# ألت (أ-ل-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%84%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Elus az yiyecek, bir kaç hurma şeklindedir

- Harfler: أ - ل - ت
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءلت · أَلت · الت

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَلَتْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْنَاهُمْ | Onları eksilttik | 1 | 1 | [52:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/ayet/52:21.md) |
| [يَلِتْكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%84%D9%90%D8%AA%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعِلْكُمْ | Sizi eksiltir | 1 | 1 | [49:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/ayet/49:14.md) |

## Mücavir kökler — 19 mücavir (29 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Rihl” güneşli havada gökyüzünde beliren parçalı bulut…
2. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
3. [لحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Meyve devşirdikten sonra olgunlaşan meyveler demektir
4. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Şey
5. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
6. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
7. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Zerre toz demektir
8. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
9. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kazandı
10. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dahl: Kuytu yer demektir
11. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
12. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Süllem” merdiven demektir
13. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
14. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İnek yavrusu, dana demektir
15. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
16. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
17. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
18. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ألت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ولت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AA.md), [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md), [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyden eksiltmek, kısmak, payını kırpmak ve hakkından alıkoymak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin gereği olarak amellerin karşılığından hiçbir eksiltme yapılmaması |
| Çekirdek Özet 3 | Kazanımların korunumu ve hak edişin zayi edilmezliği ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir mali eksiltme sayarak soyut amel ve hak ediş zeminindeki kesin güvence boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أل | Bir noktada toplanma, belirginleşme, parıldama, bağlama veya sınırlama hissi veren ilksel hareket; [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md), [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md), [ألو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%88.md), [ألس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%B3.md) köklerinde olduğu gibi birleştirme, bağlanma veya hakkın sınırını tayin etme nüansı taşır. | ت | Belirginleşen veya hak edilen şeyin sınırından içeri girerek onu eksiltme, ucundan kesme veya hakkından alıkoyma yönünde eylemi sonlandırma ve daraltma anlamı katar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemi başlatan iradeyi, ilk kudreti ve asıl payın varlığını gösterir. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Belirlenmiş hedefe, sınıra veya hak ölçüsüne doğru yönelmeyi ve sevk edilmeyi anlatır. |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varılan son noktayı, sınırlamayı, kayda geçirmeyi ve payın kesinleşmesini ifade eder. |
| ألت | Gücün yöneldiği sınırda pay eksiltme | Güç ve iradeyle sevk edilen bir nesnenin veya hakkın kesinleşmiş sınırından bir parça kopararak onu noksanlaştırma eylemini resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin parçasını kesip eksiltmek, birine vermesi gereken haktan kısmak, az vermek ve bir kimseyi yüzünü döndüğü yönden çevirip alıkoymaktır. Aynı zamanda bağlayıcı bir yemin ile kişinin hareket alanını daraltmak anlamında da kullanılmıştır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde eksiltme ve hak kısıntısı manasında kullanılır. Şair Tarafe b. el-Abd muallakasında veya erken Arap kabile hitabetinde hakkın çiğnenmemesi ve eksiltilmemesi bağlamında bu kökten türevlere rastlanır; ancak pakette doğrudan bir beyit bulunmadığı için Veri bulunamadı. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde Hz. Ömer'e hitaben söylenen bir sözde geçer: Bir adamın Hz. Ömer'e «اتَّق اللَّهَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ» demesi üzerine yanındakinin «أَتَأْلِتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟» (Müminlerin emîrini kısıtlayıp eksiltmeye mi kalkıyorsun / ona yemin mi verdiriyorsun?) dediği ve kökün burada küçültme, değerden düşürme veya bağlayıcı sorgulama anlamında kullanıldığı nakledilir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ألت kökü, özellikle güneybatı Sami sahasında ve Arapçada «noksanlaştırmak, pay kısmak, alıkoymak» anlamıyla belirginleşmiş bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce/Süryanice) kökün doğrudan hemze-lam-tav biçimindeki paralelleri nadir olup kök çoğunlukla [ولت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AA.md) veya [لوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AA.md) / [ليت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA.md) kökleriyle biçimsel ve anlamsal bir geçişkenlik gösterir. İbranicedeki *ʾālāh* (yemin etmek, lanetlemek) ile Arapça *el-elt* (yemin, bağlayıcı yeminle zorlama) arasında fonetik ve semantik bir kesişme bulunmaktadır; zira yeminin kişiyi sınırlandırması ve hareket serbestisini kısıtlaması, kökün «alıkoyma ve hakkı sınırlama» çekirdeğiyle örtüşür. Kökün temel semantik matrisi, var olan bir bütünden kasıtlı olarak bir mikdarın düşürülmesi, hakkın tam ödenmemesi ve kişinin alacağından geri bırakılması etrafında şekillenmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ألت fiili (يَأْلِتُ) | Bir şeyden eksiltmek, noksan kılmak ve hakkından alıkoymak anlamındadır; [ولت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AA.md) köküyle eşanlamlı kabul edilir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *ʾālāh* (yemin/lanet) ve Batı Sami sınırlandırma kökleri | Yemin ettirerek kısıtlama (الأَلْتُ: الحَلِف) ve bağlama anlamındaki arkaik kullanımlarla morfolojik yakınlık gösterir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kısıtlama ve eksiltme tabanı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ألت | Anlamlı | Eksiltmek, kısmak | Bir şeyin miktarını veya hakkını noksanlaştırmak, alıkoymak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [أتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%84.md) | Anlamlı | Kısa adımlarla yürümek | Ağır ve kısıtlı adımlarla hareket etmek, okun üzerine yazı yazmak. | Ortak kısıtlılık ve daralma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [لات](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A7%D8%AA.md) | Anlamlı | Çevirmek, gizlemek, yokluk | Birini yönünden çevirmek (ليت/لوت) veya nefy edatı olarak yokluk bildirmek. | Anlamsal olarak alıkoyma ve olumsuzlama ile irtibatlıdır; Kur'an'da geçer. |
| [لتأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AA%D8%A3.md) | Anlamlı | Vurmak, çarpmak | Bir şeyi yere çalmak veya sertçe vurmak. | Fonetik varyant; Kur'an'da geçmez. |
| [تأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A3%D9%84.md) | Anlamlı | Yemin etmek, gayret etmek | Bir işe yeminle bağlanmak veya özen göstermek (ألو/تألية ile ilişkili). | Yemin ve kısıtlama boyutuyla bağlantılıdır; Kur'an'da geçmez. |
| [تلأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%A3.md) | Anlamlı | Okun üzerine yazı kazımak | Ok veya nesne üzerine mülkiyet ya da işaret imi koymak. | Sınır koyma ve işaretleme nüansı içerir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ألت | Merkez | Eksiltme ve hakkı kısmama | Özellikle hak edilen bir mükâfattan veya amelden kısıntı yapmayı ifade eder. | Tam olan bir hak edişten eksiltmeyi konu alır. |
| [ولت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AA.md) | Komşu | Eksiltme ve eksik bırakma | ألت ile tam bir lafız ve mana ikizliğine sahiptir; diyalektik bir varyanttır. | Hucurât 14'te aynı anlam alanında kullanılır. |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Komşu | Genel eksilme ve kısıntı | Her türlü niceliksel, niteliksel veya maddî eksilmeyi kapsayan genel bir köktür. | ألت amele ve hakka yönelik kısıntıya odaklanırken [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) geneldir. |
| [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) | Komşu | Değerini düşürerek haksızlık etme | Bir şeyin gerçek değerini bilerek aşağı çekmek ve hile yoluyla hakkı kısmaktır. | [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) kökünde değer düşürme ve aldatma kastı daha baskındır. |
| [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) | Zıt | Tamamlama ve tastamam verme | Verilmesi gereken hakkı, borcu veya karşılığı hiçbir eksik bırakmaksızın bütünüyle ödemektir. | Kökün zıddı olup hak edişin tam olarak karşılanmasını temsil eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ألت | Eksiltmek, kısmak | Bir kimsenin hak ettiği paydan veya amel karşılığından eksiltme yapmak. | Kesin |
| Latince | *diminuere*, *defraudare* | Azaltmak, kısmak, hakkından çalmak | *Diminuere* fiziksel ve hukuki eksiltmeyi karşılarken, *defraudare* hakkı eksik bırakma nüansını taşır. | Güçlü |
| İngilizce | *to diminish*, *to deprive*, *to curtail* | Eksiltmek, mahrum etmek, kısmak | *Curtail* kısıntıya gitmeyi, *deprive* ise hakkı vermekten alıkoymayı tam olarak verir. | Güçlü |
| Almanca | *schmälern*, *entziehen*, *verkürzen* | Eksiltmek, daraltmak, payını kısmak | *Schmälern* hak veya itibar eksiltmesini, *verkürzen* ise pay kısıntısını çok iyi yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | *diminuer*, *léser*, *retrancher* | Azaltmak, zarara uğratmak, eksiltmek | *Retrancher* bir bütünden pay kesmeyi, *léser* ise haktan eksiltip mağdur etmeyi ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s German/English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mâzî fiil formu (أَلَتْنَا) | Amel karşılığından hiçbir eksiltme yapmama | İman edenlerin soylarının kendilerine katılacağını ve ana babaların amellerinden zerre kadar eksiltilmeyeceğini bildiren uhrevî mükâfat bağlamı: Tûr [52:21](https://lisan.digital/tr/ayet/52:21.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet ve va‘d-va‘îd prensibi | Allah'ın kulların iyi amellerinin sevabından kısıntı yapıp yapmayacağı; ilahi adalet gereği hiçbir sevabın eksiltilmeyeceği güvencesi. | İlahi adaletin amelleri eksiksiz karşılama garantisi olarak tecelli etmesi. |
| Fıkıh | Hakların tastamam ödenmesi | İşçinin veya hak sahibinin ücret ve alacaklarından keyfi kesinti yapılmasının haram oluşu prensibiyle dolaylı irtibat. | Haktan kısıntı yapmama ve eksiksiz teslim etme ilkesi. |
| Tefsir | Tûr [52:21](https://lisan.digital/tr/ayet/52:21.md) tefsiri | Zürriyetin babaların derecesine yükseltilmesinin, babaların kendi sevaplarından kesilerek mi yoksa lütuf olarak mı gerçekleştiği tahlili. | Eksiltmeksizin katma ve lütuf ile adaletin birleşimi. |
| Hadis | Rivayet dili ve yemin bağlamı | Erken dönem metinlerinde bir kimseyi zorlayıcı yeminle sınırlama veya değerini eksiltme anlamındaki kullanımı. | Kısıtlama, sorgulama ve hakkı daraltma anlamında kullanımı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevî adalet ve mükâfat | Karşılığın dokunulmazlığı | Sevapların eksilmeden korunması | İman eden kimsenin ameli, başka bir lütuf veya tasarruf gerekçesiyle noksanlaştırılamaz. | Kesin |
| İlmi | Veri ve değer korunumu | Sistematik korunum | Çıktının girdi aleyhine kayba uğramaması | Bilgi veya değer aktarımında temel kütlenin haksız kayba uğramaması prensibidir. | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve tebaa hakları | Kazanılmış hakların korunması | Keyfi kesintilerin önlenmesi | Yöneticinin, tebaanın emek ve liyakat payından kısıntı yapma yetkisinin bulunmamasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve ücret dengesi | Ücret kesintisi yasağı | Emek karşılığının tam ifası | Üretilen değerden veya sözleşmeye bağlı alacaktan hiçbir eksiltme yapılmaması kuralıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütle ve enerjinin korunumu | Kapalı bir sistemde hiçbir büyüklüğün yoktan kaybolmaması, toplam değerden kendiliğinden eksilme gerçekleşmemesi yapısıyla denktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kazanılmış haklara saygı ilkesi | Hukukta bir öznenin meşru yoldan elde ettiği hak ve yetkilerin sonradan kısıntıya uğratılamaması ve eksiltilememesi normudur. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir çıkarma veya matematiksel eksiltme gibi düşünerek, arkasındaki ahit, adalet ve hak kısıntısı boyutunu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir hak edişin, başka birine fayda sağlama bahanesiyle dahi olsa asla zedelenmeyeceği; lütfun başkasının hakkından kısılarak üretilmeyeceği ilahi adaleti. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennette alt derecedeki zürriyetin üst derecedeki ebeveyne kavuşturulmasının, ebeveynin amel havuzundan eksiltilerek yapıldığı zannına kapılmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi adaletin hiçbir şart altında hak edilmiş sevabı ve değeri kısıntıya uğratmayacağını, fazl ve lütfun bir başkasının hak kaybı pahasına gerçekleşmeyeceğini açıkça ortaya koyduğu için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret halleri, cennet mükâfatları, zürriyetin ebeveyne ilhakı ve amellerin karşılıksız kalmayacağını bildiren ceza-mükâfat ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şefaatin veya aile fertlerinin birbirine katılmasının, hak sahibinin amelinden bir bedel ödenerek veya onun derecesi düşürülerek yapılacağı şeklindeki hatalı telakkileri kökten düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir bütünden pay kesmek, bir kimsenin alacağını kısmak, vermesi gerekeni eksiltmek veya yönünden alıkoymaktır.
- Soyut anlam: Hak edilmiş bir değerin, emeğin veya sevabın hiçbir dış müdahale veya ilave lütufla noksanlaştırılmaması, mutlak adaletle korunmasıdır.
- Sistematik karşılık: Adaletin sıfır kayıp ilkesi; fazilet ve ihsan tasarruflarının mevcut hak edişlerin aleyhine işlemediği korunum mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli: $$A_f = A_i \quad \text{veya} \quad \Delta A = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A_i$ başlangıçtaki amel veya hak ediş değerini, $A_f$ ise ilave lütuflar ve ilişkilerden sonraki nihai değeri temsil eder; $\Delta A = 0$ ifadesi hak edilen değerde hiçbir eksilmenin (لت / ألت) gerçekleşmediğini, sistemin sıfır kayıpla korunduğunu gösterir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%84%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Hucurat 49:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/ayet/49:14.md) — يَلِتْكُمْ

قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Bedeviler: İman ettik, dediler. De ki: Siz iman etmediniz, ama müslüman olduk, deyin. İman henüz kalblerinize yerleşmedi. Şayet Allah’a ve peygamberine itaat ederseniz; O, amellerinizden hiç bir şey eksiltmez. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Tur 52:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/ayet/52:21.md) — أَلَتْنَاهُمْ

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ

Meal (IK): İman edip de soyları da imanda kendilerine tabi olanlar; onlara, soylarını da kattık. Onların işlediklerinden hiç bir şey eksiltmedik. Herkes kazandığı ile bağlıdır.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Elus az yiyecek, bir kaç hurma şeklindedir. Sonra s t ye dönüşmüş, masdar olarak azaltmak anlamında kullanılmaktadır.
“Elt” “elate”den dönüşmüştür. “Late” “leyse”den dönüşmüştür. Yokluk anlamındadır. “Elete” Eksiksiz demektir.
elLaTIy “Ellezi”nin müennesidir. Za, erkeklere işaret, ta dişilere işaret harfidir. Türkçe’de işaret için bu, şu ve o edatları kullanılır. Bu, dudaktan çıkan sestir, yakın olanlar için kullanılır. O, boğazın en alt tarafından çıkan bir harftir. Şu ise orta harftir, ortada olanlar için kullanılır. T ve z harflerinin mahreci de ş harfinin mahrecidir. Ta ve za işaret edatları, “şu” işaret sesinden dönüştür. Şimdi Arapça’da harf-i tarifler yalnız kökler üzerinde geldiği halde bu işaret isimlerine de gelerek “ellezi” veya “elleti” olmuştur. Ellezi, bir cümleyi ism-i fail veya ism-i meful yapar. İsmi fail ve ismi meful dört şekilde gelmektedir. Nekreli fail sırasında fiil veya fail veya meful nekredir. Harfi tarifli sıgalarda fiil nekre, fail veya meful marifedir. “Ma” ve “men” edatları ile yapılanlarda fail veya meful nekre, fiil ise marifedir. Ellezi ile yapılanlarda fiil, fail veya meful marifedir.ElLaÜIy

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء واللام ووءي معهما
ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات
تلو:
تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ.
وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً.
والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ.
والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته.
تول:
التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ، والتِّوَلة الواحدة.
ليت:
اللِّيتٌ: صفحة العُنُق، والجمعُ: لِيتةٌ.
ولَيتي لغةٌ في لَيْتَني، وليت أداة النَّصْب، وهو التَّمنِّي، وتقول: لَيتَني فَعَلْتُ، ولَيْتَ لي كذا.
تال:
التَّأْلانُ: الذي كأنّه ينهض برأسه إذا مَشَى، يُحَرِّكُه إلى فَوْق، مثل الذي يعدُو وعليه حِملٌ ثقيل.
أتل:
الأتَلانُ: أن تُقارب الخَطْوَ في غَضَبٍ، وتقول: أَتَلَ يَأْتِلُ، ومِثلُه أَتَنَ يأتِنُ، قال:
أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا		أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ
ألت:
اللاّتُ معروف.
وقوله اللهِ -عزَّ وجلَّ-: "وما أَلَتْناهُم مِن عَمَلهِم مِن شيءٍ، أي ما أَنقَصْناهُم، وألَتَ يَأْلِتُ، ويقال: يَلْئِت، ويقال: وَلَتَ يَلِتُ وَلْتاً.
وقيل: ألاتَني عن حَقّي، أي صَرَفَني عنه.
تلأ:
والتِّلاءُ: أن تكتُبَ على السَّهم: فلانٌ جاري، ويقال أَتَلَه سَهْماً.

##### Türkçe

باب **التاء** ve **اللام** ve **وءي** (bunlarla birlikte)

**ت ل و**، **ت و ل**، **ل ي ت**، **ت أ ل**، **أ ت ل**، **أ ل ت**، **ت ل أ** kullanılagelenlerdir.

**تلو**:
**تَلاَ** falan **القرآن**’ı **يتلُو**; **تِلاوةٌ**.
Ve **تَلاَ** şeyi: onu **تَبِعَه**; **تُلُوّاً**.
Ve anneler, onlar **المَتالي**’dir; onları çocukları **تلاهُنَّ**: bir tanesi **مُتْلٍ**’dir.
Ve **التلوُ**: eşeğin yavrusu; ve her şey ki bir şeye **تَلاَ** **يتلُو** ise o, onun **تِلْوُه**’dur. Ve **التّليّة** ihtiyaçtır. Ve **أَتْلَيْتُ** falanı falanın üzerine; yani: onu ona **أَحَلْته**.

**تول**:
**التِّوَلةُ**; ve denilir: **التُّوَلة**: muskalardır; ve **التِّوَلة** bir tanesidir.

**ليت**:
**اللِّيتٌ**: boynun yanı; çoğulu: **لِيتةٌ**.
Ve **ولَيتي** **لَيْتَني** hakkında bir lehçedir; ve **ليت** nasb edatıdır; o da temennidir. Ve dersin: **لَيتَني** yaptım, ve **ولَيْتَ لي** şöyle şöyle.

**تال**:
**التَّأْلانُ**: yürüdüğü zaman sanki başıyla doğruluyormuş gibi olan; onu yukarıya doğru hareket ettirir; ağır bir yük üzerinde olduğu hâlde koşan kimse gibi.

**أتل**:
**الأتَلانُ**: öfke içinde adımı yaklaştırmandır; ve dersin: **أَتَلَ يَأْتِلُ**; ve onun benzeri **أَتَنَ يأتِنُ**; dedi ki:
أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا		أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ

**ألت**:
**اللاّتُ** bilinen(şey)dir.
Ve Allah’ın sözü -azze ve celle-: “**وما أَلَتْناهُم مِن عَمَلهِم مِن شيءٍ**”; yani onları eksiltmedik; ve **ألَتَ يَأْلِتُ**; ve denilir: **يَلْئِت**; ve denilir: **وَلَتَ يَلِتُ**; **وَلْتاً**.
Ve denildi: **ألاتَني** hakkımdan; yani beni ondan çevirdi.

**تلأ**:
Ve **التِّلاءُ**: oka “falan benim komşumdur” diye yazmandır; ve denilir: ona bir ok **أَتَلَه**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: أَلت

ت ل ( وايء )
تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل .
( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية .
وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد :
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
قال : نَعَمُ بني السيد سود فشبَّه سَوَادَ السحاب بها ، وشبَّه صوتَ الرَّعد بحنين هذا المتالِي .
ومثله قول أبي ذؤيب :
فَبتُّ إخَالُهُ دُهْماً خِلاَجَا
أي اخْتُلِجَتْ عنها أولادُها فهي تحِنُّ إليها .
وقوله تعالى : ( هنالك تبلوا كل نفس ما أسلفت ) ( يونس : 30 ) .
قال الفراء : تَقْرَأُ وقال غيره : تَتْبَعُ .
والقارىء تالٍ لأنه يَتْبَعُ ما يَقْرَأُ والتَّالي التَّابع ، ) فَالزَاجِرَاتِ زَجْراً ) ( الصافات : 3 ) ، هم الملائكة يأتون بالوحي فَيتلُونه على أنبياء الله .
ثعلب عن ابن الأعرابي : تَلاَ اتَّبَع ، وتَلا إذا تَخَلَّف ، وتلا إذا اشترى تِلْواً وهو وَلدُ البَغْل ، قال : وتَتلَّى بَقَّى بقيّةً من دَيْنِه وتَتَلَّى إذا جمع مالاً كثيراً .
أبو عبيد : تَلَوْتُ الرجلَ أَتْلوه تَلْواً خَذَلْتُه وتركْتُه .
حكاه عن أبي زيد ، قال : التُّلاوةُ بَقِيَّةُ الشيءِ ، وقد تَلَّى الرجلُ إذا كان بآخِرِ رَمَق .
قال : وقال الكسائي : هي التُّلاوةُ أيضاً ، وقد تَتَلَّيْتُ حَقِّي عنده أي تركت منه بقيَّةً ، وتتَلَّيتُ حقِّي تَتَبَّعتُه حتى يستوفيَه .
الأصمعي : هي التَّلِيَّةُ أيضاً ، وقد تَلِيَتْ لي عنده تَلِيّةٌ أي بَقيَّة ، وأَتْلَيْتُها أنا عنده أَبْقيتها .
قال شمر : قال الأصمعي : تلا تأخر ، يقال : ما زلت أتلوه حتى أتليته ، أي أخرته .
وأنشد :
ركض المذاكى وتلا الحوْليُّ
أي تأخر .
وقال غيره : أتليت عليك من حقي تُلاوة أي بقية ، والتُّلاوة البقية .
الحراني عن ابن السكيت قال : التُّلاوةُ بقيَّة الحاجة قال : وَتَلا إذا تأخر ، والتَّواليّ ما تأَخَّر .
قال : وقال أبو زيد : تَلا عني يَتلُو تَلْواً إذا تَرَكَكَ وتَخلَّفَ عنك ، وكذلك خَذَل يَخذل خُذُولاً .
وقال الأصمعي في قول ذي الرمّة :
لَحِقْنَا فراجَعْنَا الحُمولَ وإنَّما
تَتلَّى دِباب الوادعات المراجع
قال تَتلَّى : يَتتبَّعُ .
وقال شمر : يقال : تَلَّى فلان صَلاتَه المكتوبة بالتطوع أي أَتبَعَها .
وقال البَعِيث :
عَلَى ظَهْرِ عَادِيَ كأَن أُرُومَهُ
رجالٌ يُتلَّون الصلاةَ قِيامُ
قال : ويكون تلا وتَلَّى بمعنى تَبِع .
قال : وقال عطاء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) قال : وفلان يَتْلُو فلاناً أي يَحْكِيه ويَتْبع فِعْلَه ، وهو يُتَلِّي بقِيَّةَ حاجتِه أي يَقْتَضِيها وَيَتَعَهَّدُها .
وقال النضر : التِّلْوة من أولاد المِعْزَى والضأن التي قد استَكرَشَتْ وشَدَنَتْ ، والذكرُ تِلْوٌ .
وقال ابن الأعرابي : يقال لِوَلَدِ البَغْل : تِلْوٌ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّلاءُ : الذِّمة ، وقد أَتْلَيْتُه أي أعطيته الذِّمَّة وأنشد :
وسيَّانَ الكفَالةُ والتَّلاءُ
قال ابن الأنباري : التَّلاء الضمان ، يقال : أتليتُ فلاناً إذا أعطيته شيئاً يأمن به ، مثل سهم أو نقل .
وقال الأصمعي : التَّلاء : الحوَالَةُ وقد أَتْلَيْتُ فلاناً على فلانٍ أي أَحَلتُه عليه ، وأنشد الباهليُّ هذا البيت :
إذا خُضْرُ الأصَمَّ رَميتُ فِيها
بِمُسْتَتلٍ على الأدْنَين باغِ
قال : المراد بخُضْرِ الأصم : دآدي ليالي شَهْر رَجَب ، والمسْتَتلِي من التُّلاة وهو الحَوالة أي يجنِي عليك ويُحيل عَليك فتؤخذ بجنايته والباغي هو الجارِم الجَانِي على الأدنَينِ من قرابته .
وقال ابن الأعرابي : استَتلَيتُ عليه فُلاناً أي انتظرتُه ، واستتليته جعلته يَتلوني .
العرب تقول : ليس هَوادِي الخَيْل كالتَوالي ، فهوادِيها أَعْناقُها ، وتواليها مآخرُها رجلاها وذَنبُها ، وتَوَالِي الإبل مآخرها وتوالي كل شيء آخره ، وتاليات النجوم أواخرها .
وقال بعضهم : ليس تَوالِي الخيل كالهوادي ، ولا غُفْرُ اللَّيالي كالدَّآدِي ، وغفْرها بِيضُها .
وقال أبو زيد في قوله جلّ وعزّ : ( يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ ) ( البقرة : 121 ) ، قال : يَتَّبعونه حقَّ اتِّباعه .
وقال مجاهد : يعملون به حقَّ عَمَله .
وقال ابن عباس : يتبعونه حقّ اتباعه فيعملون به حقّ عمله .
وقال أبو عبيدة في قوله : ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) ، قال : ما تَتكلم به كقولك : يتلو فلان كتابَ الله أَي يقرؤه وَيَتكلَّم به .
وقال عطاء : ما تتلو الشياطين ما تُحدِّث وما تَقُصُّ .
وفي الحديث : ( إن المنافق إذا وُضِع في قبره سُئِل عن محمد ( صلى الله عليه وسلم ) وما جاء به فيقول : لا أدري فيقال له : لا دَرَيْتَ ولا تَلَيت ولا اهْتَدَيتَ ) .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب في تفسيره : قال بعضهم : معنى ولا تَلَيت ولا تَلَوْت ، أي لا قَرَأْتَ ولا دَرَسْتَ من تلا يتلو ، فقال : تَلَيْتَ بالتاء ليعاقب بها الياء في دَرَيت .
كما قالوا : إني لآتية بالغَدَايا والعَشَايَا وتجمع الغَداةُ غَدَوَات ، وقيل : غَدايَا من أجل العَشَايا ليزْدَوِجَ الكلامُ ، قال : وكان يونس يقول : إنما هو : ولا أَتْلَيْتَ في كلام العرب : معناه أَلا يُتْلِيَ إبلَه ، أي لا يكونُ لها أولاد تَتْلُوها ، وقال غيره : إنما هو لا دَرَيْتَ ولا اتَّلَيْتَ على افْتَعَلْتَ من أَلَوْتَ أي أَطَقتَ واسْتَطَعْتَ كأنه قال : لا دَرَيْتَ ولا استَطَعْتَ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العرب تسمي المراسل في البناء والعمل : المُتالي قال : والتَّلِيُّ الكثير الإيمان ، والتَّلِيُّ الكثير المال .
( تول ) : قال ثعلب عن ابن الأعرابي : تَالَ : يَتولُ تَوْلاً إذا عالج التِّولَةَ وهي السِّحْر ، قال : وأما التُّولَةَ بالضم والهمزة ، فإنها الداهية . أبو عبيد عن الفراء : جاء فلان بالدُّؤَلَةَ والتُّؤَلة وهما السحر ، قال وقال الأصمعي : التِّوَلَةُ بكسر التاء هو الذي يُحَبِّبُ المرأة إلى زوجها ، قال ومثله في الكلام سَبْيٌ طِيَبةٌ .
وروى أبو عبيدة في حديث ابن مسعود أنه قال : والتمائم والرقى والتِّولة شرك ؛ ابن السِّكِّيت .
قال أبو صاعد : تُوَلَةٌ من الناس ، أي جماعة جاءت من بيوتٍ وصبيان ومال .
وقال غيره : التَّالُ صِغارُ النَّخْل وفَسِيلهُ ، والواحدة : تالة .
ألت : قال الله جلّ وعزّ : ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) قال الفراء : الألْتُ النَّقْصُ ، وفيه لغة أخرى ، وما لِتْناهم بكسر اللام ، وأنشد في الألت :
أَبْلِغْ بني ثُعلٍ عنِّي مُغَلغَلَةً
جَهْدَ الرِّسَالَةِ لا أَلْتاً ولا كَذِبَا
يقول : لا نقصانَ ولا زيادة وأنشد قول الراجز :
وليلةٍ ذاتِ نَدَى سَرَيْتُ
ولم يَلِتْنِي عَنْ سُراها لَيتُ
أي لم يَثْنِنِي عنها نَقْصٌ بي ولا عجز عنها ، رُوِي عن عمر : أن رجلاً قال له : اتقِ الله يا أمير المؤمنين فسمعها رجل فقال : أَتألِتُ على أمير المؤمنين ، فقال عمر : دَعْه فلن يزالوا بخير ما قالوها لنا .
قال شمر : قال ابن الأعرابي : معنى قوله : أَتأْلِتُهُ ، أتحطهُ بذلك ، أتضعُ منه أَتُنْقِصُه ؟ قلت : وفيه وجه آخر ، هو أشبه بما أراد الرجل . روى أبو عبيد عن الأصمعي أنه قال : أَلَتَه يميناً يَألِتُه أَلْتاً إذا
أَحْلَفه ، كأنه لما قال له : اتَّقِ الله فقد نَشَدَه الله ، تقول العرب : أَلَتُّكَ باللَّهِ لَمَا فَعلتَ كذا ، معناه نَشَدْتك بالله .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الأَلْتُ النَّقْص ، والألت القَسَمُ ، يقال : إذا لم يُعْطك حقّك فقيَّده بالأَلت ، وقال أبو عمرو : الأُلْتَة اليمين الغموس ، والأُلتة العَطيّةُ الشَّقْنةُ . وهي القليلة .
وفي حديث عبد الرحمن : ولا تغمدوا سيوفكم على أعدائكم فتولتوا أعمالكم . قال القتيبي : أي لا تُنقِصوها ، يريد أنه كانت لهم أعمال في الجهاد مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فإذا هم تركوها واختلفوا ، نقصوها ، يقال : لاتَ يَلِيت ، وأَلَتَ يأْلِتُ ، ولم أسمع أوْلَت يُولِتُ إلا في هذا الحديث .
لات وولت : قال الله جلّ وعزّ : ( وَرَسُولَهُ لاَ يَلِتْكُمْ مِّنْ أَعْمَالِكُمْ ) ( الحجرات : 14 ) قال الفرّاء : معناه لا يُنْقصكم ولا يظلمكم من أعمالكم شيئاً . قال : وهو من لات يليت قال : والقراء مجتمعون عليها ، قال : ولاتَ يليتُ وألَتَ يَأْلِتُ لُغتان في معنى النقص ، وقال أبو زيد : يقال وَلَتَه يلِته وَلْتاً وأَلته يألِته ألْتاً ولاتَه يلِيته لَيْتاً ، وقال شمر : قال ابن الأعرابي : سمعت بعضَهم يقول : الحمد لله الذي لا يُفاتُ ولا يُلاتُ ، قال : وقال خالد بن عتبة : لا يُلات أي لا يأخذ فيه قولَ قائل ، أي لا يُطيع أحداً ، قال : وقيل للأسَدِية : ما المدحَلَةُ ؟ فقالت : أن يَلِيتَ الإنسانُ شيئاً قد عَلِمه ، أي يَكْتُمُه ويَأْتِي بخَبرٍ سِواه ، أبو عبيد عن الأصمعيّ ، قال : إذا عَمَّى عليه الخَبَر ، قيل : قد لاَتَهُ يَليته لَيْتاً .
وقال الزجاج : لاَتَه يَليته وألأته يُليتهُ ، وأَلَتَه يَلِيته إذا نَقَصه ، قال : وقوله : ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) ، يجوز أن يكون من أَلتَ ومن أَلاَت ، قال : ويكون لاَته يَليته إذا صرفه عن الشيء ، وقال عروة بن الورد :
ومُحْسِبَةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غَيرَها
تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوى
فأعجبني إقدامُها وسَنامُها
فبِتُّ أُليتُ الحق والحقُّ مبتلى
أنشده شمر وقال : أُليتُ الحق أُحِيله وأصْرِفه ، وقال الأصمعي : اللِّيتَانِ صَفْحَتَا العنق ، ويجمع اللِّيتُ على اللِّيتَةِ ، ولَيْتَ كلمة تمنٍ ، ليتني فَعَلتُ كذا وكذا وهي من الحروف الناصبة . وليتِي في معنى ليتني .
أتل : أبو عبيد عن الفراء : أَتَلَ الرجلُ يأتِلُ أُتُولاً ، وأَتَن يأتِنُ أُتوناً ، إذا قاربَ الرجلُ خَطْوَهُ في غَضَب وأنشد :
أَراني لا آتيك إلا كأَنما
أسأتُ وإلا أنتَ غَضْبانُ تأتِلُ
وقد يقال في مصدره الأَتلان والأَتَنَان .
وقال الليث : التَّألانُ الذي كأنه يَنهض برأسه إذا مشى يُحركه إلى فوق ، قلت : هذا تصحيف فاضح ، وإنما هو النّأَلان بالنون ، وذكر الليثُ هذا الحرف في أبواب التاء فلزمني التنبيه على صوابه لئلا يَغتر به من لا يعرفه ، وقال : وقد أوضحت الحرف في باب اللام والنون .
لتا : ثعلب عن ابن الأعرابي : لَتا إذا نقص .
قلت : كأنه مقلوب من لاَتَ أوْ من أَلَتَ .
وقال ابن الأعرابي : اللَّتيُّ المُلازِمُ للموضع .
أبو تراب ، قال الأصمعي : لَعَنَ اللَّهُ أُمًّا لَتأَتْ به ، ولَكأَتْ به أي رَمَتْ به ، قال وقال شمر : لَتَأتُ الرجلَ بالحجر إذا رَمَيتَه به ، ولَتَأتُه بِعيني لَتْأً إذا أَحْدَدْتَ إليه النظر وأنشد ابن السكيت :
تراهُ إذا أجَّه الضَّنَى
يَنُوءُ اللَّتِيء الذي يَلتؤُه
قال اللّتِيءُ : فعيلٌ من لَتأتُه إذا أصبته ، واللّتِيءُ المَلْتِيُّ المرْمِيُّ .
قال العجاج :
دافعَ عني بتقصير مَوْتَتِي
بعد اللُّتيا واللَّتيا والَّتي
أراد اللُّتيا تصغير التي ، وهي الداهية الصغيرة ، والَّتي : الداهية الكبيرة .
وتل : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الوُتُلُ من الرجال الذين ملأوا بطونهم مِن الشراب ، الواحد أَوْتَلُ ، واللَّتَّام المالِئوها من الطعام .

##### Türkçe

ت ل ( **وايء** )
**تلا** , **تول** , **ليت** , **لتى** , **لتا** , **ولت** , **أَلت** , **أَتل** , **وتل** .
( **تلا** ) : **الليث** dedi: denir ki: **تَلا يَتْلُو تِلاوة**; yani **قَرأَ قِراءة** (bir okuyuş okudu), ve **تَلاَ** (fiili) **تَبِع** (izledi) olduğu zaman; o, **تالٍ**’dir, yani tâbi olandır; ve **المَتَالِي** annelerdir; çocuklar onları izlediği zaman; bir tanesi **مُتْلٍ** ve **مُتْلِية**’dir.

**الباهلي** dedi: **المتالي**; bir kısmı doğurulmuş, bir kısmı doğurulmamış olan develerdir; ve şu beyti okudu:
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
Dedi: Evet; **بني السيد** siyahlardır; bulutun siyahlığını onunla benzetti; ve gök gürültüsünün sesini bu **المتالِي**’nin iniltisine benzetti.

Bunun benzeri, **أبي ذؤيب**’in sözüdür:
فَبتُّ إخَالُهُ دُهْماً خِلاَجَا
Yani: ondan çocukları koparılıp alınmıştır; o da ona inler.

Ve Yüce’nin sözü: ( هنالك تبلوا كل نفس ما أسلفت ) ( يونس : 30 ) .
**الفراء** dedi: “Okur”; başkası dedi: “İzler”.

Okuyan **تالٍ**’dir; çünkü okuduğunu izler; ve **التَّالي** tâbi olandır; ( فَالزَاجِرَاتِ زَجْراً ) ( الصافات : 3 ) ; onlar meleklerdir; vahiy ile gelirler; sonra onu Allah’ın peygamberlerine okurlar.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **تَلاَ** izledi; ve **تَلا** geri kaldığı zaman; ve **تلا** **تِلْواً** satın aldığı zaman; o ise katırın yavrusudur; dedi: ve **تَتلَّى**; borcundan bir kalıntı bıraktı; ve **تَتَلَّى**; çok mal topladığı zaman.

**أبو عبيد**: **تَلَوْتُ** adamı, **أَتْلوه تَلْواً**; onu yüzüstü bıraktım ve terk ettim.

Bunu **أبي زيد**’den nakletti; dedi: **التُّلاوة** şeyin kalıntısıdır; ve adam **تَلَّى** olur; son nefesinde olduğu zaman.

Dedi: ve **الكسائي** dedi: o da **التُّلاوة**’dur; ve **تَتَلَّيْتُ** ondaki hakkımı; yani ondan bir kalıntı bıraktım; ve **تَتَلَّيتُ** hakkımı; onu izledim; ta ki onu tamamen alsın.

**الأصمعي**: o da **التَّلِيَّة**’dir; ve ondaki benim için **تَلِيّةٌ** kaldı; yani bir kalıntı; ve ben onu onda **أَتْلَيْتُها**; onu bıraktım.

**شمر** dedi: **الأصمعي** dedi: **تلا** gecikti; denir ki: “Onu izlemeye devam ettim, ta ki onu **أتليته**”; yani onu geciktirdim.

Ve şu beyti okudu:
ركض المذاكى وتلا الحوْليُّ
Yani: gecikti.

Başkası dedi: hakkımdan sana **تُلاوة** (bir kalıntı) bıraktım; yani bir kalıntı; ve **التُّلاوة** kalıntıdır.

**الحراني**’den, **ابن السكيت**’ten dedi: **التُّلاوة** ihtiyacın kalıntısıdır; dedi: ve **تَلا** geciktiği zaman; ve **التَّواليّ** geciken şeydir.

Dedi: ve **أبو زيد** dedi: **تَلا عني يَتلُو تَلْواً**; seni bıraktığı ve senden geri kaldığı zaman; ve aynı şekilde **خَذَل يَخذل خُذُولاً**.

Ve **الأصمعي**, **ذي الرمّة**’nin sözünde:
لَحِقْنَا فراجَعْنَا الحُمولَ وإنَّما
تَتلَّى دِباب الوادعات المراجع
Dedi: **تَتلَّى**: izler.

**شمر** dedi: denir ki: falan, farz namazını nafile ile **تَلَّى** etti; yani onu izledi.

Ve **البَعِيث** dedi:
عَلَى ظَهْرِ عَادِيَ كأَن أُرُومَهُ
رجالٌ يُتلَّون الصلاةَ قِيامُ
Dedi: ve **تلا** ile **تَلَّى**, **تَبِع** manasında olur.

Dedi: ve **عطاء**, Aziz ve Celil olan Allah’ın sözü hakkında dedi: ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) ; dedi: ve falan, falanı **يَتْلُو** eder; yani onu taklit eder ve onun fiilini izler; ve o, ihtiyacının kalıntısını **يُتَلِّي** eder; yani onu talep eder ve onu gözetir.

**النضر** dedi: **التِّلْوة**; karınları dolmuş ve semirmiş olan keçi ve koyun yavrularındandır; erkek ise **تِلْوٌ**’dur.

**ابن الأعرابي** dedi: katırın yavrusuna **تِلْوٌ** denir.

**أبو عبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **التَّلاءُ**: zimmettir; ve onu **أَتْلَيْتُه**; yani ona zimmet verdim; ve şu beyti okudu:
وسيَّانَ الكفَالةُ والتَّلاءُ
**ابن الأنباري** dedi: **التَّلاء** kefalettir; denir ki: falana **أتليتُ**; ona, onunla emniyete kavuşacağı bir şey verdiğim zaman; ok veya nakil gibi.

**الأصمعي** dedi: **التَّلاء**: havaledir; ve falanı falana karşı **أَتْلَيْتُ**; yani onu ona havale ettim; ve **الباهلي** şu beyti okudu:
إذا خُضْرُ الأصَمَّ رَميتُ فِيها
بِمُسْتَتلٍ على الأدْنَين باغِ
Dedi: **خُضْرِ الأصم** ile murad: Receb ayının gecelerinin karanlıklarıdır; ve **المسْتَتلِي**, **التُّلاة**’dan olup o havaledir; yani sana cinayet işler ve seni üzerine havale eder; böylece onun cinayetiyle yakalanırsın; ve **الباغي**, yakınlarından daha aşağı derecedekilere karşı suç işleyen, cinayet işleyendir.

**ابن الأعرابي** dedi: falanı ona karşı **استَتلَيتُ**; yani onu bekledim; ve onu **استتليته**; onu beni izler kıldım.

Araplar der ki: atların **هَوادِي**’si **التَوالي** gibi değildir; çünkü onların **هوادِي**’si boyunlarıdır; ve onların **توالي**’si art taraflarıdır: iki bacağı ve kuyruğu; ve develerin **تَوَالِي**’si art taraflarıdır; ve her şeyin **توالي**’si onun sonudur; ve yıldızların **تاليات**’ı onların sonlarıdır.

Bazıları dedi: atların **تَوالِي**’si **الهوادي** gibi değildir; ve gecelerin **غُفْر**’ü **الدَّآدِي** gibi değildir; ve onun **غفْر**’ü beyazlarıdır.

**أبو زيد**, Aziz ve Celil olan Allah’ın sözü hakkında: ( يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ ) ( البقرة : 121 ) ; dedi: onu, izleyişinin hakkıyla izlerler.

**مجاهد** dedi: onunla, amelinin hakkıyla amel ederler.

**ابن عباس** dedi: onu, izleyişinin hakkıyla izlerler; böylece onunla, amelinin hakkıyla amel ederler.

**أبو عبيدة**, şu söz hakkında: ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) ; dedi: konuştuğu şey; senin “falan Allah’ın kitabını **يتلو** eder” demen gibi; yani onu okur ve onunla konuşur.

**عطاء** dedi: şeytanların **تتلو** ettiği; anlattıkları ve kıssa ettikleridir.

Hadiste: ( Münafık kabre konulduğu zaman, Muhammed ( صلى الله عليه وسلم ) ve onun getirdiği şey hakkında sorulur; o da “bilmiyorum” der; ona denir ki: “Ne bildin ne de **تَلَيت** ettin ve ne de hidayete erdin” ) .

**المنذري** bana, tefsirinde **أبي طالب**’ten haber verdi: dedi: bazıları dedi: “**ولا تَلَيت ولا تَلَوْت**”un manası: **تلا يتلو**’dan; “ne okudun ne de ders yaptın”dır; dedi: **تَلَيْتَ** (tâ ile) dedi; **دَرَيت**’teki yâ’ya karşılık olsun diye.

Nitekim dediler ki: “Ben mutlaka **الغَدَايا** ve **العَشَايَا** ile gelirim”; ve **الغَداةُ** **غَدَوَات** olarak cem edilir; ve denildi ki: söz çiftleşsin diye **العَشَايا** sebebiyle **غَدايَا** (denmiştir); dedi: ve **يونس** derdi ki: Arapların كلامında ancak “**ولا أَتْلَيْتَ**”dır; manası: develerini **أَلا يُتْلِيَ** etmesin; yani onları izleyen yavruları olmasın; başkası dedi: ancak o, **أَلَوْتَ**’tan **افْتَعَلْتَ** vezninde “**لا دَرَيْتَ ولا اتَّلَيْتَ**”tir; yani “güç yetirdin ve yapabildin”; sanki dedi ki: “Ne bildin ne de yapabildin.”

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: Araplar, inşaat ve işte haber götüren kimseye **المُتالي** adını verir; dedi: ve **التَّلِيُّ** çok imanlıdır; ve **التَّلِيُّ** çok mallıdır.

( **تول** ) : **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den dedi: **تَالَ**: **يَتولُ تَوْلاً**; **التِّولَة**’yi işlediği zaman; o ise sihirdir; dedi: ama **التُّولَةَ** (damme ve hemze ile) ise, o felakettir. **أبو عبيد**’den, **الفراء**’dan: falan **الدُّؤَلَةَ** ve **التُّؤَلة** ile geldi; ikisi de sihirdir; dedi; ve **الأصمعي** dedi: **التِّوَلَةُ** (tâ’nın kesresiyle) kadını kocasına sevdiren şeydir; dedi: ve sözde bunun benzeri: **سَبْيٌ طِيَبةٌ**.

**أبو عبيدة**, **ابن مسعود** hadisini rivayet etti: dedi ki: “**التمائم** ve **الرقى** ve **التِّولة** şirktir”; **ابن السِّكِّيت**.

**أبو صاعد** dedi: insanlardan **تُوَلَةٌ**; yani evlerden, çocuklardan ve maldan gelen bir topluluk.

Başkası dedi: **التَّالُ** küçük hurma ağaçları ve fidanlarıdır; bir tanesi: **تالة**.

**ألت** : Aziz ve Celil olan Allah dedi: ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) ; **الفراء** dedi: **الألْتُ** eksiltmedir; ve onda başka bir dil vardır: **وما لِتْناهم** (lâm’ın kesresiyle); ve **الألت** hakkında şu beyti okudu:
أَبْلِغْ بني ثُعلٍ عنِّي مُغَلغَلَةً
جَهْدَ الرِّسَالَةِ لا أَلْتاً ولا كَذِبَا
Diyor ki: ne eksiltme ne artırma; ve **الراجز**’in sözünü okudu:
وليلةٍ ذاتِ نَدَى سَرَيْتُ
ولم يَلِتْنِي عَنْ سُراها لَيتُ
Yani: bende bir eksiklik veya ona karşı bir acizlik, beni ondan çevirmedi. **عمر**’den rivayet edildi: bir adam ona dedi ki: “Allah’tan kork, ey müminlerin emiri”; bunu bir adam işitti de dedi ki: “Müminlerin emiri üzerine **أَتألِتُ** mu ediyorsun?”; **عمر** dedi: “Bırak onu; bize bunu söyledikleri müddetçe hayır üzere olmaya devam edecekler.”

**شمر** dedi: **ابن الأعرابي** dedi: “**أَتأْلِتُهُ**” sözünün manası: onu bununla aşağı mı indiriyorsun, onu alçaltıyor musun, onu eksiltiyor musun? Dedim: onda başka bir vecih daha vardır; adamın murad ettiğine daha benzer. **أبو عبيد**, **الأصمعي**’den rivayet etti: dedi ki: **أَلَتَه يميناً يَألِتُه أَلْتاً**; onu yemin ettirdiği zaman; sanki ona “Allah’tan kork” dediğinde, onu Allah ile çağırmış oldu; Araplar der: “Seni Allah ile **أَلَتُّكَ**; şu işi mutlaka yapasın”; manası: seni Allah ile çağırdım.

**ثعلب**, **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: dedi ki: **الأَلْتُ** eksiltmedir; ve **الألت** yemindir; denir ki: sana hakkını vermezse onu **بالأَلت** ile bağla. **أبو عمرو** dedi: **الأُلْتَة** yutan yemindir; ve **الأُلتة** cimri bağıştır; o az olandır.

**عبد الرحمن** hadîsinde: “Düşmanlarınıza karşı kılıçlarınızı kınına sokmayın; sonra amellerinizi **فتولتوا** edersiniz.” **القتيبي** dedi: yani onları eksiltmeyin; muradı: Allah’ın Resulü ( صلى الله عليه وسلم ) ile cihadda amelleri vardı; sonra onları terk edip ayrılığa düştüklerinde, onları eksilttiler; denir ki: **لاتَ يَلِيت** ve **أَلَتَ يأْلِتُ**; ve bu hadisten başka **أوْلَت يُولِتُ** işitmedim.

**لات وولت** : Aziz ve Celil olan Allah dedi: ( وَرَسُولَهُ لاَ يَلِتْكُمْ مِّنْ أَعْمَالِكُمْ ) ( الحجرات : 14 ) ; **الفرّاء** dedi: manası: amellerinizden size bir şeyi eksiltmez ve size zulmetmez; dedi: bu, **لات يليت**’tendir; dedi: ve kurrâ onun üzerinde birleşmiştir; dedi: **ولاتَ يليتُ** ve **ألَتَ يَأْلِتُ**, eksiltme manasında iki lugattır; **أبو زيد** dedi: denir ki: onu **وَلَتَه يلِته وَلْتاً** ve onu **أَلته يألِته ألْتاً** ve onu **لاتَه يلِيته لَيْتاً**. **شمر** dedi: **ابن الأعرابي** dedi: bazılarının şöyle dediğini işittim: “Hamd, kendisine yetişilemeyen ve kendisine **يُلاتُ** edilmeyen Allah’adır”; dedi: ve **خالد بن عتبة** dedi: “**لا يُلات**” yani onda bir söyleyenin sözünü almaz; yani kimseye itaat etmez; ve **الأسَدِية**’ye denildi: “**المدحَلَةُ** nedir?”; dedi ki: insanın bildiği bir şeyi **يَلِيتَ** etmesidir; yani onu gizler ve onun dışında bir haber getirir. **أبو عبيد**’den, **الأصمعيّ**’den: dedi: haber ona karıştırıldığı zaman, “onu **لاَتَهُ يَليته لَيْتاً** etti” denir.

**الزجاج** dedi: onu **لاَتَه يَليته** ve onu **ألأته يُليتهُ**; ve onu **أَلَتَه يَلِيته**; onu eksilttiği zaman; dedi: ve onun sözü: ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) ; **أَلتَ**’tan da **أَلاَت**’tan da olması caizdir; dedi: ve onu **لاَته يَليته**; onu bir şeyden çevirdiği zaman olur; ve **عروة بن الورد** dedi:
ومُحْسِبَةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غَيرَها
تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوى
فأعجبني إقدامُها وسَنامُها
فبِتُّ أُليتُ الحق والحقُّ مبتلى
Bunu **شمر** okudu ve dedi: **أُليتُ الحق**; onu havale ederim ve onu çeviririm. **الأصمعي** dedi: **اللِّيتَانِ** boynun iki yanıdır; ve **اللِّيت** **اللِّيتَةِ** üzerine cem edilir; ve **لَيْتَ** temenni kelimesidir: “Keşke şunu şunu yapsaydım”; ve o, nasb eden harflerdendir. Ve **وليتِي** “**ليتني**” manasındadır.

**أتل** : **أبو عبيد**’den, **الفراء**’dan: adam **أَتَلَ يأتِلُ أُتُولاً** ve **أَتَن يأتِنُ أُتوناً**; öfke içinde adamın adımına yaklaştığı zaman; ve şu beyti okudu:
أَراني لا آتيك إلا كأَنما
أسأتُ وإلا أنتَ غَضْبانُ تأتِلُ
Ve masdarında **الأَتلان** ve **الأَتَنَان** da denir.

**الليث** dedi: **التَّألانُ**; yürüdüğü zaman başıyla sanki doğruluyormuş gibi, onu yukarıya doğru hareket ettirendir. Dedim: bu apaçık bir tashiftir; ancak o, **النّأَلان** (nûn ile)dır; **الليث** bu harfi **التاء** bablarında zikretti; bu yüzden, onu bilmeyen aldanmasın diye doğrusuna dikkat çekmem gerekti; dedi: ve harfi **اللام** ve **النون** babında açıklamıştım.

**لتا** : **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **لَتا**; eksilttiği zaman.

Dedim: sanki **لاَتَ**’tan veya **أَلَتَ**’tan kalb edilmiştir.

**ابن الأعرابي** dedi: **اللَّتيُّ**; mekâna yapışık olandır.

**أبو تراب**; **الأصمعي** dedi: “Allah, onu getiren anaya lanet etsin”; ve “onu getiren anaya lanet etsin”; yani onu attı; dedi: ve **شمر** dedi: adamı taşla **لَتَأتُ** ederim; onu onunla attığım zaman; ve onu gözümle **لَتَأتُه بِعيني لَتْأً**; ona bakışı keskinleştirdiğim zaman; ve **ابن السكيت** şu beyti okudu:
تراهُ إذا أجَّه الضَّنَى
يَنُوءُ اللَّتِيء الذي يَلتؤُه
Dedi: **اللّتِيءُ**; **لَتأتُه**’dan **فعيلٌ**’dir; onu vurduğum zaman; ve **اللّتِيءُ**; **المَلْتِيُّ**’dir: atılmış olan.

**العجاج** dedi:
دافعَ عني بتقصير مَوْتَتِي
بعد اللُّتيا واللَّتيا والَّتي
**اللُّتيا**’yı murad etti: **التي**’nin küçültmesi; o küçük felakettir; ve **الَّتي**: büyük felakettir.

**وتل** : **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den dedi: erkeklerden **الوُتُلُ**; karınlarını içkiden doldurmuş olanlardır; bir tanesi **أَوْتَلُ**; ve **اللَّتَّام**; onları yemekten dolduranlardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة واللام وما يثلثهما)
(ألم) الهمزة واللام والميم أصل واحد، وهو الوجع. قال الخليل: الألم: الوجع، يقال وجَع ألِيمٌ، والفعل من الألم ألِمَ. وهو ألِمٌ، والمجاوز ألِيمٌ، فهو على هذا القياس فَعِيل بمعنى مُفْعِل. وكذلك وجِيعٌ بمعنى مُوجِع. قال([1]):
* أمِنْ رَيحانة الدّاعي السميعُ *
فوضع السميع موضع مُسْمِع. قال ابن الأعرابي عذاب أليم أي مؤلم ورجل ألِيمٌ ومُؤْلَمٌ أي موجَعٌ. قال أبو عبيد: يقال ألِمْتَ نَفْسَك، كما تقول سفِهْتَ نَفْسَك. والعرب تقول: "الحُرُّ يُعْطي والعبد يألم قَلْبَه".
(أله) الهمزة واللام والهاء أصل واحد، وهو التعبُّد. فالإله الله تعالى، وسمّيَ بذلك لأنّه معبود. ويقال تألّه الرجُل، إذا تعبّد. قال رؤبة:
للهِ دَرُّ الغانِياتِ المُدَّهِ([2]) *** سَبَّحْنَ واستَرْجَعْنَ مِن تَأَلُّهِي
والإلاهة: الشَّمْس([3])، سمّيت بذلك لأنّ قوما كانوا يعبدونها. قال الشاعر([4]):
* فبادَرْنا الإلاهَة أنْ تؤوبا *
فأما قولهم في التحيُّر ألِهَ يَأْلَهُ فليس من الباب، لأنّ الهمزة واو. وقد ذكر في بابه.
(ألو/ي) الهمزة واللام وما بعدهما في المعتلّ أصلان متباعدان: أحدهما الاجتهاد* والمبالغة [والآخر التقصير([5])] والثاني([6]) خلاف ذلك الأوّل. قولهم آلَى يُولِي إذا حلَف ألِيَّةً وإِلْوَةً([7])، قال شاعر:
أتاني عن النُّعمان جَوْرُ أَلِيَّةٍ *** يجُورُ بها من مُتْهِمٍ بعد مُنْجِدِ
وقال في الألْوَة:
* يُكذِّبُ أقوالي ويُحْنِثُ ألْوتي([8]) *
والأَلِيّةُ محمولة على فَعولة، وأَلْوَة على فعْلَة نحو القَدْمَة. ويقال يُؤْلي وَيَأْتَلِي، ويتأَلَّى في المبالغة. قال الفرّاء: يقال ائتلى الرّجُل إذا حلف، وفي كتاب الله تعالى: ﴿ولا يَأْتَلِ أُوْلُوا الفَضْلِ مِنْكُمْ﴾ [النور 22]. ورُبّما جمعوا أَلْوَةً أُلىً. وأنشد:
قليلاً كتحليل الأُلَى ثم قلّصت  *** به شِيمَةٌ رَوْعَاءُ تقليصَ طائِر([9])قال: ويقال لليمين أَلْوَةٌ وأُلْوَةٌ وإلْوَة وأَلِيّة. قال الخليل: يقال ما أَلَوْتُ عن الجُهْدِ في حاجتك، وما ألَوْتُك نُصْحاً، قال:
* نحنُ فَضَلْنا جُهْدَنَا لَمْ نَأْتَلِه *
أي لم نَدَعْ جُهْدا. قال أبو زيد: يقال ألَوْتُ في الشيء آلو، إذا قصرت فيه. ويقول في المثل: "إلاّ حَظِيّةٌ فلا أَلِيّةٌ"، يقول: إن أَخْطأَتْك الحُظوة فلا تَتَأَلَّ أن تتودَّد إلى النّاس. الشيباني: آليت توانيت وأبطأت. قال([10]):
* فما آلى بَنِيَّ وما أساؤُوا *
وأَلّى الكلب عن صيده، إذا قصّر، وكذلك البازِي ونحوُه. قال بعض الأعراب:
وإني إذ تُسَابِقُني نَوَاها  *** مُؤَلٍّ في زيارتها مُلِيمُ([11])فأمّا قول الهذلي([12]):
جهراءُ لا تألو إذا هي أَظْهَرَتْ  *** بَصَراً ولا من عَيْلَةٍ تُغْنيني([13])وأما قول الأعشى:
..............................ولا *** يقطع رِحْماً ولا يَخُون إلاَ([14])(ألب) الهمزة واللام والباء يكون من التجمُّع والعطف والرّجوع وما أشبه ذلك. قال الخليل: الإلْبُ الصَِّغْوُ([15])، يقال إلْبُه معه، وصاروا عليه إلْباً واحداً في العداوة والشرّ. قال:
والناس إلْبٌ علينا فيك ليس لنا *** إلا السيوفَ وأطرافَ القنا وزَرُ([16])الشّيباني: تَأَلَّبُوا عليه اجتمعوا، وَأَلَبُوا يَأْلِبُونَ أَلْباً. ويقال إنَّ الأَلْبَةَ المجاعة، سمِّيت بذلك لتألُّبِ الناس فيها. وقال ابن الأعرابيّ: أَلَبَ: رجع. قال: وحدّثني رجلٌ من بني ضَبّة بحديث ثم أخذ في غيره، فسألته عن الأوّل فقال:
"السّاعةَ يَأْلِبُ إليك" أي يرجع إليك. وأنشد ابن الأعرابي:
ألم تعلمي أن الأحاديث في غَدٍ *** وبعد غَدٍ يَأْلِبْنَ أَلْبَ الطَّرائدِ([17])أي ينضمّ بعضُها إلى بعض. ومن هذا القياس قولهم: فلان يألُِبُ إبلَه أي يطردُها. ومنه أيضاً قول ابن الأعرابي: رجل إلْبُ حَرْبٍ، إذا كان يُؤَلِّبُ فيها ويجمِّع. ومنه قولهم: ألَبَ الجُرْحُ يأْلُبُ أَلْباً، إذا بدأ [برؤه]([18]) ثم عاوَدَه في أسفله نَغَل. وأمّا قولهم لما بين الأصابع إلْبٌ([19]) فمن هذا أيضاً، لأنه مَجمع الأصابع. قال:
* حَتّى كأنّ الفرْسَخينِ إلْبُ *
والذي حكاه ابن السّكّيت من قولهم ليلة أَلُوبٌ، أي باردة، ممكنٌ أن يكون من هذا الباب، لأن واجد([20]) البرد يتجمّع ويتضامّ، وممكنٌ أن يكون هذا من باب الإبدال، ويكون الهمزة بدلاً من الهاء، وقد ذُكر في بابه. وقول الراجز:
* تَبَشّرِي بماتِحٍ أَلُوبِ([21]) *
فقيل هو الذي يُتابع الدِّلاء يستقي ببعضها في إثر بعض، كما يتألَّب القومُ بعضُهم إلى بعض.
(ألت) الهمزة واللام والتاء كلمةٌ واحدة، تدلُّ على النُّقصان، يقال ألَتَهُ يَأْلِتُهُ أي نقصه. قال الله تعالى: ﴿لا يَأْلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً([22])﴾ [الحجرات 14] أي لا ينقصكم.
(ألس) الهمزة واللام والسين كلمةٌ واحدة، وهي الخيانة. العرب تسمّي الخيانة ألْساً، يقولون: "لا يُدالِسُ ولا يُؤَالِس".
(ألف) الهمزة واللام والفاء أصل واحد، يدلُّ على انضمام الشيء إلى الشيء، والأشياء الكثيرة أيضاً. قال الخليل: الأَلْفُ معروفٌ، والجمع الآلاف. وقد آلَفتِ الإبلُ، ممدودة، أي صارت ألفاً. قال ابنُ الأعرابي: آلَفْتُ القومَ: صيَّرتهم أَلْفاً، وآلَفْتهم، صيَّرتهم ألفاً بغيري، وآلفوا: صارُوا ألفاً. ومثله أخْمَسُوا، وأماؤوا. وهذا قياس صحيح، لأنّ الألف اجتماع المِئين. قال الخليل: ألِفْتُ الشيءَ آلَفُه. والأُلْفَة مصدر الائتلاف . وإلْفُكَ وأليفك: الذي تألفه. [و] كلُّ شيءٍ ضممتَ* بعضَه إلى بعضٍ فقد ألّفته تأليفاً. الأصمعيّ: يقال ألِفْتُ الشيء آلَفُه إلْفاً وأنا آلِفٌ، وآلَفْتُه وأنا مُؤْلفٌ. قال ذو الرمّة:
من المؤْلِفَات الرَّمْلِ أدْماءُ حُرَّةٌ *** شُعاعُ الضُّحَى في لَوْنها يتوضَّحُ([23])قال أبو زيد: أهل الحجاز يقولون آلَفْتُ المكانَ والقومَ. وآلَفْتُ غيري أيضاً حملته على أن يألَفَ. قال الخليل: وأوالِفُ الطّير: التي بمكة وغيرِها. قال([24]):
* أوَالِفاً مَكّة مِنْ وُرْقِ الحَمِي([25]) *
ويقال آلَفَت هذه الطَّيرُ موضعَ كذا، وهن مُؤْلِفاتٌ، لأنّها لا تبرح فأما قولـه تعالى: ﴿لإيلاَفِ قُرَيْشٍ([26])﴾ [قريش 1]. قال أبو زيد: المألف: الشجر المُودِق الذي يدنو إليه الصّيد لإلْفِه إيّاهُ، فيَدِقُ إليه([27]).
(ألق) الهمزة واللام والقاف أصلٌ يدلُّ على الخفّة والطيش، واللَّمعانِ بسُرعة. قال الخليل: الإلْقَة: السِّعلاة، والذِّئبة، والمرأة الجريئة، لخبثهنَّ. قال ابنُ السِّكِّيت: والجمع إلَقٌ. قال شاعر([28]):
* جَدَّ وَجَدَّتْ إلَقَةًٌ من الإلَقْ *
قال: ويقال امرأةٌ ألَقَى سريعة الوَثْب. قال بعضُهم: رجل ألاَّقٌ أي كذّاب. وقد ألَق بالكذب يَأْلِقُ أَلْقاً. قال أبو عليّ الأصفهاني، عن القريعيّ: تألَّقَت المرأة، إذا شمّرت للخصومة واستعدّت للشرّ ورفعت رأسَها. قال ابن الأعرابيّ: معناه صارت مثل الإلْقة. وذكر ابن السكّيت: امرأة إلْقَةٌ ورجل إلْقٌ. ومن هذا القياس: ائتلق البرق ائتلاقاً إذا برق، وتألَّق تأَلُّقاً. قال:
يُصِيخُ طَوْراً وطَوْراً يقْترِي دَهِساً *** كأنّه كوكَبٌ بالرَّمْلِ يأتلِقُ
(ألك) الهمزة واللام والكاف أصلٌ واحد، وهو تَحمُّلُ الرِّسالة. قال الخليل: الأَلُوكُ الرسالة، وهي المألُكَةُ على مَفْعَُلَة. قال النابغة([29]):
ألِكْني يا عُييْنَُ إليك قولاً *** ستحمِلُه الرُّواة إليكَ عَنِّي([30])قال: وإنما سمِّيت الرسالة أَلُوكاً لأنها تؤلَكُ([31]) في الفم، مشتقٌّ من قول العرب: الفرس يَألَكُ باللّجام ويعلُكه، إذا مضغ الحديدة. قال: ويجوز للشاعر تذكير المَأْلَكَة([32]). قال عديّ:
أبْلِغِ النُّعمان عنّي مألُكاً *** أنَّه قد طال حَبْسي وانتظاري
وقول العرب: "أَلِكْني إلى فلانٍ"، المعنى تَحَمَّلْ رسالتي إليه. قال:
ألِكْني إليها عَمْرَك اللهَ يا فَتَى *** بآيةِ ما جاءت إلينا تهادِيا([33])قال أبو زيد: أَلَكْته أُلِيكُهُ([34]) إلاكةً، إذا أرسلته. قال يونس بن حبيب: استلأك فلانٌ لِفلان([35]) أي ذهب برسالته، والقياس استألك.
--------------ــــ
([1]) هو عمرو بن معد يكرب من قصيدة لـه في الأصمعيات ص43. وعجز البيت كما في الأصمعيات واللسان (10: 28):             * يؤرقني وأصحابي هجوع *
ومما يستشهد به من هذه القصيدة لفعيل بمعنى مفعل ، بكسر العين، قوله:
وخيل قد دلفت لها بخيل *** تحية بينهم ضرب وجيع
          انظر الخزانة (3: 56).
([2]) المده، من المده، وهو المدح. والبيتان في اللسان (مده، أله) وديوان رؤبة ص165.
([3]) في الأصل: "الشيء" تحريف.
([4]) هي مية أم عتيبة بن الحارث، أو أم البنين بنت عتيبة بن الحارث، ترثي عتيبة، وقيل هي بنت الحارث اليربوعي. انظر اللسان (17: 360) .
([5]) ليست في الأصل، وبمثلها يتم الكلام.
([6]) في الأصل: "والأول".
([7]) الألوة، مثلثة ساكنة اللام.
([8]) في الأصل: "ألوى".
([9]) في الأصل: "شمة روعاء"، وإنما هي الشيمة بمعنى السجية والطبيعة.
([10]) هو الربيع بن ضبع الفزاري. انظر المعمرين 7 والخزانة (3: 306). وصدر البيت كما فيهما وكما في اللسان (18: 41):
* وإن كنائني لنساء صدق *
([11]) عجزه في اللسان (18: 41).
([12]) هو أبو العيال الهذلي، يصف منيحة منحه إياها بدر بن عمار الهذلي. انظر شرح أشعار الهذليين للسكري ص130 واللسان (5: 223).
([13]) في الأصل: "بطرا ولا من عليه يغنيني"، صوابه من شرح أشعار الهذليين واللسان. وأظهرت: دخلت في وقت الظهر.
([14]) البيت بتمامه، كما في ديوان الأعشى 157 والمجمل واللسان (18: 46):
أبيض لا يرهب الهزال ولا *** يقطع رحما ولا يخون إلا
          وقد نفص كلام بعد البيت، وبالرجوع إلى اللسان يمكن تقدير هذا النقص. وقد جاء به في المجمل شاهداً لواحد الآلاء بمعنى النعم.
([15]) الإلب بفتح الهمزة وكسرها، وكذا الصغو، بالفتح والكسر، أي الميل. وفي الأصل: "الضعو" تحريف.
([16]) في الأصل: "ليس علينا".
([17]) البيت في اللسان (1: 209) بدون نسبة.
([18]) التكملة من اللسان (1: 210) ونصه: "والألب ابتداء برء الدمل".
([19]) في اللسان عن ابن جني: "مابين الإبهام والسبابة". وفي القاموس: "الإلب بالكسر: الفتر".
([20]) في الأصل: "واحد" بالحاء المهملة، صوابه بالجيم.
([21]) البيت في اللسان (1: 210).
([22]) هي قراءة الحسن والأعرج وأبي عمرو، كما في تفسير أبي حيان (8: 117). وفي الأصل:
﴿لا يَلِتْكُمْ﴾بقراءة جمهور القراء، وإيرادها هنا خطأ، وموضعها مادة (ليت).
([23]) البيت في ديوانه 80 واللسان (10: 352) ويروى: "من الآفات" و"من الموطنات" كما في شرح الديوان.
([24]) هوالعجاج من أرجوزة في ديوانه ص58-62. وانظر سيبويه (1: 8، 56) واللسان (15: 48).
([25]) هذه رواية سيبويه في (1: 56) واللسان (10: 354) وفي غيرهما: "قواطنا مكة" و"الحمى" أراد: الحمام، فحذف الميم وقلب الألف ياء. وقبل هذا البيت:
ورب هذا البلد المحرم  *** والقاطنات البيت غير الريم
([26]) كذا جاء الكلام هاهنا ناقصا. وفي اللسان: "يقول تعالى: أهلكت أصحاب الفيل لأولف قريشاً مكة، ولتؤلف قريش رحلة الشتاء والصيف، أي تجمع بينهما، إذا فرغوا من ذه أخذوا في ذه".
([27]) ودق الصيد يدق ودقا، إذا دنا منك.
([28]) هو الراجز رؤبة بن العجاج، انظر ديوانه 107 والحيوان (2: 285/ 6: 314).
([29]) من قصيدة له في ديوانه ص78 من خمسة دواوين العرب. قالها حين قتلت بنو عيسى نضلة الأسدي وقتلت بنو أسد منهم رجلين، فأراد عبيد بن حصن عون بني عبس، وأن يخرج بني أسد من حلف بني ذبيان.
([30]) في اللسان (12: 273). "ياعتيق" محرف. وعجزه في اللسان: "ستهديه الرواة إليك عني"، وفي الديوان: "سأهديه إليك إليك عني".
([31]) في الأصل: "توالك".
([32]) في أصل: "تنكير المألكة"، والوجه ما أثبت. على أنه قد روي في اللسان عن محمد بن يزيد أنه قال: "مألك جمع مألكة".
([33]) البيت لسحيم: كما في المجمل. وفي الأصل: "جاءت إليها" صوابه من المجمل.
([34]) في الأصل: "ألكة" صوابه من المجمل. وهو في وزن أقمته أقيمه إقامة، وأصبته أصيبه إصابة.
([35]) في الأصل: "بفلان".
ـ

##### Türkçe

(همze, lâm ve onları üçleyen(iki harf daha eklenince üç harf olan) şeyler babı)

(**ألم**) hemze, lâm ve mîm tek bir asıldır; o da acıdır. Halîl dedi: **الألم**: acı; “acı veren bir ağrıdı” denir; **الألم**’den fiil **ألِمَ**’dir. O, **ألِمٌ**’dir; ve “aşan/etkisi geçen” **ألِيمٌ**’dir; şu halde bu kıyasa göre **فَعِيل** vezninde, **مُفْعِل** mânâsınadır. Yine **وجِيعٌ** da **مُوجِع** mânâsınadır. Dedi([1]):

* أمِنْ رَيحانة الدّاعي السميعُ *

Böylece **السميع**’i **مُسْمِع** yerinde koydu. İbnü’l-A‘râbî dedi: **عذاب أليم** yani acı verici; ve **رجل ألِيمٌ** ve **مُؤْلَمٌ** yani ağrıtılmış/acı çekmiş. Ebû Ubeyd dedi: “**ألِمْتَ نَفْسَك**” denir; “**سفِهْتَ نَفْسَك**” dediğin gibi. Araplar der ki: “**الحُرُّ يُعْطي والعبد يألم قَلْبَه**”.

(**أله**) hemze, lâm ve hâ tek bir asıldır; o da ibadet etmektir. **الإله** ise Allah Teâlâ’dır; buna, ma‘bûd olduğu için bu ad verilmiştir. Ve “**تألّه** adam” denir; ibadet ettiğinde. Ru’be dedi:

للهِ دَرُّ الغانِياتِ المُدَّهِ([2]) *** سَبَّحْنَ واستَرْجَعْنَ مِن تَأَلُّهِي

Ve **الإلاهة**: güneş([3]); buna, bir kavmin ona ibadet ediyor olması sebebiyle bu ad verilmiştir. Şair dedi([4]):

* فبادَرْنا الإلاهَة أنْ تؤوبا *

Ama onların şaşkınlıkta “**ألِهَ يَأْلَهُ**” demeleri bu babdan değildir; çünkü hemze vâvdır. Kendi babında zikredilmiştir.

(**ألو/ي**) hemze, lâm ve onlardan sonra gelen (mu‘tel olan) harflerde iki uzak asıl vardır: birincisi gayret* ve mübalağa [ve diğeri kısaltma/eksiltme([5])]; ikincisi([6]) ise o birincinin zıddıdır. Onların “**آلَى يُولِي**” sözü; **ألِيَّةً** ve **إِلْوَةً**([7]) diye yemin ettiğinde. Bir şair dedi:

أتاني عن النُّعمان جَوْرُ أَلِيَّةٍ *** يجُورُ بها من مُتْهِمٍ بعد مُنْجِدِ

Ve **الألْوَة** hakkında dedi:

* يُكذِّبُ أقوالي ويُحْنِثُ ألْوتي([8]) *

**الأَلِيّةُ**, **فَعولة** üzerine taşınmıştır; **أَلْوَة** ise **فعْلَة** üzerinedir; **القَدْمَة** gibi. Ve “**يُؤْلي** ve **يَأْتَلِي**” denir; ve mübalağada **يتأَلَّى**. Ferrâ dedi: Adam yemin ettiğinde “**ائتلى**” denir; ve Allah Teâlâ’nın kitabında: ﴿**ولا يَأْتَلِ أُوْلُوا الفَضْلِ مِنْكُمْ**﴾ [Nûr 22]. Ve bazen **أَلْوَةً**’yi **أُلىً** diye cem‘ ederler. Ve şu beyit okundu:

قليلاً كتحليل الأُلَى ثم قلّصت  *** به شِيمَةٌ رَوْعَاءُ تقليصَ طائِر([9])

Dedi: Yemîne **أَلْوَةٌ** ve **أُلْوَةٌ** ve **إلْوَة** ve **أَلِيّة** denir. Halîl dedi: “İhtiyacın hususunda gayretten geri kalmadım” mânâsında “**ما أَلَوْتُ عن الجُهْدِ**” denir; ve “sana nasihat etmekte geri kalmadım” mânâsında “**ما ألَوْتُك نُصْحاً**” denir. Dedi:

* نحنُ فَضَلْنا جُهْدَنَا لَمْ نَأْتَلِه *

Yani: bir gayreti bırakmadık. Ebû Zeyd dedi: Bir şeyde kısaltma/eksiltme yaptığında “**ألَوْتُ في الشيء آلو**” denir. Ve meselde der ki: “**إلاّ حَظِيّةٌ فلا أَلِيّةٌ**”; yani: eğer sana lütuf/itibar isabet etmezse, insanlara yakınlık göstermekte **تَتَأَلَّ** etme (geri kalma). Şeybânî: “**آليت**” ağır davrandım ve geciktim. Dedi([10]):

* فما آلى بَنِيَّ وما أساؤُوا *

Ve köpek avından geri kaldığında “**أَلّى الكلب عن صيده**” (denir); yine doğan ve benzeri de. Bazı bedevî dedi:

وإني إذ تُسَابِقُني نَوَاها  *** مُؤَلٍّ في زيارتها مُلِيمُ([11])

Ama Hüzeylî’nin([12]) sözü:

جهراءُ لا تألو إذا هي أَظْهَرَتْ  *** بَصَراً ولا من عَيْلَةٍ تُغْنيني([13])

Ve A‘şâ’nın sözü:

..............................ولا *** يقطع رِحْماً ولا يَخُون إلاَ([14])

(**ألب**) hemze, lâm ve bâ; toplanma, meyletme ve dönme ve buna benzer şeylerden olur. Halîl dedi: **الإلْبُ**: **الصَِّغْوُ**([15]); “**إلْبُه معه**” denir; ve düşmanlık ve kötülükte onun üzerine tek bir **إلْباً** oldular. Dedi:

والناس إلْبٌ علينا فيك ليس لنا *** إلا السيوفَ وأطرافَ القنا وزَرُ([16])

Şeybânî: “**تَأَلَّبُوا عليه**” toplandılar; ve “**أَلَبُوا يَأْلِبُونَ أَلْباً**”. Ve denir ki **الأَلْبَةَ** kıtlıktır; onda insanların **تألُّب** etmesi sebebiyle böyle adlandırılmıştır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَلَبَ**: döndü. Dedi: Benî Dabbe’den bir adam bana bir hadis anlattı, sonra başka bir şeye daldı; ben ona birincisini sordum, o da dedi ki:

“**السّاعةَ يَأْلِبُ إليك**” yani sana döner. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:

ألم تعلمي أن الأحاديث في غَدٍ *** وبعد غَدٍ يَأْلِبْنَ أَلْبَ الطَّرائدِ([17])

Yani: bir kısmı bir kısmına katılır. Bu kıyastandır onların “falanca develerini **يألُِبُ**” sözü; yani onları sürer. Yine ondan: İbnü’l-A‘râbî’nin “**رجل إلْبُ حَرْبٍ**” sözü; savaşta **يُؤَلِّبُ** olup topladığında. Yine ondan onların “**ألَبَ الجُرْحُ يأْلُبُ أَلْباً**” sözü; [iyileşmesi]([18]) başlayıp sonra alt tarafında irin yeniden döndüğünde. Ama parmaklar arasına “**إلْبٌ**” demeleri([19]) de bundandır; çünkü parmakların toplandığı yerdir. Dedi:

* حَتّى كأنّ الفرْسَخينِ إلْبُ *

İbnü’s-Sikkît’in naklettiği “**ليلة أَلُوبٌ**” sözü; yani soğuk; bunun bu babdan olması mümkündür; çünkü soğuğu bulan kimse toplanır ve birbirine sokulur; ve bunun ibdâl babından olması da mümkündür; hemze hâ’nın bedeli olur; kendi babında zikredilmiştir. Ve recez şairinin sözü:

* تَبَشّرِي بماتِحٍ أَلُوبِ([21]) *

Denildi ki: o, kovaları birbiri ardınca su çekmekte peş peşe takip eden kimsedir; kavmin bir kısmının bir kısmına **يتألَّب** etmesi gibi.

(**ألت**) hemze, lâm ve tâ tek bir kelimedir; eksilmeye delâlet eder. “**ألَتَهُ يَأْلِتُهُ**” denir; yani onu eksiltti. Allah Teâlâ dedi: ﴿**لا يَأْلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً**([22])﴾ [Hucurât 14]; yani sizi eksiltmez.

(**ألس**) hemze, lâm ve sîn tek bir kelimedir; o da ihanettir. Araplar ihanete **ألْساً** adını verir; “**لا يُدالِسُ ولا يُؤَالِس**” derler.

(**ألف**) hemze, lâm ve fâ tek bir asıldır; bir şeyin bir şeye katılmasına, ve çok şeylere de delâlet eder. Halîl dedi: **الأَلْفُ** bilinen şeydir; cem‘i **الآلاف**. Ve develer **آلَفتِ** (uzatmalı) oldu; yani bin oldu. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**آلَفْتُ القومَ**”: onları **أَلْفاً** yaptım; ve “**آلَفْتهم**”: onları benden başkasıyla bin yaptım; ve “**آلفوا**”: bin oldular. Bunun benzeri: **أخْمَسُوا** ve **أماؤوا**. Bu sahih bir kıyastır; çünkü **الألف** yüzlerin toplanmasıdır. Halîl dedi: “**ألِفْتُ الشيءَ آلَفُه**”. Ve **الأُلْفَة**: **الائتلاف**’ın masdarıdır. Ve **إلْفُكَ** ve **أليفك**: kendisine ünsiyet ettiğin kimsedir. [Ve] her neyi bir kısmını bir kısmına kattıysan onu **ألّفته تأليفاً** etmişsindir. Asma‘î: “**ألِفْتُ الشيء آلَفُه إلْفاً وأنا آلِفٌ**” denir; ve “**آلَفْتُه وأنا مُؤْلفٌ**”. Zü’r-Rumme dedi:

من المؤْلِفَات الرَّمْلِ أدْماءُ حُرَّةٌ *** شُعاعُ الضُّحَى في لَوْنها يتوضَّحُ([23])

Ebû Zeyd dedi: Hicaz ehli “**آلَفْتُ المكانَ والقومَ**” der. Ve “**آلَفْتُ غيري**” de (der); yani onu, ünsiyet etmeye sevk ettim. Halîl dedi: Ve kuşların **أوالِفُ**’i: Mekke’de ve başkasında olanlardır. Dedi([24]):

* أوَالِفاً مَكّة مِنْ وُرْقِ الحَمِي([25]) *

Ve “bu kuş, falan yere **آلَفَت**” denir; onlar **مُؤْلِفاتٌ**’tır; çünkü ayrılmazlar. Ama Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**لإيلاَفِ قُرَيْشٍ**([26])﴾ [Kureyş 1]. Ebû Zeyd dedi: **المألف**: avın ona ünsiyet etmesi sebebiyle yakınına sokulduğu, avın ona yaklaştığı([27]) yeşil/ağaçlıktır.

(**ألق**) hemze, lâm ve kāf; hafifliğe ve taşkınlığa, ve süratle parıldamaya delâlet eden bir asıldır. Halîl dedi: **الإلْقَة**: **السِّعلاة**; ve dişi kurt; ve cüretkâr kadın; onların kötülüğü sebebiyle. İbnü’s-Sikkît dedi: cem‘i **إلَقٌ**’tır. Bir şair dedi([28]):

* جَدَّ وَجَدَّتْ إلَقَةًٌ من الإلَقْ *

Dedi: “**امرأةٌ ألَقَى**” denir; sıçrayışı hızlı (kadın). Bazıları dedi: “**رجل ألاَّقٌ**” yani yalancı. Ve yalanla **ألَق** etti; “**يَأْلِقُ أَلْقاً**”. Ebû Ali el-İsfahânî, Kuray‘î’den: Kadın, çekişmeye sıvandığında, şerre hazırlandığında ve başını kaldırdığında “**تألَّقَت**” denir. İbnü’l-A‘râbî dedi: mânâsı, **الإلْقة** gibi oldu. İbnü’s-Sikkît zikretti: “**امرأة إلْقَةٌ**” ve “**رجل إلْقٌ**”. Bu kıyastandır: şimşek çaktığında “**ائتلق البرق ائتلاقاً**”; ve “**تألَّق تأَلُّقاً**”. Dedi:

يُصِيخُ طَوْراً وطَوْراً يقْترِي دَهِساً *** كأنّه كوكَبٌ بالرَّمْلِ يأتلِقُ

(**ألك**) hemze, lâm ve kâf tek bir asıldır; o da mesajı yüklenmektir. Halîl dedi: **الأَلُوكُ** mesajdır; o, **مَفْعَُلَة** üzere **المألُكَة**’dir. Nâbiga dedi([29]):

ألِكْني يا عُييْنَُ إليك قولاً *** ستحمِلُه الرُّواة إليكَ عَنِّي([30])

Dedi: Mesajın **أَلُوكاً** diye adlandırılması ancak, onun ağızda **تؤلَكُ**([31]) edilmesi sebebiyledir; Arapların “at gemle **يَألَكُ** eder ve onu çiğner” sözünden türemiştir; demiri çiğnediğinde. Dedi: Şaire **المَأْلَكَة**’yi müzekker kılması câizdir([32]). ‘Adî dedi:

أبْلِغِ النُّعمان عنّي مألُكاً *** أنَّه قد طال حَبْسي وانتظاري

Arapların “**أَلِكْني إلى فلانٍ**” sözü; mânâ: ona mesajımı yüklen. Dedi:

ألِكْني إليها عَمْرَك اللهَ يا فَتَى *** بآيةِ ما جاءت إلينا تهادِيا([33])

Ebû Zeyd dedi: Onu gönderdiğinde “**أَلَكْته أُلِيكُهُ**([34]) **إلاكةً**” denir. Yûnus b. Habîb dedi: “Falan, falan için **استلأك** etti”([35]); yani onun mesajıyla gitti; kıyas ise **استألك**’tir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ل ت
‏"‏ وما آلتناهم من عملهم ‏"‏‏.‏
وتقول ما في مزاودهم ألت ولا في مزايدهم أمت‏.‏

##### Türkçe

أ ل ت
“Ve onları, amellerinden hiçbir şey eksiltmedik.”
Ve dersin ki: onların azık torbalarında **ألت** yoktur ve onların azık torbalarında **أمت** yoktur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَلْتُ: الحَلِفُ.
وأَلَتَه بيمينٍ أَلْتاً: شدَّد عليه. وأَلَتَ عليه: طلَب منه حَلِفاً أَو شهادةً، يقوم له بها. ورُوي عن عمر، رضي اللَّه عنه: أَن رجلاً قال له: اتَّق اللَّه يا أَمير المؤمنين، فسَمِعَها رجلٌ، فقال: أَتَأْلِتُ على أَمير المؤمنين؟ فقال عمر: دَّعْهُ، فلن يَزالُوا بخيرٍ ما قالوها لنا؛ قال ابن الأَعرابي: معنى قوله أَتَأْلِتُه أَتَحُطُّه بذلك؟ أَتَضَعُ منه؟ أَتُنَقِّصُه؟ قال أَبو منصور: وفيه وجه آخر، وهو أَشْبَهُ بما أَراد الرجل؛ روي عن الأَصمعي أَنه قال: أَلَتَه يميناً يَأْلِته أَلْتاً إِذا أَحْلَفه، كأَنه لما قال له: اتَّق اللَّهَ، فقد نَشَدَه بُاللَّه. تقول العرب: أَلَتُّكَ باللَّه لمَا فعلْتَ كذا، معناه: نَشَدْتُكَ باللَّه. والأَلْتُ: القَسَم؛ يقال: إِذا لم يُعْطِكَ حَقَّكَ فَقَيِّدْه بالأَلْت.
وقال أَبو عمرو: الأُلْتَةُ اليمينُ الغَموسُ. والأُلْتةُ: العَطِيَّةُ الشَّقْنَةُ.
وأَلَته أَيضاً: حَبَسَهُ عن وَجْهِه وصَرَفه مثل لاتَه يَلِيتُه، وهما لغتان، حكاهما اليزيدي عن أَبي عمرو ابن العلاء. وأَلتَه مالَه وحَقَّه يَأْلِتُه أَلْتاً، وأَلاتَهُ، وآلَتَه إِياه: نَقَصَه. وفي التنزيل العزيز: وما أَلَتْناهُمْ من عَمَلِهم من شيءٍ. قال الفراء: الأَلْتُ النَّقْص، وفيه لغة أُخرى: وما لِتْناهم، بكسر اللام؛ وأَنشد في الأَلْتِ:أَبْلِغْ بَني ثُعَلٍ، عَنِّي، مُغَلْغَلَةً
جَهْدَ الرِّسالَةِ، لا أَلْتاً ولا كَذِبا
أَلَتَه عن وَجْهِه أَي حَبَسه. يقول: لا نُقْصانَ ولا زيادة. وفي حديث عبد الرحمن بن عوف يوم الشُّورَى: ولا تَغْمِدُوا سيوفَكم عن أَعدائِكم، فُتولِتُوا أَعمالكم؛ قال القُتَيبي: أَي تَنْقُصُوها؛ يريد أَنهم كانت لهم أَعمال في الجهاد مع رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، فإِذا هم تَرَكوها، وأَغْمَدُوا سُيُوفَهم، واخْتَلَفوا، نَقَصُوا أَعمالَهم؛ يقال: لاتَ يَلِيتُ، وأَلَتَ يَأْلِتُ، وبها نزل القرآن، قال: ولم أَسمع أَوْلَتَ يُولِتُ، إِلاَّ في هذا الحديث. قال: وما أَلَتْناهم من عَملهم من شيءٍ؛ يجوز أَن يكون من أَلَتَ، ومن أَلاتَ، قال: ويكون أَلاتَهُ يُلِيتُه إِذا صَرَفه عن الشيءِ. والأَلْتُ: البُهتان؛ عن كراع.
وأَلِّيتُ: موضع؛ قال كثير عزة:
برَوْضَةِ أَلِّيتَ وقَصْرِ خَناثَى
قال ابن سيده: وهذا البناءُ عزيز، أَو معدوم، إِلاَّ ما حكاه أَبو زيد من قولهم: عليه سَكِّينَةٌ.

##### Türkçe

**الأَلْتُ**: yemin.

Ve onu bir yeminle **أَلَتَه** **أَلْتاً**: ona karşı şiddetlendirdi. Ve ona karşı **أَلَتَ**: ondan, kendisi için onunla yerine getireceği bir yemin yahut bir şahitlik talep etti. Ve Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: bir adam ona dedi ki: “Müminlerin emiri, Allah’tan sakın”; onu bir adam işitti de dedi ki: “Müminlerin emiri üzerine **أَتَأْلِتُ** mu ediyorsun?” Ömer dedi ki: “Onu bırak; bize onu söyledikleri müddetçe hayır üzere olmaktan geri kalmayacaklardır.” İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Onun sözü **أَتَأْلِتُه**’nin manası: bununla onu aşağı mı indiriyorsun? Ondan (derece) mi düşürüyorsun? Onu mı eksiltiyorsun?” Ebû Mansûr dedi ki: “Ve onda başka bir vecih vardır; ve o, adamın murad ettiğine daha benzer: el-Asma‘î’den rivayet edildi ki o dedi: ‘Onu bir yeminle **أَلَتَه**; **يَأْلِته** **أَلْتاً**: onu yemin ettirdiği zaman’; sanki ona ‘Allah’tan sakın’ dediğinde, onu Allah ile çağırmış oldu.” Araplar der: “Seni Allah ile **أَلَتُّكَ**: şu şöyleyi yaptın diye”; manası: “Seni Allah ile çağırdım.” Ve **الأَلْتُ**: yemin; denir: “Sana hakkını vermezse, onu **بالأَلْت** ile bağla.”

Ebû Amr dedi ki: **الأُلْتَةُ**: içine batıran yemin. Ve **الأُلْتةُ**: cimri bağış.

Ve onu ayrıca **أَلَته**: onu maksadından alıkoydu ve onu çevirdi; **لاتَه يَلِيتُه** gibi; ve ikisi iki lugattır; bunları Yezîdî, Ebû Amr b. el-Alâ’dan nakletti. Ve onun malını ve hakkını **أَلَتَه**; **يَأْلِتُه** **أَلْتاً**, ve **أَلاتَهُ**, ve onu ona **آلَتَه**: onu eksiltti. Ve aziz tenzilde: “Ve onların amelinden onlara hiçbir şey **وما أَلَتْناهُمْ** eksiltmedik.” Ferrâ dedi ki: **الأَلْتُ** eksiltmedir; ve onda başka bir lugat vardır: “**وما لِتْناهم**”, lâmın kesresiyle. Ve **الأَلْتِ** hakkında inşad etti:
أَبْلِغْ بَني ثُعَلٍ، عَنِّي، مُغَلْغَلَةً
جَهْدَ الرِّسالَةِ، لا أَلْتاً ولا كَذِبا
Onu maksadından **أَلَتَه**: yani onu alıkoydu. Diyor ki: ne eksiltme ne artırma. Ve Abdurrahman b. Avf’ın şûrâ günündeki hadisinde: “Kılıçlarınızı düşmanlarınızdan kınına sokmayın; sonra amellerinizi **فُتولِتُوا**”; Kuteybî dedi ki: yani onu eksiltirsiniz; muradı: onların, Resûlullah ile—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—cihadda amelleri vardı; sonra onu terk ettiklerinde ve kılıçlarını kınına soktuklarında ve ihtilafa düştüklerinde, amellerini eksiltmiş olurlar; denir: **لاتَ يَلِيتُ**, ve **أَلَتَ يَأْلِتُ**; ve Kur’an onunla indi. Dedi ki: “**أَوْلَتَ يُولِتُ**’ü, ancak bu hadiste işitmişimdir.” Dedi ki: “Ve onların amelinden onlara hiçbir şey **وما أَلَتْناهم**”; **أَلَتَ**’den de, **أَلاتَ**’tan da olması caizdir. Dedi ki: ve **أَلاتَهُ يُلِيتُه** olur: onu bir şeyden çevirdiği zaman. Ve **الأَلْتُ**: iftira; Kurâ‘dan.

Ve **أَلِّيتُ**: bir yer; Kesîr Azze dedi ki:
برَوْضَةِ أَلِّيتَ وقَصْرِ خَناثَى
İbn Sîde dedi ki: “Ve bu bina azizdir, yahut yok gibidir; ancak Ebû Zeyd’in, onların ‘üzerinde **سَكِّينَةٌ** vardır’ sözünden naklettiği müstesna.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ل ت * * أَلَتَهُ * حقه نقصه وبابه ضرب

##### Türkçe

* أ ل ت * * **أَلَتَهُ** * hakkını eksiltti; onu noksanlaştırdı; babı **ضرب**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ألته ماله، وحقه، يألته، ألتا، من حد ضرب: نقصه، وفي التنزيل  وما ألتناهم من عملهم من شيء  قال الفراء: الألت: النقص. كآلته إيلاتا، مثل أكرم إكراما، وألأته إلآتا رباعيا، مثله، غير أنه مهموز العين، وهكذا ضبط في نسختنا، وصوب عليه، وضبطه شيخنا من باب المفاعلة، ومصدره إلات، بغير ياء، كقتال، واستشهد من شواهد المطول نظيره في قوله:
  لهم إلف وليس لكم إلاف قلت: ويشهد له أيضا ما في لسان العرب: ألته يألته ألتا، وألاته أي: فهو مصدر ألاته، يلته. ألته عن وجهه: حبسه وصرفه، كلاته يليته، وهما لغتان، حكاهما اليزيدي عن أبي عمرو بن العلاء. ولاته أيضا: نقصه؛ قال الفراء: وفي الآية لغة أخرى: ومالتناهم، بالكسر؛ وأنشد في الألت:
  أبلغ بني ثعل عني مغلغـلة                      جهد الرسالة لا ألتا ولا كذبا

  يقول: لا نقصان ولا زيادة. وفي لسان العرب: وفي حديث عبد الرحمن بن عوف، يوم الشورى:  ولا تغمدوا سيوفكم عن أعدائكم، فتولتوا أعمالكم  قال القتيبي: أي تنقصوها، يريد أنه كانت لهم أعمال في الجهاد مع رسول الله صلى الله عليه وسلم، فإذا هم تركوها، وأغمدوا سيوفهم، واختلفوا، نقصوا أعمالهم. يقال: لات يليت، وألت يألت، وبهما نزل القرآن، قال: ولم أسمع أولت يولت، إلا في هذا الحديث قال:  وما ألتناهم من عملهم  يجوز أن يكون من: ألت، ومن: ألات، قال: ويكون ألاته يليته: إذا صرفه عن الشيء. قال شيخنا: وقد استعملوه لازما، قالوا: ألت الشيء، كضرب: إذا نقص، كما في المصباح وغيره، وزاد بعضهم لغة أخرى، وهي أنه يقال: ألت، كفرح، ويدل له قراءة ابن كثير:  وما ألتناهم  ، في الطور، بكسر اللام، حكاه ابن جني، وأغفله المصنف وغيره. قلت: ولعلها هي اللغة التي نقلها القتيبي، ونقل عنه ابن مكرم، وإنما تصحف على شيخنا، فليراجع في محله. الألت: الحلف، وروي عن الأصمعي إنه قال: ألته يمينا، يألته، ألتا: إذا حلفه، وفي الصحاح: أحلفه. وقال غيره: ألته باليمين، ألتا: شدد عليه، وروي عن عمر، رضي الله عنه:  أن رجلا قال له: اتق الله يا أمير المؤمنين، فسمعها رجل، فقال: أتألت على أمير المؤمنين ? فقال عمر: دعه  ، الحديث. قال ابن الأعرابي: معنى قوله: أتألته ? أتحطه بذلك ? أتضع منه ? أتنقصه ? قال أبو منصور: وفيه وجه آخر وهو أشه بما أراد الرجل، فذكر قول الأصمعي السابق، ثم قال: كأنه لما قال: اتق الله، فقد نشده بالله. تقول العرب: ألتك بالله لما فعلت كذا، معناه: نشدتك بالله. والألت: القسم، يقال: إذا لم يعطك حقك، فقيده بالألت. ألته: طلب منه حلفا، أو شهادة، يقوم له بها. عن أبي عمرو: الألتة، بالضم: العطية القليلة. واليمين الغموس. وألتي بالضم وكسر التاء المثناة، بهذا ضبط ياقوت، ألتى كحبلى، والمشهور الأول: قلعة في بلاد الروم، هي حصينة في بلاد الكرج قر ب تفليس، كما أخبرني من دخلها والألت، بفتح فسكون: البهتان، عن كراع. وأليت، بالفتح وشد اللام مع كسرها: قال كثير عزة:
  بروضة أليت قصرا خناثا وماله نظير سوى: كوكب دريء وقد سبق بيانه. في المحكم: هذا البناء عزيز، أو معدوم، إلا ما حكاه أبو زيد من قولهم: عليه سكينة قلت: وسيأتي له رابع في برت.

##### Türkçe

**ألته** malını ve hakkını, **يألته** onu, **ألتا** (şeklinde), bir vuruş haddinden: onu eksiltti; ve tenzilde: **وما ألتناهم من عملهم من شيء**. el-Ferrâ dedi: **الألت**: eksiltme. **كآلته إيلاتا** (şeklinde), **أكرم إكراما** gibi; ve **وألأته إلآتا** dörtlü (fiil) olarak, onun gibi; ancak o, **العين**’i hemzelidir; ve böylece nüshamızda ضبط edildi, ve ona göre tashih edildi; ve şeyhimiz onu **باب المفاعلة**’den ضبط etti; ve masdarı **إلات**tır, **ياء**sız, **قتال** gibi; ve **المطول**’ün şevâhidinden, onun benzerini şu sözünde delil getirdi:

  لهم **إلف** وليس لكم **إلاف**

Dedim: ve ona ayrıca **لسان العرب**’da olan da şahitlik eder: **ألته يألته ألتا، وألاته** yani: o, **ألاته**’nin masdarıdır, **يلته**. **ألته عن وجهه**: onu hapsetti ve çevirdi; **كلاته يليته**; ve ikisi iki lugattır; onları el-Yezîdî, Ebû Amr b. el-Alâ’dan hikâye etti. Ve **لاته** de: onu eksiltti; el-Ferrâ dedi: ve âyette başka bir lugat vardır: **ومالتناهم** kesre ile; ve **الألت** hakkında şu beyti okudu:

  أبلغ بني ثعل عني مغلغـلة                      جهد الرسالة لا ألتا ولا كذبا

Der ki: ne eksiltme ne de artırma. Ve **لسان العرب**’da: ve Abdurrahman b. Avf’ın, şûrâ günü hadîsinde: **ولا تغمدوا سيوفكم عن أعدائكم، فتولتوا أعمالكم**. el-Kuteybî dedi: yani onu eksiltirsiniz; muradı şu ki: onların, Resûlullah صلى الله عليه وسلم ile cihadda amelleri vardı; eğer onlar onları terk ederler, kılıçlarını kınına sokarlar, ihtilafa düşerlerse, amellerini eksiltmiş olurlar. Denir: **لات يليت** ve **ألت يألت**; ve Kur’an ikisiyle nazil oldu. Dedi: ve **أولت يولت**’ü, ancak bu hadîste işitmedim. Dedi: **وما ألتناهم من عملهم**; **ألت**’ten de, **ألات**’tan da olması caizdir. Dedi: ve **ألاته يليته** olur: onu bir şeyden çevirdiği zaman. Şeyhimiz dedi: ve onu lâzım olarak da kullanmışlardır; dediler ki: **ألت الشيء** **ضرب** gibi: eksilttiği zaman; **المصباح** ve başkalarında olduğu gibi. Ve bazısı başka bir lugat daha ekledi; o da şudur ki: denir: **ألت** **فرح** gibi; ve ona delil, İbn Kesîr’in kıraati: **وما ألتناهم**; **الطور**’da, **اللام**’ın kesriyle; onu İbn Cinnî hikâye etti; musannif ve başkası onu gözden kaçırdı. Dedim: belki de o, el-Kuteybî’nin naklettiği lugattır; ve ondan İbn Mukarram nakletti; ancak şeyhimize tashif oldu; öyleyse yerinde müracaat edilsin. **الألت**: yemin. el-Asma‘î’den rivayet edildi ki dedi: **ألته يمينا، يألته، ألتا**: onu yemin ettirdiği zaman; ve **الصحاح**’ta: onu yemin ettirdi. Ve başkası dedi: **ألته باليمين، ألتا**: ona şiddetli davrandı. Ve Ömer’den, رضي الله عنه, rivayet edildi: **أن رجلا قال له: اتق الله يا أمير المؤمنين، فسمعها رجل، فقال: أتألت على أمير المؤمنين ? فقال عمر: دعه**; hadîs. İbnü’l-A‘râbî dedi: onun sözü **أتألته**’nin manası: onu bununla alçaltıyor musun? ondan düşürüyor musun? onu eksiltiyor musun? Ebû Mansûr dedi: ve onda başka bir vecih vardır ve o, adamın muradına daha benzer; böylece Asma‘î’nin önceki sözünü zikretti; sonra dedi: sanki o, **اتق الله** dediğinde, onu Allah ile sıkıca istemiş oldu. Araplar der: **ألتك بالله لما فعلت كذا**; manası: seni Allah ile sıkıca istedim. Ve **الألت**: yemin; denir: sana hakkını vermezse, onu **الألت** ile bağla. **ألته**: ondan bir yemin, yahut onunla kendisi için ayakta duracağı bir şahitlik talep etti. Ebû Amr’dan: **الألتة** zamme ile: az bağış. Ve **اليمين الغموس**. Ve **ألتي** zamme ile ve **التاء المثناة**’nın kesriyle; böylece Yâkût ضبط etti; **ألتى** **حبلى** gibi; ve meşhur olan birincisidir: Rum diyarında bir kale; Kerc diyarında, Tiflis’e yakın, sağlamdır; onu içine girenden bana haber verdiği gibi. Ve **الألت** fetha ile sonra sükûn: iftira, Kurâ‘dan. Ve **أليت** fetha ile ve **اللام**’ın şeddelenmesi, onun kesriyle: Kesîr Azze dedi:

  بروضة أليت قصرا خناثا وماله نظير سوى: كوكب دريء

ve onun beyanı daha önce geçti. **المحكم**’de: bu bina azizdir, yahut yok gibidir; ancak Ebû Zeyd’in, onların şu sözünden hikâye ettiği müstesna: **عليه سكينة**. Dedim: ve onun dördüncüsü **برت**’te gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: الت

أَلَتَ
1 أَلَتَ ذ ,aor. اَلِتَ , inf. n.أَلْتٌ, It (a thing) decreased; diminished; lessened; became defective, deficient, incomplete, or imperfect. (Msb.) -A2- أَلَتَهُ حَقَّهُ, (S, M, A, K,) aor. اَلِتَ , (S, M, K,) inf. n. أَلْتٌ (S, M) and اِلَاتَهُ; (M;) and أَلِتَهُ, aor. اَلَتَ ; (Fr;) and ↓ آلتهُ (M, K,) inf. n. اِيلَاتٌ; (K;) as also أَلَاتَهُ, inf. n. اِلَاتٌ, (so in a MS. copy of the K,) or اِلَاتَةٌ; (so in the L: [agreeably with analogy, and therefore probably the correct reading: see art. ليت, to which it belongs: in SM's copy of the K, and in the CK, the verb is written أَلْأَتَهُ, and the inf. n. اِلْآتٌ: by MF, the verb is written ↓ آلَتَهُ, of the measure فَاعَلَ and the inf. n. اِلَاتٌ like قِتَالٌ:]) [and لَاتَهُ, aor. يَلِيتٌ; and وَلَتَهُ; and أَوْلَتَهُ;] He diminished to him his right, or due; abridged him, or defrauded him, of a portion of it: (Fr, S, M, A, K:) and in like manner, أَلَتَهُ مَالَهُ and ↓ آلتهُ, &c., he diminished to him his property; or abridged him, or defrauded him, of a portion of it: (M, TA:) and أَلَتَ الشَّىْءَ  he diminished the thing. (Msb.) [Hence,] مَا أَلْتَنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَىْءٍ [in the Kur lii. 21, We will not diminish to them aught of the reward of their work]: (T, A:) or, accord. to one reading, (that of Ibn-Ketheer, TA,) ما أَلِتْنَاهُمْ. (T, TA.) [See also art. ليت.] -A3- أَلَتَهُ, (T, S, K,) or أَلَتَهُ عَنْ وَجْهِهِ, (TA,) aor. اَلِتَ (T;) as also لَاتَهُ; these being two dial. vars. one of the other, mentioned by Yz, on the authority of AA; (S;) [and أَلَاتَهُ; (see art. ليت;)] He withheld him, or restrained him, (S, K,) and turned him, or averted him, (T, S, K,) from his course, purpose, or object. (S, TA.) -A4- أَلَتَهُ, (M, K,) or أَلَتَهُ يَمِينًا, (As, T, S,) aor. اَلِتَ inf. n. أَلْتٌ, He made him to swear, or take an oath: (As, T, S, K:) or he desired of him that he should swear, or give his testimony, for him. (M, K.) And أَلَتَهُ بِيَمِينٍ, inf. n. as above, He pressed him, or pressed hard upon him, with an oath. (M.) It is related that a man said to 'Omar, "Fear God, O prince of the faithful:" and another, hearing him, said, أَتَأْلِتُ عَلَى أَمِيرِ المُؤْمِنِينَ, meaning Dost thou lower the dignity of the prince of the faithful? or dost thou diminish to him [the respect that is due to him]? accord. to IAar.: or rather, dost thou conjure the prince of the faithful? his saying "Fear God" being as though he conjured him by God: for the Arabs say, أَلَتُّكَ بِاللّٰهِ لَمَّا فَعَلْتَ كَذَا, meaning I conjure thee by God but that thou do thus, or such a thing. (T.)

3 اَاْلَتَ see 1.

4 آلَتَ see 1, in two places.

أَلْتٌ
أَلْتٌ ذ Deficiency: as in the saying, مَا فِى مَزَاوِدِهِمْ أَلْتٌ [There is not, in their provision-bags, any deficiency]. (A.) -A2- A swearing; syn. حَلِفٌ (M, TA.) [Perhaps an inf. n. in this sense.] ― -b2- An oath: as in the saying, when one has not given thee thy right, or due, قَيِّدْهُ بِالْأَلْتِ [Bind thou him by oath]. (T.) -A3- Calumny, slander, or false accusation. (Kr, M, K.) [Perhaps an inf. n. in this sense also.]

أُلْتَةٌ
أُلْتَةٌ ذ A small gift. (AA, T, K.) -A2- An oath such as is termed غَمُوس, q. v. (AA, T, K.)

##### Türkçe

أَلَتَ
1 **أَلَتَ** **ذ** , muzâri‘ **اَلِتَ** , mastar ismi **أَلْتٌ**, O (bir şey) azaldı; eksildi; azaldı; kusurlu, noksan, tamamlanmamış veya mükemmel olmayan oldu. (Msb.) -A2- **أَلَتَهُ حَقَّهُ**, (S, M, A, K,) muzâri‘ **اَلِتَ** , (S, M, K,) mastar ismi **أَلْتٌ** (S, M) ve **اِلَاتَهُ**; (M;) ve **أَلِتَهُ**, muzâri‘ **اَلَتَ** ; (Fr;) ve ↓ **آلتهُ** (M, K,) mastar ismi **اِيلَاتٌ**; (K;) yine **أَلَاتَهُ** olarak da, mastar ismi **اِلَاتٌ**, (K’nın bir yazma nüshasında böyle,) veya **اِلَاتَةٌ**; (L’de böyle: [kıyasla uyumlu olarak, ve bu sebeple muhtemelen doğru okunuş: ait olduğu **ليت** maddesine bak: SM’nin K nüshasında ve CK’de fiil **أَلْأَتَهُ**, mastar ismi **اِلْآتٌ** yazılmıştır: MF tarafından fiil ↓ **آلَتَهُ**, **فَاعَلَ** vezninde ve mastar ismi **اِلَاتٌ** **قِتَالٌ** gibi yazılmıştır:]) [ve **لَاتَهُ**, muzâri‘ **يَلِيتٌ**; ve **وَلَتَهُ**; ve **أَوْلَتَهُ**;] Ona hakkını, yahut alacağını eksiltti; ondan bir kısmını kısalttı, yahut onu ondan mahrum etti: (Fr, S, M, A, K:) ve aynı şekilde, **أَلَتَهُ مَالَهُ** ve ↓ **آلتهُ**, vb., ona malını eksiltti; yahut ondan bir kısmını kısalttı, yahut onu ondan mahrum etti: (M, TA:) ve **أَلَتَ الشَّىْءَ** o şeyi eksiltti. (Msb.) [Bundan dolayı,] **مَا أَلْتَنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَىْءٍ** [Kur’ân’da lii. 21’de, Biz onların amelinin karşılığından hiçbir şeyi eksiltmeyiz]: (T, A:) veya bir kıraate göre, (İbn-Kesîr’in kıraati, TA,) **ما أَلِتْنَاهُمْ**. (T, TA.) [Ayrıca **ليت** maddesine de bak.] -A3- **أَلَتَهُ**, (T, S, K,) veya **أَلَتَهُ عَنْ وَجْهِهِ**, (TA,) muzâri‘ **اَلِتَ** (T;) yine **لَاتَهُ** olarak da; bunlar, AA’dan rivayetle Yz tarafından zikredilen, birbirinin iki lehçe varyantıdır; (S;) [ve **أَلَاتَهُ**; (**ليت** maddesine bak;)] Onu alıkoydu, yahut engelledi, (S, K,) ve onu çevirdi, yahut saptırdı, (T, S, K,) yolundan, maksadından veya hedefinden. (S, TA.) -A4- **أَلَتَهُ**, (M, K,) veya **أَلَتَهُ يَمِينًا**, (As, T, S,) muzâri‘ **اَلِتَ** mastar ismi **أَلْتٌ**, Ona yemin ettirdi, yahut yemin aldırdı: (As, T, S, K:) veya ondan, kendisi için yemin etmesini, yahut şahitlik vermesini istedi. (M, K.) Ve **أَلَتَهُ بِيَمِينٍ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Ona yemin ile baskı yaptı, yahut ona yemin ile şiddetle baskı yaptı. (M.) Rivayet edilmiştir ki bir adam ‘Ömer’e dedi: “Allah’tan kork, ey müminlerin emîri:” ve bir başkası, onu işitince, dedi: **أَتَأْلِتُ عَلَى أَمِيرِ المُؤْمِنِينَ**, yani Müminlerin emîrinin itibarını mı düşürüyorsun? yahut ona [ona vacip olan saygıyı] mı eksiltiyorsun? IAar’a göre: yahut daha doğrusu, Müminlerin emîrini mi Allah adına yeminle zorluyorsun? “Allah’tan kork” demesi, sanki onu Allah ile yeminle zorluyormuş gibidir: çünkü Araplar derler ki, **أَلَتُّكَ بِاللّٰهِ لَمَّا فَعَلْتَ كَذَا**, yani Seni Allah ile yeminle zorluyorum ki şunu yapasın, yahut böyle bir şeyi. (T.)

3 **اَاْلَتَ** bk. 1.

4 **آلَتَ** bk. 1, iki yerde.

**أَلْتٌ**
**أَلْتٌ** **ذ** Noksanlık: şu sözde olduğu gibi, **مَا فِى مَزَاوِدِهِمْ أَلْتٌ** [Onların azık torbalarında hiçbir noksanlık yoktur]. (A.) -A2- Yemin etme; eş anlamlısı **حَلِفٌ** (M, TA.) [Belki bu mânada bir mastardır.] ― -b2- Yemin: bir kimse sana hakkını yahut alacağını vermediğinde söylenen şu sözde olduğu gibi, **قَيِّدْهُ بِالْأَلْتِ** [Onu yemin ile bağla]. (T.) -A3- İftira, karalama, yahut asılsız suçlama. (Kr, M, K.) [Belki bu mânada da bir mastardır.]

**أُلْتَةٌ**
**أُلْتَةٌ** **ذ** Küçük bir hediye. (AA, T, K.) -A2- **غَمُوس** diye adlandırılan türden bir yemin, bk. o. (AA, T, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءلت

أَلَتَ
أَلَتَ I ( n. ac. أَلْت 1 ),
a.  Decreased, diminished; abridged.

b.  Defrauded.

c.  Withheld, restrained; imprisoned.

d.  Averted.

e.  [ Bi ], Demanded, required ( an oath ); conjured.

آلَتَ
آلَتَ III ,
a.  see I (b) .

أَلْت
أَلْت 1 ,
a.  Deficiency.

b.  Oath.

c.  Calumny.

أُلْتَة
أُلْتَة 3t ,
a.  Oath.

b.  Small gift.

أَلَّتِي
أَلَّتِي ( pl. اَلَّوَاتِي ),
a.  [ rel. pron. fem. ], Who, which, that.

اِلْجِي
اِلْجِي P. ,
a.  Ambassador, envoy, plenipotentiary.

أَلِخ
أَلِخ (
a.  اِلَى آخِرِهِ ) Et cetera, &c.

أَلَّذِي
أَلَّذِي ( pl. أَلَّذِيْن ),
a.  [ rel. pron. mas. ], Who, which, that.

##### Türkçe

**أَلَتَ**
**أَلَتَ** I (mastar: **أَلْت** 1),
a. Azalttı, eksiltti; kısalttı.

b. Aldattı.

c. Alıkoydu, engelledi; hapsetti.

d. Savdı.

e. [ **بِ** ile ], (bir yemin) talep etti, gerekli kıldı; yemin ettirdi.

**آلَتَ**
**آلَتَ** III,
a. I (b)’ye bak.

**أَلْت**
**أَلْت** 1,
a. Eksiklik.

b. Yemin.

c. İftira.

**أُلْتَة**
**أُلْتَة** 3t,
a. Yemin.

b. Küçük hediye.

**أَلَّتِي**
**أَلَّتِي** (çoğulu: **اَلَّوَاتِي**),
a. [dişil ilgi zamiri], ki, hangi, o.

**اِلْجِي**
**اِلْجِي** P.,
a. Elçi, sefir, murahhas.

**أَلِخ**
**أَلِخ** (
a. **اِلَى آخِرِهِ** ) ve saire, vb.

**أَلَّذِي**
**أَلَّذِي** (çoğulu: **أَلَّذِيْن**),
a. [eril ilgi zamiri], ki, hangi, o.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءلت

ءلت
أَلَتَ - يَأْلِتُ
أَلَتَ - يَأْلِتُ
ألَتَ - يَأْلِتُ + كائن + كائناً + شيئاً: ينقصه من حقه شيئاً حين سداده ماله وحقه: تشبه القول بالعامية الحالية: يقرط عليه شيئاً
﴿وما ألتناهم من عملهم من شيء﴾
﴿لا يَلِتْكُم من أعمالكم شيئا﴾: لا يصرف عنكم من أعمالكم شيئاً: وهي من" لات - يَلِيْتُ "، وليس من" أَلَتَ - يَأْلِتُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النقص عند والوفاء، والتأدية المنقوصة بالتزام أو مال " وهي:
وَتَرَ - يَتِرُ، بَخَسَ - يَبْخَسُ، هَضمَ - يَهْضِمُ، خَسِرَ - يَخْسَرُ، نَقَصَ - يَنْقُصُ (المتعدي)، أَلَتَ - يَأْلِتُ
يفرق  لفظاً:
ألَتَ - يَأْلِتُ + كائن + كائناً + شيئاً: ينقصه من حقه شيئاً حين سداده ماله وحقه
لات - يَلِيْتُ + كائن + كائناً أو شيئاً + عن شيء: يحبسه ويعوقه عن الفرار والهروب أو الاتجاه نحو الشيء
لَيْتَ: لفظ اختصار لتمني حدوث ووقوع فعل على نحو مراد مع حسرة وأسف لأنه لم يكن كما أراد
ألت - يألِتُ - ألتناهم
 	﴿والذين آمنوا واتبعتهم ذريتهم بإيمان ألحقنا بهم ذريتهم وما ألتناهم من عملهم من شيء كل امرئ بما كسب رهين(21)﴾ الطور
لات - يَلِيْتُ
 ﴿قالت الأعراب آمنا قل لم تؤمنوا ولكن قولوا أسلمنا ولما يدخل الإيمان في قلوبكم وإن تطيعوا الله ورسوله لا يَلِتْكُم من أعمالكم شيئا إن الله غفور رحيم(14)﴾ الحجرات
جاء في التفسير: لاته - يليته ويلوته: نقصه
قال ابن الأعرابي: ألته - يألته، ألتاً، وألته يولته إيلاتاً، ولاته يليته ليتاً كلها إذا نقصه
مختار الصحاح
● [ألت] أ ل ت: أَلَتَهُ حقه نقصه وبابه ضرب
ملخص اللسان: ● -   ليت
1.	ليت: لاتَه حَقَّه يَليتُه لَيْتاً، وأَلاتَه: نَقَصه
2.	أَلاتَ يُلِيتُ، لغة في لاتَ يَلِيتُ إِذا نَقَصَ، ومعناه: لا يُنْقَصُ ولا  يُحْبسُ عنه
3.	أَن تُلِيتَ الإِنسانَ  شيئاً قد عَمِلَهُ أَي تَكْتُمَه وتأْتي بِخَبرٍ سواه. ولاتَه لَيْتاً:  أَخْبَرَه بالشيء على غير وجهه
4.	وقوله تعالى: ولاتَ حِينَ مَنَاصٍ؛ قال الأَخْفَش: شَبَّهوا لاتَ  بلَيْسَ، وأَضمروا فيها اسمَ الفاعل، قال: ولا يكون لاتَ إِلاَّ مع حِينَ.
5.	اللَّيتُ، بالكسر: صَفْحة العُنُق؛ وقيل: اللِّيتان صَفْحَتا العُنُق؛  وقيل: أَدْنَى صَفْحَتَي العُنُق من الرأْس، عليهما يَنْحَدِرُ  القُرْطَانِ، وهما وراء لِهْزِمَتَي اللَّحْيَيْن؛ وقيل: هما موضع  المِحْجَمَتَيْن؛ وقيل: هما ما تَحْتَ القُرْطِ من العُنُق، والجمع أَلْياتٌ ولِيتَةٌ.  وفي الحديث: يُنْفَخُ في الصور فلا يَسمَعُه أَحدٌ إِلا أَصْغَى لِيتاً  أَي أَمَالَ صَفْحة عُنُقِه
6.	ولَيْتَ، بفتح  اللام: كلمةُ تَمنٍّ؛ تقول: ليتني فَعَلْتُ كذا وكذا، وهي من الحروف  الناصبة، تَنْصِبُ الاسمَ وتَرْفَعُ الخبر،
ملخص اللسان: ● -   ألت
1.	1. أَلتَه مالَه وحَقَّه  يَأْلِتُه أَلْتاً، وأَلاتَهُ، وآلَتَه إِياه: نَقَصَه
2.	الأَلْتُ: الحَلِفُ.
3.	وأَلَتَه بيمينٍ أَلْتاً: شدَّد عليه.
4.	وأَلَتَ عليه: طلَب منه حَلِفاً  أَو شهادةً، يقوم له بها
5.	أَلَتُّكَ باللَّه لمَا فعلْتَ كذا، معناه: نَشَدْتُكَ باللَّه.
6.	والأَلْتُ: القَسَم؛
7.	إِذا لم يُعْطِكَ حَقَّكَ فَقَيِّدْه  بالأَلْت.  اليمينُ الغَموسُ.
8.	الأُلْتةُ: العَطِيَّةُ  الشَّقْنَةُ.
9.	وأَلَته أَيضاً: حَبَسَهُ عن وَجْهِه وصَرَفه مثل لاتَه يَلِيتُه -
10.	أَتَأْلِتُه أَتَحُطُّه بذلك؟ أَتَضَعُ  منه؟ أَتُنَقِّصُه
11.	وما أَلَتْناهُمْ من عَمَلِهم من شيءٍ. الأَلْت:ُ  النَّقْص
12.	لاتَ يَلِيتُ، وأَلَتَ يَأْلِتُ، وبها نزل القرآن، -  وما أَلَتْناهم من عَملهم من  شيءٍ؛ يجوز أَن يكون من أَلَتَ، ومن أَلاتَ،
13.	ويكون أَلاتَهُ يُلِيتُه  إِذا صَرَفه عن الشيءِ.
14.	الأَلْتُ: البُهتان؛
لسان العرب
● -   ليت: لاتَه حَقَّه يَليتُه لَيْتاً، وأَلاتَه: نَقَصه، والأُولى أَعلى.  وفي التنزيل العزيز: وإِن تُطيعُوا اللهَ ورَسُولَه لا يَلِتْكُمْ من  أَعمالكم شيئاً؛ قال الفراء: معناه لا يَنْقُصْكم، ولا يَظْلِمْكم من  أَعمالكم شيئاً، وهو من لاتَ يَلِيتُ؛ قال: والقُرَّاءُ مجتمعون عليها. قال  الزجاج: لاتَه يَلِيتُه، وأَلاتَه يُلِيتُه، وأَلَته يَأْلِتُه إِذا  نَقَصَه، وقُرئ قوله تعالى: وما لِتْناهم، بكسر اللام، مِن عَمَلِهمْ مِن شيء؛  قال: لاتَه عن وَجْهه أَي حَبَسَه؛ يقول: لا نُقْصانَ ولا زيادة؛ وقيل في  قوله: وما أَلَتْناهم؛ قال: يجوز أَن يكون من أَلَتَ ومن أَلاتَ؛ قال:  ويكون لاتَه يَلِيتُه إِذا صَرَفه عن الشيء؛ وقال عُرْوة بن الوَرْد:  ومُحْسِبةٍ ما أَخْطَأَ الحَقُّ غَيْرَها،  تَنَفَّسَ عنْها حَيْنُها، فهي كالشَّوي  فأَعْجَبَنِي إِدامُها وسَنامُها،  فبِتُّ أُلِيتُ الحَقَّ، والحَقُّ مُبْتَلِي  أَنشده شمر وقال: أُلِيتُ الحقَّ أُحِيلُه وأَصْرِفُه، ولاتَه عن أَمْره  لَيْتاً وأَلاتَهُ: صَرَفه. ابن الأَعرابي: سمعت بعضهم يقول: الحمد لله  الذي لا يُفاتُ ولا يُلاتُ ولا تَشْتَبهُ عليه الأَصوات؛ يُلاتُ: من  أَلاتَ يُلِيتُ، لغة في لاتَ يَلِيتُ إِذا نَقَصَ، ومعناه: لا يُنْقَصُ ولا  يُحْبسُ عنه الدُّعاء؛ وقال خالد بنُ جَنْبةَ: لا يُلاتُ أَي لا يَأْخُذُ  فيه قولُ قائل أَي لا يُطيعُ أَحَداً.  قال: وقيل للأَسدِيَّة ما المُداخَلَةُ؟ فقالت: أَن تُلِيتَ الإِنسانَ  شيئاً قد عَمِلَهُ أَي تَكْتُمَه وتأْتي بِخَبرٍ سواه. ولاتَه لَيْتاً:  أَخْبَرَه بالشيء على غير وجهه؛ وقيل: هو أَن يُعَمِّيَ عليه الخَبَر،  فيُخْبرَه بغير ما سأَله عنه: قال الأَصمعي: إِذا عَمَّى عليه الخَبَر، قيل:  قد لاتَه يَليتُه لَيْتاً: ويقال: ما أَلاتَه من عَمَله شيئاً أَي ما  نَقَصَه، مثل أَلَته؛ عنه، وأَنشد لعَدِيّ بن زيد:  ويَاْكُلْنَ ما أَعْنَى الوَلِيُّ فلم يُلِتْ،  كأَنَّ، بِحافاتِ النِّهاءِ، المَزَارِعَا  قوله: أَعْنَى أَنْبَتَ. والوَلِيُّ: المَطَرُ تَقَدَّمه مطَرٌ، والضمير  في يَأْكُلْنَ يَعُودُ على حُمُرٍ، ذكرها قبل البيت.  وقوله تعالى: ولاتَ حِينَ مَنَاصٍ؛ قال الأَخْفَش: شَبَّهوا لاتَ  بلَيْسَ، وأَضمروا فيها اسمَ الفاعل، قال: ولا يكون لاتَ إِلاَّ مع حِينَ. قال  ابن بري: هذا القول نسبه الجوهري للأَخفش، وهو لسيبويه لأَنه يرى أَنها  عاملة عمل ليس، وأَما الأَخفش فكان لا يُعْمِلُها، ويَرْفَعُ ما بعدها  بالابتداء إِن كان مرفوعاً، وينصبه بإِضمار فعلٍ إِن كان منصوباً؛ قال: وقد  جاء حذف حين من الشعر  (* قوله «من الشعر» كذا قال الجوهري أيضاً. وقال في  المحكم انه ليس بشعر.(؛ قال مازنُ بن مالك:  حَنَّتْ ولاتَ هَنَّتْ وأَنَّى لَكَ مَقْرُوع.  فحذف الحين وهو يريده. وقرأَ بعضهم: ولاتَ حِينُ مَنَاصٍ؛ فرفع حين،  وأَضْمَر الخَبر؛ وقال أَبو عبيد: هي لا، والتاء إِنما زِيدت في حين، وكذلك  في تَلانَ وأَوانَ؛ كُتِبَتْ مفردة؛ قال أَبو وَجْزة:  العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ،  والمُطْعِمُونَ زَمانَ أَينَ المُطْعِمُ؟  قال ابن بري صواب إِنشاده:  العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ،  والمُنْعِمُونَ زَمانَ أَيْنَ المُنْعِمُ؟  واللاَّحِفُونَ جِفانَهُمْ قَمْعَ الذُّرَى،  والمُطْعِمُونَ زَمانَ أَيْنَ المُطْعِمُ؟  قال المُؤَرِّجُ: زيدت التاء في لات، كما زيدت في ثُمَّت ورُبَّت.  واللَّيتُ، بالكسر: صَفْحة العُنُق؛ وقيل: اللِّيتان صَفْحَتا العُنُق؛  وقيل: أَدْنَى صَفْحَتَي العُنُق من الرأْس، عليهما يَنْحَدِرُ  القُرْطَانِ، وهما وراء لِهْزِمَتَي اللَّحْيَيْن؛ وقيل: هما موضع  المِحْجَمَتَيْن؛ وقيل: هما ما تَحْتَ القُرْطِ من العُنُق، والجمع أَلْياتٌ ولِيتَةٌ.  وفي الحديث: يُنْفَخُ في الصور فلا يَسمَعُه أَحدٌ إِلا أَصْغَى لِيتاً  أَي أَمَالَ صَفْحة عُنُقِه. ولِيتُ الرَّمْلِ: لُعْطُه، وهو ما رَقَّ منه  وطالَ أَكثر من الإِبطِ. واللَّيتُ: ضَربٌ من الخَزَمِ. ولَيْتَ، بفتح  اللام: كلمةُ تَمنٍّ؛ تقول: ليتني فَعَلْتُ كذا وكذا، وهي من الحروف  الناصبة، تَنْصِبُ الاسمَ وتَرْفَعُ الخبر، مثل كأَنَّ وأَخواتها، لأَِنها  شابهت الأَفعال بقوَّة أَلفاظها واتصال أَكثر المضمرات بها وبمعانيها، تقول:  ليت زيداً ذاهبٌ؛ قال الشاعر:  يا لَيْتَ أَيامَ الصِّبا رَواجِعَا  فإِنما أَراد: يا لَيْتَ أَيام الصِّبا لنا رواجع، نصبه على الحال؛ قال:  وحكى النحويون أَن بعض العرب يستعملها بمنزلة وَجَدْتُ، فيُعَدِّيها  إِلى مفعولين، ويُجْريها مُجْرَى الأَفعال، فيقول: ليت زيداً شاخصاً، فيكون  البيت على هذه اللغة؛ ويقال: لَيْتي ولَيْتَنِي، كما قالوا: لعَلِّي  ولَعَلَّنِي، وإِنِّي وإِنَّنِي؛ قال ابن سيده: وقد جاء في الشعر لَيْتي؛  أَنشد سيبويه لزيدِ الخَيْلِ:  تَمَنَّى مِزْيَدٌ زَيْداً، فلاقَى  أَخاً ثِقَةً، إِذا اخْتَلَفَ العَوَالي  كمُنْيَةِ جابرٍ إِذ قال: لَيْتِي  أُصادِفُه، وأُتْلِفُ جُلَّ مَالِي  ولاتَهُ عن وَجْهِه يَلِيتُه ويَلُوتُه لَيْتاً أَي حَبَسه عن وَجْهه  وصَرَفه؛ قال الراجز:  وليلةٍ ذاتِ نَدًى سَرَيْتُ،  ولم يَلِتْنِي عن سُراها لَيْتُ  وقيل: معنى هذا لم يَلِتْني عن سُراها أَنْ أَتَنَدَّم فأَقول لَيْتَني  ما سَرَيْتُها؛ وقيل: معناه لم يَصْرِفْني عن سُراها صارِفٌ إِن لم  يَلِتْني لائِت، فوضع المصدر موضع الاسم؛ وفي التهذيب: إِن لم يَثْنِني عنها  نَقْصٌ، ولا عَجْزٌ عنها، وكذلك: أَلاته عن وَجْهه، فَعَلَ وأَفْعَلَ،  بمعنًى.
● -   ألت: الأَلْتُ: الحَلِفُ.  وأَلَتَه بيمينٍ أَلْتاً: شدَّد عليه. وأَلَتَ عليه: طلَب منه حَلِفاً  أَو شهادةً، يقوم له بها. ورُوي عن عمر، رضي اللَّه عنه: أَن رجلاً قال  له: اتَّق اللَّه يا أَمير المؤمنين، فسَمِعَها رجلٌ، فقال: أَتَأْلِتُ على  أَمير المؤمنين؟ فقال عمر: دَّعْهُ، فلن يَزالُوا بخيرٍ ما قالوها لنا؛  قال ابن الأَعرابي: معنى قوله أَتَأْلِتُه أَتَحُطُّه بذلك؟ أَتَضَعُ  منه؟ أَتُنَقِّصُه؟ قال أَبو منصور: وفيه وجه آخر، وهو أَشْبَهُ بما أَراد  الرجل؛ روي عن الأَصمعي أَنه قال: أَلَتَه يميناً يَأْلِته أَلْتاً إِذا  أَحْلَفه، كأَنه لما قال له: اتَّق اللَّهَ، فقد نَشَدَه بُاللَّه. تقول  العرب: أَلَتُّكَ باللَّه لمَا فعلْتَ كذا، معناه: نَشَدْتُكَ باللَّه.  والأَلْتُ: القَسَم؛ يقال: إِذا لم يُعْطِكَ حَقَّكَ فَقَيِّدْه  بالأَلْت. وقال أَبو عمرو: الأُلْتَةُ اليمينُ الغَموسُ. والأُلْتةُ: العَطِيَّةُ  الشَّقْنَةُ.  وأَلَته أَيضاً: حَبَسَهُ عن وَجْهِه وصَرَفه مثل لاتَه يَلِيتُه، وهما  لغتان، حكاهما اليزيدي عن أَبي عمرو ابن العلاء. وأَلتَه مالَه وحَقَّه  يَأْلِتُه أَلْتاً، وأَلاتَهُ، وآلَتَه إِياه: ذنَقَصَه. وفي التنزيل  العزيز: وما أَلَتْناهُمْ من عَمَلِهم من شيءٍ. قال الفراء: الأَلْتُ  النَّقْص، وفيه لغة أُخرى: وما لِتْناهم، بكسر اللام؛ وأَنشد في  الأَلْتِ:أَبْلِغْ بَني ثُعَلٍ، عَنِّي، مُغَلْغَلَةً  جَهْدَ الرِّسالَةِ، لا أَلْتاً ولا كَذِبا  أَلَتَه عن وَجْهِه أَي حَبَسه. يقول: لا نُقْصانَ ولا زيادة. وفي حديث  عبد الرحمن بن عوف يوم الشُّورَى: ولا تَغْمِدُوا سيوفَكم عن أَعدائِكم،  فُتولِتُوا أَعمالكم؛ قال القُتَيبي: أَي تَنْقُصُوها؛ يريد أَنهم كانت  لهم أَعمال في الجهاد مع رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، فإِذا هم  تَرَكوها، وأَغْمَدُوا سُيُوفَهم، واخْتَلَفوا، نَقَصُوا أَعمالَهم؛ يقال:  لاتَ يَلِيتُ، وأَلَتَ يَأْلِتُ، وبها نزل القرآن، قال: ولم أَسمع  أَوْلَتَ يُولِتُ، إِلاَّ في هذا الحديث. قال: وما أَلَتْناهم من عَملهم من  شيءٍ؛ يجوز أَن يكون من أَلَتَ، ومن أَلاتَ، قال: ويكون أَلاتَهُ يُلِيتُه  إِذا صَرَفه عن الشيءِ. والأَلْتُ: البُهتان؛ عن كراع.  وأَلِّيتُ: موضع؛ قال كثير عزة:  برَوْضَةِ أَلِّيتَ وقَصْرِ خَناثَى  قال ابن سيده: وهذا البناءُ عزيز، أَو معدوم، إِلاَّ ما حكاه أَبو زيد  من قولهم: عليه سَكِّينَةٌ.
مقاييس اللغة:
(ألت) الهمزة واللام والتاء كلمةٌ واحدة، تدلُّ على النُّقصان، يقال ألَتَهُ يَأْلِتُهُ أي نقصه. قال الله تعالى: ﴿لا يَأْلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً([22])﴾ [الحجرات 14] أي لا ينقصكم.
القاموس المحيط:
أَلَتَهُ حَقَّهُ يَأْلِتُهُ نَقَصَه، كآلَتَهُ، إيلاتاً، وألأتَه إلآتاً، وحَبَسَهُ، وصَرَفَه، وحَلَّفَه، أو طَلَبَ منه حَلِفاً أو شَهادَةً يقومُ له بها. والأُلْتَةُ، بالضم العَطِيَّةُ القَليلةُ، واليمينُ الغَموسُ. وأُلْتِي، بالضم وكسر التاءِ، وكَحُبْلَى قَلْعَةٌ، ود قُرْبَ تَفْلِيسَ. والأَلْتُ البُهْتانُ. وأَلِّيتُ ع، وما له نَظيرٌ سِوى كَوْكَبٌ دَرِّيءٌ، وما حَكاهُ أبو زَيْدٍ من قَوْلِهِمْ عليه سَكِّينةٌ.
تاج العروس:
أ ل ت
أَلَتَه مالَه وحَقَّهُ يَأْلِتُه أَلْتاً من حَدِّ ضرب : نَقَصَهُ وفي التَّنزيل " وما أَلَتْناهُمْ من عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ " قال الفَرّاءُ : الأَلْت : النقص . كآلَتَهُ إيلاتاً مثل أكرَمَ إكراماً وأَلأَتَهُ إلآتاً رباعيّاً مثلُه غير أنّه مهموز العين وهكذا ضُبِط في نسختنا وصوّب عليه وضبطه شيخُنا من باب المُفاعَلَة ومصدرُه إلاتٌ بغير ياءٍ كقِتال واستشهد من شواهد المُطوَّل نظيرَه في قوله :
" لهمْ إِلْفٌ وليْسَ لكُمْ إِلافُ قُلت : ويشْهَدُ له أيضاً ما في لسان العرب : أَلَتَه يَأْلِتُه أَلْتاً وأَلاتَهُ أي : فهو مصدرُ أَلاتَهُ يُلِتُهُ . أَلَتَهُ عن وجْهِه : حَبَسَهُ وصَرَفَهُ كلاتَهُ يَليتُهُ وهما لُغَتانِ حكاهما اليَزيديُّ عن أبي عَمْرو بن العلاءِ . ولاتَهُ أيضاً : نَقَصَهُ ؛ قال الفَرّاءُ : وفي الآيةِ لُغةٌ أخرى : ومالِتْناهُم بالكسر ؛ وأنشد في الأَلْتِ :
أَبْلغْ بَني ثُعَلٍ عَنِّي مُغَلْغَلَةً ... جهْدَ الرِّسالَةِ لا ألْتاً ولا كَذِبا
يقول : لا نقصانَ ولا زيادةَ . وفي لسان العرب : وفي حديث عبد الرَّحمن بن عَوْفٍ يومَ الشُّورى : " ولا تَغْمِدوا سُيوفِكُمْ عن أعدائكم فَتُولِتوا أعْمالَكم " قال القُتَيْبِيُّ : أي تَنْقُصوها يُريدُ أنّه كانت لهم أعمالٌ في الجَهاد مع رسول الله صلى الله عليه وسلم فإذا هم تَرَكوها وأَغْمَدوا سُيوفَهم واخْتَلَفوا نَقَصوا أعمالَهم . يقال : لاتَ يَليت وأَلَتَ يَأْلِت وبِهما نَزَل القرآنُ قال : ولم أسمَعْ أوْلَتَ يُولِتُ إلاّ في هذا الحديث قال : " وما أَلَتْناهُمْ من عَمَلِهم " يجوز أن يكون من : أَلَتَ ومن : أَلاتَ قال : ويكون أَلاتَهُ يُلِيته : إذا صَرَفَهُ عن الشّيْءِ . قال شيخنا : وقد استعملوه لازماً قالوا : أَلت الشَّيْءُ كضَرَبَ : إذا نَقَصَ كما في المِصْباح وغيرِه وزاد بعضهم لغَةً أْخْرى وهي أنّه يُقال : أَلِت كفَرِحَ ويدُلُّ له قِراءَة ابنِ كَثيرٍ : " وما أَلِتْناهُمْ " في الطور بكسر اللام حكاه ابن جِنِّي وأغْفَلَه المصنِّفُ وغيرُه . قلت : ولعلَّها هي اللُّغَة التي نقلها القُتَيْبِيُّ ونقل عنه ابن مُكَرَّمٍ وإنَّما تَصَحَّف على شيخنا فلْيُراجَعْ في محلّه . الأَلْتُ : الحَلِفُ ورُوِيَ عن الأصمعيّ إنّه قال : أَلَتَه يَميناً يَأْلِته أَلْتاً : إذا حَلَّفَهُ وفي الصَّحاح : أَحْلَفَهُ . وقال غيرُهُ : أَلَتهُ باليمين أَلْتاً : شدَّدَ عليه ورُوِيَ عن عُمَرَ رَضِيَ الله عنه : " أنَّ رجلاً قال له : اتَّقِ الله يا أمير المؤمنين فسَمعَها رجلٌ فقال : أَتأْلِت على أمير المؤمنين ؟ فقال عمَرُ : دَعْه " الحديث . قال ابن الأعْرابيّ : معنى قولِه : أَتَأْلِته ؟ أَتَحُطُّه بذلك ؟ أتَضَع منه ؟ أَتُنْقِصُهُ ؟ قال أبو منصور : وفيه وجهٌ آخر وهو أشْهَ بما أراد الرجلُ فذكَرَ قولَ الأصمَعيِّ السابقَ ثم قال : كأنه لما قال : اتَّقِ الله فقد نَشَدَهُ بالله . تقول العرب : أَلَتُّكَ بالله لَما فَعَلْتَ كذا معناه : نَشدْتُكَ بالله . والأَلْتُ : القَسَمُ يقال : إذا لم يُعْطِكَ حَقَّكَ فقَيِّدْهُ بالأَلْتِ . أَلَتَهُ : طَلَبَ منه حَلِفاً أو شَهادَةً يَقومُ له بها . عن أبي عَمْرو : الأُلْتَة بالضَّم : العَطِيَّة القَلِيلَة . واليَمين الغَمُوسُ . وأُلْتِي بالضَّمِّ وكسرِ التّاء المثناة بهذا ضبَط ياقوت أُلْتَى كحُبْلى والمشهور الأوّلُ : قَلْعَةٌ في بِلاد الرُّوم هي حَصينةٌ في بلاد الكُرْجِ قُرْ بَ تَفْليسَ كما أخبرني من دخَلَها والأَلْتُ بفتح فسكون : البُهْتان عن كُراع . وأَلِّيتُ بالفتح وشدّ الّلام مع كسرها : قال كُثَيِّر عَزَّةَ :
" بروضة أَلِّيتَ قَصْرَا خَنَاثَا وماله نظيرٌ سوى : كَوْكَبٌ دَرِّيءٌ وقد سبق بيانه . في المحْكَمِ : هذا البناءُ عزيزٌ أو معدوم إلاّ ما حَكاه أبو زَيْد من قَوْلِهم : عليه سَكَّينَةٌ قلتُ : وسيأْتي له رابع في برت

##### Türkçe

ءلت
**أَلَتَ - يَأْلِتُ**
Cuma, 20 Mayıs/Mayıs 2011 16:13 yazar: Administrator
**أَلَتَ - يَأْلِتُ**
**ألَتَ - يَأْلِتُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyi: malını ve hakkını öderken, onun hakkından bir şeyi eksiltir: şimdiki halk ağzındaki söze benzer: ona bir şey “kırpar”.
﴿Ve onların amellerinden hiçbir şeyi eksiltmedik﴾
﴿**لا يَلِتْكُم من أعمالكم شيئا**﴾: amellerinizden hiçbir şeyi sizden eksiltmez: ve bu, **لات - يَلِيْتُ**’tendir; **أَلَتَ - يَأْلِتُ**’ten değildir.
Ve lafız, “tam ödeme ve eda sırasında eksiltme, ve bir yükümlülük veya mal ile eksik eda” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَتَرَ - يَتِرُ**، **بَخَسَ - يَبْخَسُ**، **هَضمَ - يَهْضِمُ**، **خَسِرَ - يَخْسَرُ**، **نَقَصَ - يَنْقُصُ** (müteaddî olan), **أَلَتَ - يَأْلِتُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**ألَتَ - يَأْلِتُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyi: malını ve hakkını öderken, onun hakkından bir şeyi eksiltir.
**لات - يَلِيْتُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi + bir şeyden: onu alıkoyar ve kaçıp gitmekten ve firardan yahut şeye doğru yönelmekten engeller.
**لَيْتَ**: istenen tarz üzere bir fiilin meydana gelmesini ve vukuunu temenni etmeye dair bir kısaltma lafzıdır; onun, istediği gibi olmamasından dolayı bir hasret ve esef ile.

**ألت - يألِتُ - ألتناهم**
﴿Ve iman edenler ve zürriyetleri iman ile onlara tâbi olanlar; zürriyetlerini onlara kattık; ve onların amellerinden hiçbir şeyi eksiltmedik; her kişi kazandığına rehindir (21)﴾ **الطور**

**لات - يَلِيْتُ**
﴿Bedevîler dedi ki: iman ettik. De ki: iman etmediniz; fakat “teslim olduk” deyin; iman henüz kalplerinize girmedi. Allah’a ve Resulüne itaat ederseniz, amellerinizden hiçbir şeyi size eksiltmez. Şüphesiz Allah bağışlayıcıdır, merhametlidir (14)﴾ **الحجرات**

Tefsirde geldi: **لاته - يليته ويلوته**: onu eksiltti.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **ألته - يألته**، **ألتاً**; ve **ألته يولته إيلاتاً**; ve **لاته يليته ليتاً**; hepsi, onu eksilttiği zaman.

Muhtârü’s-sıhâh
● [**ألت**] **أ ل ت**: **أَلَتَهُ** hakkını: onu eksiltti; ve babı **ضرب**’dır.

Lisân’ın özeti: ● - **ليت**
1. **ليت**: **لاتَه حَقَّه يَليتُه لَيْتاً** ve **أَلاتَه**: onu eksiltti.
2. **أَلاتَ يُلِيتُ**: **لاتَ يَلِيتُ**’te bir lugattır; onu eksilttiği zaman; ve manası: eksiltilmez ve ondan alıkonulmaz.
3. Bir insanın yaptığı bir şeyi ona **تُلِيتَ** etmen: yani onu gizlemen ve onun dışında bir haber getirmen. Ve **لاتَه لَيْتاً**: ona şeyi, onun vechi üzere olmayan bir şekilde haber verdi.
4. Yüce Allah’ın sözü: **ولاتَ حِينَ مَنَاصٍ**; **الأَخْفَش** dedi: **لاتَ**’ı **لَيْسَ**’e benzettirdiler; ve onda ism-i fâili gizlediler; dedi ki: **لاتَ** ancak **حِينَ** ile olur.
5. **اللَّيتُ** (kesre ile): boynun yanı; ve denildi ki: **اللِّيتان** boynun iki yanı; ve denildi ki: baştan boynun iki yanının en yakını; onların üzerinde iki küpe iner; ve onlar, iki çenenin iki **لِهْزِمَة**’sinin arkasındadır; ve denildi ki: onlar iki hacamat aletinin yeridir; ve denildi ki: onlar boyunda küpenin altındaki şeydir; çoğulu **أَلْياتٌ** ve **لِيتَةٌ**’dir. Hadiste: “Sûra üflenir; onu hiç kimse işitmez, ancak **لِيتاً** eğilir”; yani boynunun yanını eğdi.
6. **ولَيْتَ** (lâmın fethi ile): temenni kelimesi; dersin: “keşke şunu şunu yapsaydım”; ve o, nâsıb harflerdendir; ismi nasb eder ve haberi ref eder.

Lisân’ın özeti: ● - **ألت**
1. **أَلتَه مالَه وحَقَّه يَأْلِتُه أَلْتاً**; ve **أَلاتَهُ**; ve **آلَتَه إِياه**: onu eksiltti.
2. **الأَلْتُ**: yemin ettirme.
3. Ve **أَلَتَه بيمينٍ أَلْتاً**: ona şiddet etti.
4. Ve **أَلَتَ عليه**: ondan bir yemin yahut bir şahitlik istedi; onunla kendisine kaim olur.
5. **أَلَتُّكَ باللَّه لمَا فعلْتَ كذا**: manası: seni Allah ile andım.
6. Ve **الأَلْتُ**: yemin;
7. Eğer sana hakkını vermezse, onu **بالأَلْت** ile bağla. **اليمينُ الغَموسُ**.
8. **الأُلْتةُ**: az bağış.
9. Ve **أَلَته** ayrıca: onu yüzünden alıkoydu ve çevirdi; **لاتَه يَلِيتُه** gibi.
10. **أَتَأْلِتُه أَتَحُطُّه بذلك؟ أَتَضَعُ منه؟ أَتُنَقِّصُه**: onu bununla aşağı mı indiriyorsun? ondan mı düşürüyorsun? onu mu eksiltiyorsun?
11. **وما أَلَتْناهُمْ من عَمَلِهم من شيءٍ**. **الأَلْت**: eksiltme.
12. **لاتَ يَلِيتُ** ve **أَلَتَ يَأْلِتُ**; Kur’an bununla indi; “ve onların amellerinden hiçbir şeyi eksiltmedik”; **أَلَتَ**’ten de, **أَلاتَ**’tan da olması caizdir.
13. Ve **أَلاتَهُ يُلِيتُه** olur: onu şeyden çevirdiği zaman.
14. **الأَلْتُ**: iftira;

Lisânü’l-‘Arab
● - **ليت**: **لاتَه حَقَّه يَليتُه لَيْتاً** ve **أَلاتَه**: onu eksiltti; birincisi daha üstündür. Aziz tenzilde: “Allah’a ve Resulüne itaat ederseniz, amellerinizden hiçbir şeyi size **يَلِتْكُمْ** etmez”; **الفراء** dedi: manası, sizi eksiltmez ve amellerinizden hiçbir şeyi size zulmetmez; ve o, **لاتَ يَلِيتُ**’tendir; dedi: kurrâ bunun üzerinde birleşmiştir. **الزجاج** dedi: **لاتَه يَلِيتُه** ve **أَلاتَه يُلِيتُه** ve **أَلَته يَأْلِتُه**: onu eksilttiği zaman. Ve yüce söz: “**وما لِتْناهم**”, lâmın kesriyle, “amellerinden hiçbir şey”; dedi: **لاتَه عن وَجْهه** yani onu alıkoydu; der ki: ne eksiltme ne artırma; ve “**وما أَلَتْناهم**” hakkında denildi: **أَلَتَ**’ten de **أَلاتَ**’tan da olması caizdir; dedi: ve **لاتَه يَلِيتُه** olur: onu şeyden çevirdiği zaman. Ve **عُرْوة بن الوَرْد** dedi:
ومُحْسِبةٍ ما أَخْطَأَ الحَقُّ غَيْرَها،
تَنَفَّسَ عنْها حَيْنُها، فهي كالشَّوي
فأَعْجَبَنِي إِدامُها وسَنامُها،
فبِتُّ أُلِيتُ الحَقَّ، والحَقُّ مُبْتَلِي
Bunu Şemmer rivayet etti ve dedi: **أُلِيتُ الحقَّ**: onu çeviriyorum ve ondan saptırıyorum; ve **لاتَه عن أَمْره لَيْتاً** ve **أَلاتَهُ**: onu çevirdi. İbnü’l-A‘râbî: bazılarının şöyle dediğini işittim: “Hamd, kendisine yetişilemeyen, kendisine **يُلاتُ** edilmeyen ve sesler kendisine karışmayan Allah’adır”; **يُلاتُ**: **أَلاتَ يُلِيتُ**’tendir; **لاتَ يَلِيتُ**’te bir lugattır, onu eksilttiği zaman; ve manası: dua ondan eksiltilmez ve ondan alıkonulmaz. Ve Hâlid b. Cünbe dedi: **لا يُلاتُ** yani onda bir söyleyenin sözü alınmaz; yani hiç kimseye itaat etmez. Dedi: ve Esediyye’ye “**ما المُداخَلَةُ**?” denildi; o dedi: bir insanın yaptığı bir şeyi ona **تُلِيتَ** etmen; yani onu gizlemen ve onun dışında bir haber getirmen. Ve **لاتَه لَيْتاً**: ona şeyi, onun vechi üzere olmayan bir şekilde haber verdi; ve denildi ki: ona haberi körleştirmektir; ona, kendisinden sorduğu şeyden başka bir şeyle haber verir: **الأَصمعي** dedi: ona haber körleştirildiği zaman, “ona **لاتَه يَليتُه لَيْتاً** etti” denir. Ve denilir: **ما أَلاتَه من عَمَله شيئاً** yani onun amelinden hiçbir şeyi eksiltmedi; **أَلَته** gibi. Ve **عَدِيّ بن زيد**’den şu beyit okundu:
ويَاْكُلْنَ ما أَعْنَى الوَلِيُّ فلم يُلِتْ،
كأَنَّ، بِحافاتِ النِّهاءِ، المَزَارِعَا
Onun sözü: **أَعْنَى**: bitirdi. Ve **الوَلِيُّ**: önünden bir yağmur geçmiş olan yağmur. Ve **يَأْكُلْنَ**’deki zamir, daha önce andığı yaban eşeklerine döner. Ve yüce Allah’ın sözü: **ولاتَ حِينَ مَنَاصٍ**; **الأَخْفَش** dedi: **لاتَ**’ı **لَيْسَ**’e benzettirdiler; ve onda ism-i fâili gizlediler; dedi: **لاتَ** ancak **حِينَ** ile olur. İbn Berrî dedi: bu söz, Cevherî tarafından **الأَخفش**’e nispet edildi; hâlbuki o, Sîbeveyh’indir; çünkü o, onun **ليس**’in ameliyle amel ettiğini görür. **الأَخفش** ise onu amel ettirmezdi; ondan sonrakini, merfû ise ibtidâ ile ref eder; mansûb ise fiil gizleyerek nasb ederdi. Dedi: şiirde **حِينَ**’in hazfi gelmiştir (Cevherî de “şiirden” dedi; **المحكم**’de onun şiir olmadığı söylendi); Mâzin b. Mâlik dedi:
حَنَّتْ ولاتَ هَنَّتْ وأَنَّى لَكَ مَقْرُوع.
Böylece **حِينَ**’i hazfetti, onu murad ediyordu. Ve bazısı şöyle okudu: **ولاتَ حِينُ مَنَاصٍ**; böylece **حِينُ**’i ref etti ve haberi gizledi. Ebû Ubeyd dedi: o, **لا**’dır; **تاء** ancak **حِين**’de ziyade edilmiştir; aynı şekilde **تَلانَ** ve **أَوانَ**’da; müfred yazılmıştır. Ebû Vecze dedi:
العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ،
والمُطْعِمُونَ زَمانَ أَينَ المُطْعِمُ؟
İbn Berrî dedi: onun inşadı doğrudur:
العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ،
والمُنْعِمُونَ زَمانَ أَيْنَ المُنْعِمُ؟
واللاَّحِفُونَ جِفانَهُمْ قَمْعَ الذُّرَى،
والمُطْعِمُونَ زَمانَ أَينَ المُطْعِمُ؟
**المُؤَرِّج** dedi: **لات**’ta **تاء** ziyade edildi; **ثُمَّت** ve **رُبَّت**’te ziyade edildiği gibi. Ve **اللَّيتُ** (kesre ile): boynun yanı… (ve hadiste: “sûra üflenir…”). Ve **لِيتُ الرَّمْلِ**: onun ince kısmı; o, ondan incelen ve koltuk altından daha çok uzayan şeydir. Ve **اللَّيتُ**: **الخَزَم**’den bir türdür. Ve **ولَيْتَ** (lâmın fethi ile): temenni kelimesi… (ismi nasb eder, haberi ref eder) … dersin: **ليت زيداً ذاهبٌ**. Şair dedi:
يا لَيْتَ أَيامَ الصِّبا رَواجِعَا
Çünkü ancak şunu murad etti: “Ey keşke gençlik günleri bize geri dönse”; onu hâl üzere nasb etti. Dedi: nahivciler, bazı Arapların onu **وَجَدْتُ** menzilesinde kullandığını nakletti; onu iki mef‘ûle ta‘dîye eder ve onu fiillerin mecrasına yürütür; böylece der: **ليت زيداً شاخصاً**; böylece beyit bu lugat üzere olur. Ve denilir: **لَيْتي** ve **لَيْتَنِي**; **لعَلِّي** ve **لَعَلَّنِي**, ve **إِنِّي** ve **إِنَّنِي** dedikleri gibi. İbn Sîde dedi: şiirde **لَيْتي** gelmiştir; Sîbeveyh, Zeydü’l-Hayl’den şu beyti okuttu:
تَمَنَّى مِزْيَدٌ زَيْداً، فلاقَى
أَخاً ثِقَةً، إِذا اخْتَلَفَ العَوَالي
كمُنْيَةِ جابرٍ إِذ قال: لَيْتِي
أُصادِفُه، وأُتْلِفُ جُلَّ مَالِي
Ve **لاتَهُ عن وَجْهِه يَلِيتُه ويَلُوتُه لَيْتاً**: yani onu yüzünden alıkoydu ve çevirdi. Recez söyleyen dedi:
وليلةٍ ذاتِ نَدًى سَرَيْتُ،
ولم يَلِتْنِي عن سُراها لَيْتُ
Ve denildi ki: bunun manası, onun gecesinde yürümekten beni “keşke” demem, yani “keşke onu yürümeseydim” diye pişman olup demem alıkoymadı. Ve denildi ki: manası, beni onun gecesinde yürümekten hiçbir çeviren çevirmedi; eğer beni **لائِت** alıkoymadıysa; böylece masdarı isim yerine koydu. **التهذيب**’de: eğer beni ondan bir eksiklik ve ondan bir acizlik çevirmediyse; ve aynı şekilde: **أَلاته عن وَجْهه**; **فَعَلَ** ve **أَفْعَلَ** aynı manada.

● - **ألت**: **الأَلْتُ**: yemin ettirme. Ve **أَلَتَه بيمينٍ أَلْتاً**: ona şiddet etti. Ve **أَلَتَ عليه**: ondan bir yemin yahut bir şahitlik istedi; onunla kendisine kaim olur. Ve Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: bir adam ona dedi ki: “Allah’tan kork, ey müminlerin emiri”; bir adam onu işitti ve dedi ki: “Müminlerin emiri üzerine onu **أَتَأْلِتُ** mu ediyorsun?” Ömer dedi: “Bırak onu; bunu bize söyledikleri müddetçe hayır üzere olmaya devam ederler.” İbnü’l-A‘râbî dedi: onun sözü **أَتَأْلِتُه**’nin manası: onu bununla aşağı mı indiriyorsun? ondan mı düşürüyorsun? onu mu eksiltiyorsun? Ebû Mansûr dedi: onda başka bir vecih vardır; ve o, adamın muradına daha benzer: **الأَصمعي**’den rivayet edildi ki dedi: **أَلَتَه يميناً يَأْلِته أَلْتاً**: onu yemin ettirdiği zaman; sanki ona “Allah’tan kork” dediğinde, onu Allah ile andı. Araplar der: **أَلَتُّكَ باللَّه لمَا فعلْتَ كذا**; manası: seni Allah ile andım. Ve **الأَلْتُ**: yemin; denilir: eğer sana hakkını vermezse, onu **بالأَلْت** ile bağla. Ebû Amr dedi: **الأُلْتَةُ**: **اليمينُ الغَموسُ**. Ve **الأُلْتةُ**: az bağış. Ve **أَلَته** ayrıca: onu yüzünden alıkoydu ve çevirdi; **لاتَه يَلِيتُه** gibi; ikisi iki lugattır; Yezîdî, Ebû Amr b. el-‘Alâ’dan nakletti. Ve **أَلتَه مالَه وحَقَّه يَأْلِتُه أَلْتاً**; ve **أَلاتَهُ**; ve **آلَتَه إِياه**: onu eksiltti. Aziz tenzilde: “ve onların amellerinden hiçbir şeyi eksiltmedik.” **الفراء** dedi: **الأَلْتُ** eksiltmedir; onda başka bir lugat vardır: “**وما لِتْناهم**”, lâmın kesriyle. Ve **الأَلْت** hakkında şu beyit okundu:
أَبْلِغْ بَني ثُعَلٍ، عَنِّي، مُغَلْغَلَةً
جَهْدَ الرِّسالَةِ، لا أَلْتاً ولا كَذِبا
Der ki: ne eksiltme ne artırma. Ve **أَلَتَه عن وَجْهِه**: yani onu alıkoydu. Ve Abdurrahman b. Avf’ın şûrâ günündeki hadisinde: “Kılıçlarınızı düşmanlarınızdan kınına sokmayın; yoksa amellerinizi **فُتولِتُوا** edersiniz”; **القُتَيبي** dedi: yani onu eksiltirsiniz; muradı, onların Resulullah ile cihadda amelleri vardı; eğer onları terk ederler, kılıçlarını kınına sokarlar ve ihtilafa düşerlerse, amellerini eksiltirler. Denilir: **لاتَ يَلِيتُ** ve **أَلَتَ يَأْلِتُ**; Kur’an bununla indi. Dedi: **أَوْلَتَ يُولِتُ**’ü ancak bu hadiste işittim. Dedi: “ve onların amellerinden hiçbir şeyi eksiltmedik”; **أَلَتَ**’ten de **أَلاتَ**’tan da olması caizdir. Dedi: ve **أَلاتَهُ يُلِيتُه** olur: onu şeyden çevirdiği zaman. Ve **الأَلْتُ**: iftira; Kırâ‘dan. Ve **أَلِّيتُ**: bir yer; Kesîr ‘Azze dedi:
برَوْضَةِ أَلِّيتَ وقَصْرِ خَناثَى
İbn Sîde dedi: bu bina azizdir yahut yok gibidir; ancak Ebû Zeyd’in “**عليه سَكِّينَةٌ**” sözünü naklettiği şey müstesna.

**مقاييس اللغة**:
(**ألت**) **الهمزة** ve **اللام** ve **التاء** bir tek kelimedir; eksilmeye delalet eder. Denilir: **ألَتَهُ يَأْلِتُهُ** yani onu eksiltti. Allah Teâlâ dedi: ﴿**لا يَأْلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً**﴾ [**الحجرات** 14] yani sizi eksiltmez.

**القاموس المحيط**:
**أَلَتَهُ حَقَّهُ يَأْلِتُهُ**: onu eksiltti; **كآلَتَهُ**; **إيلاتاً**; ve **ألأتَه إلآتاً**; ve onu alıkoydu; ve onu çevirdi; ve onu yemin ettirdi; yahut ondan, kendisine onunla kaim olacağı bir yemin veya bir şahitlik istedi. Ve **الأُلْتَةُ** (damme ile): az bağış; ve **اليمينُ الغَموسُ**. Ve **أُلْتِي** (damme ile ve **التاء**’nın kesriyle) ve **كَحُبْلَى**: **تَفْلِيس** yakınında bir kale. Ve **الأَلْتُ**: iftira. Ve **أَلِّيتُ**: bir yer adı; ve onun benzeri yoktur; ancak **كَوْكَبٌ دَرِّيءٌ**; ve Ebû Zeyd’in “**عليه سَكِّينةٌ**” sözünü naklettiği şey.

**تاج العروس**:
**أ ل ت**
**أَلَتَه مالَه وحَقَّهُ يَأْلِتُه أَلْتاً**; **ضرب** haddinden: onu eksiltti. Ve tenzilde: “ve onların amellerinden hiçbir şeyi eksiltmedik.” **الفَرّاء** dedi: **الأَلْت**: eksiltme. **كآلَتَهُ إيلاتاً**; **أكرَمَ إكراماً** gibi. Ve **أَلأَتَهُ إلآتاً**: dörtlü; onun gibi; ancak o, **العين**’i hemzelidir; ve bizim nüshamızda böyle ضبط edildi; şeyhimiz ona tashih yaptı ve onu **المُفاعَلَة** babından ضبط etti; masdarı **إلاتٌ**’tır, yâ’sız; **قِتال** gibi. Ve **المُطوَّل**’ün şevâhidinden, onun benzerini şu sözde delil getirdi:
" لهمْ إِلْفٌ وليْسَ لكُمْ إِلافُ "
Dedim: buna, **لسان العرب**’da olan da şahitlik eder: **أَلَتَه يَأْلِتُه أَلْتاً** ve **أَلاتَهُ** yani; böylece o, **أَلاتَهُ يُلِتُهُ**’nun masdarıdır. **أَلَتَهُ عن وجْهِه**: onu alıkoydu ve çevirdi; **كلاتَهُ يَليتُهُ** gibi; ikisi iki lugattır; Yezîdî, Ebû Amr b. el-‘Alâ’dan nakletti. Ve **لاتَهُ** ayrıca: onu eksiltti. **الفَرّاء** dedi: ayette başka bir lugat vardır: “**ومالِتْناهُم**”, kesre ile. Ve **الأَلْت** hakkında şu beyit okudu:
أَبْلغْ بَني ثُعَلٍ عَنِّي مُغَلْغَلَةً ... جهْدَ الرِّسالَةِ لا ألْتاً ولا كَذِبا
Der ki: ne eksiltme ne artırma. Ve **لسان العرب**’da: Abdurrahman b. Avf’ın şûrâ günündeki hadisinde: “Kılıçlarınızı düşmanlarınızdan kınına sokmayın; yoksa amellerinizi **فَتُولِتوا** edersiniz.” **القُتَيْبِيُّ** dedi: yani onu eksiltirsiniz… Denilir: **لاتَ يَليت** ve **أَلَتَ يَأْلِت**; Kur’an ikisiyle indi. Dedi: **أوْلَتَ يُولِتُ**’ü ancak bu hadiste işittim. Dedi: “ve onların amellerinden hiçbir şeyi eksiltmedik”; **أَلَتَ**’ten de **أَلاتَ**’tan da olması caizdir. Dedi: ve **أَلاتَهُ يُلِيته** olur: onu şeyden çevirdiği zaman. Şeyhimiz dedi: onu lâzım olarak da kullanmışlardır; dediler: **أَلت الشَّيْءُ** **ضَرَبَ** gibi: eksildiği zaman; **المِصْباح** ve başkasında olduğu gibi. Ve bazısı başka bir lugat daha ekledi: **أَلِت** **فَرِحَ** gibi; ve buna, İbn Kesîr’in kıraati delalet eder: “**وما أَلِتْناهُمْ**” **الطور**’da lâmın kesriyle; İbn Cinnî onu nakletti; musannif ve başkası onu ihmal etti. Dedim: belki o, **القُتَيْبِيُّ**’nin naklettiği lugattır… **الأَلْتُ**: yemin ettirme. Ve **الأَصمعيّ**’den rivayet edildi: **أَلَتَه يَميناً يَأْلِته أَلْتاً**: onu yemin ettirdiği zaman. **الصَّحاح**’ta: onu yemin ettirdi. Ve başkası dedi: **أَلَتهُ باليمين أَلْتاً**: ona şiddet etti. Ve Ömer’den rivayet edildi: “bir adam ona dedi ki: Allah’tan kork ey müminlerin emiri…”. İbnü’l-A‘râbî dedi: onun sözü **أَتَأْلِته**’nin manası: onu bununla aşağı mı indiriyorsun? ondan mı düşürüyorsun? onu mu eksiltiyorsun? Ebû Mansûr dedi: onda başka bir vecih vardır… sonra, önceki **الأصمَعيِّ** sözünü zikretti; sonra dedi: sanki ona “Allah’tan kork” dediğinde, onu Allah ile andı. Araplar der: **أَلَتُّكَ بالله لَما فَعَلْتَ كذا**; manası: seni Allah ile andım. Ve **الأَلْتُ**: yemin; denilir: eğer sana hakkını vermezse, onu **بالأَلْتِ** ile bağla. **أَلَتَهُ**: ondan, kendisine onunla kaim olacağı bir yemin veya bir şahitlik istedi. Ebû Amr’dan: **الأُلْتَة** (damme ile): az bağış; ve **اليَمين الغَمُوسُ**. Ve **أُلْتِي** (damme ile ve bu şekilde **التّاء**’nın kesriyle) Yâkût böyle ضبط etti; **أُلْتَى** **حُبْلى** gibi; meşhur olan birincisidir: Rum diyarında bir kaledir; Kürc diyarında, **تَفْليس** yakınında… Ve **الأَلْتُ** (fetha sonra sükûn): iftira; Kırâ‘dan. Ve **أَلِّيتُ** (fetha ile ve **اللام**’ın şeddeli ve kesreli oluşuyla): Kesîr ‘Azze dedi:
" بروضة أَلِّيتَ قَصْرَا خَنَاثَا "
Ve onun benzeri yoktur; ancak: **كَوْكَبٌ دَرِّيءٌ**; ve onun beyanı geçti. **المحْكَم**’de: bu bina azizdir yahut yok gibidir; ancak Ebû Zeyd’in “**عليه سَكَّينَةٌ**” sözünü naklettiği şey müstesna. Dedim: ve onun dördüncüsü **برت**’te gelecektir.
