# ألق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%84%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ألق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ألق

ألق البوق يألق من حد ضرب ألقا بالفتح وإلاقا، ككتاب، إذا كذب قاله أبو الهيثم فهو ألاق كشداد : كاذب، لا مطر فيه. والإلاق ككتاب: البرق الكاذب الذي لا مطر له قال النابغة الجعدي، رضي الله عنه وجعل الكذوب إلاقا:
  ولست بذي ملق كاذب                      إلاق كبرق من الخلب والإلق، بالكسر: الذئب نقله الجوهري، وهو قول ابن الأعرابي، وكذلك الإلس قال والإلقة: الذئبة وجمعها إلق ، قال رؤبة:
  جد وجدت إلقة من الإلق وربما قالوا: القردة إلقة، وذكرها قرد ورباح لا إلق قال بشر بن المعتمر:
  وإلقة ترغث رباحـهـا                      والسهل والنوفل والنضر وقال الليث: الإلقة يوصف بها المرأة الجريئة لخبثها. والأولق: الجنون نقله الجوهري وهو قول الرياشي، قال الجوهري: هو فوعل قال: وإن شئت: جعلته أفعل، لأنه يقال: ألق الرجل كعنى ألقا فهو مألوق، على مفعول ، أي: جن، قال الرياشي: وأنشدني أبو عبيدة:
  كأنما بي من إراني أولق وقال رؤبة:
  كأن بي من ألق جن أولقا والأولق: سيف خالد بن الوليد رضى الله تعالى عنه وهو القائل فيه:
  أضربهم بالأولـق                      ضرب غلام ممئق
  بصارم ذي رونق والمألوق: المجنون هو من ألق كعنى كالمؤولق على مفوعل، وذكره الجوهري في صورة الاستدلال على أن الأولق وزنه فوعل ، قال: لأنه يقال للمجنون: مؤولق. قلت: وهو مذهب سيبويه، كما تقول: جوهر ومجوهر ، وذهب الفارسي إلى احتمال كونه أفعل، بزيادة الهمزة، وأصالة الواو، وهو القول الثاني الذي ساقه الجوهري بقوله: وإن شئت جعلت الأولق أفعل، وقال ابن دريد: قال بعض النحويين: أولق أفعل، وهذا غلط عند البصريين، لأنه عندهم في وزن فوعل. قلت: ولكن أيدوا هذا القول الأخير بأن ابن القطاع حكى ولق، وفيه كلام لابن عصفور وأبى حيان وغيرهما، وأنشد الجوهري للشاعر وهو نافع بن لقيط الأسدي:
  ومؤولق أنضخت كية رأسه                      فتركته ذفرا كريح الجورب

  أي: هجوته، قال ابن بري: قول الجوهري: لأنه يقال: ألق الرجل فهو مألوق على مفعول هذا وهم منه وصوابه أن يقول: ولق يلق وأما ألق فهو يشهد بكون الهمزة أصلا لا زائدة، فتأمل. والمألوق: فرس المحرق بق عمرو السدوسي، صفة غالبة على التشبيه، وفي بعض النسخ: المحرش ابن عمرو. والمئلق، كمنبر: الأحمق عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  شمردل غير هراء مئلق أو المعتوه قاله ابن الأعرابي أيضا. وقال أبو زيد: امرأة ألقى، كجمزى: سريعة الوثب. وألاق كغراب : جبل بالتيه من أرض مصر، من ناحية الهامة، قاله ياقوت. والإلق كإمع المتألق. وقال ابن فارس: الألوقة: طعام طيب، أو زبد برطب وهذا قول ابن الكلبي قال وفيه لغتان: ألوقة ولوقة نقله ابن بري، وأنشد الليث لرجل من بني عذرة:
  وإني لمن سالمتم لألـوقة                      وإني لمن عاديتم سم أسود وقال ابن سيده: الألوقة: الزبدة، وقيل: الزبدة بالرطب لتألقها، أي بريقها، قال: وقد توهم قوم أن الألوقة لما كانت هي اللوقة في المعنى، وتقاربت حروفهما من لفظهما، وذلك باطل لأنها لو كانت من هذا اللفظ لوجب تصحيح عينها، إذ كانت الزيادة في أولها من زيادة الفعل، والمثال مثاله فكيف يجب على هذا أن يكون ألوقة، كما قالوا في أثوب وأسوق وأعين وأنيب، بالصحة، ليفرق بذلك بين الاسم والفعل. وتألق البرق: التمع نقله الجوهوي، ومنه قول الزفيان:
  والبيض في أيمانهم تألق كائتلق نقله الجوهري، وقال ابن جنى: أي لمع وأضاء، وأنشد ابن فارس في المقاييس:
  يصبح طورا وطورا يقترى دهسا                      كأنه كوكب بالرمـل يأتـلـق قلت: وقد عدى الأخير ابن أحمر فقال:
  تلففها بديبـاج وخـز                      ليجلوها فتأتلق العيونا وقد تجاوز أن يكون عداه بإسقاط حف، أو لأن معناه تختطف. وتألقت المرأة إذا تبرقت وتزينت نقله الصاغاني. أو شمرت للخصومة واستعدت للشر ورفعت رأسها فاله ابن فارس وقال ابن الأعرابي: معناه صارت مثل الإلقة.
 ومما يستدرك عليه: الألق بالفتح والألق كغراب: الجنون عن أبي عبيدة، وألقه الله يألقه ألقا وألقا. وأليق البرق: لمعانه. والألق بالفتح الكذب تقول ألق يألق ألقا، ومنه قراءة أبي جعفر وزيد بن أسلم: إذ تألقونه بألسنتكم وفي الحديث: اللهم إني أعوذ بك من الألس والألق قال القتيبي: وأصله الولق، فأبدل الواو همزة، وقد اعترضه ابن الأنباري، وقال: إبدال الهمزة من الواو المفتوحة لا يجعل أصلا يقاس عليه، وإنما يتكلم بما سمع منه، وقال أبو عبيد: الألق هنا: الجنون. ورجل إلاق، ككتاب : خداع متلون. وبرق ألق : مثل خلب. ورجل إلق ، بالكسر: سيئ الخلق، وكذلك امرأة إلقة. والإلقة: السعلاة ة لخبثها. وامرأة إلقة ، كإمعة : سريعة الوثب. وبرق آلق، ومنه قول السعلاة صاحبة عمرو بن يربوع، وكان قد تزوجها:
  أمسك بنيك عمرو إنـي آبـق                      برق على أرض السعالى آلق والميلق، كمقعد: اشتهر به العلامة شهاب الدين أحمد بن عبد الواحد اللخمي الإسكندري، عرف بابن الميلق، وسئل عن شهرته فقال. الميلق: هو محل الذهب. قلت: وهذا هو الباعث في ذكره هنا، كأنه من ألق يألق: أي لمع وأضاء، ومن آل بيته نجم الدين بن الميلق، كتب عنه الحافظ اليعمري من شعره، وعطاء الله بن مختار بن الميلق، كتب عنه الحافظ الدمياطي، وناصر الدين محمد بن عبد الدائم ابن بنت الميلق، اجتمع به الحافظ ابن حجر، وكان واعظا مشهورا.

### Türkçe

**ألق**: Boruyu çaldı; **يألق**: keskin vuruşun şiddetinden dolayı (ses) çıkarır; **ألقا** (fetha ile) ve **إلاقا** (kitap gibi) (derler); eğer yalan söyledi ise. Bunu Ebû’l-Heysem söyledi. O hâlde o, **ألاق** (Şeddâd gibi)dir: yalancı; onda yağmur yoktur. Ve **الإلاق** (kitap gibi): yağmuru olmayan yalancı şimşek. Nâbiga el-Ca‘dî, Allah ondan razı olsun, söyledi ve yalancıyı **إلاقا** yaptı:
  Ben yalancı bir **ملق** sahibi değilim,                      **إلاق**; buluttan olan şimşek gibi.

Ve **الإلق** (kesra ile): kurt; Cevherî onu nakletti; ve o, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Ve كذلك **الإلس** dedi. Ve **الإلقة**: dişi kurt; çoğulu **إلق**tur. Rü’be dedi:
  Ciddileşti ve **الإلق**ten bir **إلقة** buldu.

Ve bazen derler: maymunlar **إلقة**dir. Ve onu **قرد** ve **رباح** zikretti; **إلق** yoktur. Bişr b. el-Mu‘temir dedi:
  Ve bir **إلقة**, **رباحـهـا**sını geviş getirir,                      ve **السهل** ve **النوفل** ve **النضر**.

Leys dedi: **الإلقة**, kötülüğünden dolayı cesur kadınla vasıflandırılır. Ve **الأولق**: delilik; Cevherî onu nakletti; ve o, er-Riyâşî’nin sözüdür. Cevherî dedi: o **فوعل**dür. Dedi: ve istersen onu **أفعل** yaptın; çünkü denir ki: adam **ألق** etti, **كعنى** gibi; **ألقا** etti; o hâlde o **مألوق**tur, **مفعول** üzere; yani: delirdi. er-Riyâşî dedi: ve Ebû Ubeyde bana okuttu:
  Sanki bende, beni gösterenden, bir **أولق** var.

Rü’be dedi:
  Sanki bende, bir **ألق**ten, bir cin, **أولقا** delirtmiş.

Ve **الأولق**: Hâlid b. el-Velîd’in kılıcıdır, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ve onun hakkında söyleyen odur:
  Onlara **الأولـق** ile vururum,                      **ممئق** bir oğlanın vuruşu gibi,
  **رونق** sahibi keskin bir (kılıç) ile.

Ve **المألوق**: deli; o, **ألق** eden kimsedir, **كعنى** gibi; **المؤولق** gibi, **مفوعل** üzere. Cevherî onu, **الأولق**un vezninin **فوعل** olduğuna delil getirme sûretinde zikretti; dedi: çünkü deliye: **مؤولق** denir. Dedim: ve o, Sîbeveyh’in mezhebidir; nitekim dersin: **جوهر** ve **مجوهر**. el-Fârisî, hemzenin ziyade olması ve vâvın aslî olmasıyla onun **أفعل** olma ihtimaline gitti; ve bu, Cevherî’nin “ve istersen **الأولق**u **أفعل** yaptın” sözüyle sevk ettiği ikinci görüştür. İbn Düreyd dedi: bazı nahivciler dedi ki: **أولق** **أفعل**dir; ve bu, Basralılara göre yanlıştır; çünkü onlara göre o, **فوعل** veznindedir. Dedim: fakat bu son görüşü, İbnü’l-Kattâ‘ın **ولق**ı nakletmesiyle teyit ettiler; ve onda İbn Asfûr’un, Ebû Hayyân’ın ve başkalarının sözü vardır. Cevherî şaire—o, Nâfi‘ b. Lekît el-Esedî’dir—şu beyti okuttu:
  Bir **مؤولق**; başının dağını ıslattın,                      böylece onu, çorabın kokusu gibi, keskin kokulu bıraktın.

Yani: onu hicvettim. İbn Berrî dedi: Cevherî’nin “çünkü denir ki: adam **ألق** etti; o hâlde o **مألوق**tur, **مفعول** üzere” sözü, ondan bir vehimdir; doğrusu, “**ولق** eder, **يلق** eder” demesidir. أما **ألق** ise, hemzenin ziyade değil asl olduğuna şahitlik eder; öyleyse düşün. Ve **المألوق**: el-Muharriq b. ‘Amr es-Sedûsî’nin atıdır; teşbihe dayalı galip bir sıfattır. Bazı nüshalarda: el-Muhriş b. ‘Amr. Ve **المئلق** (minber gibi): ahmak; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:
  Uzun boylu, hezeyan olmayan, **مئلق**.

Veya bunak; bunu da İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ebû Zeyd dedi: **ألقى** bir kadın (Cümzâ gibi): sıçrayışı hızlı. Ve **ألاق** (gurâb gibi): Mısır toprağından Tîh’te, el-Hâme tarafında bir dağ; bunu Yâkût söyledi. Ve **الإلق**: **إمع** gibi; **المتألق**. İbn Fâris dedi: **الألوقة**: güzel bir yiyecek; yahut yaş hurma ile (karıştırılmış) tereyağı. Bu, İbnü’l-Kelbî’nin sözüdür. Dedi: onda iki lugat vardır: **ألوقة** ve **لوقة**; İbn Berrî onu nakletti. Leys, Benî ‘Uzre’den bir adama şu beyti okuttu:
  Ve ben, sizin barıştıklarınıza karşı elbette bir **ألـوقة**yım,                      ve ben, sizin düşmanlık ettiklerinize karşı kara bir zehirim.

İbn Sîde dedi: **الألوقة**: tereyağıdır; ve denildi ki: parıltısından dolayı yaş hurma ile (karıştırılmış) tereyağıdır; yani onun parıltısı. Dedi: ve bir kavim, **الألوقة** mânâda **اللوقة** olduğu için ve harfleri lafızda birbirine yaklaştığı için (bunu) vehmetti; ve bu bâtıldır; çünkü eğer bu lafızdan olsaydı, عين’ının sahih kılınması gerekirdi; zira ziyade, başında, fiilin ziyadesindendir; ve misal, misalidir; öyleyse buna göre nasıl **ألوقة** olması gerekir; nitekim **أثوب** ve **أسوق** ve **أعين** ve **أنيب** hakkında, sahihlik ile söylediler; bununla isim ile fiil arasında fark kılmak için. Ve şimşeğin **تألق** etmesi: parladı; Cevherî onu nakletti. Ve ondan, ez-Zufyân’ın sözü:
  Ve beyazlar, sağ ellerinde, **تألق** eder.

**كائتلق**: Cevherî onu nakletti. İbn Cinnî dedi: yani parladı ve ışık verdi. İbn Fâris, el-Makâyîs’te şu beyti okuttu:
  Sabah olur; bazen, bazen, bir karanlığı sürer;                      sanki kumda bir yıldızdır; **يأتـلـق** eder.

Dedim: ve sonuncuyu İbn Ahmer geçişli kıldı; dedi ki:
  Onu ipekli ve kadife ile sar,                      gözler onu parlatıp **فتأتلق** etsin diye.

Ve (bu), onu **حف**’ı düşürerek geçişli kılmış olmasından, yahut mânâsının “kapıp almak” olmasından dolayı, (sınırı) aşmıştır. Ve kadın **تألقت** etti: süslendi ve bezendi; Sâgânî onu nakletti. Yahut: çekişmeye sıvandı ve şerre hazırlandı ve başını kaldırdı; bunu İbn Fâris söyledi. İbnü’l-A‘râbî dedi: mânâsı, **الإلقة** gibi oldu.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الألق** (fetha ile) ve **الألق** (gurâb gibi): delilik; Ebû Ubeyde’den. Ve Allah onu **ألقه** eder, **يألقه** eder: **ألقا** ve **ألقا**. Ve **أليق** şimşek: onun parlaması. Ve **الألق** (fetha ile): yalan; dersin: **ألق** eder, **يألق** eder: **ألقا**. Ve ondan, Ebû Ca‘fer ve Zeyd b. Eslem’in kıraati: “**إذ تألقونه بألسنتكم**”. Ve hadiste: “Allah’ım, ben sana **الألس** ve **الألق**tan sığınırım.” Kuteybî dedi: ve aslı **الولق**tır; vâvı hemzeye çevirdi. İbnü’l-Enbârî ona itiraz etti ve dedi: fethalı vâvdan hemzeyi ibdâl etmek, üzerine kıyas yapılacak bir asl kılmaz; ancak ondan işitilenle konuşulur. Ebû Ubeyd dedi: buradaki **الألق**: deliliktir. Ve **إلاق** bir adam (kitap gibi): aldatıcı, renk değiştiren. Ve **ألق** bir şimşek: **خلب** gibi. Ve **إلق** bir adam (kesra ile): kötü huylu; ve كذلك **إلقة** bir kadın. Ve **الإلقة**: **السعلاة**; kötülüğünden dolayı. Ve **إلقة** bir kadın (**إمعة** gibi): sıçrayışı hızlı. Ve **آلق** bir şimşek; ve ondan, ‘Amr b. Yerbû‘un **السعلاة**sı olan (kadının) sözü—ve o, onunla evlenmişti:
  Çocuklarını tut, ey ‘Amr; ben kaçığım,                      **السعالى** toprağı üzerinde bir **آلق** şimşek.

Ve **الميلق** (mak‘ad gibi): onunla, allâme Şihâbüddîn Ahmed b. ‘Abdülvâhid el-Lahmî el-İskenderî meşhur oldu; İbnü’l-Mîlaq diye bilindi. Şöhreti hakkında soruldu da dedi: **الميلق**: altının mahallidir. Dedim: ve bu, onu burada zikretmenin sevk edicisidir; sanki **ألق** eder, **يألق** ederden (gelmiş) gibidir: yani parladı ve ışık verdi. Ve onun ehl-i beytinden: Necmüddîn b. el-Mîlaq; hâfız el-Ya‘murî ondan, şiirinden yazdı. Ve ‘Atâullah b. Muhtâr b. el-Mîlaq; hâfız ed-Dimyâtî ondan yazdı. Ve Nâsırüddîn Muhammed b. ‘Abdüddâim, İbn Bint el-Mîlaq; hâfız İbn Hacer onunla görüştü; ve meşhur bir vâiz idi.
