# ألك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%84%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ألك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ألك

ألك الفرس اللجام بفيه يألكه ألكا: مثل علكه عن ابن سيده، وقال الليث: قولهم: الفرس يألك اللجم، والمعروف يلوك أو يعلك، أي: يمضغ. قال: ومنه الألوكة والمألكة بضم اللام وتفتح اللام أيضا والألوك والمألك بضم اللام قال سيبويه: ليس في الكلام مفعل. وقال كراع: لا مفعل غيره كل ذلك بمعنى الرسالة اقتصر الليث منها علي المألكة والألوك، وزاد الجوهري المألك والألوكة، ذكره ابن سيده والصاغاني، قال الليث: سميت الرسالة ألوكا، لأنها تؤلك في الفم، ومثله قول ابن سيده، وأنشد الجوهري للبيد:
  وغلام أرسلته أمـه                      بألوك فبذلنا ما سأل وشاهد المألكة قول مهر بن كعب:
  أبلغ أبا دختنوس مألـكة                      عن الذي قد يقال بالكذب وأنشد ابن بري:
  أبلغ يزيد بني شيبان مألكة                      أبا ثبيت أما تنفك تأتكـل

  قال: إنما أراد تأتلك، من الألوك، حكاه يعقوب في المقلوب، قال ابن سيده: ولم نسمع نحن في الكلام تأتلك من الألوك، فيكون هذا محمولا عليه مقلوبا منه، وأما شاهد مألك فقول عدي بن زيد العبادي:
  أبلغ النعمان عني مـألـكـا                      أنه قد طال حبسي وانتظاري قال شيخنا: وقوله: لا مفعل غيره هذا الحصر غير صحيح؛ ففي شرح التصريف للمولى سعد الدين أن مفعلا مرفوض في كلامهم إلا مكرما ومعونا، وزاد غيره مألكا للرسالة، ومقبرا، ومهلكا، وميسرا للسعة، وقرئ:  فنظرة إلى ميسره  بالإضافة، قيل: ويحتمل أن الأصل في الألفاظ المذكورة مفعلة ثم حذفت التاء، وذلك ظاهر في قراءة ميسره. وفي ارتشاف الشيخ أبي حيان - بعد ذكر الستة المذكورة - ولم يأت غيرها وقيل: هو أي: مفعل جمع لما فيه الهاء.
 وقال السيرافي: مفرد أصله الهاء رخم ضرورة؛ إذ لم يرد إلا في الشعر. قال شيخنا: وهو في غير ميسره ظاهر، أما هي فوردت في القرآن، ثم نقل عن بحرق في شرح اللامية بعد ما نقل كلام المصنف، مع أنه - أي المصنف - ذكر الباقيات في موادها، وكان مراده ما انفرد بالضم دون مشاركة غيره، لكن يرد عليه مكرم ومعون. قلت: قد سبق إنكار سيبويه هذا الوزن، وهذا الذي ذكره شيخنا من الحصر هو نص كراع بعينه، قال في كتابيه المجرد والمنضد: المألك: الرسالة، ولا نظير لها، أي لم يجئ على مفعل إلا هي، وما ذكره عن شرح التصريف وأبي حيان والسيرافي وبحرق من ذكر مكرم ومعون فقد سبقهم بذلك الإمام أبو محمد ابن بري، فإنه قال: ومثله مكرم ومعون، وأما قول أبي حيان: قيل: إنه جمع لما فيه الهاء، فهو الذي حكاه أبو العباس محمد بن يزيد في شرح قول عدي السابق، قال: مألك: جمع مألكة، قال ابن سيده: وقد يجوز أن يكون من باب إنقحل في القلة، قال: والذي روي عن أبي العباس أقيس، وقول السيرافي: إنه رخم ضرورة؛ إذ لم يرد إلا في الشعر. قلت: وشاهد مكرم قول الشاعر أنشده ابن بري:
  ليوم روع أو فعال مكرم وشاهد معون قول جميل، أنشده ابن بري:
  بثين الزمي لا إن لا إن لزمته                      على كثرة الواشين أي معون فتحقق بذلك أنهما إنما رخما لضرورة شعر، وأما القراءة المذكورة فقد نقلها الجوهري في ي س ر، ونقل عن الأخفش أنه قال: غير جائز، لأنه ليس في الكلام مفعل بغير الهاء، وأما مكرم ومعون فإنهما جمع مكرمة ومعونة، وبهذا يظهر أن ما نقله كراع من الحصر وقلده المصنف صحيح بالنسبة، وإن كان الحق مع سيبويه في قوله: ليس في الكلام مفعل فإن جميع ما ورد على وزنه إنما هو في أصله الهاء، وما أدق نظر الجوهري حيث قال: وكذلك المألك والمألكة، بضم اللام منهما، ولم يتعرض لقول كراع، إشارة إلى أن أصله المألكة مرخم منه، وليس ببناء على الأصل، فتأمل ذلك وأنصف. وقيل: الملك واحد الملائكة مشتق منه، و أصله مألك ثم قلبت الهمزة إلى موضع اللام فقيل ملأك، وعليه قول الشاعر:
  أيها القاتلون ظلما حسينـا                      أبشروا بالعذاب والتنكـيل
  كل أهل السماء يدعو عليكم                      من نبي وملأك ورسـول ثم خففت الهمزة بأن ألقيت حركتها على الساكن الذي قبلها فقيل: ملك، وقد يستعمل متمما، والحذف أكثر، ونظير البيت الذي تقدم أيضا قول الشاعر:

  فلست لإنسي ولكن لمـلأك                      تنزل من جو السماء يصوب والجمع ملائكة، دخلت فيها الهاء لا لعجمة ولا لنسب، ولكن على حد دخولها في القشاعمة والصياقلة، وقد قالوا: الملائك، وقال ابن السكيت: هي المألكة والملأكة على القلب، والملائكة جمع ملأكة، ثم ترك الهمز، فقيل: ملك في الوحدان، وأصله ملأك، كما ترى، وسيأتي شيء من ذلك في م ل ك. وقال ابن عباد: قد يكون الألوك: الرسول. قال: والمألوك: المألوق وهو المجنون، الكاف بدل عن القاف. ويقال: جاء فلان إلى فلان وقد استألك مألكته، أي: حمل رسالته. ويقال أيضا: استلأك كما سيأتي.
 ومما يستدرك عليه: ألكه يألكه ألكا: أبلغه الألوك، عن كراع. وألك بين القوم: إذا ترسل. وقال ابن الأنباري: يقال: ألكني إلى فلان، يراد به أرسلني، وللاثنين ألكاني، وألكوني، وألكيني وألكنني والأصل في ألكني ألئكني، فحولت كسرة الهمزة إلى اللام، وأسقطت الهمزة، وأنشد:
  ألكني إليها فخير الرسو                      ل أعلمهم بنواحي الخبر قال: ومن بني على الألوك قال: أصل ألكني أألكني، فحذفت الهمزة الثانية تخفيفا. وأنشد:
  ألكني يا عيين إليك قولا قال الأزهري: ألكني: ألك لي، وقال ابن الأنباري: ألكني إليه، أي: كن رسولي إليه، وقال غيره: أصل ألكني: أألكني، أخرت الهمزة بعد اللام وخففت بنقل حركتها على ما قبلها وحذفها، يقال: ألكني إليها برسالة، وكان مقتضى هذا اللفظ أن يكون معناه أرسلني إليها برسالة إلا أنه جاء على القلب؛ إذ المعنى: كن رسولي إليها بهذه الرسالة، فهذا على حد قولهم:
  ولا تهيبني الموماة أركبها أي ولا أتهيبها، وكذلك ألكني لفظه يقتضي أن يكون المخاطب مرسلا والمتكلم مرسلا، وهو في المعنى بعكس ذلك، وهو أن المخاطب مرسل والمتكلم مرسل، وعلى ذلك قول ابن أبي ربيعة:
  ألكني إليها بالسلام فإنه                      ينكر إلمامي بها ويشهر أي بلغها سلامي وكن رسولي إليها. وقد تحذف هذه الباء فيقال: ألكني إليها السلام قال عمرو بن شأس:
  ألكني إلى قومي السلام رسالة                      بآية ما كانوا ضعافا ولا عزلا فالسلام مفعول ثان، ورسالة بدل منه، وإن شئت حملته إذا نصبت على معنى بلغ عني رسالة، والذي وقع في شعر عمرو بن شأس:
  ألكني إلى قومي السلام ورحمة ال                      إله فما كانوا ضعافـا ولا عـزلا وقد يكون المرسل هو المرسل إليه، وذلك كقولك: ألكني إليك السلام: أي كن رسولي إلى نفسك بالسلام، وعليه قول الشاعر:
  ألكني يا عتيق إليك قولا                      ستهديه الرواة إليك عني وفي حديث زيد بن حارثة وأبيه وعمه:
  ألكني إلى قومي وإن كنت نائيا                      فإني قطين البيت عند المشاعر أي بلغ رسالتي. وتقدم في ترجمة ع ل ج يقال: هذا ألوك صدق، وعلوك صدق، وعلوج صدق، لما يؤكل، وما تلوكت بألوك، وما تعلجت بعلوج.

### Türkçe

**ألك** atın gemini ağzında çiğnedi; onu **ألكا** olarak **يألكه**: İbn Sîde’den, **علكه** gibidir. Leys dedi: “Onların sözü: at gemleri **يألك**”; bilinen ise **يلوك** yahut **يعلك**tır; yani: çiğner. Dedi: Bundan **الألوكة** ve **المألكة** (lâmın zammesiyle; lâm fetha da edilir) ve **الألوك** ve **المألك** (lâmın zammesiyle). Sîbeveyh dedi: “Sözde **مفعل** yoktur.” Kurâ‘ dedi: “Ondan başka **مفعل** yoktur.” Bütün bunlar “risâle” mânâsınadır. Leys bunlardan **المألكة** ve **الألوك** ile yetindi; Cevherî **المألك** ve **الألوكة**yi artırdı; bunu İbn Sîde ve Sâğânî zikretti. Leys dedi: Risâleye **ألوكا** adı verildi; çünkü o ağızda **تؤلك** edilir. İbn Sîde’nin sözü de bunun gibidir. Cevherî Lebîd’den şu beyti okudu:
  Ve bir oğlan; annesi onu gönderdi                      **بألوك** ile; biz de istediğini verdik

**المألكة**nin şahidi Mehr b. Ka‘b’ın sözü:
  Ebû Duhtenûs’a bir **مألـكة** ulaştır                      yalanla söylenmiş olana dair

İbn Berrî okudu:
  Yezîd b. Şeybân’a bir **مألكة** ulaştır                      Ebû Subeyt’e; hâlâ **تأتكـل** etmekten geri durmaz mısın?

Dedi: Ancak **تأتلك**ı kastetti; **الألوك**tan. Bunu Ya‘kūb **في المقلوب**’da nakletti. İbn Sîde dedi: Biz sözde **تأتلك**ı **الألوك**tan işitmedik; bu, ona hamledilmiş, ondan çevrilmiş (maklûb) olur. **مألك**ın şahidi ise ‘Adiyy b. Zeyd el-‘Ibâdî’nin sözü:
  Nu‘mân’a benden bir **مـألـكـا** ulaştır                      çünkü hapsim ve bekleyişim uzadı

Şeyhimiz dedi: “Ondan başka **مفعل** yoktur” sözü; bu hasr doğru değildir; zira Mevlâ Sa‘düddîn’in **شرح التصريف**’inde: **مفعلا** onların sözünde reddedilmiştir; ancak **مكرما** ve **معونا** müstesna. Başkası da risâle için **مألكا**yı, ve **مقبرا**yı, ve **مهلكا**yı, ve genişlik için **ميسرا**yı ekledi. Ve şu şekilde okundu: **فنظرة إلى ميسره** izâfetle. Denildi: zikredilen lafızlarda aslın **مفعلة** olması, sonra tâ’nın hazfedilmesi muhtemeldir; bu, **ميسره** kıraatinde açıktır. Şeyh Ebû Hayyân’ın **ارتشاف**’ında — zikredilen altıyı andıktan sonra —: “Bundan başkası gelmedi.” Ve denildi: O, yani **مفعل**, içinde **الهاء** bulunanı cem‘ için (kullanılmıştır).
Sîrâfî dedi: “Müfred; aslı **الهاء**dır; zaruret için terhîm edilmiştir; çünkü ancak şiirde vârid olmuştur.” Şeyhimiz dedi: Bu, **ميسره** dışında açıktır; ama o, Kur’ân’da vârid olmuştur. Sonra, musannifin sözünü naklettikten sonra, **شرح اللامية**’de Bahraq’tan nakletti; hâlbuki o — yani musannif — kalanları maddelerinde zikretmiştir. Muradı, başkasının iştiraki olmaksızın zamme ile tek kalan idi; fakat buna **مكرم** ve **معون** itiraz eder. Dedim: Sîbeveyh’in bu vezni inkârı daha önce geçti. Şeyhimizin hasr diye zikrettiği bu, Kurâ‘ın aynen nassıdır; iki kitabı **المجرد** ve **المنضد**’da dedi ki: **المألك**: risâledir; ona benzer yoktur; yani **مفعل** üzere ancak o gelmiştir. **شرح التصريف** ve Ebû Hayyân ve Sîrâfî ve Bahraq’tan **مكرم** ve **معون** zikriyle naklettiği şeyde, onları bundan önce İmâm Ebû Muhammed İbn Berrî geçmişti; çünkü o dedi: Bunun gibisi **مكرم** ve **معون**dur. Ebû Hayyân’ın sözüne gelince: “Denildi: o, içinde **الهاء** bulunan için cem‘dir”; bu, Ebû’l-‘Abbâs Muhammed b. Yezîd’in, yukarıdaki ‘Adiyy beytinin şerhinde naklettiğidir; dedi: **مألك**: **مألكة**nin cem‘idir. İbn Sîde dedi: Azlıkta **إنقحل** bâbından olması da câizdir. Dedi: Ebû’l-‘Abbâs’tan rivayet olunan daha kıyasîdir. Sîrâfî’nin sözü: “Zaruret için terhîm edilmiştir; çünkü ancak şiirde vârid olmuştur.” Dedim: **مكرم**ın şahidi, İbn Berrî’nin okuduğu şair sözü:
  Korku günü için yahut **مكرم** bir fiil için

**معون**un şahidi Cemîl’in sözü; İbn Berrî okudu:
  Buseyn, yapış; hayır, hayır; eğer ona yapışırsan                      gammazların çokluğuna rağmen; ne **معون**

Böylece tahakkuk etti ki ikisi de ancak şiir zarureti için terhîm edilmiştir. Zikredilen kıraate gelince: Cevherî onu **ي س ر**’de nakletti; Ahfeş’ten nakletti ki: “Câiz değildir; çünkü sözde **الهاء**sız **مفعل** yoktur.” **مكرم** ve **معون**a gelince: ikisi **مكرمة** ve **معونة**nin cem‘idir. Bununla, Kurâ‘ın hasr diye naklettiği ve musannifin onu taklit ettiği şeyin nisbetle doğru olduğu ortaya çıkar; her ne kadar hak, Sîbeveyh’in “sözde **مفعل** yoktur” sözünde ise de; çünkü onun vezni üzere vârid olanların hepsi aslında **الهاء**dır. Cevherî’nin nazarı ne kadar dakiktir; zira dedi: “Aynı şekilde **المألك** ve **المألكة**; ikisinde de lâmın zammesiyle”; Kurâ‘ın sözüne temas etmedi; aslı **المألكة** olup ondan terhîm edilmiş olduğuna, asl üzere bir bina olmadığına işaret olarak. Öyleyse bunu düşün ve insaf et. Denildi: **الملك** **الملائكة**nin biridir; ondan türemiştir; aslı **مألك** idi; sonra hemze lâmın yerine çevrildi de **ملأك** denildi. Şairin sözü buna göredir:
  Ey zulmen Hüseyin’i öldürenler                      azap ve tenkîl ile müjdelenin
  Göğün bütün ehli size beddua eder                      bir nebîden ve bir **ملأك**tan ve bir resûlden

Sonra hemze, harekesi kendinden önceki sâkine atılmak suretiyle hafifletildi; **ملك** denildi. Tamamlayıcı olarak kullanılabilir; hazif daha çoktur. Yukarıda geçen beytin benzeri de şairin sözü:

  Ben bir insî için değilim; fakat bir **لمـلأك** içinim                      göğün boşluğundan iner; aşağı doğru yönelir

Cem‘i **ملائكة**dir; ona **الهاء** ne acemlik için ne de nisbet için girdi; fakat onun **القشاعمة** ve **الصياقلة**de girişinin haddi üzere. Ve **الملائك** dediler. İbnü’s-Sikkît dedi: O, **المألكة** ve kalb ile **الملأكة**dir; **الملائكة** **ملأكة**nin cem‘idir; sonra hemze terk edildi; vahdânda **ملك** denildi; aslı **ملأك**tır, gördüğün gibi. Bunun bir kısmı **م ل ك**’de gelecektir. İbn ‘Abbâd dedi: **الألوك** “resûl” olabilir. Dedi: **المألوك**: **المألوق**tur; o da delidir; **الكاف** **القاف**ın bedelidir. Ve denir: Falan, falana geldi; hâlbuki onun **مألكته**sini **استألك** etmişti; yani: risâlesini yüklenmişti. Ve ayrıca **استلأك** denir; geleceği üzere.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **ألكه يألكه ألكا**: **الألوك**u ona ulaştırdı; Kurâ‘dan. Ve **ألك بين القوم**: elçi gönderdiği vakit. İbnü’l-Enbârî dedi: “**ألكني** falana” denir; bununla “beni gönder” kastedilir. İkisi için: **ألكاني**; ve **ألكوني**; ve **ألكيني** ve **ألكنني**. **ألكني**nin aslında **ألئكني** vardır; hemzenin kesresi lâm’a çevrildi; hemze düşürüldü. Şu beyti okudu:
  **ألكني** ona; zira resûlün hayırlısı                      haberin yönlerini en iyi bilendir

Dedi: **الألوك** üzerine bina edenlerden dedi ki: **ألكني**nin aslı **أألكني**dir; hafifletme için ikinci hemze hazfedildi. Şu beyti okudu:
  **ألكني** ey ‘Uyeyn, sana bir söz

Ezherî dedi: **ألكني**: “benim için **ألك** et.” İbnü’l-Enbârî dedi: **ألكني إليه**; yani: ona benim resûlüm ol. Başkası dedi: **ألكني**nin aslı: **أألكني**dir; hemze lâm’dan sonraya te’hîr edildi; harekesinin öncesine nakli ve hazfiyle hafifletildi. “Ona bir risâle ile **ألكني**” denir. Bu lafzın gereği, mânâsının “beni ona bir risâle ile gönder” olmasıydı; ancak kalb üzere geldi; çünkü mânâ: “bu risâle ile ona benim resûlüm ol”dur. Bu, onların şu sözü haddince:
  **ولا تهيبني الموماة أركبها** yani: ondan korkmam

Aynı şekilde **ألكني** lafzı, muhatabın gönderilen, mütekellimin gönderen olmasını gerektirir; hâlbuki mânâda bunun tersidir; o da: muhatab gönderen, mütekellim gönderilendir. İbn Ebî Rebî‘a’nın sözü buna göredir:
  **ألكني** ona selâm ile; çünkü o                      oraya uğrayışımı inkâr eder ve yayar

Yani: selâmımı ona ulaştır ve ona benim resûlüm ol. Bu **الباء** bazen hazfedilir; “**ألكني** ona selâm” denir. ‘Amr b. Şe’s dedi:
  Kavmime selâmı bir risâle olarak **ألكني**                      bir alâmetle: onlar ne zayıftılar ne de silahsız

Burada selâm ikinci mef‘ûldür; **رسالة** ondan bedeldir. İstersen, nasb ettiğinde onu “benden bir risâle ulaştır” mânâsına hamledersin. ‘Amr b. Şe’s şiirinde vâki olan:
  Kavmime selâmı ve Allah’ın rahmetini **ألكني**                      onlar ne zayıftılar ne de silahsız

Gönderen, gönderilen-kişinin kendisi de olabilir; bu, senin “sana selâmı **ألكني**” demen gibidir; yani: selâm ile kendi nefsine benim resûlüm ol. Şairin sözü buna göredir:
  **ألكني** ey ‘Atîk, sana bir söz                      râvîler onu benden sana hediye edecek

Zeyd b. Hârise ve babası ve amcası hadîsinde:
  Kavmime **ألكني**, her ne kadar uzak olsam da                      çünkü ben meş‘arler yanında evin sakiniyim

Yani: risâlemi ulaştır. **ع ل ج** tercümesinde geçti: “Bu, yenilen şey için **ألوك صدق**tur, ve **علوك صدق**tur, ve **علوج صدق**tur.” Ve “Bir **ألوك** ile **تلوكت** etmedim; bir **علوج** ile **تعلجت** etmedim.”
