# أله — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%84%D9%87/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أله

: ( *!أَلَهَ *!إلاهَةً ) ، بالكسْرِ ، ( *!وأُلُوهَةً *!وأُلُوهِيَّةً ) ، بضمِّهِما : ( عَبَدَ عِبادَةً ) ؛ ) ومنه قَرَأَ ابنُ عبَّاسٍ : ( ويَذَرَكَ *!وإلاهَتَك ) ، بكسْرِ الهَمْزةِ ، قالَ : أَي عِبَادَتَك ؛ وكانَ يقولُ : إنَّ فِرْعَونَ يُعْبَدُ ولا يَعْبُدُ ؛ نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ وهو قَوْلُ ثَعْلَب ، فهو على هذا ذُو *!إلاهَةٍ لا ذُو *!آلِهَةٍ ؛ والفرَّاءُ على القِراءَةِ المَشْهورَةِ .
قالَ ابنُ بَرِّي : ويُقَوِّي ما ذَهَبَ إليه ابنُ عبَّاسٍ قَوْل فِرْعَوْن : ﴿أَنا رَبّكُم الأَعْلَى﴾ ، وقَوْلُه : ﴿ما عَلِمْتُ لكُم مِن إلهٍ غَيْرِي﴾ .
( ومنه لَفْظُ الجلالةِ ) .
( وقالَ اللّيْثُ : بَلَغَنَا أنَّ اسمَ اللَّهِ الأَكْبَر هو *!اللَّهُ لا *!إله إلاَّ هو وَحْده .
قُلْتُ : وهو قَوْلُ كَثِيرٍ مِن العارِفِيْن .
( واخْتُلِفَ فيه على عِشْرِينَ قَوْلاً ذَكَرْتُها في المَباسِيطِ ) .
( قالَ شيْخُنا : بل على أَكْثَر مِن ثلاثِينَ قَوْلاً ، ذَكَرَها المُتَكلِّمونَ على البَسْملةِ .
( وأَصَحُّها أَنَّه عَلَمٌ ) للذَّاتِ الوَاجِبِ الوُجُودِ المُسْتَجْمِع لجميعِ صِفَاتِ الكَمالِ ( غَيْرُ مُشْتَقَ ) .
( وقالَ ابنُ العَرَبي : عَلَمٌ دالٌّ على الإلَهِ الحقِّ دَلالَة جامِعَةً لجمِيعِ الأسْماءِ

الحُسْنَى الإلَهيَّة الأَحَدِيَّة جمعَ جَمِيعِ الحَقائِقِ الوُجُودِيَّة .
( وأَصْلُه إلاهٌ كفِعالٍ بمعْنَى مَأْلُوهٍ ) ، لأنَّه مَأْلُوهٌ أَي مَعْبودٌ ، كقَوْلِنا : إمامٌ فِعَالٌ بمعْنَى مَفْعولٍ لأنَّه مُؤْتَمٌّ به ، فلمَّا أُدْخِلَت عليه الألِفُ واللامُ حُذِفَتِ الهَمْزَةُ تَخْفِيفاً لكَثْرتِه في الكَلامِ ، ولو كانَتَا عِوَضاً منها لمَا اجْتَمَعَتا مع المعوَّضِ منه في قَوْلِهم الإِلاهُ ، وقُطِعَتِ الهَمْزَةُ في النِّداءِ للزُومِها تَفْخِيماً لهذا الاسمِ ؛ هذا نَصُّ الجوْهرِيِّ .
قالَ ابنُ بَرِّي : قَوْلُ الجوْهرِيّ : ولو كانَتا عوضاً الخ ، هذا رَدٌّ على أَبي عليِّ الفارِسِيّ لأنَّه كانَ يَجْعَل الألِفَ واللامَ في اسمِ البَارِي سبحانه عِوَضاً مِنَ الهَمْزَةِ ، ولا يلزمُه ما ذَكَرَه الجوْهرِيُّ مِن قَوْلِهم *!الإلاهُ ، لأنَّ اسمَ اللَّهِ لا يَجوزُ فيه الإلاهُ ، ولا يكونُ إلاَّ مَحْذوفَ الهَمْزةِ ، تَفَرَّدَ سبحانه بهذا الاسمِ لا يشرِكُه فيه غَيْرُه ، فإذا قيلَ الإلاهُ انْطَلَقَ على اللَّهِ سبحانه وعلى ما يُعْبَدُ مِن الأصْنامِ ، وإذا قُلْتَ اللَّه لم يَنْطَلِق إلاَّ عليه سبحانه وتعالى ، ولهذا جازَ أَن يُنادَى اسم اللَّه ، وفيه لامُ التَّعْريفِ وتُقْطَعُ هَمْزَتُه ، فيُقالُ يا أللَّهُ ، ولا يَجوزُ يا الإلاهُ على وَجْهٍ مِنَ الوُجُوهِ مَقْطوعَة هَمْزَتُه ولا مَوْصُولَةٍ ، انتَهَى .
وقالَ الليْثُ : اللَّهُ ليسَ مِنَ الأَسْماءِ التي يَجوزُ فيها اشْتِقاقٌ كما يَجوزُ في الرحمنِ والرحيمِ .
ورَوَى المُنْذرِي عن أَبي الهَيْثَمِ أنَّه سأَلَه عن اشْتِقاقِ اسمِ اللَّهِ في اللّغَةِ فقالَ : كان حَقّه إلَهٌ ، أُدْخِلَتِ الألِفُ واللامُ تَعْريفاً ، فقيلَ ألإلاهُ ، ثم حَذَفَتِ العَرَبُ الهَمْزَةَ اسْتِثْقالاً لها ، فلمَّا تَركُوا الهَمْزَةَ حَوَّلُوا

كَسْرتَها في اللامِ التي هي لامُ التّعْريفِ ، وذَهَبَتِ الهَمْزةُ أَصْلاً فقالوا أَلِلاهُ ، فحرَّكُوا لامَ التَّعْريفِ التي لا تكونُ إلاَّ ساكِنَةً ، ثم الْتَقَى لامانِ مُتحرِّكتانِ ، وأَدْغَمُوا الأُولى في الثانِيَةِ ، فقالوا اللَّه ، كما قالَ اللَّهُ ، عزَّ وجلَّ : ﴿لكنا هو اللَّهُ ربّي﴾ ، معْناهُ لكنْ أَنا .
( وكُلُّ ما اتُّخِذَ ) مِن دُونه ( مَعْبُوداً إلهٌ عند مُتَّخِذِه بَيِّنُ *!الإِلاَهَةِ ) ، بالكسْرِ ، ( *!والأُلْهانِيَّةِ ، بالضَّمِّ ) . ) وفي حدِيثِ وهب بنِ الوَرْدِ : ( إذا وَقَعَ العَبْدُ في *!أُلْهانِيَّةِ الرَّبِّ ، ومُهَيْمِنِيَّة الصِّدِّيقِيْن ورَهْبَانِيَّةِ الأبْرارِ لم يَجِدْ أَحَداً يَأْخُذ بقَلْبِه ) ، أَي لم يَجِدْ أَحَداً يَعجبُه ولم يُحِبَّ إلاَّ اللَّهَ سبحانه .
قالَ ابنُ الأثيرِ : هو فُعْلانِيَّة مِن *!ألِهَ *!يَأْلَهُ إذا تَحَيَّرَ ، يُريدُ إذا وَقَعَ العَبْدُ في عَظَمَةِ اللَّهِ وجَلالِهِ وغيرِ ذلِكَ مِن صفَاتِ الرُّبُوبيَّةِ وصَرَفَ توهّمُه إليها ، أَبْغَضَ الناسَ حتى ما يميلَ قلْبُه إلى أَحَدٍ .
( *!والإِلاَهَةُ : ع بالجَزِيرَةِ ) ؛ ) كما في الصِّحاحِ .
وقالَ ياقوتُ : وهي قارة بالسَّماوَةِ ؛ وأَنْشَدَ لأُفْنُون التّغْلَبيّ ، واسْمُه صُرَيْمُ بنُ مَعْشَرٍ :
كفى حَزَناً أَن يَرْحَلَ الركبُ غُدْوَةًوأُصْبِحَ في عُلْيا *!أِلاهَةَ ثاوِياقالَ ابنُ بَرِّي : ويُرْوى : وأُتْرَكَ في عُلْيَا *!أُلاهَةَ ، بضمِّ الهَمْزَةِ ، قالَ : وهو الصَّحِيحُ لأنَّه بها دُفِنَ قائِلُ هذا البَيْت .
قُلْتُ : وله قصَّة وأَبْيَاتٌ ذَكَرَها ياقوتُ في مُعْجمه .
( و ) *!الإلاهَةُ : ( الحَيَّةُ ) العَظِيمَةُ ؛ عن ثَعْلَب .
( و ) الإلاهَةُ : ( الأَصْنامُ ) ، هكذا هو في سائِرِ النُّسخِ ، والصَّحيحُ

بهذا المعْنَى الآلِهَةُ بصيغَةِ الجَمْعِ ، وبه قُرِىءَ قَوْلُه تعالَى : ﴿ويَذَرَكَ *!وآلِهَتَكَ﴾ ، وهي القِراءَةُ المَشْهورَةُ .
قالَ الجوْهرِيُّ : وإنَّما سُمِّيَت *!الآلِهَةُ الأَصْنَام لأنَّهم اعْتَقَدُوا أَنَّ العِبادَةَ تحقُّ لها ، وأسْماؤُهم تَتْبَعُ اعْتِقادَاتِهم لا ما عليه الشَّيء في نَفْسِه ؛ فتأَمَّلْ ذلِكَ .
( و ) الإلاهَةُ : ( الهِلالُ ) ؛ ) عن ثَعْلَب .
( و ) الإلاهَةُ : ( الشَّمْسُ ) ، غَيْر مَصْرُوف بِلا أَلِفٍ ولامٍ ، ورُبَّما صَرَفُوا وأَدْخَلوا فيه الألِفَ واللامَ وقالوا الإلاهَةُ .
قالَ الجوْهرِيُّ : وأَنْشَدَ أَبو عليَ :
فأَعْجَلْنا الإلاهَةَ أَن تَؤُوبا قُلْتُ : وحُكِي عن ثَعْلَب أَنَّها الشَّمْسُ الحارَّةُ .
قالَ الجَوْهرِيُّ : وقد جاءَ على هذا غَيْرُ شيءٍ من دُخولِ لامِ المَعْرفةِ الاسمَ مَرَّة وسُقُوطِها أُخْرى ، قالوا : لَقِيته النَّدَرَى وفي نَدَرَى ، وفَيْنَةً والفَيْنَةَ بعْدَ الفَيْنَة ، فكأَنَّهم سَمَّوْها إلاَهة لتَعْظِيمِم لها وعِبادَتِهم إيَّاها .
والمِصْراعُ المَذْكُور مِن أَبْياتٍ لمَيَّة بِنْت أُمِّ عُتْبَة بنِ الحارِثِ ، وقيلَ : لبنْتِ عبْدِ الحارِثِ اليَرْبُوعيِّ ، ويقالُ لنائِحَة عُتَيْبة بنِ الحارِثِ .
وقالَ أَبو عُبيدَةَ : لأمِّ البَنِين بنْت عُتَيْبة تَرْثِيه وأَوّلها :
تروَّحْنا من اللّعْباءِ قَسْراً فأَعْجَلْنا الإلاهَةَ أَن تَؤُوباعلى مثْل ابنِ مَيَّة فانْعِياهتَشُقُّ نَواعِمُ البَشَرِ الجُيُوبا

ويُرْوَى : فأَعْجَلْنا *!إلاهَةَ .
ووَقَعَ في نسخِ الحَماسَةِ هذا البَيْت لميَّة بنْت عُتَيْبة تَرْثي أَخَاها .
( ويُثَلَّثُ ) ، الضَّمُّ عن ابنِ الأعْرابيِّ رَوَاها : *!أُلاهَةَ ، قالَ : ويُرْوى : *!الأَلاهَةَ يُصْرَفُ ولا يُصْرَفُ ؛ ( *!كالأَلِيهةِ ) ، كسَفِينَةِ .
( *!والتَّأَلُّه : التَّنَسُّكُ والتَّعَبُّدُ ) ؛ ) قالَ رُؤْبَة :
للَّهِ دَرُّ الغَانِياتِ المُدَّهِ سَبَّحْنَ واسْتَرْجَعْنَ من *!تأَلُّهِي ( *!والتَّأْلِيه : التَّعْبِيدُ ) ؛ ) نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ .
( و ) تقولُ : ( *!أَلِهَ ، كفَرِحَ ) ، يَأْلَهُ *!أَلْهاً : ( تَحَيَّرَ ) ، وأَصْلُه وَلِهَ يَوْلَهُ وَلْهاً ، ومنه اشْتُقَّ اسمُ الجَلالَةِ لأنَّ العُقُولَ تَأَلَهُ في عَظَمَتِه ، أَي تَتَحَيَّرُ ، وهو أَحَدُ الوُجُوه التي أَشارَ لها المصنِّفُ أَوَّلاً .
( و ) *!أَلِهَ ( على فلانٍ : اشْتَدَّ جَزَعَه عليه ) ، مِثْلُ وَلِهَ ؛ نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ .
( و ) قِيلَ : هو مأْخُوذٌ مِن *!أَلِهَ ( إليه ) إذا ( فَزِعَ ولاذَ ) ، لأنَّه سبحانه المَفْزَعُ الذي يُلْجأُ إليه في كلِّ أَمْرٍ ؛ قالَ الشاعِرُ :
*!أَلِهْتَ إلينَا والحَوادِثُ جَمَّةٌ وقالَ آخَرُ :
*!أَلِهْتُ إليها والرَّكائِبُ وُقَّف ( و ) قيلَ : هو مِن ( *!أَلَهَهُ ) ، كمَنَعَهُ ، إذا ( أَجارَه وآمَنَه ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
أَصْلُ *!إِلَهٍ وِلاهٌ ، كإشاحٍ وِشاحٍ ، ومعْنَى وِلاهٍ أَنَّ الخَلْقَ يَوْلَهُون إليه في حَوائِجِهم ، ويَضْرَعُون إليه فيمَا يَنُوبُهم ، كما يَوْلَهُ كلُّ طِفْلٍ إلى أُمِّه .
وحَكَى أَبو زيْدٍ : الحمدُ لاهِ رَبِّ العَالَمِيْن .
قالَ الأَزْهرِيُّ : وهذا لا يَجوزُ في القُرْآن إنَّما هو حِكايَةٌ عن الأعْرابِ ، ومَنْ لا يَعْرفُ سُنَّةَ القُرْآن .
وقالَ ابنُ سِيدَه : وقالوا يا *!أَللَّه فقَطَعُوا ، حَكَاهُ

سِيْبَوَيْه ، وهو نادِرٌ .
وحَكَى ثَعْلَب أَنَّهم يَقولُونَ : يا اللَّه ، فيَصِلُون وهُما لُغَتانِ يعْنِي القَطْع والوَصْل .
وحَكَى الكِسائي عن العَرَبِ : يله اغْفِرْ لي بمعْنَى يا أللَّه ، وهو مُسْتَكْره ، وقد يُقْصَر ضَرُورَة كقَوْلِ الشاعِرِ :
أَلا لا بارَكَ اللَّهُ في سُهَيْلٍ إذا ما اللَّهُ بارَكَ في الرِّجالِونَقَلَ شيْخُنا : أَلِهَ بالمَكانِ ، كفَرِحَ ، إذا أَقامَ ؛ وأَنْشَدَ :
*!أَلِهْنا بدارٍ ما تَبِينُ رُسومُهاكأَنَّ بَقايَاها وشومٌ على اليَدِوقالَ ابنُ حبيبٍ في الأزْد : الاهُ بنُ عَمْرو بنِ كَعْبِ بنِ الغطْرِيفِ ؛ وفي عكَ : الاهُ بنُ ساعِدَةَ ؛ وفي تمِيمٍ : أليهة وهو القليبُ بنُ عَمْرِو بنِ تَمِيمٍ ؛ وفي طيِّىءٍ : بنُو إلَهٍ مثْلُ عِلَهٍ ، ابن عَمْرِو بنِ ثمامَةَ ؛ وفيها أَيْضاً عبْدُ الإلَهِ مثْلُ عُلَةٍ ، ابنُ حارِثَةَ بنِ عيرنَةَ بنِ صهْبانَ بنِ عميمى بنِ عَمْرِو بنِ سنبسٍ ؛ وفي النَّخْعِ : بنُو أليهة بن عَوْفٍ .

### Türkçe

: ( **أَلَهَ** **إلاهَةً** ) ، kesre ile ، ( **وأُلُوهَةً** **وأُلُوهِيَّةً** ) ، ikisi de damme ile: ( ibadet etti, ibadet ediş olarak )؛ ) Ve ondandır: İbn Abbâs okudu: ( ve seni ve **وإلاهَتَك**’i bırakır ) ، hemzenin kesresiyle ، dedi: yani ibadetini؛ ve derdi ki: Şüphesiz Firavun’a ibadet edilir, o ibadet etmez؛ onu Cevherî nakletti ve bu Sa‘leb’in sözüdür; o hâlde bu, **إلاهَةٍ** sahibi, **آلِهَةٍ** sahibi değil; Ferrâ ise meşhur kıraat üzerinedir.
İbn Berrî dedi: İbn Abbâs’ın gittiği şeyi güçlendiren, Firavun’un sözü: ﴿Ben sizin en yüce rabbinizim﴾ ve sözü: ﴿Sizin için benden başka bir ilâh bildiğimi sanmıyorum﴾ .
( Ve ondandır: celâlet lafzı ) .
( Leys dedi: Bize ulaştı ki Allah’ın en büyük ismi **اللَّهُ**’dur, **لا إله إلاَّ هو** tek başına.
Dedim: Ve bu, âriflerin çoğunun sözüdür.
( Onda yirmi söz üzere ihtilaf edildi; onları **المَباسِيطِ**’te zikrettim ) .
( Şeyhimiz dedi: Bilakis otuzdan fazla söz üzeredir; onları besmele üzerine konuşan mütekellimler zikrettiler.
( En sahihi, onun bir عَلَم olduğudur ) varlığı vacip olan, bütün kemal sıfatlarını toplayan zât için ( مشتق olmayan ) .
( İbnü’l-Arabî dedi: Hak ilâha delalet eden bir عَلَم; bütün ilâhî, ehadiyyet olan güzel isimlerin tamamını, bütün varlık hakikatlerini toplarcasına delalet eden.
( Aslı **إلاهٌ**’dur; **فِعالٍ** gibi, **مَأْلُوهٍ** manasında ) ، çünkü o **مَأْلُوهٌ**’dur, yani ma‘buddur; bizim “İmamٌ” dememiz gibi: **فِعَالٌ** , **مَفْعولٍ** manasında; çünkü ona uyulur; sonra ona elif ve lâm dâhil edilince, konuşmada çokluğundan dolayı hafifletme olarak hemze hazfedildi; eğer ikisi ondan bedel olsaydı, onların bedel olunanla “**الإِلاهُ**” sözlerinde birleşmeleri olmazdı; ve nida’da hemze kesildi, bu ismi büyütmek için onun lüzumu sebebiyle; bu, Cevherî’nin nassıdır.
İbn Berrî dedi: Cevherî’nin sözü: “Eğer ikisi bedel olsaydı…” ilh., bu, Ebû Ali el-Fârisî’ye reddiyedir; çünkü o, Bârî’nin ismindeki elif ve lâmı hemzeden bedel kılardı; Cevherî’nin “**الإِلاهُ**” sözlerinden zikrettiği şey ona lâzım gelmez; çünkü Allah ismi için **الإِلاهُ** câiz değildir; ancak hemzesi hazfedilmiş olur; O سبحانه bu isimle tek kaldı, onda başkası ona ortak olmaz; **الإِلاهُ** denilince, Allah سبحانه üzerine de putlardan ibadet edilene de yürür; **اللَّه** dediğinde ise ancak O سبحانه وتعالى üzerine yürür; bunun için Allah isminin nida edilmesi câiz oldu; onda tarif lâmı varken hemzesi kesilir; “يا أللَّهُ” denir; hemzesi kesik de bitişik de hiçbir vech üzere “يا الإلاهُ” câiz değildir; bitti.
Leys dedi: **اللَّهُ** , الرحمن ve الرحيم’de câiz olduğu gibi, kendisinde اشتقاق câiz olan isimlerden değildir.
Münzirî, Ebû’l-Heysem’den rivayet etti: Ona dilde Allah isminin اشتقاقını sordu; dedi ki: Hakkı **إلَهٌ** idi; tarif için elif ve lâm dâhil edildi, “ألإلاهُ” denildi; sonra Araplar hemzeyi ağır bulduklarından onu hazfettiler; hemzeyi terk edince, onun kesresini tarif lâmına çevirdiler; hemze aslından gitti, “أَلِلاهُ” dediler; sonra, ancak sâkin olan tarif lâmını harekelediler; sonra iki harekeli lâm karşılaştı; birincisini ikincisine idğam ettiler; “اللَّه” dediler; nitekim Allah, عزّ وجلّ, dedi: ﴿لكنا هو اللَّهُ ربّي﴾ ; manası: “لكنْ أَنا”.
( Ve her ne ki edinildi ) O’ndan başka ( ma‘bud olarak, o, edineninin yanında bir ilâhtır; **الإِلاَهَةِ**’si açık ) ، kesre ile ، ( **والأُلْهانِيَّةِ** , damme ile ) . ) Ve Vehb b. el-Verd hadîsinde: ( Kul, Rabbin **أُلْهانِيَّةِ**’sine, sıddîklerin müheyminliğine ve ebrârın ruhbâniyyetine düştüğünde, kalbini alan bir kimse bulmaz ) ، yani onu beğendirecek bir kimse bulmaz ve Allah سبحانه’dan başkasını sevmez.
İbnü’l-Esîr dedi: O, **ألِهَ** **يَأْلَهُ**’dan **فُعْلانِيَّة**’dir; şaşırıp kaldığında; muradı: Kul Allah’ın azametine, celâline ve rubûbiyyet sıfatlarından bunun dışındakilere düştüğünde ve vehmi ona yöneldiğinde, insanlardan nefret eder; öyle ki kalbi hiç kimseye meyletmez.
( **والإِلاَهَةُ** : Cezîre’de bir yer ) ؛ ) **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Yakut dedi: O, Semâve’de bir kayalıktır; Ufnûn et-Taglibî’ye, adı Suraym b. Ma‘şer olan kimseye ait olarak inşad etti:
كفى حَزَناً أَن يَرْحَلَ الركبُ غُدْوَةً
وأُصْبِحَ في عُلْيا **أِلاهَةَ** ثاوِيا
İbn Berrî dedi: Şöyle de rivayet edilir: “وأُتْرَكَ في عُلْيَا **أُلاهَةَ**” hemzenin dammesiyle; dedi: ve sahih olan budur; çünkü bu beyti söyleyen orada defnedilmiştir.
Dedim: Onun bir kıssası ve beyitleri vardır; Yakut onları Mu‘cem’inde zikretti.
( Ve ) **الإلاهَةُ** : ( büyük yılan ) ؛ Sa‘leb’den.
( Ve ) **الإلاهَةُ** : ( putlar ) ، diğer nüshalarda böyledir; sahih olan, bu manada cem‘ sigasıyla **الآلِهَةُ**’dir; ve onunla şu sözü okunmuştur: ﴿ويَذَرَكَ **وآلِهَتَكَ**﴾ ، ve bu meşhur kıraattir.
Cevherî dedi: **الآلِهَةُ** putlar ancak, ibadetin onlara hak olduğuna inandıkları için böyle adlandırıldı; onların isimleri, şeyin kendi nefsinde olduğu şeye değil, inançlarına tâbidir; bunu teemmül et.
( Ve ) **الإلاهَةُ** : ( hilâl ) ؛ ) Sa‘leb’den.
( Ve ) **الإلاهَةُ** : ( güneş ) ، elif ve lâm olmaksızın gayr-i munsarif; bazen sarf ettiler ve ona elif ve lâm dâhil ettiler ve “**الإلاهَةُ**” dediler.
Cevherî dedi: Ebû Ali inşad etti:
فأَعْجَلْنا الإلاهَةَ أَن تَؤُوبا
Dedim: Sa‘leb’den, onun sıcak güneş olduğu hikâye edildi.
Cevherî dedi: Bunun üzere, marife lâmının isme bir defa girmesi, başka bir defa düşmesi türünden birden çok şey gelmiştir; “لَقِيته النَّدَرَى” ve “في نَدَرَى” dediler; ve “فَيْنَةً” ve “الفَيْنَةَ” “بعْدَ الفَيْنَة”; sanki onu, ona tazimleri ve ona ibadetleri sebebiyle “إلاَهة” diye adlandırdılar.
Zikredilen mısra, Meyye bint Ümm ‘Utbe b. el-Hâris’in bir mersiyesinin beyitlerindendir; ve denildi ki: ‘Abd el-Hâris el-Yerbû‘î’nin kızınındır; ve ‘Utaybe b. el-Hâris’in ağıtçısına denilir.
Ebû ‘Ubeyde dedi: Ümmü’l-Benîn bint ‘Utaybe’nindir; ona mersiye söyler; ve evveli:
تروَّحْنا من اللّعْباءِ قَسْراً
فأَعْجَلْنا الإلاهَةَ أَن تَؤُوبا
على مثْل ابنِ مَيَّة فانْعِياه
تَشُقُّ نَواعِمُ البَشَرِ الجُيُوبا

Ve rivayet olunur: “Derken acele ettik: **إلاهَةَ**.”

Ve **الحَماسَة** nüshalarında, Lümeyye bint ‘Uteybe’nin kardeşine mersiye söylediği şu beyit vâki olmuştur.

(Üç vecih üzere okunur); İbnü’l-A‘râbî’den damme ile rivayet etti: “**أُلاهَةَ**”; dedi ki: Ve rivayet olunur: “**الأَلاهَةَ**” i‘râb alır da almaz da; (**كالأَلِيهةِ**), “**سَفِينَة**” gibi.

(**والتَّأَلُّه : التَّنَسُّكُ والتَّعَبُّدُ**); Rü’be dedi ki:
“Allah için ne güzel o nazlı kadınlar ki,
tesbih ettiler ve isti‘rcâ‘ ettiler benim **تأَلُّهِي**’mden.”

(**والتَّأْلِيه : التَّعْبِيدُ**); Cevherî onu nakletti.

Ve dersin: (**أَلِهَ ، كفَرِحَ**), “**يَأْلَهُ**” **أَلْهاً**: (şaşırdı); aslı “**وَلِهَ**”dir, “**يَوْلَهُ**” **وَلْهاً**; bundan celâlet ismi türetilmiştir; çünkü akıllar O’nun azametinde **تَأَلَهُ** eder; yani şaşırır; bu, musannifin evvelce işaret ettiği vecihlerden biridir.

Ve **أَلِهَ** (falana karşı: ona dair sızlanması şiddetlendi), “**وَلِهَ**” gibi; Cevherî onu nakletti.

Ve denildi: O, **أَلِهَ** (ona)dan alınmıştır; (korktu ve sığındı) olduğu vakit; çünkü O, her işte kendisine sığınılan sığınaktır; şair dedi ki:
“**أَلِهْتَ** bize, hâdiseler pek çok iken.”

Ve bir başkası dedi ki:
“**أَلِهْتُ** ona, binekler durdurulmuş iken.”

Ve denildi: O, (**أَلَهَهُ**)dendir; “**مَنَعَهُ**” gibi; (ona himaye verdi ve emniyete kavuşturdu) olduğu vakit.

(Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**إِلَهٍ**’ın aslı **وِلاهٌ**dur; “**إشاحٍ**” ve “**وِشاحٍ**” gibi; **وِلاهٍ**’ın manası: mahlûkatın ihtiyaçlarında ona doğru “**يَوْلَهُون**” etmeleri ve başlarına gelen şeylerde ona yalvarmalarıdır; her çocuğun annesine “**يَوْلَهُ**” etmesi gibi.

Ebû Zeyd nakletti: “Hamd, âlemlerin Rabbi’nin **لاهِ**’ınadır.”

Ezherî dedi ki: Bu Kur’ân’da câiz olmaz; ancak bu, bedevîlerden ve Kur’ân’ın sünnetini bilmeyenden bir hikâyedir.

İbn Sîde dedi ki: Ve “ya **أَللَّه**” dediler de kestiler; Sîbeveyh onu nakletti; o nâdirdir.

Sa‘leb nakletti ki onlar şöyle derler: “ya Allah”, böylece birleştirirler; ikisi iki lugattır; yani kesme ve birleştirme.

Kisâî Araplardan nakletti: “**يله** beni bağışla” manası “ya **أللَّه**”dır; bu kerih görülmüştür; zaruret olarak kısaltılabilir; şairin sözü gibi:
“Dikkat edin, Süheyl’de Allah bereket kılmasın,
erkeklerde Allah bereket kıldığı vakit.”

Şeyhimiz nakletti: “**أَلِهَ** mekânda, **كفَرِحَ** gibi, ikamet ettiğinde”; ve inşâd etti:
“**أَلِهْنا** bir diyarda ki izleri seçilmez,
sanki kalıntıları elde dövmeler gibidir.”

İbn Habîb Ezd hakkında dedi ki: “**الاهُ** b. ‘Amr b. Ka‘b b. el-Gaṭrîf”; ‘Ak’ta: “**الاهُ** b. Sâ‘ide”; Temîm’de: “**أليهة**” ve o, el-Kalîb b. ‘Amr b. Temîm’dir; Tayyı’ta: “Benû **إلَهٍ**”, “**عِلَهٍ**” gibi, İbn ‘Amr b. Sümâme; onda ayrıca “**عبْدُ الإلَهِ**”, “**عُلَةٍ**” gibi, İbn Hârise b. ‘Ayrine b. Ṣahbân b. ‘Umeymî b. ‘Amr b. Senbes; Neha‘da: “Benû **أليهة** b. ‘Avf.”)
