# ألى — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%89/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%84%D9%89/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ألى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%89.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: إلى

- إلى: حرف يحد به النهاية من الجوانب الست وألوت في الأمر: قصرت فيه، هو منه، كأنه رأى فيه الانتهاء، وألوت فلانا، أي: أوليته تقصيرا نحو: كسبته، أي: أوليته كسبا، وما ألوته جهدا، أي: ما أوليته تقصيرا بحسب الجهد، فقولك: (جهدا) تمييز، وكذلك: وما ألوته نصحا. وقوله تعالى: ﴿لا يألونكم خبالا﴾ [آل عمران/118] منه، أي: لا يقصرون في جلب الخبال، وقال تعالى: ﴿ولا يأتل أولو الفضل منكم﴾ [النور/22] قيل: هو يفتعل من ألوت، وقيل: هو من: آليت: حلفت. وقيل: نزل ذلك في أبي بكر، وكان قد حلف على مسطح أن يزوي عنه فضله (وأخرج هذا البخاري في التفسير 8/455 ومسلم برقم 2770).
ورد هذا بعضهم بأن افتعل قلما يبنى من (أفعل)، إنما يبنى من (فعل)، وذلك مثل: كسبت واكتسبت، وصنعت واصطنعت، ورأيت وارتأيت.
وروي: (لا دريت ولا ائتليت) (وهذه الرواية هي التي صوبها ابن الأنباري وقال: (ولا تليت) خطأ. راجع الغريبين 1/81 والحديث أخرجه البخاري ومسلم والنسائي وأحمد, وفي البخاري عن أنس أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: (وأما الكافر أو المنافق فيقول لا أدري كنت أقول ما يقول الناس فيه، فيقال: لا دريت ولا تليت، ثم يضرب بمطرقة من جديد ضربة بين أذنيه فيصيح صيحة يسمعها من يليه إلا الثقيلين).
انظر فتح الباري 3/232؛ ومسلم في الجنة ونعيمها، باب عرض مقعد الميت (2870) ؛ وانظر: شرح السنة 5/415؛ والترغيب والترهيب 4/185؛ والمسند 3/126.
والرواية التي ذكرها المؤلف حكاها ابن قتيبة عن يونس بن حبيب، وحكي ذلك عن الأصمعي وبه جزم الخطابي.
وقال ابن السكيت: قوله: (ولا تليت) إتباع ولا معنى لها) وذلك: افتعلت من قولك: ما ألوته شيئا، كأنه قيل: ولا استطعت.
وحقيقة الإيلاء والألية: الحلف المقتضي لتقصير في الأمر الذي يحلف عليه.
وجعل الإيلاء في الشرع للحلف المانع من جماع المرأة، وكيفيته وأحكامه مختصة بكتب الفقه.
﴿فاذكروا آلاء الله﴾ [الأعراف/69] أي: نعمه، الواحد: ألا وإلى، نحو أنا وإنى لواحد الآناء. وقال بعضهم في قوله تعالى: ﴿وجوه يومئذ ناضرة *** إلى ربها ناظرة﴾ [القيامة/22 - 23] : إن معناه: إلى نعمة ربها منتظرة، وفي هذا تعسف من حيث البلاغة (وهذا قول المعتزلة قدروا ذلك لأنهم ينفون رؤية الله تعالى، والمؤلف يرد قولهم).
و (ألا) للاستفتاح، و (إلا) للاستثناء، وأولاء في قوله تعالى: ﴿ها أنتم أولاء تحبونهم﴾ [آل عمران/119] وقوله: أولئك: اسم مبهم موضوع لإشارة إلى جمع المذكر والمؤنث، ولا واحد له من لفظه، وقد يقصر نحو قول الأعشى:

*هؤلا ثم هؤلا كلا أع**طيت نوالا محذوة*
بمثال (البيت في ديوانه من قصيدة يمدح بها الأسود بن المنذر اللخمي، مطلعها:
*ما بكاء الكبير بالأطلال ** وسؤالي فهل يرد سؤالي*
انظر: ديوانه ص 167؛ وتفسير القرطبي 1/284)

### Türkçe

- **إلى**: Altı cihetten sınırı kendisiyle belirlenen bir harftir. Ve “işte **ألوت**”: onda kısalttım (kusur ettim) demektir; o, ondandır; sanki onda sona erişi görmüş gibidir. Ve “falancayı **ألوت**”, yani: ona bir kısaltma (kusur) verdim; şu sözün benzeri: “onu kazandım”, yani: ona bir kazanç verdim. Ve “ona gayret olarak **ما ألوته**”, yani: gayret ölçüsünce ona bir kısaltma (kusur) vermedim. Şu halde senin “(جهدا)” sözün temyizdir. Keza: “ona öğüt olarak **وما ألوته نصحا**”. Yüce Allah’ın sözü: ﴿لا يألونكم خبالا﴾ [Âl-i İmrân/118] ondandır; yani: bozgunculuğu getirmede kısaltmazlar (kusur etmezler). Ve O’nun sözü: ﴿ولا يأتل أولو الفضل منكم﴾ [en-Nûr/22]; denildi ki: o, **ألوت**’tan “iftial”dır; ve denildi ki: o, “**آليت**: yemin ettim”dendir. Ve denildi ki: bu, Ebû Bekir hakkında indi; ve o, Mistah üzerine, fazlını ondan uzaklaştırmaya yemin etmişti (bunu Buhârî tefsirde 8/455’te ve Müslim 2770 numarayla çıkarmıştır).

Bunu bazısı şu ile reddetti: “iftial” pek az “(أفعل)”den bina edilir; ancak “(فعل)”den bina edilir; bu da şu misal gibidir: “kazandım” ve “**اكتسبت**”, “yaptım” ve “**اصطنعت**”, “gördüm” ve “**ارتأيت**”.

Rivayet olundu: (**لا دريت ولا ائتليت**) (bu rivayet, İbnü’l-Enbârî’nin isabetli gördüğü rivayettir ve “(**ولا تليت**) hatadır” dedi. el-Ğarîbeyn 1/81’e bak; hadisi Buhârî, Müslim, Nesâî ve Ahmed çıkarmıştır; Buhârî’de Enes’ten: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: “Kâfir yahut münafık ise: bilmiyorum, insanlar onun hakkında ne diyorsa ben de onu diyordum, der; ona: **لا دريت ولا تليت** denir; sonra demirden bir tokmakla iki kulağı arasına bir vuruşla vurulur da, bir çığlık atar; onu, yanındakiler işitir; iki ağır olanlar hariç”).

Fethu’l-Bârî 3/232’ye bak; ve Müslim’de “Cennet ve nimeti”nde, “ölünün oturağının arzı” babı (2870); ve bak: Şerhu’s-Sünne 5/415; et-Terğîb ve’t-Terhîb 4/185; ve el-Müsned 3/126.

Müellifin zikrettiği rivayeti İbn Kuteybe, Yûnus b. Habîb’den hikâye etti; bu, Asmaî’den de hikâye olundu ve Hatâbî bununla kesin hüküm verdi.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: onun sözü: (**ولا تليت**) “ittibâ”dır ve onun için bir mânâ yoktur); bu ise: senin “ona bir şey olarak **ما ألوته**” sözünden “iftial”dır; sanki denildi ki: “ve güç yetiremedim”.

**الإيلاء** ve **الألية**’nin hakikati: üzerine yemin edilen işte bir kısaltmayı (kusuru) gerektiren yemindir.

Ve şeriatta **الإيلاء**, kadına cinsel birleşmeyi engelleyen yemin için kılındı; onun keyfiyeti ve hükümleri fıkıh kitaplarına mahsustur.

﴿فاذكروا آلاء الله﴾ [el-A‘râf/69] yani: nimetleri; tekili: **ألا** ve **إلى**; “ben” ve “benim” gibi; “**الآناء**”ın tekili için. Bazıları, Yüce Allah’ın sözü: ﴿وجوه يومئذ ناضرة *** إلى ربها ناظرة﴾ [el-Kıyâme/22-23] hakkında dedi ki: mânâsı: Rabbinin nimetine doğru bekleyicidir; bunda belâgat bakımından bir zorlama vardır (bu, Mu‘tezile’nin sözüdür; bunu, Allah Teâlâ’nın görülmesini nefyettikleri için takdir ettiler; müellif onların sözünü reddeder).

Ve **ألا** başlangıç içindir; ve **إلا** istisna içindir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ها أنتم أولاء تحبونهم﴾ [Âl-i İmrân/119]’daki **أولاء**; ve O’nun sözü: **أولئك**: müzekker ve müennes cem‘e işaret için konulmuş müphem bir isimdir; onun lafzından tekili yoktur; ve bazen kısaltılır; A‘şâ’nın sözü gibi:

*هؤلا ثم هؤلا كلا أع**طيت نوالا محذوة*
بمثال (beyit, onun divanında, Esved b. Münzir el-Lahmî’yi övdüğü bir kasidedendir; matlaı:
*ما بكاء الكبير بالأطلال ** وسؤالي فهل يرد سؤالي*
bak: divanı s. 167; ve Kurtubî tefsiri 1/284)
