# أمت (أ-م-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Emt küçük tepe, çıkıntı, kabarık anlamlarındadır

- Harfler: أ - م - ت
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءمت · امت

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَمْتًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Pürüz | 1 | 1 | [20:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/ayet/20:107.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kıvrık yol demektir
2. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أمت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md), [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md), [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [سوو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Su tulumunun tam dolmamasıyla deride beliren kırışıklık, arazideki küçük tümsek ve pürüz |
| Çekirdek Özet 2 | Kıyamet gününde yeryüzünün hiçbir girinti, çıkıntı, tümsek ve kusur barındırmayacak şekilde mutlak düzlenmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel ve ahlaki zeminde en ufak dalgalanma, sapma ve eşitsizliğin giderilerek mutlak adalet dengesine ulaşılması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin sadece büyük dağlar veya devasa tepeler olarak anlaşılıp gözle zor fark edilen mikro düzeydeki eğrilik ve pürüzleri dışarıda bırakması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أم | Kasıt, yöneliş, bir sınır çizgisine yönelme ve toparlanma ([أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md), [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md), [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md), [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md), [أمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84.md)) | ت | Belirli bir sınıra ulaşıp katlanma, toparlanırken dışa doğru beliren küçük çıkıntı, kat izi veya ölçülebilir kabartı oluşturma |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilk itki, belirginleşme ve yüzeye doğru yükselen güç |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Yayılan, dalgalanan, akışkan veya esnek yüzey hareketi |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Hareketin sınırlandığı, durduğu veya sonlanarak bir iz/çizgi bıraktığı nihai nokta |
| أمت | Öncü bir kuvvetin esnek bir yüzeyde ilerlerken belirli bir sınır noktasına çarparak katlanması, kabarması ve yüzeyde küçük bir tepecik veya kıvrım işareti bırakması |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su kırbasının suyla tıka basa dolmayıp gevşek kalması sonucu derisinde oluşan katlanma, kırışıklık ve büklüm; arazide gözün zorlukla fark ettiği küçük tepecik, kabartı veya yükseklik. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem recez şairi Ru'be b. el-Accâc'ın beytinde bu kökten türeyen kelime, mesafesi ve miktarı tahmin edilen, bilinen su kaynağı anlamında kullanılmıştır: هيهاتَ منها ماؤها المأموتُ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça أمت kökü, Sami dillerinde ölçme, takdir etme, sınır koyma ve sınırlı yükselti oluşturma hatlarıyla semantik yakınlık sergiler. Kökün asli morfolojik hareketinde yer alan ölçme ve tahmin etme anlamı (tahmin etmek, mesafeyi kestirmek), İbrani ve Arami sahasında sınır belirleme ve ölçme kavramlarıyla paralel bir anlamsal matris üzerinde yer alır. Akraba Sami kollarında doğrudan fonetik olarak birebir örtüşen nominal formlar nadir olmakla birlikte, biliteral أم çekirdeğinden türeyen 'bir sınıra yönelme ve ölçü koyma' esası ortak Afro-Asyatik mirasın bir yansımasıdır. Arapçada bu kök hem fiziksel yüzeydeki mikro çıkıntı ve kıvrımı hem de bu çıkıntının ölçü/tahmin konusu oluşunu kendi bünyesinde birleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Deri tulumdaki büzülme ve arazideki küçük kabartı | Maddi yüzeydeki hafif katlanma ve tümseklik zamanla ölçü, tahmin ve kestirim anlamına aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ölçme ve sınır tayini anlam alanı | İbrani ve Arami dillerindeki yönelme ve ölçülendirme ifade eden ikili çekirdeklerle semantik paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan türev tespiti yapılamamıştır | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أمت | Anlamlı | Küçük tepe, çıkıntı, pürüz, ölçme | Kırba derisindeki katlanma ve arazideki hafif yükseklik | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [أتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%85.md) | Anlamlı | Toplanma, bir araya gelme | Sevinç veya hüzün anında bir araya gelen insan topluluğu (el-me'tem) | Hedef kökle ortak çekirdek üzerinden toparlanma ilişkisi taşır; Kur'an'da geçmez |
| [مأت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D8%AA.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [متأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%A3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [تأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A3%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| تمأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أمت | Merkez | Küçük kabartı, pürüz, mikro yükseklik | Yüzeydeki en küçük, gözle zor ayırt edilen katlanma ve pürüzü ifade eder | Hem fiziksel dalgalanmayı hem de ölçülebilir küçük çıkıntıyı içerir |
| [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md) | Komşu | Eğrilik, çarpıklık, bükülme | Doğru bir hattın yatay veya dikey olarak yönünden sapmasıdır | أمت daha çok kabarık çıkıntı iken [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md) yönsel sapma ve bükülmedir |
| [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) | Komşu | Sert ve engebeli arazi | Arazinin yürümeyi zorlaştıran genel sertlik ve taşlık yapısıdır | أمت tekil ve küçük bir tümsek iken [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) zeminin bütününe yayılan engebedir |
| [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) | Komşu | Büyüme, kabarma, tepe olma | Genel bir artış ve gözle açıkça görülen belirgin bir tepeleşmedir | [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) makro düzeyde yükselişi anlatırken أمت mikro düzeydeki çıkıntıyı anlatır |
| [سوو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%88.md) | Zıt | Düzlük, denklik, pürüzsüz eşitlik | Yüzeyin hiçbir eğrilik, pürüz veya kademe farkı barındırmadan bir hizada olmasıdır | Her türlü kabarma ve çukurlaşmanın tamamen ortadan kalkması halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أمت | Küçük tepe, kırışıklık, pürüz | Yüzeydeki mikro çıkıntı ve dalgalanmayı tam olarak karşılar | Kesin |
| Latince | ruga, tuberositas, inaequalitas | Kırışıklık, yumru, pürüzlülük | ruga deri kıvrımını, inaequalitas ise zemin pürüzünü karşılar; kökteki ölçüm boyutunu vermez | Güçlü |
| İngilizce | unevenness, slight swelling, rugosity | Pürüzlülük, hafif kabartı, kıvrım | Yüzeydeki küçük engebeleri karşılar ancak kökün Arapçadaki takdir ve tahmin nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Unebenheit, kleine Erhebung, Falte | Pürüzlülük, küçük yükselti, kıvrım | Zemin üzerindeki küçük pürüz ve tümsekleri anlatır | Güçlü |
| Fransızca | aspérité, ride, bosselure | Pürüz, kırışıklık, hafif tümseklik | Maddi yüzeydeki katlanma ve çıkıntıları karşılar, kökün iç ölçüm boyutunu içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَمْتًا (İsim / Mastar) | Yeryüzündeki en küçük tümseklik, kabartı ve pürüz | Kıyamet gününde dağların un ufak edilip yeryüzünün dümdüz bir vadiye dönüştürülmesi bağlamında Tâhâ [20:107](https://lisan.digital/tr/ayet/20:107.md) ayetinde geçer |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ve kıyamet tasvirleri | Yeryüzünün mahşer gününde tebdil edilmesi ve adalet terazisi için mutlak bir teftiş zeminine dönüştürülmesi | Maddi ve manevi hiçbir gizlenme, sığınak veya eğriliğin kalmadığı açık alan vurgusu |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök terimsel olarak fıkıh literatüründe müstakil bir hükme esas teşkil etmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Tâhâ [20:107](https://lisan.digital/tr/ayet/20:107.md) tefsiri | Ayetteki [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md) ile أمت arasındaki fark: Birinin çukurluk/eğrilik, diğerinin tümseklik/kabartı olarak tahlili | Zıt anlamlar çiftiyle (çukur-tümsek veya eğrilik-pürüz) yeryüzünün mutlak düzlüğünün ispatı |
| Hadis | Kıyamet tasvirleri | İnsanların üzerinde hiçbir işaret, alamet ve tümsek bulunmayan bembeyaz bir düzlükte toplanacağına dair rivayetlerin izahı | Üzerinde hiçbir yapı veya pürüzün bulunmadığı yalın zemin tasavvuru |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mahşer ve hesap günü ontolojisi | Mutlak yalınlık ve şeffaflık | Gizlenmeyi ve ayrıcalığı engelleme | Zemin dümdüz kılınarak hiçbir varlığın bir tümseğin ardına saklanamayacağı nihai hesap alanı kurulur | Kesin |
| İlmi | Yüzey topoğrafyası ve metroloji | Mikro pürüzlülük payı | Hata payını sıfırlama | Ölçüm zeminindeki en küçük çıkıntının bile tespit edilerek kusursuz pürüzsüzlüğe ulaşılması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk önünde eşitlik ilkesi | Statü kabartılarının tasfiyesi | İmtiyazları yok etme | Toplumsal yapıda bireyler arasında yapay yükseltiler ve sınıfsal tümsekler bırakılmaması | Muhtemel |
| İktisadi | Piyasa şeffaflığı ve piyasa engebeleri | Asimetrik engebe ve gizli maliyetler | Sürtünmeyi ortadan kaldırma | Piyasada haksız rekabet doğuran mikro tekellerin ve gizli pürüzlerin giderilmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey pürüzlülüğü ve dalgalanma genliği (asperity / perturbation) | Bir eğrinin veya yüzeyin ideal düzlemden mikro ölçekteki sapmalarını, küçük tepe noktalarını ve türev sıfır sapmalarını ifade eder | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro eşitsizlikler ve yapısal asimetri | Sosyal düzlemde kanunlar karşısında görünürde eşitlik varken pratik hayatta beliren küçük ayrıcalıklar, örtük avantajlar ve sosyal sürtünmeler | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece büyük dağlar, derin vadiler gibi makro coğrafi engellerle sınırlı düşünülmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Makro engellerin yanı sıra gözün zorlukla seçebileceği en küçük kabartı, kırışıklık, meyil ve pürüzü de içeren mutlak sıfır sapma düzeyi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kıyamet tasvirinin sadece dağların yok edilmesi şeklinde kaba bir yıkım olarak algılanıp, varlığın en ince detayına kadar adalet terazisine hazırlandığı mikro hassasiyetin gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nihai hesap gününde kuracağı düzenin mükemmelliğini, büyüklüklerin değil en küçük pürüz ve engebelerin dahi sıfırlanacağı bir tasfiye üzerinden kavratması açısından kritiktir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet sahnelerini, dağların parçalanmasını ve arzın düzleştirilmesini anlatan eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünün sadece dağlardan arındırılacağını zannedip yerinde engebeli bir arazi kalacağını düşünen yüzeysel tasavvuru düzeltir; zeminin süt liman, kusursuz bir kâse gibi hiçbir pürüz bırakılmaksızın gerileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Su tulumunun dolmaması yüzünden yüzeyinde beliren ince kırışıklık; ovadaki küçük tümsek ve mikro yükselti.
- Soyut anlam: Bir doğrunun veya yüzeyin ideal hizada bulunmasını engelleyen en ufak pürüz, sapma, asimetri ve dalgalanma.
- Sistematik karşılık: Sistemin bütününde gizlenmeye, sürtünmeye ve ayrıcalığa yol açan mikro kademelenmelerin tasfiye edilerek mutlak şeffaflık ve sıfır hata seviyesine getirilmesi.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\epsilon \to 0} \sup_{x \in \Omega} |f(x) - c| = 0 \implies \nabla f(x) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Omega$ yeryüzü zeminini, $f(x)$ bu zemin üzerindeki yükseklik fonksiyonunu, $c$ ise belirlenmiş sabit referans düzlemini temsil eder. Fonksiyonun referans değerden sapmasını gösteren mikro pürüz payı $\epsilon$ sıfıra yaklaştığında zemin üzerinde hiçbir yerel yükselti ($|f(x) - c|$) kalmaz; bu durum yüzeyin gradyanını ($\nabla f(x)$) mutlak sıfıra eşitleyerek hiçbir eğrilik ([عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md)) ve hiçbir kabarıklık/tümseklik (أمت) barındırmayan kusursuz düzlemi ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/ayet/20:107.md) — أَمْتًا

لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا

Meal (IK): Orada ne bir çukur, ne de bir tümsek göreceksin.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Emt küçük tepe, çıkıntı, kabarık anlamlarındadır. Evec eğrilik, büğrülük demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء الميم و و ء ي معهما
ت و م، ت ي م، ي ت م، م و ت، أ م ت، أ ت م مستعملات
توم:
أوَّلُ أسماء السِّهام: الفَذُّ، ثمَّ التَّوْأمُ، ثُمَّ الرَّقيبُ، ثمَّ الحلسُ ثم النافِرُ، ثمَّ المُسْبِل، ثمَّ المُعَلَّى، والذي ليس له نَصيب المَنيحِ والسَّفيحِ والوَغدِ.
والتُّومة: القُرْط.
والتَّوْأَمانِ: وَلَدانِ في بطنٍ واحد، وأَتْأَمَتِ المرأةُ فهي مُتئِم. والتَّوْأَمُ من كَواكب الجَوْزاءِ.
وأَنْأَمَتِ المرأةُ إذا أُفضِيَتْ، والسم المتأمَةُ والتِّآم، قال: الحُطَيئة:
فما تَتـآمُ جـارةُ آلِ لأيٍ		ولكنْ يَضْمَنُونَ لها قِراها
وأتْاَمَ الرجلُ وأتْأَمَتِ المرأةُ، أي ذَبَحَ شاتَه الرَّبيبةَ، واسْمُ شاتِه التَّئِمةُ.
تيم:
تَيْمٌ: قبيلة.
يتم:
لا يقال: يَتيم إلاّ بفِقدان الأَبِ، ويَتِمَ يَيْتَم يُتماً، وأَيتَمَه اللهُ.
موت:
مَيِّتٌ في الأصل مَوْيِتٌ مثلُ سَيِّد وسَوْيِد، فأُدْغِمَتِ الواو في الياء وثَقُلَت الياءُ، وقيل: مَيْوِت وسَيْوِد.
ويخفَّفُ فيقال: مَيْت.
والمَيْتةُ في البَرِّ والبَحْر: ما تُدْرَكُ ذَكاتُه.
والمِيتَةُ: الموت بعينه، ويقال: ماتَ مِيتَةَ سُوءٍ.
والمُوْتَةُ: الجُنون.
ومُؤْتة: موضع.
ويقال: وَقَعَ في المالِ المَوْتانُ، وهو الموتُ في النَّعَم والمَواشي.
ومَوَتانُ الأرض: التي لم تُحيَ بَعْدُ.
وأماتَ الرجل، إذا ماتَ له إِنسان، فهو مُميتٌ.
ورجلٌ مَوْتانُ الفُؤادِ: غير ذَكيٍّ ولا فَهِمٍ.
ورجلٌ يبيع المَوْتان، أي يَبيعُ غيرَ ذي رُوحٍ.
أمت:
في القرأن "عِوَجاً لا أمتا".
والأمْتُ: أن تَصُبَّ في السِّقا ماءً تَملَؤُه فيَنثَني، وذلك الثِّنْيُ هو الأَمْت، وإذا مُلِئَ وتمدَّدَ فلا أَمْتَ فيه.
وهذا شيءٌ مأموت، أي معروف، قال رؤبة:
هيهاتَ منها ماؤها المأموتُ
أتم:
والمَأْتَمُ: الجماعة من الرجال والنساء فَرَحٍ أو حُزنٍ.

##### Türkçe

باب **التاء** **الميم** و **و** **ء** **ي** معهما
**ت و م**، **ت ي م**، **ي ت م**، **م و ت**، **أ م ت**، **أ ت م** kullanımdadır.

**توم**:
Ok adlarının ilki: **الفَذُّ**; sonra **التَّوْأمُ**; sonra **الرَّقيبُ**; sonra **الحلسُ**; sonra **النافِرُ**; sonra **المُسْبِل**; sonra **المُعَلَّى**; ve payı olmayan: **المَنيحِ** ve **السَّفيحِ** ve **الوَغدِ**.
Ve **التُّومة**: küpe.
Ve **التَّوْأَمانِ**: bir karında iki çocuk; ve kadın **أَتْأَمَتِ**; o hâlde o **مُتئِم**’dir. Ve **التَّوْأَمُ**: **الجَوْزاءِ** yıldızlarından (bir yıldız).
Ve kadın **أَنْأَمَتِ**: eğer **أُفضِيَتْ** ise; ve zehir **المتأمَةُ** ve **التِّآم**’dır. Dedi: **الحُطَيئة**:
فما **تَتـآمُ** جـارةُ آلِ لأيٍ		ولكنْ يَضْمَنُونَ لها قِراها
Ve erkek **أتْاَمَ** ve kadın **أتْأَمَتِ**; yani, **الرَّبيبةَ** koyununu kesti; ve koyununun adı **التَّئِمةُ**’dir.

**تيم**:
**تَيْمٌ**: bir kabile.

**يتم**:
**يَتيم** ancak babanın kaybıyla söylenir; ve **يَتِمَ يَيْتَم يُتماً**; ve Allah onu **أَيتَمَه**.

**موت**:
**مَيِّتٌ** aslında **مَوْيِتٌ**’tir; **سَيِّد** ve **سَوْيِد** gibi; böylece **الواو** **الياء**’ya idğam edildi ve **الياء** ağırlaştı; ve denildi ki: **مَيْوِت** ve **سَيْوِد**.
Ve hafifletilir; böylece **مَيْت** denir.
Ve **المَيْتةُ** karada ve denizde: kesimi yetişilen (yetişip boğazlanan) şey.
Ve **المِيتَةُ**: bizzat ölüm; ve denir: **ماتَ مِيتَةَ سُوءٍ**.
Ve **المُوْتَةُ**: delilik.
Ve **مُؤْتة**: bir yer.
Ve denir: mala **المَوْتانُ** düştü; o, davar ve hayvanlarda ölüm (kıran)dır.
Ve **مَوَتانُ الأرض**: henüz ihya edilmemiş olan (arazi).
Ve adam **أماتَ**: eğer ona bir insan öldüyse; o hâlde o **مُميتٌ**’tir.
Ve bir adam **مَوْتانُ الفُؤادِ**: zeki olmayan ve anlamayan.
Ve bir adam **يبيع المَوْتان**: yani ruhu olmayanı satar.

**أمت**:
Kur’ân’da: "**عِوَجاً لا أمتا**".
Ve **الأمْتُ**: kırbaya onu dolduracak bir su dökmen; böylece o bükülür; işte o bükülme **الأَمْت**’tir; ve eğer doldurulur ve uzarsa onda **أَمْت** yoktur.
Ve bu, **مأموت** bir şeydir; yani bilinen. Dedi: **رؤبة**:
هيهاتَ منها ماؤها **المأموتُ**

**أتم**:
Ve **المَأْتَمُ**: sevinç veya hüzün (hâlinde) erkeklerden ve kadınlardan topluluk.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَمْتُ: المكان المرتفع. واَمْتُ: النِباك وهي التِلال الصغار. وقوله تعالى: " لا تَرى فيها عِوَجاً ولا أَمْتاً"، أي لا انخفاضَ فيها ولا ارتفاع. وتقول: أمْتَلأَ السِقاءُ فما به أَمْتٌ. وأَمَتُّ الشيءَ أَمْتاً: قَدَّرْته. يقال: هو إلى أجَلٍ مَأْموتٍ، أي مَوْقوتٍ. قال الراجز:
هيهات منها ماؤُها المَأْموتُ

##### Türkçe

**الأَمْتُ**: yüksek yer. Ve **اَمْتُ**: **النِباك**; o da küçük tepeler olan **التِلال الصغار**dır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**لا تَرى فيها عِوَجاً ولا أَمْتاً**”, yani onda ne alçalma vardır ne de yükselme. Ve dersin ki: **أمْتَلأَ السِقاءُ**; onda **أَمْتٌ** yoktur. Ve **أَمَتُّ الشيءَ أَمْتاً**: onu takdir ettim/ölçtüm. Denir ki: o, **أجَلٍ مَأْموتٍ**a kadardır; yani vakitlendirilmiş/tespit edilmiş. **قال الراجز**:
هيهات منها ماؤُها المَأْموتُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت م ( وايء )
تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم .
تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم .
وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده .
وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد :
تَامَتْ فُؤادَك لن يَحْزُنكَ ما صَنَعَتْ
إِحْدَى نساءِ بني ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَا
وقال غيره : المتَيَّم المضَلَّلُ ، ومنه قيل للفلاة : تَيْماء لأنه يُضَلُّ فيها .
شمر عن ابن الأعرابي : التَّيْمَاءُ : فلاةٌ واسعةٌ .
وقال الأصمعي : التَّيْماءُ التي لا مَاءَ بها من الأرَضِين ، ونحو ذلك .
قال أبو خَيْرة : وَكَتَبَ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لِوائِل بن حُجْر كتاباً أَمْلَى فيه : ( في التِّيعَةِ شاةٌ ، والتِّيمَةُ لصاحبها ) .
قال أبو عبيد : التِّيمةُ يقال : إنها الشاة الزائدة عن الأربعين حتى تبلغ الفريضة الأخرى ، ويقال : إنها الشاة تكون
لصاحبها في منزلهِ يَحْتَلِبها وليستْ بِسائِمةٍ ، وهي من الغنم الرَّبائب .
قال أبو عبيد : وربما احتاج صاحبها إلى لحمها فيذبحها ؛ فيقال عند ذلك : قد اتَّام الرجلُ واتَّامت المرأةُ .
وقال الحطيئة :
فما تَتَّامُ جارةُ آلِ لأيٍ
ولكن يَضْمنون لَها قِراهَا
يقول : لا تحتاج إلى أَنْ تَذْبح تِيمتَها .
وقال أبو الهيثم : الاتِّيامُ أن يشْتَهِيَ القومُ اللَّحمَ فيذبحوا شاة من الغنم فتلك يقال لها : التِّيمةُ تُذْبح من غير غَرَضٍ ، يقول : فجارتهم لا تَتَّام لأن اللحم عندها من عندهم فتكْتَفي ولا تحتاج إلى أن تذبح شاتها .
وقال ابن الأعرابي : الاتّيام أن تُذبحَ الإبلُ والغَنَمُ لغير عِلَّة .
وقال العَمَاني :
نَأْنَفُ لِلجارةِ أن تَتَّامَا
ونَعْقِرُ الكُوَم ونُعْطِي حاماَ
أي نُطعِمُ السودانَ من آل حامٍ .
أبو زيد : التِّيمةُ الشاةُ يذبحها القومُ في المجاعة حينَ يُصيبُ الناسَ الجوعُ .
وقال ابن الأعرابي : تَامَ إذا عَشِقَ ، وتام إذا تَخَلَّى من الناس .
وقال ابن السكيت : أَتأَمَتْ المرأة إذا ولدت اثنين في بطن ، فإذا كان ذلك من عادتها قيل مِتْآمٌ . قال ويقال : هما تَوْأَمان ، وهذا توأمٌ ، وهذه توأمَةٌ ، والجميع تَوائمٌ وتوآمٌ .
وأنشد قول الراجز :
قَالَتْ لنا ودَمْعُها توآمُ
كالدُّر إذ أَسْلَمةُ النِّظَامُ
على الذين ارتحلوا السلام
وقال :
نخلاتٌ من نَخْلِ نَيْسَان أينَعْ
نَ جميعاً وَنَبتُهُن تُؤامُ
قال : ومثل تُؤآم في الجمع غَنَم رُبَابٌ وإبلٌ ظُؤَارٌ .
وقال اللحياني : التَّوْأَمُ مِن قداح الميسر هو الثاني ، وله نَصِيبانِ إن فاز وعليه غُرْمُ نَصيبين إن لم يَفُزْ ، والتَّوأَمَاتُ من مَراكب النساء كالمشاجِرَ لا أظلالَ لها واحدتها تَوْأَمة .
وقال أبو قِلابة الهذلي يذكر الظَّعُن :
صَفّا جَوانِحَ بين التَّوْأَمَاتِ كما
صَفَّ الوُقُوعَ حَمَامُ المشْرَبِ الحانِي
والتَّوأَم في جميع ما ذكرتُ الأصل فيه وَوْأَمٌ فقلبت الواو تاءً ، كما قالوا : تَوْلج لِكِناس ، وأصله وَوْلَج وأصله توأم من الوئام وهي المقاربة والموافقة .
وتَوائم النجوم السِّماكان والفَرقَدانِ
والنسرانِ وما أشبهها .
وقيل في قول الفرزدق :
أَتانِي بهَا واللَّيْلُ نِصْفَين قدْ مَضى
أُقَامِرُ في نِصْفٍ قَدْ تَوَلَّتْ تَوَائِمهُ
قيل : أراد بالتوائم النجوم كلها ، سميت بذلك لِتشابهها ، أي كواكب النِّصْف الماضي من الليل ، ويقال للمفازة إذا كانت بعيدة : مِتْآم .
قال ابن الأعرابي : معناها أنها تهلك سالكها جماعة جماعة .
وهي مِتْآمٌ ، لأنها تُرِي الشخصَ شخصين .
توم : أبو عبيد : التُّومُ : اللؤلؤ ، والواحدة تُومَةٌ .
وقال أبو عمرو : هي الدُّرة والتُّومةُ والتّؤَامِيَّةُ واللَّطِيمَةُ .
قلت : والعرب تُسَمِّي بَيْضَ النعام التُّوم تشبيهاً بتُوم اللؤلؤ ومنه قوله :
به التُّوم في أُفحوصة يتَصَيَّحُ
وقال ذو الرّمَّة يصف نباتاً وقع عليه الطَّلُّ متعلَّق من أغصانه كأنه الدُّرُّ فقال :
وحْفٌ كأن الندى والشمسُ ماتعةٌ
إذا توقَّدَ في أفنانِه التُّومُ
أفنانه : أغصانه الواحد فنن توَقد أنار لطلوع الشمس عليه ، والتُّوم الواحدة تومة وهي مثل الدُّرَّة تعمل من الفضة ، هكذا فُسِّر في شعر ذي الرمة .
وقال الليث : التُّومة : القُرْطُ .
وقال ابن السكِّيت : قال أيّوب ومِسْحَلُ ابْنا رَبداء ابنة جرير :
كان جرير يُسَمِّي قصيدتيه اللتين مدح فيهما عبد العزيز بن مَرْوان وهجا الشعراء ، إحداهما :
ظَعَن الخَليطُ لغُرْبةٍ وتَنآئي
ولَقَد نَسِيتُ برامَتيْن عَزائي
والأخرى :
يا صَاحِبيَّ دَنَا الرَّواحُ فسِيرَا
كان يسميهما التُّومَتيْن .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال للنساء : ( تعجِز إحداكن أَنْ تتخِذ حَلْقَتين أو توأمَتين مِن فضة ثم تلَطِّخِهما بِعَنبر ) .
قلت : من قال لِلدُّرة : تومةً شبَّهها بما يُسَوّى من الفضة كاللؤلؤة المستديرة تجعلُها الجاريةُ في أذُنيها ، ومن قال : تُؤَامية نسبها إلى تُؤَام وهي قَصَبةُ عُمَان ، ومن قال : تَوْأَمِيَّةً ، فهما دُرَّتان للأذنين إحداهما تَوْأَمةٌ الأخرى .
يتم : قال الليث : اليَتيمُ الذي مات أبوه فهو يتيمٌ حتى يَبْلُغَ ، فإذا بَلَغَ زال عنه اسم اليَتيم ، واليَتيمُ من قبل الأب في بني آدم ، وقد يَتِم يَيْتَمُ يُتْماً وقد أَيْتَمه الله .
قال الفراء : يقال : يَتِم يَيْتَم يُتماً وقد أَيْتمه الله ، وحُكيت لي : ما كان يتيماً ، ولقد
يَتُم يَيْتَمُ وجمع اليَتيم يتَامَى وأيتامٌ .
وقوله تعالى : ( وَءَاتُواْ الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ ) ( النساء : 2 ) سماهم يتامى بعد بلوغهم وإيناسِ رُشدِهم للزوم اليُتْمِ إيَّاهم .
كما قالوا للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) بَعْدَ كِبَره : يتيمُ أبي طالب لأنه ربَّاه .
وقال الأصمعي : اليَتيمةُ : الرَّمْلة المنفردة قال : وكل مُنفرد ومُنفردة عند العرب يَتيمٌ ويَتيمة .
وقال المفضّل : أصل اليتْمِ : الغفلة قال : وبه يُسمى اليتيم يتيماً ، لأنَّه يُتغَافلُ عن برّه .
وقال أبو عمرو : اليُتْمُ الإبطاء ، ومنه أُخذ اليَتيمُ لأن البرّ يبْطِىء عنه .
وقال الأصمعي : اليُتْم في البهائم من قِبَل الأمّ ، وفي الناس من قِبل الأبِ .
وقال شمر : أنشدني ابن الأعرابي :
أَفَاطمَ إنِّي هالكٌ فتَثَيَّني
ولا تَجزَعِي كلُّ النِّساء يَتيمُ
قال ابن الأعرابي : أرادَ كلَّ مُنْفَرِدٍ يَتيمٌ ، قال ويقولُ الناس : إني صَحَّفْتُ وإنما يُصَحَّفُ من الصَّعْب إلى الهَيِّن لا من الهيّن إلى الصعب .
وقال أبو عُبيدة : المرأة تُدْعَى يتيماً ما لم تتزوج ، فإذا تزوجتْ زال عنها اسم اليُتْم ، وكان المفضل ينشد : كل النساء يتيم لهذا المعنى .
وقال أبو سعيد : يقال للمرأة يتيمة لا يزول عنها اسمُ اليُتْم أبداً ، وأنشد :
ويَنْكِحُ الأراملَ اليتامى
وقال ابن شميل : هو من مَيْتَمةٍ أي في يَتامَى ، وهذا جمع على مَفْعَلة كما يقال : مَشْيخَة للشيوخ ، ومَسْيَفة للسيوف .
أتم : الحراني عن ابن السكيت قال : الأَتْمُ من الخُرَز أن يَنْفَتِق خُرْزَتانِ فتَصيرا واحدة ، ويقال : امرأةٌ أَتومٌ إذا التقى مسلكاها ، قال ويقال : ما في سَيْرِه أَتَمٌ ولا يَتَمٌ أي إبطاء .
وقال خالد بنُ يزيد : الأَتُومُ من النساء المُفْضَاةُ ، قال : وأصله من أَتَمَ يَأْتِم إذا جمع بين شيئين ، قال : ومنه سمي المأتم لاجتماع الناس فيه . يقال : أَتَمَ يَأْتِم وَأَتِمَ يَأْتَمُ .
قال : ومَأْتَمٌ مِنْ أَتِمَ يأتَم ، قال : والمَأْتَمُ : النساءُ يَجْتَمِعْنَ في فرح أو حزن ، وأنشد :
في مَأتَمٍ مُهَجَّرِ الرَّواح
وقال ابنُ مُقْبل في الفَرج :
ومَأْتَمٍ كالدُّمَى حُورٍ مَدامِعُها
لم تَيْأَس العَيْشَ أبكاراً ولا عُوناً
أراد نساء كالدُّمى ، قال أبو بكر : العامة تغلط فتظنّ أَنَّ المآتم : النَّوْحَ والنِّياحةَ . والمآتم : النِّسَاء المجتمعاتُ في فرح أو حُزن .
وأنشد أبو عطاء السندي وكان فصيحاً :
عَشِيةَ قام النَّائحاتُ وشُقِّقَتْ
جُيُوبٌ بِأَيْدِي مأتَمٍ وَخدودُ
فجعل المأتم النساءَ ولم يَجْعَلْهُ النِّياحةَ ، ثم ذَكَر بيت ابن مقبل
وقال ابن أحمر :
وكَوْمَاءَ تَحْبُو ما يُشَيِّعُ ساقُها
لَدَى مِزْهر ضَارٍ أَجَشَّ وَمَأْتَمِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : اليتيم المفرد من كل شيء ، قال : والوَتْمَةُ السَّيرُ الشَّديدُ .
أمت : قال الله جلّ وعزّ : ( للهلاَّ تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَمْتاً ) ( طه : 107 ) .
قال الفرّاء : الأَمْتُ النَّبَكُ من الأَرض ما ارتفع منها ، ويقال : مَسَايِل الأوْدِيَةِ ما تسفل .
وقد سمعتُ العرب تقول : قد مَلأَ القِرْبَة مَلأً لا أَمْتَ فيه ، أي ليس فيه استِرْخاءٌ مِنْ شِدَّةِ امْتلائِها ، ويقال : سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه ، أي لا ضَعْفَ فيه ولا وَهْن .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الأمْتُ وَهْدَةٌ بين نُشُوزٍ ، وقال : يقال : كَمْ أَمْتُ ما بينك وبين الكوفة ؟ أي قَدْرُ .
وقال أبو زيد : أَمَتُّ القوم آمِتهُم أَمْتاً إذا حَرَزْتَهُمْ ، وأَمَتَّ الماءَ أَمْتاً إذا قدَّرتَ ما بينك وبينه ، قال رؤبة :
أَيْهَاتَ منها ماؤُها المأْمُوتُ
وهو المحزور ، ويقال : إيمتْ هذا لي كم هو ، أي احْزِرْهُ كم هو ؟ وقد أَمَتُّهُ آمتُهُ أمْتَاً .
وقال ابن الأعرابي : الأمْتُ الطريقةُ الحسنَة ، والأمْتُ تَخَلْخُل القِرْبَةِ إذا لم يُحْكَمْ إفْراطُها .
وروى شمر بإسناد له حديثاً عن أبي سعيد الخُدْرِيّ : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الخمرَ فلا أَمْتَ فيها ، وأنا أَنْهَى عن السُّكْر والْمُسْكِر ) .
وقال شمر : أنشدني ابنُ جابر :
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ لياليَ ساعَفَتْ
بها الدَّارُ إلا أَنَّ جُمْلاً إلى بُخْلِ
قال : لا أَمْتَ فيها أي لا عَيْبَ فيها .
قلت : معنى قول أبي سعيد عن النبي : أن الله حرم الخمر فلا أَمْتَ فيه معناه غيرُ معنى ما في البيت ، أراد أنَّه حرَّمها تحريماً لا هوادة فيه ولا لِين ، لكنه شدَّدَ في تحريمها ، وهو من قولك : سِرتُ سيْراً لا أَمْتَ فيه أي لا وَهْن فيه ولا ضعف ، وجائز أن يكون المعنى أنهُ حرَّمها تحريماً لا شكّ فيه . وأصله من الأَمْتِ بِمَعْنَى الحَزْرِ والتقدير لأن الشك يدخلها .
قال العجاج :
ما في انطلاقِ رَكْبِه من أمْتِ
أي من فتور واسترخاء .
موت : قال الليث : الموْتُ خَلْقٌ من خَلْقِ الله ، يقال : مات فلانٌ وهو يموت مَوْتاً .
وقال أهل التصريف : مَيِّت كان تصحيحه مَيْوِتٌ على فَيْعِلٍ ، ثم أدغموا الواو في الياء ، قال فَرُدَّ عليهم ، وقيل : إن كان كما قُلتم فينبغي أَنْ يكون مَيَّت على فَيْعَل ، فقالوا : قد علمنا أن قياسه هذا ، ولكن تَركْنا فيه القياسَ مَخافَةَ الاشتباه ، فرَدَدْناه إلى لفظ فَعِّل من ذلك اللفظ ، لأن مَيِّت على لفظ فَعِّل من ذلك اللفظ .
وقال آخرون : إنما كان مَيِّت في الأصل مَوْيِتٌ مثل سَيِّد سَيْوِد ، فأدغمنا الياءَ في الواو وثَقَّلناه فقلنا مَيَّت ثم خُفِّف فقيل مَيْت .
وقال بعضهم : قيل : مَيْت ، ولم يقولوا : مَيَّت لأن أبنية ذوات العِلة تخالف أبنية السالم .
وقال الزجاج : الميْت أصله الميِّت بالتشديد إلا أنه يُخفَّف فيقال : مَيْت ومَيِّت ، والمعنى واحد .
قال : وقال بعضهم : يقال لما لم يمت : مَيِّت ؛ والميْت ما قد مات ، وهذا خطأ إنما مَيِّتٌ يصلح لما قد مات ولما سيموت .
قال الله جلّ وعزّ : ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) .
وقال الشاعر في تصديق أن الميْت والميِّت واحد :
لَيْسَ مَن ماتَ فاستراحَ بمَيِّتٍ
إنما الميْتُ مَيْتُ الأحياء
فجعل الْميت كالميِّت .
أبو عبيد عن الفراء : وقع في المال مُوتَانٌ ومُوَاتٌ وهو الموْت .
قال : ويقال : رجل مَوْتانُ الفؤادِ ، إذا كان غير ذكيَ ولا فَهِمٍ ، ورجل يبيع المَوتَان ، وهو أن يبيع المتاعَ وكل شيء غير ذي رُوحٍ ، ومن كان ذا روح فهو الحيوان .
وفي الحديث : ( مَوَتانُ الأرض لِلَّهِ ورسوله فمن أحيا مِنْه منهم شيئاً فهو له ) .
وقال غيره : الموَاتُ من الأرضين مثل المَوَتَان ، والمِيتَةُ الحال من أحوال الموت ، وجمعها مِيَتٌ .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يتعوَّذ بالله من الشيطان : من هَمْزه ونَفْثه ونَفْخِه ، فقيل له : ما همْزُه ؟ قال : المُوتَةَ .
قال أبو عبيد : المُوتَةُ الجنونُ ، سُمِّي هَمْزاً لأنه جَعَله من النَّخْس والهَمْز والغَمْز وكل شيء دفَعْتَه فقد هَمَزْتَه .
وقال ابن شميل : المُوتَةُ الذي يُصْرعُ من الجُنون أو غيره ثم يُفيقُ .
وقال اللحياني : المُوتَةُ شِبْهَ الغَشْيَةِ . قال : وقُتل جَعْفر بن أبي طالب بموضع يقال
له : مُؤْتَةُ ، والموْتُ السكون ، يقال : ماتت الريحُ إذا سكنتْ .
وقال ابن الأعرابي : ماتَ الرجلُ إذا خضع للحق ، واستمات الرجل إذا طابَ نَفْساً بالموت ، والمستميت الذي يقاتل على الموت ، والمستميت الذي يتجان وليس بمجنون ، قال : هو الذي يتخاشَعُ ويَتَوَاضَع لهذا حتى يُطْعِمُه ، ولهذا حتى يَكْسوه ، فإذا شبِع كفر النعمة .
وقال أحمد بن يحيى في كتاب الفصيح : مُوتة بمعنى الجنون غير مهموز ، وأما البلد الذي قتل به جعفر فهو مُؤْتَة بهمز الواو ، ويقال : ضربته فتماوت إذا أَرَى أنه مَيِّت وهو حيٌّ .
وقال عثمان : سمعت نعيم بن حماد يقول : سمعت ابن المبارك يقول : المتماوتون : المراءون .
ويقال : استميتوا صَيْدَكُمُ ، أي انظروا مات أم لا ؟ وذلك إذا أُصيبَ فَشُكَّ في موته .
وقال ابن المبارك : المستَمِيتُ الذي يُرِي مِن نفسه الكونَ والخيرَ وليس كذلك ، ويقال : مات الثَّوبُ ونَامَ إذا بَلِيَ .
عمرو عن أبيه : مات الرجل وهَمدَ وهَوَّم إذا نَام .
متى : ثعلب عن ابن الأعرابي : أَمْتى الرجلُ إذا امْتَدّ رِزْقه وكَثُر ، قال : وَأَمْتَى إذا طال عمره ، وأَمْتَى إذا مَشَى مِشيةً قبيحةً ، ويقال : مَتَوْتُ الشيءَ إذا مَدَدتَه ، ومَتى من حروف المعاني ولها وجوه شتى أحدها أنه سؤال عن وَقْتِ فِعْلٍ ، فُعِلَ أو يُفْعل كقولك متى فعلتَ ؟ ومتى تفعل ؟ أي في أي وقت ؟ والعرب تُجازِي بها كما تجازي بأَيَ فتجزم الفعلين ، تقول : متى تأتني آتك ، وكذلك إذا أدخلت عليها ما ، كقولك : متى ما يأتني أخوك أرضِهْ ، وتجيء مَتَى بمعنى الاستنكار ، تقول للرجل إذا حكَى عنك فعلاً تُنْكِره : متى كان هذا ؟ على معنى الإنكار والنفي أي ما كان هذا ، قال جرير :
مَتَى كان حُكْمُ اللَّهِ في كَرَبِ النَّخْلِ
أبو عبيد عن الكسائي : وتجيء متى في موضع وسط ومنه قوله :
شَرِبْنَ بماء البحر ثم ترفَّعتْ
متى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهنَّ نَئِيجُ
قال وقال معاذ الهراء : سمعتُ ابن جَوْنَةَ يقول : وضعته مَتى كمِّي يريد وَسَط كُمِّي ، أبو عبيد عن الفراء : مَتأتُه بالعصا وخطأتُه : وبَدَحتُه .
قال الفراء : متى تقع على الوقت إذا قلت : متى دخلتِ الدار فأَنتِ طالِقٌ ، معناه أيّ وقت دخلتِ الدار ، وكلَّما تَقَعُ على الفِعْل ، إذا قلت : كلما دَخَلْتِ ، فمعناه كلُّ دَخْلَةٍ دَخَلْتِها ، هذا في كتاب
الجزاء لِلفَرَّاء ، وهو صحيح ، ومَتَى تَقَعُ للوقت المبهم .
قال ابن الأنباري : متى حرف استفهام تكتب بالياء .
وقال الفراء : ويجوز أن تُكتَبَ بالألف لأنها لا تُعرَف فيها فعلاً . قال : ومَتَى بمعنى مِن ، وأنشد :
إذا أَقُول صحا قَلْبي أُتِيحَ له
سُكْرٌ مَتَى قَهْوَةٍ سارَتْ إلى الرَّاسِ
أي من قَهْوَةٍ ، وقول امرىء القيس :
فَتَمَتَّى النَّزْعَ مِن يَسَرِهْ
فَكَأَنَّه في الأصل فَتَمَتَّتَ
فَقُلِبَتْ إحدى التاءات ياء ، والأصل فيه مَتَّ بمعنى مدَّ .
وقول امرىء القيس أيضاً :
مَتَى عَهْدُنا بِطِعَانِ الكُمَا
ةِ والمجْدِ والحَمْدِ والسُّوْدَدِ
يقول : متى لم يَكُنْ كذا ، يقول : تَرَوْنَ أَنَّنا لا نُحْسِنُ طَعْنَ الكُمَاةِ وعهدُنا به قريبٌ .
ثم قال :
وملء الجِفان والنَّارِ والحَطَبِ المُوقِدِ

##### Türkçe

ت م ( **وايء** )
**تيم** ، **توم** ، **أتام** ، **يتم** ، **أتم** ، **أمت** ، **موت** ، **متى** ، **وتم** .

**تيم** : Ebû Ubeyd dedi: **التَّيْمُ** hevânın onu köleleştirmesidir; bundan dolayı **تَيْمُ الله** diye adlandırıldı; o, hevâdan aklın gitmesidir; o, **مُتَيَّم** bir adamdır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **التَّيْمُ** aklın gitmesi ve bozulmasıdır.
Asma‘î dedi: Falan kadın falan erkeğe **تَيَّمتْ** eder; onu **تُتَيِّمه** eder; ve onu **تَامَتْه** eder; onu **تتِيمُهُ** eder; **تَيْماً** (ile); o hâlde o, kadınlarla **مُتَيَّمٌ**’dir ve onlarla **مَتِيمٌ**’dir. Ve şu beyti okudu:
تَامَتْ فُؤادَك لن يَحْزُنكَ ما صَنَعَتْ
إِحْدَى نساءِ بني ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَا
Başkası dedi: **المتَيَّم** saptırılmıştır; bundan dolayı çöl düzlüklerine **تَيْماء** denildi; çünkü onda sapıtılır.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّيْمَاءُ**: geniş bir çöl düzlüğüdür.
Asma‘î dedi: **التَّيْماءُ** yerlerden suyu olmayan olandır; ve bunun benzeri.
Ebû Hayra dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) Vâil b. Hucr için bir yazı yazdı; içinde imlâ ettiği: ( **في التِّيعَةِ شاةٌ ، والتِّيمَةُ لصاحبها** ).
Ebû Ubeyd dedi: **التِّيمةُ** hakkında denir ki: o, kırktan fazla olup diğer farizaya varıncaya kadar olan fazla koyundur; ve denir ki: o, sahibinin evinde kendisi için olan, sağdığı ve otlakçı olmayan koyundur; o, koyunlardan evde beslenenlerdendir.
Ebû Ubeyd dedi: Bazen sahibi etine ihtiyaç duyar da onu keser; o vakit denir ki: adam **اتَّام** etti ve kadın **اتَّامت** etti.
Hutay’e dedi ki:
فما تَتَّامُ جارةُ آلِ لأيٍ
ولكن يَضْمنون لَها قِراهَا
Der ki: **تِيمتَها**’sını kesmeye ihtiyaç duymaz.
Ebû’l-Heysem dedi: **الاتِّيامُ** kavmin eti arzulayıp koyunlardan bir koyun kesmeleridir; işte ona denir ki: **التِّيمةُ**; bir amaç olmaksızın kesilir. Der ki: onların komşu kadını **تَتَّام** etmez; çünkü et onun yanında onlardan (gelir); böylece yeterli olur ve koyununu kesmeye ihtiyaç duymaz.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الاتّيام** develerin ve koyunların bir illet olmaksızın kesilmesidir.
Amânî dedi:
نَأْنَفُ لِلجارةِ أن تَتَّامَا
ونَعْقِرُ الكُوَم ونُعْطِي حاماَ
Yani: Hâm oğullarından siyahlara yediririz.
Ebû Zeyd: **التِّيمةُ** kıtlıkta, insanlara açlık isabet ettiğinde kavmin kestiği koyundur.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **تَامَ**; âşık olduğunda; ve **تام**; insanlardan uzak kaldığında.
İbnü’s-Sikkît dedi: Kadın **أَتأَمَتْ** eder; karnında iki doğurduğunda; eğer bu onun âdetinden ise **مِتْآمٌ** denir. Dedi: Ve denir ki: ikisi **تَوْأَمان**’dır; bu **توأمٌ**’dur; bu da **توأمَةٌ**’dir; hepsi **تَوائمٌ** ve **توآمٌ**’dur.
Ve recez şairinin sözünü okudu:
قَالَتْ لنا ودَمْعُها توآمُ
كالدُّر إذ أَسْلَمةُ النِّظَامُ
على الذين ارتحلوا السلام
Ve dedi:
نخلاتٌ من نَخْلِ نَيْسَان أينَعْ
نَ جميعاً وَنَبتُهُن تُؤامُ
Dedi: Cem‘de **تُؤآم** gibi (olan) **غَنَم رُبَابٌ** ve **إبلٌ ظُؤَارٌ**’dır.
Lihyânî dedi: **التَّوْأَمُ** meysir oklarından ikincisidir; kazanırsa iki payı vardır; kazanmazsa iki payın borcu onun üzerinedir. Kadınların bineklerinden **التَّوأَمَاتُ** ise, gölgelikleri olmayan, **المشاجِرَ** gibi olanlardır; tekili **تَوْأَمة**’dir.
Ebû Kılâbe el-Hüzelî, **الظَّعُن**’u anarak dedi:
صَفّا جَوانِحَ بين التَّوْأَمَاتِ كما
صَفَّ الوُقُوعَ حَمَامُ المشْرَبِ الحانِي
Ve **التَّوأَم** zikrettiğim her şeyde aslı **وَوْأَمٌ**’dır; sonra **تَوْلج** dedikleri gibi, **الواو**’yu **تاءً**’ya çevirdim; **لِكِناس** için; aslı **وَوْلَج**’dir. Ve **توأم**’un aslı **الوئام**’dandır; o da yakınlık ve uygunluk/uyuşmadır.
Ve yıldızların **تَوائم**’i: **السِّماكان** ve **الفَرقَدانِ** ve **النسرانِ** ve benzerleridir.
Ferazdak’ın sözü hakkında denildi:
أَتانِي بهَا واللَّيْلُ نِصْفَين قدْ مَضى
أُقَامِرُ في نِصْفٍ قَدْ تَوَلَّتْ تَوَائِمهُ
Denildi ki: **التوائم** ile bütün yıldızları kastetti; benzeşmeleri sebebiyle böyle adlandırıldı; yani gecenin geçmiş yarısının yıldızları. Ve çöl geçidine uzak olduğunda ona **مِتْآم** denir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: manası, onun yolcusunu grup grup helâk etmesidir.
Ve o **مِتْآمٌ**’dır; çünkü kişiyi iki kişi gösterir.

**توم** : Ebû Ubeyd: **التُّومُ**: inci; tekili **تُومَةٌ**’dir.
Ebû Amr dedi: o, **الدُّرة**’dir; ve **التُّومةُ** ve **التّؤَامِيَّةُ** ve **اللَّطِيمَةُ**.
Dedim: Arap, devekuşu yumurtasına, inci **تُّوم**’una benzeterek **التُّوم** der; bundan onun sözü:
به التُّوم في أُفحوصة يتَصَيَّحُ
Ve Zü’r-Rumme, üzerine çiğ düşmüş, dallarına asılı bir bitkiyi, sanki inciymiş gibi tasvir ederek dedi:
وحْفٌ كأن الندى والشمسُ ماتعةٌ
إذا توقَّدَ في أفنانِه التُّومُ
**أفنانه**: dallarıdır; tekili **فنن**. **توَقد**: üzerine güneşin doğmasıyla aydınlandı. **التُّوم**’un tekili **تومة**’dir; o, gümüşten yapılan **الدُّرَّة** gibidir; Zü’r-Rumme’nin şiirinde böyle tefsir edilmiştir.
Leys dedi: **التُّومة**: küpedir.
İbnü’s-Sikkît dedi: Eyyûb ve Mıshal, Cerîr’in kızı Rabdâ’nın iki oğludur: Cerîr, Abdülazîz b. Mervân’ı övdüğü ve şairleri hicvettiği iki kasidesine, birine:
ظَعَن الخَليطُ لغُرْبةٍ وتَنآئي
ولَقَد نَسِيتُ برامَتيْن عَزائي
diğerine:
يا صَاحِبيَّ دَنَا الرَّواحُ فسِيرَا
derdi; onları **التُّومَتيْن** diye adlandırırdı.
Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: kadınlara dedi ki: ( Sizden biriniz iki halka veya gümüşten iki **توأمَتين** edinmekten sonra onları amberle kokulandırmaktan âciz mi? ).
Dedim: **الدُّرة**’ye **تومةً** diyen, onu gümüşten inci gibi yuvarlak yapılan şeye benzetti; cariye onu iki kulağına koyar. **تُؤَامية** diyen, onu Umân’ın bir kamışı olan **تُؤَام**’a nisbet etti. **تَوْأَمِيَّةً** diyen ise, onlar kulaklar için iki incidir; birisi **تَوْأَمةٌ** diğeridir.

**يتم** : Leys dedi: **اليَتيمُ** babası ölen kimsedir; bulûğa erinceye kadar **يتيمٌ**’dir; bulûğa erdiğinde **اليَتيم** adı ondan kalkar. **اليَتيمُ** insanoğlunda baba tarafından (olan)dır. Ve **يَتِم** eder; **يَيْتَمُ** eder; **يُتْماً**; ve Allah onu **أَيْتَمه** etti.
Ferrâ dedi: denir: **يَتِم** eder; **يَيْتَم** eder; **يُتماً**; ve Allah onu **أَيْتمه** etti. Bana rivayet edildi: “O yetim değildi”; ve gerçekten **يَتُم** eder; **يَيْتَمُ** eder. **اليَتيم**’in cem‘i **يتَامَى** ve **أيتامٌ**’dır.
Yüce Allah’ın sözü: ( **وءَاتُواْ الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ** ) (Nisâ: 2); onları, bulûğlarından ve rüşdlerini sezmekten sonra, yetimliğin onlara lâzım oluşu sebebiyle **يتامى** diye adlandırdı.
Nitekim Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) büyüklüğünden sonra: onu yetiştirdiği için “Ebû Tâlib’in yetimi” dediler.
Asma‘î dedi: **اليَتيمةُ**: tek başına olan kum tepeciğidir. Dedi: Araplarda her tek erkek ve tek dişi **يتيمٌ** ve **يتيمةٌ**’dir.
Mufaddal dedi: **اليتْمِ**’ün aslı gaflettir. Dedi: bununla yetime **يتيم** denir; çünkü onun iyiliği göz ardı edilir.
Ebû Amr dedi: **اليُتْمُ** yavaşlamadır; bundan **اليَتيمُ** alınmıştır; çünkü iyilik ona karşı yavaşlar.
Asma‘î dedi: **اليُتْم** hayvanlarda anne tarafından; insanlarda baba tarafındandır.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana şu beyti okuttu:
أَفَاطمَ إنِّي هالكٌ فتَثَيَّني
ولا تَجزَعِي كلُّ النِّساء يَتيمُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: “Her tek olan **يتيمٌ**’dir”i kastetti. Dedi: İnsanlar “Ben tashîf ettim” der; hâlbuki tashîf ancak zor olandan kolay olana olur; kolay olandan zora olmaz.
Ebû Ubeyde dedi: Kadına, evlenmedikçe **يتيماً** denir; evlendiğinde **اليُتْم** adı ondan kalkar. Mufaddal bu manadan dolayı “كل النساء يتيم”i okurdu.
Ebû Saîd dedi: Kadına **يتيمة** denir; **اليُتْم** adı ondan asla kalkmaz. Ve şu beyti okudu:
ويَنْكِحُ الأراملَ اليتامى
İbn Şümeyl dedi: O, **مَيْتَمةٍ**’dendir; yani **يَتامَى** içinde. Bu, **مَفْعَلة** üzere bir cem‘dir; nitekim ihtiyarlara **مَشْيخَة** ve kılıçlara **مَسْيَفة** denir.

**أتم** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الأَتْمُ** boncuktan, iki boncuğun yarılıp bir olmasıdır. Ve denir: yolları birleştiğinde kadın **أَتومٌ**’dur. Dedi: Ve denir: yürüyüşünde ne **أَتَمٌ** vardır ne **يَتَمٌ**; yani yavaşlama.
Hâlid b. Yezîd dedi: Kadınlardan **الأَتُومُ**: **المُفْضَاةُ**’dır. Dedi: Aslı, iki şeyi birleştirdiğinde **أَتَمَ يَأْتِم**’dendir. Dedi: Bundan dolayı, insanların onda toplanması sebebiyle **المأتم** adlandırıldı. Denir: **أَتَمَ يَأْتِم** ve **أَتِمَ يَأْتَمُ**.
Dedi: **مَأْتَمٌ** **أَتِمَ يأتَم**’dendir. Dedi: **المَأْتَمُ**: sevinçte veya hüzünde toplanan kadınlardır. Ve şu beyti okudu:
في مَأتَمٍ مُهَجَّرِ الرَّواح
İbn Mukbil, ferç hakkında dedi:
ومَأْتَمٍ كالدُّمَى حُورٍ مَدامِعُها
لم تَيْأَس العَيْشَ أبكاراً ولا عُوناً
“Bebekler gibi kadınlar”ı kastetti. Ebû Bekir dedi: Avam yanılır da **المآتم**’in ağıt ve ağıtçılık olduğunu sanır. **المآتم**: sevinçte veya hüzünde toplanmış kadınlardır.
Ebû Atâ es-Sindî okudu; fasih idi:
عَشِيةَ قام النَّائحاتُ وشُقِّقَتْ
جُيُوبٌ بِأَيْدِي مأتَمٍ وَخدودُ
Böylece **المأتم**’i kadınlar yaptı; onu ağıtçılık yapmadı; sonra İbn Mukbil’in beytini zikretti.
İbn Ahmer dedi:
وكَوْمَاءَ تَحْبُو ما يُشَيِّعُ ساقُها
لَدَى مِزْهر ضَارٍ أَجَشَّ وَمَأْتَمِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **اليتيم** her şeyden tek olandır. Dedi: **الوَتْمَةُ** şiddetli yürüyüştür.

**أمت** : Allah azze ve celle dedi: ( **للهلاَّ تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلا أَمْتاً** ) (Tâhâ: 107).
Ferrâ dedi: **الأَمْتُ** yerin tümseği; ondan yükselen şeydir. Ve denir: vadilerin akıntı yerleri; alçalan şeydir.
Arapların şöyle dediğini işittim: “Kırbayı, içinde hiç **أَمْتَ** olmayan bir dolumla doldurdu”; yani şiddetli doluluğundan dolayı onda gevşeklik yoktur. Ve denir: “İçinde hiç **أَمْتَ** olmayan bir yürüyüşle yürüdük”; yani onda ne zayıflık vardır ne gevşeme.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: **الأمْتُ** iki yükselti arasında bir çukurluktur. Ve dedi: “Kûfe ile senin aranda ne kadar **أَمْتُ** var?”; yani miktar.
Ebû Zeyd dedi: Kavmi **أَمَتُّ** ederim; onları **آمِتهُم**; **أَمْتاً**; onları ölçüp biçtiğimde. Ve suyu **أَمَتَّ** ederim; **أَمْتاً**; seninle onun arasını takdir ettiğinde. Ru’be dedi:
أَيْهَاتَ منها ماؤُها المأْمُوتُ
O, ölçülüp biçilmiş olandır. Ve denir: “Bunu bana **إيمتْ** et; ne kadardır?”; yani onu ölç; ne kadardır? Ve onu **أَمَتُّهُ**; onu **آمتُهُ**; **أمْتَاً**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأمْتُ** güzel yoldur. Ve **الأمْتُ** kırbanın, aşırı sıkı bağlanmadığında gevşemesidir.
Şemmer, isnadıyla Ebû Saîd el-Hudrî’den bir hadis rivayet etti: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) dediği: ( Allah şarabı haram kıldı; onda hiç **أَمْتَ** yoktur; ben sarhoşluğu ve sarhoş ediciyi yasaklıyorum ).
Şemmer dedi: İbn Câbir bana okudu:
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ لياليَ ساعَفَتْ
بها الدَّارُ إلا أَنَّ جُمْلاً إلى بُخْلِ
Dedi: “Onda hiç **أَمْتَ** yoktur”; yani onda hiç ayıp yoktur.
Dedim: Ebû Saîd’in Peygamber’den sözünün manası, beyittekinin manasından başkadır. O, onu gevşeklik ve yumuşaklık olmayan bir haram kılmayla haram kıldığını kastetti; fakat onun haram kılınmasını şiddetlendirdi. Bu, senin “İçinde hiç **أَمْتَ** olmayan bir yürüyüşle yürüdüm”; yani onda ne gevşeme vardır ne zayıflık, sözündendir. Ve caizdir ki mana, onu şüphesiz bir haram kılmayla haram kıldığıdır. Aslı, şüphenin ona girmesi sebebiyle, ölçme ve takdir manasındaki **الأَمْتِ**’dendir.
Accec dedi:
ما في انطلاقِ رَكْبِه من أمْتِ
Yani: gevşeklik ve salıverme yoktur.

**موت** : Leys dedi: **الموْتُ** Allah’ın yaratıklarından bir yaratıktır. Denir: falan öldü; o, ölür; **مَوْتاً**.
Tasrîf ehli dedi: **مَيِّت**’in tashihi, **فَيْعِلٍ** üzere **مَيْوِتٌ** idi; sonra **الواو**’yu **الياء**’ya idğam ettiler. Dedi: Onlara reddedildi; ve denildi ki: “Sizin dediğiniz gibi ise, **فَيْعَل** üzere **مَيَّت** olması gerekir.” Dediler: “Bunun kıyasının bu olduğunu bildik; fakat karışma korkusuyla onda kıyası terk ettik; onu o lafızdan **فَعِّل** lafzına döndürdük; çünkü **مَيِّت** o lafızdan **فَعِّل** lafzı üzeredir.”
Başkaları dedi: **مَيِّت** aslında **مَوْيِتٌ** idi; **سَيِّد**’in **سَيْوِد** gibi. Sonra **الياء**’yı **الواو**’ya idğam ettik ve ağırlaştırdık; **مَيَّت** dedik; sonra hafifletildi de **مَيْت** denildi.
Bazıları dedi: **مَيْت** denildi; **مَيَّت** denilmedi; çünkü illetli kalıpların binaları sağlamın binalarına muhaliftir.
Zeccâc dedi: **الميْت**’in aslı şeddeli **الميِّت**’tir; ancak hafifletilir de **مَيْت** ve **مَيِّت** denir; mana birdir.
Dedi: Bazıları dedi: “Ölmemiş olana **مَيِّت** denir; **الميْت** ise ölmüş olandır.” Bu hatadır; **مَيِّتٌ** hem ölmüş olana hem ölecek olana elverişlidir.
Allah azze ve celle dedi: ( **للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ** ) (Zümer: 30).
Şair, **الميْت** ile **الميِّت**’in bir olduğunun tasdiki için dedi:
لَيْسَ مَن ماتَ فاستراحَ بمَيِّتٍ
إنما الميْتُ مَيْتُ الأحياء
Böylece **الْميت**’i **الميِّت** gibi yaptı.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Malda **مُوتَانٌ** ve **مُوَاتٌ** vuku buldu; o, **الموْت**tur.
Dedi: Ve denir: kalbi **مَوْتانُ** bir adam; zeki ve anlayışlı olmadığında. Ve **المَوتَان** satan bir adam; o, metaı ve ruhu olmayan her şeyi satmasıdır; ruhu olan ise **الحيوان**dır.
Hadiste: ( **مَوَتانُ الأرض لِلَّهِ ورسوله فمن أحيا مِنْه منهم شيئاً فهو له** ).
Başkası dedi: Yerlerden **الموَاتُ**, **المَوَتَان** gibidir. **المِيتَةُ** ölüm hâllerinden bir hâldir; cem‘i **مِيَتٌ**’tir.
Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) şeytandan Allah’a sığındığı: onun **هَمْزه**’sinden, **نَفْثه**’sinden ve **نَفْخِه**’nden. Ona denildi: “Onun **هَمْزُه** nedir?” Dedi: **المُوتَةَ**.
Ebû Ubeyd dedi: **المُوتَةُ** deliliktir. **هَمْزاً** diye adlandırıldı; çünkü onu dürtme, itme ve sıkma cinsinden kıldı; sen her neyi ittiysen onu **هَمَزْتَه** etmişsindir.
İbn Şümeyl dedi: **المُوتَةُ**, delilikten veya başkasından yere yıkılan sonra ayılan kimsedir.
Lihyânî dedi: **المُوتَةُ** baygınlığa benzer bir şeydir. Dedi: Ca‘fer b. Ebî Tâlib, **مُؤْتَةُ** denilen bir yerde öldürüldü. Ve **الموْتُ** sükûndur; rüzgâr durduğunda “Rüzgâr **ماتت**” denir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **ماتَ** eder; hakka boyun eğdiğinde. Ve adam **استمات** eder; ölüme gönül hoşluğuyla razı olduğunda. Ve **المستميت** ölüme karşı savaşandır. Ve **المستميت** cinnet geçirir; deli değildir. Dedi: O, bunun için tevazu gösterir ve alçalır; ta ki ona yedirsin; ve bunun için; ta ki ona giydirsin. Doyduğunda nimete nankörlük eder.
Ahmed b. Yahyâ, **كتاب الفصيح**’te: **مُوتة** delilik manasında hemzesizdir. Ca‘fer’in öldürüldüğü belde ise **مُؤْتَة**’dir; **الواو**’nun hemzesiyle. Ve denir: “Ona vurdum da **تماوت** etti”; diri olduğu hâlde ölü olduğunu gösterdiğinde.
Osman dedi: Nu‘aym b. Hammâd’ı şöyle derken işittim: İbnü’l-Mübârek’i şöyle derken işittim: **المتماوتون**: riyakârlardır.
Ve denir: “Avınızı **استميتوا** edin”; yani bakın, öldü mü değil mi? Bu, vurulup ölümü şüpheli olduğunda (söylenir).
İbnü’l-Mübârek dedi: **المستَمِيتُ** kendinden vakar ve hayır gösteren, fakat öyle olmayan kimsedir. Ve denir: Elbise **مات** etti ve **نَامَ** etti; eskidiğinde.
Amr, babasından: Adam **مات** etti, **هَمدَ** etti ve **هَوَّم** etti; uyuduğunda.

**متى** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَمْتى** etti; rızkı uzayıp çoğaldığında. Dedi: Ve **أَمْتَى**; ömrü uzadığında. Ve **أَمْتَى**; çirkin bir yürüyüşle yürüdüğünde. Ve denir: Şeyi **مَتَوْتُ**; onu uzattığında. Ve **مَتى** mana harflerindendir; onun çeşitli yönleri vardır: birincisi, yapılmış veya yapılacak bir fiilin vakti hakkında sorudur; senin “Ne zaman yaptın?” ve “Ne zaman yaparsın?” sözün gibi; yani hangi vakitte? Araplar onunla, **أَيَ** ile cezalandırdıkları gibi cezalandırırlar; iki fiili cezmederler. Dersin: “Ne zaman bana gelirsen sana gelirim.” Aynı şekilde ona **ما**’yı soktuğunda; senin “Ne zaman kardeşin bana gelirse onu razı ederim” sözün gibi. Ve **مَتَى** inkâr manasında gelir; bir adam sana nisbetle inkâr ettiğin bir fiili anlattığında ona dersin: “Ne zaman bu oldu?”; inkâr ve nefy manasında; yani “Bu olmadı.” Cerîr dedi:
مَتَى كان حُكْمُ اللَّهِ في كَرَبِ النَّخْلِ
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **متى** orta yer mevkiinde de gelir; bundan onun sözü:
شَرِبْنَ بماء البحر ثم ترفَّعتْ
متى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهنَّ نَئِيجُ
Dedi: Muâz el-Harrâ dedi: İbn Cevne’yi şöyle derken işittim: “Onu kolumun ortasına koydum”; **مَتى** ile kolumun ortasını kasteder. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Ona sopayla **مَتأتُه** ettim ve onu ıskaladım; ve ona **بَدَحتُه** ettim.
Ferrâ dedi: “Ne zaman eve girersen boşsun” dediğinde **متى** vakte düşer; manası: “Eve hangi vakit girersen.” **كلَّما** ise fiile düşer; “Her ne zaman girersen” dediğinde; manası: “Girdiğin her giriş.” Bu, Ferrâ’nın **كتاب الجزاء**’ındadır; ve doğrudur. Ve **مَتَى** belirsiz vakte düşer.
İbnü’l-Enbârî dedi: **متى** istifham harfidir; **الياء** ile yazılır.
Ferrâ dedi: Fiil olarak bilinmediği için **الألف** ile yazılması da caizdir. Dedi: Ve **مَتَى** “-den” manasındadır; ve şu beyti okudu:
إذا أَقُول صحا قَلْبي أُتِيحَ له
سُكْرٌ مَتَى قَهْوَةٍ سارَتْ إلى الرَّاسِ
Yani: **من قَهْوَةٍ**. Ve İmru’ül-Kays’ın sözü:
فَتَمَتَّى النَّزْعَ مِن يَسَرِهْ
Aslı sanki **فَتَمَتَّتَ** idi; sonra iki **التاءات**’tan biri **ياء**’ya çevrildi. Aslı, uzatmak manasında **مَتَّ**’dır.
Ve İmru’ül-Kays’ın yine sözü:
مَتَى عَهْدُنا بِطِعَانِ الكُمَا
ةِ والمجْدِ والحَمْدِ والسُّوْدَدِ
Der ki: “Ne zaman böyle olmadı”; der ki: “Siz, bizim yiğitlere mızrak saplamayı iyi bilmediğimizi görüyorsunuz; hâlbuki onunla ahdimiz yakındır.”
Sonra dedi:
وملء الجِفان والنَّارِ والحَطَبِ المُوقِدِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والميم وما بعدهما في الثلاثي)
(أمن) الهمزة والميم والنون أصلان متقاربان: أحدهما الأمانة التي هي ضدّ الخيانة، ومعناها سُكون القلب، والآخر التصديق. والمعنيان كما قلنا متدانيان. قال الخليل: الأَمَنَةُ مِن الأمْن. والأمان إعطاء الأَمَنَة. والأمانة ضدُّ الخيانة.
يقال أمِنْتُ الرّجُلَ أَمْناً وأَمَنَةً وأَماناً، وآمنني يُؤْمنني إيماناً. والعرب تقول: رجل أُمَّانٌ، إذا كان أميناً. قال الأعشى([1]):
ولقد شَهِدْتُ التّاجِر الـ  *** أُمّانَ موْرُوداً شرابُه
وما كان أميناً ولقد أَمُنَ. قال أبو حاتم: الأمين المؤتَمِن. قال النابغة:
وكنتَ أمينَهُ لو لم تخُنْه *** ولكن لا أمانَةَ لليماني([2])وقال حسّان:
وَأمينٍ حَفَّظْتُه سِرَّ نفسي *** فوَعاهُ حِفْظَ الأمينِ الأمِينا([3])الأوّل مفعول والثاني فاعل، كأنّه قال: حفْظ المؤتَمَن المؤتَمِن. وبيْتٌ آمِنٌ ذو أَمْن. قال الله تعالى: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا البَلَدَ آمِناً﴾ [إبراهيم 35]. وأنشد اللِّحيانيّ:
ألم تعلَمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّني  *** حَلَفْتُ يميناً لا أَخُون أمِيني([4])أي آمِني. وقال اللّحياني وغيره: رجلٌ أُمَنَة إذا كان يأمَنه الناسُ ولا يخافون غَائِلَتَهُ؛ وأَمَنَةٌ بالفتح يصدّق ما سَمِع ولا يكذِّب بشيءٍ، يثق بالناس. فأما قولهم: أعطيتُ فلاناً من آمَنِ مالي فقالوا: معناهُ مِن أعَزِّه عليّ. وهذا وإن كان كذا فالمعنى معنى الباب كلِّه، لأنّه إذا كان من أعزّه عليه فهو الذي تسكن نفسهُ. وأنشدوا قولَ القائل:
ونِقِي بآمَن مالِنا أحسابَنَا *** و*نُجِِرُّ في الهَيْجَا الرّمَاحَ ونَدّعِي([5])وفي المثل: "مِن مَأمَنِه يُؤْتَى الحَذِر" ويقولون: "البَلَوِيُّ أخُوك ولا تأمَنْه([6])"، يُراد به التَّحذير.
وأمّا التّصديق فقول الله تعالى: ﴿وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا﴾ [يوسف 17] أي مصدِّقٍ لنا. وقال بعض أهل العلم: إن "المؤمن" في صفات الله تعالى هو أن يَصْدُق  ما وَعَدَ عبدَه من الثّواب. وقال آخرون: هو مؤمنٌ لأوليائه يؤْمِنُهم عذابَه ولا يظلمُهم. فهذا قد عاد إلى المعنى الأوّل. ومنه قول النّابغة:
والمؤمنِ العَائِذَاتِ الطَّيرِ يمسحُها *** رُكْبانُ مَكة بين الغِيلِ والسَّعَدِ([7])ومن الباب الثاني- والله أَعلمُ- قولنا في الدعاء: "آمين"، قالوا: تفسيره: اللهم افْعَل، ويقال هو اسمٌ من أسماء الله تعالى. قال:
تباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ وابنُ أُمِّهِ *** أَمِينَ فزادَ اللهُ ما بيننا بُعْدا([8])وربما مَدُّوا، وحُجّتُه قولُه([9])
يا رَبِّ لا تسلِبَنّي حُبَّها أبداً *** ويَرْحَمُ اللهُ عَبْداً قالَ آمِينَا
(أمه) وأما الهمزة والميم والهاء. فقد ذكروا في قول الله: ﴿وادّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ﴾ [يوسف 45] على قراءة من قرأها كذلك([10])، أنّه النّسيان، يقال أمِهْتُ إذَا نسِيتَ. وذا حرفٌ واحد لا يقاسُ عليه.
(أمو/ي) وأما الهمزة والميم [وما] بعدهما من المعتلّ فأصلٌ واحد. وهو عُبوديّة المملوكة. قال الخليل: الأمَة المرأة ذات عُبوديّة. تقول أقرّتْ بالأمُوَّة. قال:
* كما تَهْدِي إلى العُرُساتِ آمِ([11]) *
وتقول: تأمَّيْتُ فُلانةَ جعلتُها أَمَةً. وكذلك استَأْمَيْتُ. قال:
* يرضَوْنَ بالتّعْبيدِ والتّأَمّي([12]) *
ولو قيل: تَأَمّتْ، أي صارت أمةً، لكان صواباً. وقال في الأُمِيّ([13]):
إذا تبارَين معاً كالأُمِيِّ  *** في سَبْسَبٍ مطَّرِد القَتَامْ
ولقد أَمِيتِ وتَأَمّيْتِ أُمُوّةً. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال استَأْمَتْ إذا أَشْبَهَت الإماءَ، وليست بمستأميةٍ إذا لم تشبِهْهن وكذلك عبدٌ مستعبِدٌ.
(أمت) الهمزة والميم والتاء أصلٌ واحد لا يقاس عليه، وهو الأَمْتُ، قال الله تعالى: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [طه 107]. قال الخليل: العِوَج والأمْتُ بمعنىً واحد. وقال آخرون - وهو ذلك المعنى - إنّ الأمْتَ أن يغلُظ مكانٌ ويَرِقّ مكان.
(أمد) الهمزة والميم والدال، الأمد: الغاية. كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها.
(أمر) الهمزة والميم والراء أصولٌ خمسةٌ: الأمر من الأمور، والأمر ضدّ النهي، والأَمَر النَّماء والبَرَكة بفتح الميم، والمَعْلَم، والعَجَب.
فأمّا الواحد من الأمور فقولهم هذا أمرٌ رَضِيُتُه، وأمرٌ لا أَرضاه. وفي المثل: "أمْرٌ] ما أتَى بك". ومن ذلك في المثل: "لأمْرٍ ما يُسوَّد من يَسُوُد([14])". والأمر الذي هو نقيض النَّهْي قولك افعَلْ كذا. قال الأصمعيّ: يقال: لي عليك أمْرَةٌ مطاعَةٌ، أي لي عليك أنْ آمُرَكَ مرّةً واحدةً فتُطِيعَني. قال الكسائي: فلان يُؤامِرُ نفسَيْه، أي نفسٌ تأمره بشيءٍ ونفسٌ تأمره بآخَر. وقال: إنّه لأَمُورٌ بالمعروف ونَهِيٌّ عن المنكر([15])، من قوم أُمُرٍ. ومن هذا الباب الإمْرَة والإمارة، وصاحبها أميرٌ ومؤمَّر. قال ابن الأعرابيّ: أمَّرتُ فلاناً أي جعلتُه أميراً. وأَمَرْتُه وآمرتُه كلُّهن بمعنىً واحد([16]). قال ابنُ الأعرابيّ: أمر فلانٌ على قومه، إذا صار أميراً([17]). ومن هذا الباب الإمَّرُ الذي لا يزال يستأمِر النّاسَ وينتهي إلى أمرهم. قال الأصمعي: الإمّرُ الرّجل الضعيف الرأي الأحمق. الذي يَسمعُ كلامَ هذا [وكلام هذا([18])] فلا يدري بأيِّ شيءٍ يأخُذ. قال:
ولستُ بِذِي رَثْيَةٍ إمَّرٍ *** إذا قِيدَ مُستكْرَهاً أَصْحَبَا([19])وتقول العرب: "إذا طلعت الشِّعرَى سَحَراً، ولم تَرَ فيها مَطراً، فلا تُلْحِقَنَّ فيها إمَّرَةً ولا إمَّراً"([20])، يقول: لا تُرسِل في إبلك رجلاً لا عقل له.
وأمّا النّماء فقال الخليل: الأمَرُ النّماء والبَرَكة وامْرَأَةٌ أَمِرَةٌ أي مباركةٌ على زوجها. وقد أمِرَ الشّيء أَي كثُر. ويقول العرب: "من قَلَّ ذَلَّ، ومن أَمِر فَلّ"([21]) أَي من كثُرَ غَلَبَ. وتقول: أمِرَ بنو فلان أمَرَةً([22]) أي كثُروا وولدَتْ نَعَمُهُم. قال لبيد:
إنْ يُغْـبَطُوا يَهْبِطُوا وإنْ أَمِرُوا *** يَوْماً يصيروا للهُلْكِ والنَّفَدِ([23])قال الأصمعيّ: يقول العرب: "خيرُ المالِ سِكّةٌ مَأْبُورَة، أو* مُهْرَةٌ مأمورة" وهي الكثيرةُ الولدِ المبارَكة. ويقال: أَمرَ الله مالـه وآمَرَه. ومنه "مُهرةٌ مأمورة" ومن الأوّل: {أَمَرْنا مُتْرَفِيها[الإسراء 16]. ومن قرأ (أَمَّرْنا) فتأويله وَلَّيْنا([24]).
وأمّا المَعْلَمُ والمَوْعِد فقال الخليل: الأَمارة المَوْعِد. قال العجاج([25]):
* إلى أمَارٍ وأمَارِ مُدَّتي([26]) *
قال الأصمعيّ: الأمارة العلامة، تقول اجْعَلْ بيني وبينك أمَارة وأمَاراً. قال:
إذا الشّمسُ ذرّتْ في البلادِ فإنّها  *** أَمَارةُ تسليمي عليكِ فسلِّمي([27])والأمارُ أمارُ الطّريق: مَعالِمُه، الواحدة أَمارة. قال حُمَيد بن ثَور:
بِسواءِ مَجْمَعَةٍ كأنَّ أمَارةً *** فيها إذا برزَتْ فَنيقٌ يَخْطِر([28])والأمَرُ واليَأْمُور([29]) العَلَم أَيضاً، يقال: جعلتُ بيني وبينه أمَاراً ووَقْتا ومَوْعِداً وأَجَلاً، كل ذلك أَمارٌ.
وأمّا العَجَبُ فقول الله تعالى: ﴿لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إمْراً﴾ [الكهف 71].
(أمع) الهمزة والميم والعين، ليس بأصل، والذي جاء فيه رجلٌ إمَّعَةٌ، وهو الضعيف الرّأْي، القائلُ لكلِّ أحدٍ أنا معَك. قال ابنُ مسعود: "لا يكونَنَّ أَحَدُكم إمَّعَةً"، والأصل "مع" والألف زائدة.
(أمل) الهمزة والميم واللام أصلان: الأول التثبُّت والانتظار، والثاني الحَبْل من الرَّمل. فأمّا الأول فقال الخليل: الأمل الرَّجاء، فتقول أمَّلتُه أُؤَمِّله تأميلاً، وأَمَلْتُه آمُلُهُ أَمْلاً وإمْلَةً على بناء جِلْسَة. وهذا فيه بعضُ الانتظار. وقال أيضاً: التأمُّل التثبّت في النَّظر. قال([30]):
تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ  *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ
وقال المرار:
تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ([31])القُطاميَّ: الصَّقْر، وهو مُكتَفٍ بنظرةٍ واحدة.
والأصل الثاني قال الخليل: والأمِيلُ حبْلٌ من الرمل معتزِلٌ معْظَمَ الرّمل، وهو على تقدير فَعِيل، وجمْعُه أُمُل. أَنشد ابنُ الأعرابيّ:
* وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ([32]) *
تجشّمت: تعسَّفت. وأمِيل الأُمُلِ: أعظَمُها. وقال:
فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا([33])قال الأصمعيّ: في المثل: "قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ" يُراد قد كان في الأرض متّسَعٌ.
____________________
([1]) انظر ديوانه ص54 واللسان (أمن 162).
([2]) ديوان النابغة 78.
([3]) ديوان حسان 414 بلفظ: "حدثته سر نفسي فرعاه".
([4]) ويروى: "لا أخون يميني" أي الذي يأتمنني. وقيل إن الأمين في هذا البيت بمعنى المأمون. انظر اللسان (أمن 160-161).
([5]) البيت للحادرة الذبياني في المفضليات (1: 43) ويروى: "بآمن" بكسر الميم.
([6]) البلوى: منسوب إلى بلى، وهم بنو عمرو بن الحاف بن قضاعة، انظر الإنباه على قبائل الرواة ص132.
([7]) والمؤمن، بالجر على القسم، أو هو عطف على "الذي" في البيت قبله. وهو كما في الديوان 24:
فلا لعمر الذي مسحت كعبته *** وما هريق على الأنصاب من جسد
وفي الأصل"والسند"، صوابه من الديوان. والسعد: أجمة بين مكة ومنى.
([8]) أنشده في اللسان (16: 167) برواية: "فطحل إذ سألته" وعلق عليه بقوله: "أراد: زاد الله ما بيننا بعداً. أمين".
([9]) البيت لعمر بن أبي ربيعة، كما في اللسان.
([10]) هي قراءة ابن عباس، وزيد بن علي، والضحاك، وقتادة، وأبي رجاء، وشبيل بن عزرة، وربيعة بن عمرو، وكذلك قرأها ابن عمر، ومجاهد، وعكرمة، باختلاف عنهم. وقرئ أيضاً إِمّة بكسر الهمزة وتشديد الميم. وقرأها الجمهور بضم الهمزة وتشديد الميم. انظر تفسير أبي حيان (5: 314) واللسان (أمه).
([11]) تهدي: تتقدم. ورواية اللسان (18: 47): "تردي" وصدره:
* تركت الطير حاجلة عليه *
([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 143 واللسان (18: 48). وقبله:
*ما الناس إلا كالثمام الثم *
([13]) يقال "أُمي" و"أَمي" بضم الهمزة وفتحها، كما في أمالي ثعلب 643.
([14]) لعل أقدم من استعمل هذا المثل في شعره أنس بن مدركة الخثعمي، قال:
عزمت على إقامة ذي صباح *** لأمر ما يسود من يسود
انظر الحيوان (3: 81) وسيبويه (1: 116) والخزانة (1: 476). وأمثال الميداني (2: 130).
([15]) نقل في اللسان كلام ابن بري على "نهى" فروى العبارة: "نهو عن المنكر" وقال: كان قياسه أن يقال نهيّ، لأن الواو والياء إذا اجتمعتا وسبق الأول بالسكون قلبت الواو ياء.
([16]) المعروف في هذا المعنى صيغة التشديد فقط.
([17]) يقال أَمَر وأَمُر وأَمِر، بفتح الهمزة وتثليث الميم.
([18]) زدتها مطاوعة للسياق.
([19]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 156 واللسان (أمر 92): والرثية: الضعف، والحمق. وفي الأصل واللسان: "ريثة" صواب روايته من الديوان وأمالي ثعلب 45 واللسان (2: 9).
([20]) انظر أمالي ثعلب ص558.
([21]) بالفاء، والتي قبلها بالقاف من القلة. وفي اللسان (14: 46) بالفاء في الموضعين، محرف.
([22]) في الأصل: "أمارة" صوابه من القاموس، يقال: أمر أمراً وأمرة.
([23]) البيت في ديوان لبيد ص19 طبع فينا 1880. وقد أنشده في اللسان (هبط 300) برواية: "يوماً فهم للفناء". وفي (أمر 88): "يوماً يصيروا للهلك والنكد". وهذه الأخيرة هي رواية الديوان.
([24]) انظر: أمالي ثعلب ص609.
([25]) في الأصل: "الحجاج"، تحريف. انظر ديوان العجاج ص6 واللسان (5: 93).
([26]) في الأصل: "مدى"، محرف. وقبل البيت: * إذ ردها بكيده فارتدت *
([27]) رواية اللسان (5: 93): "إذا طلعت شمس النهار".
([28]) في اللسان: "كأن أمارة منها.
([29]) لم يذكرها في اللسان. وبدلها في القاموس: "التؤمور" قال: "التآمير الأعلام في المفاوز، الواحد تؤمور".
([30]) هو زهير، في معلقته.
([31]) البيت وتفسيره في اللسان (قطم) بدون نسبه.
([32]) سكن ميم "الأمل" للشعر.
([33]) البيت في اللسان (أمل).
-

##### Türkçe

(Üçlüde hemze, **الميم** ve ondan sonrakiler bâbı)

(**أمن**) **الهمزة** ve **الميم** ve **النون** iki asıldır, birbirine yakındır: birisi, hıyanetin zıddı olan emanet; mânâsı kalbin sükûnudur; diğeri tasdiktir. İki mânâ, dediğimiz gibi, birbirine yakındır. **الخليل** dedi: **الأَمَنَةُ** **الأمْن**dendir. **الأمان** ise **الأَمَنَة**yi vermektir. **الأمانة** hıyanetin zıddıdır.

Denir: Bir adamı **أمِنْتُ**; **أَمْناً** ve **أَمَنَةً** ve **أَماناً** (ile). Ve “Bana güven verdi” (mânâsında) **آمنني**; “Bana iman (güven) verir” **يُؤْمنني**; **إيماناً** (ile). Araplar der ki: **رجل أُمَّانٌ**, eğer emin ise. **الأعشى** dedi([1]):
ولقد شَهِدْتُ التّاجِر الـ  *** أُمّانَ موْرُوداً شرابُه
Ve (o) emin değildi; hâlbuki **أَمُنَ** (emin oldu). **أبو حاتم** dedi: **الأمين** **المؤتَمِن**dir. **النابغة** dedi:
وكنتَ أمينَهُ لو لم تخُنْه *** ولكن لا أمانَةَ لليماني([2])**حسّان** dedi:
وَأمينٍ حَفَّظْتُه سِرَّ نفسي *** فوَعاهُ حِفْظَ الأمينِ الأمِينا([3])Birincisi mef‘ûl, ikincisi fâildir; sanki şöyle dedi: **المؤتَمَن**in **المؤتَمِن**i hıfzı. Ve **بيْتٌ آمِنٌ**: **أَمْن** sahibi (ev). Allah Teâlâ dedi: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا البَلَدَ آمِناً﴾ [İbrâhîm 35]. **اللِّحيانيّ** şu beyti okudu:
ألم تعلَمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّني  *** حَلَفْتُ يميناً لا أَخُون أمِيني([4])Yani: **آمِني** (güvenliğim). **اللّحياني** ve başkası dedi: **رجلٌ أُمَنَة**: eğer insanlar ona güvenirler ve onun kötülüğünden korkmazlarsa; **أَمَنَةٌ** (fetha ile) ise işittiğini tasdik eder, hiçbir şeyi yalanlamaz; insanlara güvenir. “Falan kimseye malımın **آمَنِ**inden verdim” sözlerine gelince: “Bana en aziz olanından” mânâsıdır, dediler. Bu böyle olsa da mânâ, bütün bâbın mânâsıdır; çünkü ona en aziz olanından ise, o, nefsi sükûn bulandır. Şu söyleyenin sözünü okudular:
ونِقِي بآمَن مالِنا أحسابَنَا *** و*نُجِِرُّ في الهَيْجَا الرّمَاحَ ونَدّعِي([5])Meselde: “**مِن مَأمَنِه يُؤْتَى الحَذِر**” ve derler ki: “**البَلَوِيُّ أخُوك ولا تأمَنْه([6])**”; bununla sakındırma kastedilir.

Tasdik ise, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا﴾ [Yûsuf 17], yani: bizi tasdik edici. Ehl-i ilimden bazıları dedi: Allah Teâlâ’nın sıfatlarında “**المؤمن**”, kuluna sevaptan vaad ettiğini doğru kılmasıdır. Başkaları dedi: O, velîlerine **مؤمن**dir; onları azabından emin kılar ve onlara zulmetmez. Bu ise birinci mânâya dönmüştür. Ondan, **النّابغة**’nin sözü:
والمؤمنِ العَائِذَاتِ الطَّيرِ يمسحُها *** رُكْبانُ مَكة بين الغِيلِ والسَّعَدِ([7])İkinci bâbdan—Allah daha iyi bilir—duada söylediğimiz “**آمين**” sözü: dediler ki, tefsiri: “Allah’ım, yap”; ve denir ki o, Allah Teâlâ’nın isimlerinden bir isimdir. Dedi:
تباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ وابنُ أُمِّهِ *** أَمِينَ فزادَ اللهُ ما بيننا بُعْدا([8])Bazen med ederler; delili, onun sözü([9]):
يا رَبِّ لا تسلِبَنّي حُبَّها أبداً *** ويَرْحَمُ اللهُ عَبْداً قالَ آمِينَا

(**أمه**) **الهمزة** ve **الميم** ve **الهاء**’ya gelince: Allah’ın sözü ﴿وادّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ﴾ [Yûsuf 45] hakkında—onu böyle okuyan kimsenin kıraatine göre([10])—“unutma” olduğunu zikrettiler; denir: “Unuttuğun zaman **أمِهْتُ**.” Bu tek bir harftir; ona kıyas edilmez.

(**أمو/ي**) **الهمزة** ve **الميم** ve onlardan sonra gelen illetli harf(ler)e gelince: tek bir asıldır; o da memlûkün kulluğudur. **الخليل** dedi: **الأمَة** kulluk sahibi kadındır. “**الأمُوَّة** ile ikrar etti” dersin. Dedi:
* كما تَهْدِي إلى العُرُساتِ آمِ([11]) *
Ve dersin: “Falancayı **تأمَّيْتُ**”: onu **أَمَة** yaptım. Aynı şekilde **استَأْمَيْتُ**. Dedi:
* يرضَوْنَ بالتّعْبيدِ والتّأَمّي([12]) *
“**تَأَمّتْ**”, yani “cariye oldu” denilseydi, doğru olurdu. **الأُمِيّ** hakkında dedi([13]):
إذا تبارَين معاً كالأُمِيِّ  *** في سَبْسَبٍ مطَّرِد القَتَامْ
Ve gerçekten **أَمِيتِ** ve **تَأَمّيْتِ**; **أُمُوّةً** (olarak). **ابنُ الأعرابيّ** dedi: “**استَأْمَتْ** denir: eğer cariyelere benzerse; ve eğer onlara benzemezse **بمستأميةٍ** değildir.” Aynı şekilde: **عبدٌ مستعبِدٌ**.

(**أمت**) **الهمزة** ve **الميم** ve **التاء** tek bir asıldır; ona kıyas edilmez; o da **الأَمْتُ**tur. Allah Teâlâ dedi: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [Tâhâ 107]. **الخليل** dedi: **العِوَج** ve **الأمْتُ** tek bir mânâdadır. Başkaları dedi—o da o mânâdır—**الأمْت**: bir yerin kalınlaşıp bir yerin incelmesidir.

(**أمد**) **الهمزة** ve **الميم** ve **الدال**: **الأمد**: gaye. Tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez.

(**أمر**) **الهمزة** ve **الميم** ve **الراء** beş asıldır: işlerden olan **الأمر**; **الأمر** (emir) nehiyin zıddıdır; **الأَمَر** (mîm fetha ile) büyüme ve berekettir; **المَعْلَم**; ve **العَجَب**.

İşlerden olanın birisine gelince: “Bu, razı olduğum bir **أمر**dir” ve “razı olmadığım bir **أمر**.” Meselde: “**أمْرٌ**] seni getiren neydi.” Bundan, meselde: “**لأمْرٍ ما يُسوَّد من يَسُوُد([14])**.” Nehiyin nakîzı olan **الأمر** ise, “Şunu yap” demendir. **الأصمعيّ** dedi: “**لي عليك أمْرَةٌ مطاعَةٌ**” denir; yani “Sana bir defa emredeyim de bana itaat edesin.” **الكسائي** dedi: “Falan, iki nefsine **يُؤامِرُ**”; yani bir nefis ona bir şey emreder, bir nefis ona başka bir şey emreder. Ve dedi: “O, marufla **لأَمُورٌ** ve münkerden **نَهِيٌّ**dur([15])”; **قوم أُمُرٍ**den. Bu bâbdandır: **الإمْرَة** ve **الإمارة**; sahibi **أميرٌ** ve **مؤمَّر**dir. **ابن الأعرابيّ** dedi: “Falancayı **أمَّرتُ**”: onu emir yaptım. “Ona emrettim” **أَمَرْتُه** ve “onunla emirde bulundum” **آمرتُه**: hepsi tek bir mânâdadır([16]). **ابنُ الأعرابيّ** dedi: “Falan, kavmi üzerine **أمر** etti”: emir olduysa([17]). Bu bâbdandır: insanların kendisine danışmasını (**يستأمِر**) sürdürüp onların emrine varan **الإمَّرُ**. **الأصمعي** dedi: **الإمّرُ**: görüşü zayıf, ahmak adamdır; bunun sözünü ve [bunun sözünü([18])] işitir de hangi şeyle alacağını bilmez. Dedi:
ولستُ بِذِي رَثْيَةٍ إمَّرٍ *** إذا قِيدَ مُستكْرَهاً أَصْحَبَا([19])Araplar der: “**إذا طلعت الشِّعرَى سَحَراً، ولم تَرَ فيها مَطراً، فلا تُلْحِقَنَّ فيها إمَّرَةً ولا إمَّراً**”([20]); der ki: develerinin içine aklı olmayan bir adamı salma.

Büyümeye gelince: **الخليل** dedi: **الأمَرُ** büyüme ve berekettir; **امْرَأَةٌ أَمِرَةٌ**: yani kocası üzerine bereketli. Ve “Şey **أمِرَ** etti”: yani çoğaldı. Araplar der: “**من قَلَّ ذَلَّ، ومن أَمِر فَلّ**”([21]); yani “kim çoğalırsa galip gelir.” Ve dersin: “Falan oğulları **أمِرَ** etti; **أمَرَةً**”([22]); yani çoğaldılar ve davarları doğurdu. **لبيد** dedi:
إنْ يُغْـبَطُوا يَهْبِطُوا وإنْ أَمِرُوا *** يَوْماً يصيروا للهُلْكِ والنَّفَدِ([23])**الأصمعيّ** dedi: Araplar der: “Malın hayırlısı, aşılanmış bir sürüm (**سِكّةٌ مَأْبُورَة**) yahut emredilmiş bir kısrak (**مُهْرَةٌ مأمورة**)”dır; o, çok doğuran, bereketli olandır. Ve denir: “Allah onun malını **أَمرَ** etti ve onu **آمَرَه**.” Ondandır: “**مُهرةٌ مأمورة**.” Ve birincidendir: {**أَمَرْنا مُتْرَفِيها**[el-İsrâ 16]. **(أَمَّرْنا)** okuyan kimseye gelince, te’vili: “velâyet verdik”tir([24]).

**المَعْلَم** ve **المَوْعِد**e gelince: **الخليل** dedi: **الأَمارة**: vâd (buluşma). **العجاج** dedi([25]):
* إلى أمَارٍ وأمَارِ مُدَّتي([26]) *
**الأصمعيّ** dedi: **الأمارة** alâmettir; “Benimle senin aranda bir **أمَارة** ve bir **أمَار** kıl” dersin. Dedi:
إذا الشّمسُ ذرّتْ في البلادِ فإنّها  *** أَمَارةُ تسليمي عليكِ فسلِّمي([27])Ve **الأمار**: yolun **أمار**ı: onun işaretleridir; teki **أَمارة**dır. **حُمَيد بن ثَور** dedi:
بِسواءِ مَجْمَعَةٍ كأنَّ أمَارةً *** فيها إذا برزَتْ فَنيقٌ يَخْطِر([28])Ve **الأمَرُ** ile **اليَأْمُور**([29]) da alâmettir; denir: “Benimle onun arasında bir **أمَاراً** ve bir vakit ve bir vâd ve bir ecel kıldım”; bunların hepsi **أَمارٌ**dır.

**العَجَب**e gelince: Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً **إمْراً**﴾ [el-Kehf 71].

(**أمع**) **الهمزة** ve **الميم** ve **العين**: asıl değildir; onda gelen: **رجلٌ إمَّعَةٌ**dir; o, görüşü zayıf olan, her birine “Ben seninleyim” diyen kimsedir. **ابنُ مسعود** dedi: “Sizden biriniz **إمَّعَةً** olmasın”; asıl **مع**dır, elif ziyadedir.

(**أمل**) **الهمزة** ve **الميم** ve **اللام** iki asıldır: birincisi sebat ve bekleyiş; ikincisi kumdan ip. Birincisine gelince: **الخليل** dedi: **الأمل** recâdır; dersin: “Onu ümitlendirdim” **أمَّلتُه**; “onu ümitlendirir” **أُؤَمِّله**; **تأميلاً** (ile). Ve “Onu ümit ettim” **أَمَلْتُه**; “ümit ederim” **آمُلُهُ**; **أَمْلاً** ve **إمْلَةً** (ile), **جِلْسَة** vezni üzere. Bu, bir miktar bekleyiş içerir. Yine dedi: **التأمُّل** bakışta sebat etmektir. Dedi([30]):
تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ  *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ
**المرار** dedi:
تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ([31])**القُطاميَّ**: doğandır; o, tek bir bakışla yetinir.

İkinci asıl: **الخليل** dedi: **الأمِيلُ** kumdan bir iptir; kumun çoğunluğundan ayrılmıştır; **فَعِيل** takdiri üzeredir; cem‘i **أُمُل**dür. **ابنُ الأعرابيّ** şu beyti okudu:
* وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ([32]) *
**تجشّمت**: zorlama yola saptın. **أمِيل الأُمُلِ**: onların en büyüğüdür. Ve dedi:
فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا([33])**الأصمعيّ** dedi: Meselde: “**قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ**”; bununla, yerde genişlik vardı, kastedilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ م ت
استوت الأرض فما بها أمت وامتلأ السقاء فلم يبق فيه أمت‏.‏

##### Türkçe

أ م ت
Yer düzleşti; artık onda **أمت** yoktur. Ve kırba doldu; artık onda **أمت** kalmadı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَمَتَ الشيءَ يَأْمِتُه أَمْتاً، وأَمَّتَه: قَدَّرَهُ وحَزَرَه. ويُقال: كم أَمْتُ ما بَيْنَكَ وبين الكُوفة؟ أَي قَدْرُ. وأَمَتُّ القومَ آمِتُهم أَمْتاً إِذا حَزَرْتَهم. وأَمَتُّ الماءَ أَمْتاً إِذا قَدَّرْتَ ما بينك وبينه؛ قال رؤبة:
في بَلْدةٍ يَعْيا بها الخِرِّيتُ،
رَأْيُ الأَدِلاَّءِ بها شَتِيتُ،
أَيْهاتَ منها ماؤُها المَأْمُوتُ
المَأْمُوتُ: المَحْزُورُ. والخِرِّيتُ: الدَّليلُ الحاذِقُ. والشَّتِيتُ: المُتَفَرِّق، وعَنَى به ههنا المُخْتَلِفَ. الصحاح: وأَمَتُّ الشيءَ أَمْتاً قَصَدْته وقَدَّرْته؛ يُقال: هو إِلى أَجَلٍ مَأْمُوتٍ أَي مَوْقوتٍ. ويقال: امْتِ يا فلان، هذا لي، كم هو؟ أَي احْزِرْه كم هو؟ وقد أَمَتُّه آمِتُه أَمْتاً.
والأَمْتُ: المكانُ المرتفع.
وشيءٌ مأْمُوتٌ: معروف.
والأَمْتُ: الانْخفاضُ، والارْتفاعُ، والاختلافُ في الشيءِ. وأُمِّتَ بالشَّرِّ: أُبِنَ به؛ قال كثير عزة:
يَؤُوب أُولُو الحاجاتِ منه، إِذا بَدا
إِلى طَيِّبِ الأَثْوابِ، غيرِ مُؤَمَّتِ
والأَمْتُ: الطريقةُ الحَسَنة. والأَمْتُ: العِوَجُ. قال سيبويه: وقالوا أَمْتٌ في الحَجر لا فيكَ أَي لِيَكُن الأَمْتُ في الحجارة لا فيك؛ ومعناه: أَبقاكَ اللَّهُ بعد فَناءِ الحجارة، وهي مما يوصف بالخلول والبقاء، أَلا تراه كيف قال:
ما أَنْعَمَ العَيْش لو أَنَّ الفَتَى حَجَرٌ،
تَنْبُو الحَوادِثُ عنه، وهو مَلْمُومُ
ورَفعُوه وإِن كان فيه معنى الدعاءِ، لأَنه ليس بجارٍ على الفِعْل، وصار كقولك التُّرابُ له، وحَسُنَ الابتداءُ بالنكرة، لأَنه في قُوّة الدُّعاء. والأَمْتُ: الرَّوابي الصِّغارُ. والأَمْتُ: النَّبَكُ؛ وكذلك عَبَّرَ عنه ثعلب. والأَمْتُ: النِّبَاكُ، وهي التِّلالُ الصِّغار. والأَمْتُ: الوَهْدة بين كل نَشْزَيْن. وفي التنزيل العزيز: لا تَرَى فيها عِوَجاً ولاأَمْتاً؛ أَي لا انخفاض فيها، ولا ارْتفاعَ. قال الفراء: الأَمْتُ النَّبْكُ من الأَرض ما ارتفع، ويقال مَسايِلُ الأَوْدية ما تَسَفَّلَ. والأَمْتُ: تَخَلْخُلُ القِرْبة إِذا لم تُحْكَمْ أَفْراطُها. قال الأَزهري: سمعت العرب تقول: قد مَلأَ القِربة مَلأً لا أَمْتَ فيه أَي ليس فيه استرخاءٌ من شدَّة امْتِلائها. ويقال: سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه أَي لا ضَعْفَ فيه، ولا وَهْنَ. ابن الأَعرابي: الأَمْتُ وَهْدَةٌ بين نُشُوزٍ. والأَمْتُ: العَيْبُ في الفَم والثَّوْب والحجر. والأَمْتُ: أَن تَصُبَّ في القِرْبة حتى تَنْثنِي، ولا تَمْلأَها، فيكون بعضُها أَشرف من بعض،والجمع إِمَاتٌ وأُمُوتٌ. وحكى ثعلب: ليس في الخَمْر أَمْتٌ أَي ليس فيها شَكٌّ أَنها حرام. وفي حديث أَبي سعيد الخدري: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، قال: إِنَّ اللَّهَ حَرَّم الخمرَ، فلا أَمْتَ فيها، وأَنا أَنْهي عن السَّكَر والمُسْكِر؛ لا أَمْتَ فيها أَي لا عَيْبَ فيها. وقال الأَزهري: لا شكَّ فيها، ولا ارتيابَ أَنه من تنزيل رب العالمين؛ وقيل للشك وما يُرْتابُ فيه: أَمْتٌ لأَنَّ الأَمْتَ الحَزْرُ والتَّقدِير، ويدخُلهما الظَّنُّ والشك؛ وقول ابن جابر أَنشده شمر:
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ، لياليَ ساعَفَتْ
بها الدارُ، إِلاَّ أَنَّ جُمْلاً إِلى بُخْلِ
قال: لا أَمْتَ فيها أَي لا عَيْب فيها. قال أَبو منصور: معنى قول أَبي سعيد عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، إِنَّ اللَّه حَرَّم الخمر، فلا أَمْتَ فيها، معناه غَيْر معنى ما في البيت؛ أَراد أَنه حَرَّمها تحريماً لا هَوادةَ فيه ولا لِين، ولكنَّه شَدَّد في تحريمها، وهو من قولك سِرْتُ سَيْراً لا أَمْتَ فيه أَي لا وَهْنَ فيه ولا ضَعْفَ؛ وجائزٌ أَن يكون المعنى أَنه حَرَّمها تحريماً لا شك فيه؛ وأَصله من الأَمْتِ بمعنى الحَزْر، والتقدير، لأَنَّ الشك يدخلهما؛ قال العجاج:
ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ من أَمْتِ
أَي من فُتورٍ واسْتِرْخاءٍ.

##### Türkçe

**أَمَتَ** şeyi **يَأْمِتُه** **أَمْتاً**; ve **أَمَّتَه**: onu takdir etti ve tahmin etti.

Ve denilir: “Seninle Kûfe arasının **أَمْتُ**’ü ne kadardır?” yani: miktarı. Ve **أَمَتُّ** kavmi, onları **آمِتُهم** **أَمْتاً** (olarak), onları tahmin ettiğin zaman. Ve **أَمَتُّ** suyu **أَمْتاً** (olarak), seninle onun arasındakini takdir ettiğin zaman; Rü’be dedi ki:

Bir beldede ki orada kılavuz-izci aciz kalır,
Orada kılavuzların görüşü dağınıktır,
Heyhat! Ondan suyu **المَأْمُوتُ** (olan)!

**المَأْمُوتُ**: tahmin edilmiş olandır. Ve **الخِرِّيتُ**: mahir kılavuzdur.
Ve **الشَّتِيتُ**: dağınık olandır; burada onunla “farklı”yı kastetti.

Sıhâh: Ve **أَمَتُّ** şeyi **أَمْتاً** (olarak): ona yöneldim ve onu takdir ettim; denilir: o, **أَجَلٍ مَأْمُوتٍ**’a, yani vakitlendirilmişe (kadardır). Ve denilir: “**امْتِ** ey falan, bu benimdir, o ne kadardır?” yani: onu ne kadar olduğunu tahmin et. Ve onu **أَمَتُّه**; onu **آمِتُه** **أَمْتاً** (olarak).

Ve **الأَمْتُ**: yüksek yer.

Ve **مأْمُوتٌ** bir şey: bilinen.

Ve **الأَمْتُ**: alçaklık, yükseklik ve şeydeki farklılıktır.

Ve **أُمِّتَ** kötülükle: onunla ayırt edildi; Kesîr Azze dedi ki:

Ondan ihtiyaç sahipleri döner, o göründüğü zaman,
Elbiselerin hoşuna doğru; **مُؤَمَّتِ** olmayan.

Ve **الأَمْتُ**: güzel yoldur. Ve **الأَمْتُ**: eğriliktir. Sîbeveyh dedi ki: Ve dediler: “Taşta **أَمْتٌ**, sende değil” yani: **الأَمْتُ** taşlarda olsun, sende olmasın; manası: Allah seni taşların yok oluşundan sonra yaşatsın; hâlbuki onlar, ebedîlik ve kalıcılıkla nitelenen şeylerdendir; görmüyor musun nasıl dedi:

Genç adam taş olsaydı, hayat ne hoş olurdu,
Ondan olaylar sıyrılır; o ise derli toplu.

Ve onu, içinde dua manası olduğu hâlde, merfû kıldılar; çünkü fiile cârî değildir; “Ona toprak (olsun)” sözün gibi oldu; nekre ile başlangıç güzel oldu; çünkü o, dua kuvvetindedir. Ve **الأَمْتُ**: küçük tepeler. Ve **الأَمْتُ**: **النَّبَكُ**; Sa‘leb de onu böyle ifade etti. Ve **الأَمْتُ**: **النِّبَاكُ**; o da küçük tepelerdir. Ve **الأَمْتُ**: her iki tümsek arasındaki çukurluktur. Aziz tenzilde: “Orada eğrilik de **أَمْتاً** da görmezsin”; yani: onda alçaklık yoktur, yükseklik de yoktur. Ferrâ dedi ki: **الأَمْتُ**, yerden yükselen **النَّبْكُ**’tur; ve denilir: vadilerin akıntı yatakları, aşağı inen şeydir.

Ve **الأَمْتُ**: kırbanın, ağız bağları sağlam yapılmadığı zaman gevşekleşmesidir. Ezherî dedi ki: Arapların şöyle dediğini işittim: “Kırbayı, içinde **أَمْتَ** olmayan bir dolumla doldurdu” yani: aşırı doluluğunun şiddetinden, onda gevşeklik yoktur. Ve denilir: “İçinde **أَمْتَ** olmayan bir yürüyüşle yürüdük” yani: onda zayıflık yoktur, gevşeklik yoktur. İbnü’l-A‘râbî: **الأَمْتُ**, bir tümseklikler arasındaki çukurluktur.

Ve **الأَمْتُ**: ağızda, elbisede ve taşta ayıptır. Ve **الأَمْتُ**: kırbaya döküp de o bükülünceye kadar (dökmen), onu doldurmaman; böylece onun bir kısmı bir kısmından daha yüksek olur; çoğulu **إِمَاتٌ** ve **أُمُوتٌ**’tur. Sa‘leb nakletti: “Şarapta **أَمْتٌ** yoktur” yani: onun haram olduğunda şüphe yoktur. Ebû Saîd el-Hudrî’nin hadisinde: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Şüphesiz Allah şarabı haram kıldı; onda **أَمْتَ** yoktur; ben sarhoşluğu ve sarhoş ediciyi yasaklıyorum”; “onda **أَمْتَ** yoktur” yani: onda ayıp yoktur. Ezherî dedi ki: onda şüphe yoktur ve âlemlerin Rabbinin indirmesi olduğunda kuşku yoktur; ve şüpheye ve kuşku duyulana **أَمْتٌ** denildi; çünkü **الأَمْتُ** tahmin ve takdirdir; ve ikisine de zan ve şüphe girer; İbn Câbir’in sözü; Şemmer onun şu beytini okudu:

Cüml’de **أَمْتَ** yoktur; o gecelerde ki yardım etti,
Onunla yurt; ancak Cüml cimriliğe (meyillidir).

Dedi ki: “onda **أَمْتَ** yoktur” yani: onda ayıp yoktur. Ebû Mansûr dedi ki: Ebû Saîd’in Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, “Şüphesiz Allah şarabı haram kıldı; onda **أَمْتَ** yoktur” sözünün manası, beyittekinin manasından başkadır; onunla, onu gevşeklik ve yumuşaklık olmayan bir haram kılışla haram kıldığını kastetti; fakat onun haram kılınışında şiddet gösterdi; bu, “İçinde **أَمْتَ** olmayan bir yürüyüşle yürüdüm” sözündendir; yani: onda gevşeklik yoktur, zayıflık yoktur; caizdir ki mana, onu şüphesiz bir haram kılışla haram kıldığıdır; aslı, **الأَمْتِ**’ten “tahmin ve takdir” manasınadır; çünkü şüphe onlara girer; Accâc dedi ki:

Onun kervanının hareketinde **أَمْتِ** yoktur,

yani: gevşeklik ve rehavet yoktur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أمته، يأمته، أمتا: قدره وحزره، كأمته تأميتا. ويقال: كم أمت ما بينك وبين الكوفة ? أي: قدر. وأمت القوم، أمتا: إذا حزرتهم. وأمت الماء، أمتا: إذا قدرت ا بينك وبينه، قال رؤبة:
  في بلدة يعيا بها الخريت                      رأي الأدلاء بها شتيت أيهات منها ماؤها المأموت

  أي: المحزور. يقال: ائمت يا فلان هذا لي، كم هو ? أي: احزره كم هو. أمته، أمتا: قصده. يقال: هو إلى أجل مأموت، أي: مؤقت. وعبارة الصحاح: موقوت. وشيء مأموت: معروف. والأمت: المكان المرتفع. والأمت: الروابي الصغار. والأمت: النبك، وكذلك عبر عنه ثعلب. وقال الفراء: الأمت: النبك من الأرض: ما ارتفع، ويقال: مسايل الأودية: ما تسفل. وفي الصحاح الأمت: النباك، هي التلال الصغار. زاد غيره، عن ابن الأعرابي: والأمت: الوهدة بين كل نشزين. الأمت: الانخفاض، والارتفاع، وبه فسر قوله تعالى:  لاترى فيها عوجا ولا أمتا  أي: لا انخفاض فيها ولا ارتفاع، ومنه قولهم: استوت الأرض، فما بها أمت. الأمت: الاختلاف في الشيء. ج إمات بالكسر، وأموت بالضم، قال شيخنا: على الشذوذ، كأنهم ألحقوه بالمعتل. الأمت: الضعف والوهن، يقال: سرنا سيرا لا أمت فيه، أي: لا ضعف فيه ولا وهن؛ وقال العجاج:
  ما في انطلاق ركبه من أمت أي من فتور واسترخاء. الأمت: الطريقة الحسنة. الأمت: العوج، قال سيبويه: وقالوا أمت في الحجر، لا فيك. ومعناه: أبقاك الله تعالى بعد فناء الحجارة، وهي مما توصف بالخلود والبقاء. قال ابن سيده: رفعوه وإن كان فيه معنى الدعاء، لأنه ليس بجار على الفعل، وصار كقولك: التراب له، وحسن الابتداء بالنكرة؛ لأنه في قوة الدعاء. وهذا المثل، نقله شراح التسهيل وغيره، وأغفله الميداني وغيره. الأمت: العيب في الفم، وفي الثوب والحجر هكذا بالجر في غير ما نسخة، وضبطه بعضهم بالرفع، كأنه يريد: والأمت: الحجر، وما رأيته في ديوان. الأمت: أن يغلظ مكان ويرق مكان أي: يكون بعضه أشرف من بعض. والأمت: تخلخل القربة إذا لم تحكم أفراطها. قال الأزهري: سمعت العرب تقول: قد ملأ القربة ملأ لا أمت فيه، أي ليس فيه استرخاء من شدة امتلائها. وفي قول بعض: الأمت: أن تصب في القربة حتى تنثني ولا تملأها، فيكون بعضها أشرف من بعض، والجمع: إمات، وأموت. والمؤمت، كمعظم: المملوء. وفي الأساس: وامتلأ السقاء، فلم يبق فيه أمت. أمت بالشر: أبن به، قال كثير عزة:
  يؤوب أولو الحاجات منه إذا بدا                      إلى طيب الأثواب غير مؤمت المؤمت: هو المتهم بالشر ونحوه. حكى ثعلب: الخمر حرمت من باب كرم. وفي نسخة: بالمبني للمجهول من باب التفعيل: لا أمت فيها، أي لا شك في حرمتها وقد ورد هذا في حديث أبي سعيد الخدري: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال:  إن الله حرم الخمر، فلا أمت فيها، وأنا أنهى عن السكر والمسكر  قوله: لا أمت فيها، أي: لا عييب فيها. وقال الأزهري: لاشك فيها، ولا ارتياب. وقيل للشك وما يرتاب فيه: أمت، لأن الأمت: الحزر والتقدير، ويدخلهما الظن والشك. وقول ابن جابر، أنشده شمر:
  ولا أمت في جمل ليالي ساعفت                      بها الدار إلا أن جملا إلى بخل قال: لا أمت فيها، أي: لا عيب فيها. وقال أبو منصور: معنى قول أبي سعيد الخدري في الحديث المتقدم غير معنى ما في البيت. أراد: أنه حرمها تحريما لا هوادة فيه ولا لين، ولكنه شدد في تحريمها، وهو من قولك: سرت سيرا لا أمت فيه، أي: لا وهن فيه، ولا ضعف. وجائز أن يكون المعنى أنه حرمها تحريما لا شك فيه، وقد تقدم.

##### Türkçe

**أمته**، **يأمته**، **أمتا**: onu takdir etti ve onu tahmin etti; **أمته**’yi **تأميتا** (şeklinde) gibi. Ve denilir: “Seninle Kûfe arasındaki ne kadar **أمت**?” yani: takdir (et). Ve **أمت القوم**، **أمتا**: onları tahmin ettiğinde. Ve **أمت الماء**، **أمتا**: seninle onun arasını takdir ettiğinde; Rü’be dedi ki:
  Bir beldede ki orada kılavuz acze düşer
  Orada delillerin görüşü dağınıktır
  Heyhat! ondan onun suyu **المأموت**

yani: tahmin edilmiş olan. Denilir: “Ey falan, bunu benim için **ائمت**; o ne kadardır?” yani: onu tahmin et, ne kadardır. **أمته**، **أمتا**: ona yöneldi. Denilir: “O, **أجل مأموت**’a kadardır” yani: vakitlendirilmiş. Ve Sıhâh’ın ibaresi: vakitlendirilmiş. Ve **شيء مأموت**: bilinen. Ve **الأمت**: yüksek yer. Ve **الأمت**: küçük tepeler. Ve **الأمت**: **النبك**; Sa‘leb de onu bununla ifade etti. Ferrâ dedi: **الأمت**: yerden **النبك**: yükselen şey; ve denilir: vadilerin akıntı yatakları: alçalan şey. Ve Sıhâh’ta **الأمت**: **النباك**; onlar küçük tepelerdir. Başkası, İbnü’l-A‘râbî’den olarak artırdı: ve **الأمت**: her iki tümsek arasındaki çukur. **الأمت**: alçalma ve yükselme; onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: **لاترى فيها عوجا ولا أمتا** yani: onda ne alçalma vardır ne yükselme. Ve ondan onların sözü: “Yer düz oldu; onda **أمت** yoktur.” **الأمت**: şeydeki farklılık. Çoğulu: kesre ile **إمات** ve damme ile **أموت**. Şeyhimiz dedi: şâzlık üzere; sanki onu mu‘tel’e ilhak ettiler. **الأمت**: zayıflık ve gevşeklik; denilir: “Zayıflık ve gevşeklik olmayan bir yürüyüşle yürüdük” yani: onda ne zayıflık vardır ne gevşeklik. ‘Accâc dedi ki:
  Onun bineklerinin atılışında **أمت** yoktur
yani: ne gevşeme ne salıverme. **الأمت**: güzel yol. **الأمت**: eğrilik. Sîbeveyh dedi: Ve dediler: “Taşta **أمت** (olsun), sende değil.” Manası: Yüce Allah seni taşların yok oluşundan sonra yaşatsın; taşlar ise ebedîlik ve kalıcılıkla nitelenen şeylerdendir. İbn Sîde dedi: Onda dua manası bulunsa da onu merfû kıldılar; çünkü fiil üzere cârî değildir; “Toprak onun olsun” sözün gibi oldu; nekre ile başlangıç güzeldir; çünkü o, dua kuvvetindedir. Bu meseli, Teshîl şârihleri ve başkası nakletti; Meydânî ve başkası onu ihmal etti. **الأمت**: ağızda ayıp; ve elbisede ve taşta—birçok nüshada cer ile böyledir; bazıları onu ref‘ ile ضبط etti; sanki muradı: ve **الأمت**: taş; ve onu bir divanda görmedim. **الأمت**: bir yerin kalınlaşıp bir yerin incelmesi; yani: onun bir kısmının bir kısmından daha yüksek olması. Ve **الأمت**: kırbanın, bağları sağlam yapılmadığında gevşemesi. Ezherî dedi: Arapların şöyle dediğini işittim: “Kırbayı, içinde **أمت** olmayan bir dolduruşla doldurdu” yani: şiddetli doluluğundan dolayı onda gevşeklik yoktur. Bazısının sözünde: **الأمت**: kırbaya dökmen; ta ki o bükülür de onu doldurmazsın; böylece onun bir kısmı bir kısmından daha yüksek olur. Çoğulu: **إمات** ve **أموت**. Ve **المؤمت**—**معظم** vezninde: doldurulmuş olan. Esâs’ta: “Su tulumu doldu; onda **أمت** kalmadı.” **أمت بالشر**: onu onunla ayıpladı. Kesîr ‘Azze dedi ki:
  Ondan, göründüğünde, ihtiyaç sahipleri döner
  Elbiseleri temiz olan, **مؤمت** olmayan (kimse)ye

**المؤمت**: şer ve benzeriyle itham edilen kimsedir. Sa‘leb rivayet etti: “Şarap, **كرم** bâbından haram kılındı.” Bir nüshada: tef‘îl bâbından meçhul bina ile: “Onda **أمت** yoktur” yani: onun haramlığında şüphe yoktur. Bu, Ebû Sa‘îd el-Hudrî hadîsinde vârid olmuştur: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Allah şarabı haram kıldı; onda **أمت** yoktur; ben sarhoşluğu ve sarhoş ediciyi yasaklıyorum.” Onun sözü: “Onda **أمت** yoktur” yani: onda ayıp yoktur. Ezherî dedi: onda şüphe yoktur ve tereddüt yoktur. Ve şüpheye ve kendisinde tereddüt edilene **أمت** denildi; çünkü **الأمت**: tahmin ve takdirdir; ve onlara zan ve şüphe girer. İbn Câbir’in sözü—Şemmer onu inşâd etti:
  Yardım eden gecelerin toplamında **أمت** yoktur
  Onda yurt; ancak Cemel cimriliğe (meyleder)

Dedi: “Onda **أمت** yoktur” yani: onda ayıp yoktur. Ebû Mansûr dedi: Ebû Sa‘îd el-Hudrî’nin, geçen hadisteki sözünün manası, beyittekinin manasından başkadır. Muradı: onu, içinde müsamaha ve yumuşaklık olmayan bir haram kılışla haram kıldı; fakat onun haramlığında şiddet gösterdi. Bu, senin sözünden (gelir): “Zayıflık olmayan bir yürüyüşle yürüdüm” yani: onda gevşeklik yoktur ve zayıflık yoktur. Ve câizdir ki mana, onu şüphesiz bir haram kılışla haram kıldı olsun; ve bu, daha önce geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: امت

أَمَتَهُ
1 أَمَتَهُ ذ , (T, S, M, K,) aor. اَمِتَ , (T, M, K,) inf. N. أَمْتٌ, (T, S, M,) He measured it; determined its measure, quantity, or the like; computed, or conjectured, its measure, quantity, &c.; (T, S, * M, K;) as also ↓ امّتهُ, (M, K,) inf. n. تَأْمِيتٌ. (TA.) You say, اِيمِتْ يَا فُلَانُ هٰذَا لِى كَمْ هُوَ Compute thou, O such a one, this, for me, how many it is. (T.) And أَمَتَ القَوْمَ He computer, or conjectured, the number of the people, or company of men. (T.) And أَمَتَ المَآءَ He measured, or computed, the distance between him and the water. (T.) ― -b2- Also, (S, K,) aor. as above, (K,) and so the inf. n., (S,) i. q. قَصَدَهُ [He tended, repaired, betook himself, or directed his course, to it, or towards it; aimed at it; sought after it; or intended, or purposed, it]; (S, K;) namely, a thing. (S.)

أمّتهُ
2 أمّتهُ ذ : see 1. ― -b2- أُمِّتَ بِلشَّرِّ He was suspected of evil. (M, TA.)

أَمْتٌ
أَمْتٌ ذ A measure of distance [&c.]; as in the saying, كَمْ أَمْتُ بَيْنَكَ مَا بَيْنَ الكُوفَةِ What is the measure of the distance between thee and El-Koofeh? (T, TA.) -A2- Doubt: (Th, T, M:) said to be so termed because this word signifies the “ computing, or conjecturing, measure, quantity, and the like, ” in which there is doubt. (T, TA.) [See 1.] So in the following ex.: الخَمْرُ حَرُمَتْ لَا أَمْتَ فِيهَا Wine is unlawful: there is no doubt respecting the unlawfulness of it: (Sh, Th, T, K:) or the meaning is, there is no indulgence, or lenity, with respect to it; from أَمْتٌ as signifying “feebleness, or weakness,” in a journey, or pace. (T, TA.) And in the saying, لَيْسَ فى الخَمْرِ أَمْتٌ There is no doubt respecting wine, that it is unlawful. (Th, M.) [Or in the like of these two instances it signifies] Disagreement, or diversity of opinion, (اِخْتِلَافٌ,) respecting a thing (فِى شَىْءٍ). (M, K.) -A3- Curvity, crookedness, distortion, or unevenness: (M, K:) ruggedness in one place and smoothness in another; (K;) [inequality of surface;] one part being higher, or more prominent, than another: (TA:) an elevated place: (T, S, K:) small mounds: (Fr, Th, T, S, M, K:) or what is elevated, of ground: or, as some say, water-courses of valleys, such as are low, or depressed: (Fr, T, TA:) small hills; hillocks: (M, TA:) a hollow, or depressed place, between any two elevated portions of ground &c.: (IAar, T, M:) depression and elevation, or lowness and highness, (S, M, A, K,) in the ground; (A;) used in this sense in the Kur xx. 106; (S;) and the same in a water-skin not completely filled: (S, A: *) or laxity in a water-skin when it is not well filled so as to overflow: (T, * TA:) or a [consequence of] pouring [water] into a skin until it doubles, or creases, and not filling it; so that one part of it is higher, or more prominent, than another: (M, TA:) pl. اِمَاتٌ (M, K, TA, but in some copies of the K آمَاتٌ, and in the CK اَماتٌ,) and أُمُوتٌ. (M, K.) You say, اسْتَوَتِ الأَرْضُ فَمَا بَهَا أَمْتٌ The earth, or ground, was even, so that there was not in it any depression and elevation. (A, TA.) And اِمْتَلَأَ السِّقَآءُ فَمَا بِهِ أَمْتٌ The skin became full, so that there was not in it any depression  [of one part of its surface] and elevation [of another part]. (S, A. *) Az says, (TA,) I have heard the Arabs say, قَدْ مَلَأَ القِرْبَةَ مَلْأً لَا أَمْتَ فِيهِ He had filled the water-skin so full that there was no laxity in it. (T, TA.) ― -b2- A fault, a defect, an imperfection, a blemish, or the like, (T, M, K,) in the mouth, and in a garment, or piece of cloth, and in a stone. (M, K.) [Hence the saying,] أَمْتٌ فِى الحَجَرِ لَا فِيكَ i. e. [May there be a defect, or the like,] in stones; not in thee: meaning, may God preserve thee when the stones shall have perished: (Sb, M:) امت is here put in the nom. case, though the phrase is significant of a prayer, because it is not a verbal word: the phrase is like التُّرابُ لَهْ: and the commencing the sentence with an indeterminate noun is approvable because it is virtually a prayer. (M.) This prov. is mentioned by the expositors of the Tes-heel: not by Meyd. (TA.) ― -b3- Weakness; feebleness; (T, K;) langour; remissness. (TA.) You say, سِرْنَا سَيْرًا لَا أَمْتَ فِيهِ We performed a journey, or went a pace, in which was no weakness, or feebleness [&c.]. (T, TA.) -A4- A good way, course, mode, or manner, of acting, or conduct, or the like. (T, K.)

مُؤَمَّتٌ
مُؤَمَّتٌ ذ Suspected of evil and the like. (K.) [See 2.] -A2- [A water-skin] filled [so as to be equally distended: see أَمْتٌ]. (K.)

مَآْءٌ مَأْمُوتٌ
مَآْءٌ مَأْمُوتٌ ذ A water of which the distance is computed, or conjectured. (TA.) ― -b2- هُوَ اِلَى أَجَلٍ مَاْمُوتٍ It is until a determined, defined, or definite, period. (S, K. *) ― -b3- شَىْءٌ مَأْمُوتٌ A thing that is known. (M, TA.) [And so مَوْمُوتٌ.]

##### Türkçe

أَمَتَهُ
1 **أَمَتَهُ** ذ , (T, S, M, K,) muzâri‘i **اَمِتَ** , (T, M, K,) mastar ismi **أَمْتٌ**, (T, S, M,) Onu ölçtü; onun ölçüsünü, miktarını veya benzerini belirledi; onun ölçüsünü, miktarını vb. hesapladı yahut tahmin etti; (T, S, * M, K;) ve yine ↓ **امّتهُ**, (M, K,) mastar ismi **تَأْمِيتٌ**. (TA.) Şöyle dersin: **اِيمِتْ يَا فُلَانُ هٰذَا لِى كَمْ هُوَ** Bunu, ey falan, benim için, kaç olduğunu hesapla. (T.) Ve **أَمَتَ القَوْمَ** Kavmin, yahut erkekler topluluğunun sayısını hesapladı veya tahmin etti. (T.) Ve **أَمَتَ المَآءَ** Kendisi ile su arasındaki mesafeyi ölçtü veya hesapladı. (T.) ― -b2- Yine, (S, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (K,) ve mastar ismi de öyle, (S,) **قَصَدَهُ** ile aynı anlamdadır [ona yöneldi; ona doğru gitti; ona yöneldi; ona nişan aldı; onu aradı; yahut onu kastetti, yahut amaçladı]; (S, K;) yani, bir şey. (S.)

أمّتهُ
2 **أمّتهُ** ذ : 1’e bak. ― -b2- **أُمِّتَ بِلشَّرِّ** Kötülükle itham olundu. (M, TA.)

أَمْتٌ
**أَمْتٌ** ذ Mesafe ölçüsü [vb.]; şu sözde olduğu gibi: **كَمْ أَمْتُ بَيْنَكَ مَا بَيْنَ الكُوفَةِ** Seninle Kûfe arasındaki mesafenin ölçüsü ne kadardır? (T, TA.) -A2- Şüphe: (Th, T, M:) bu kelimenin böyle adlandırıldığı söylenmiştir; çünkü bu kelime “ölçüyü, miktarı ve benzerini hesaplama veya tahmin etme”yi ifade eder; bunda şüphe vardır. (T, TA.) [1’e bak.] Şu örnekte de böyledir: **الخَمْرُ حَرُمَتْ لَا أَمْتَ فِيهَا** Şarap haram kılındı: onun haramlığı hakkında şüphe yoktur: (Sh, Th, T, K:) yahut anlamı: onun hakkında müsamaha yahut yumuşaklık yoktur; yolculukta yahut yürüyüşte “zayıflık, yahut güçsüzlük” anlamındaki **أَمْتٌ**’ten. (T, TA.) Ve şu sözde: **لَيْسَ فى الخَمْرِ أَمْتٌ** Şarap hakkında, onun haram olduğuna dair şüphe yoktur. (Th, M.) [Yahut bu iki örneğin benzerinde şu anlama gelir:] Bir şey hakkında (فِى شَىْءٍ) ihtilaf yahut görüş ayrılığı, (**اِخْتِلَافٌ**). (M, K.) -A3- Eğrilik, çarpıklık, bozulma, yahut düzensizlik: (M, K:) bir yerde pürüzlülük ve başka bir yerde yumuşaklık; (K;) [yüzey eşitsizliği;] bir kısmın diğerinden daha yüksek, yahut daha çıkıntılı olması: (TA:) yüksek bir yer: (T, S, K:) küçük tümsekler: (Fr, Th, T, S, M, K:) yahut yerden yüksek olan şey: yahut bazılarına göre, vadilerin su yolları; alçak yahut çökük olanlar: (Fr, T, TA:) küçük tepeler; tepecikler: (M, TA:) yerin vb. iki yüksek kısmı arasında bir çukur yahut çökük yer: (IAar, T, M:) yerde çöküklük ve yükseklik, yahut alçaklık ve yükseklik, (S, M, A, K,) (A;) Kur’ân xx. 106’da bu anlamda kullanılmıştır; (S;) ve tamamen doldurulmamış bir su tulumunda da aynısı: (S, A: *) yahut taşacak şekilde iyi doldurulmadığında su tulumunda gevşeklik: (T, * TA:) yahut bir tuluma [su] döküp onu iki kat yapıncaya yahut kırıştırıncaya kadar dökme ve onu doldurmama [sonucu]; öyle ki onun bir kısmı diğerinden daha yüksek yahut daha çıkıntılı olur: (M, TA:) çoğulu **اِمَاتٌ** (M, K, TA, fakat K’nın bazı nüshalarında **آمَاتٌ**, CK’da **اَماتٌ**, ) ve **أُمُوتٌ**. (M, K.) Şöyle dersin: **اسْتَوَتِ الأَرْضُ فَمَا بَهَا أَمْتٌ** Yer düz oldu; onda çöküklük ve yükseklik yoktu. (A, TA.) Ve **اِمْتَلَأَ السِّقَآءُ فَمَا بِهِ أَمْتٌ** Tulum doldu; onda bir kısmın çöküklüğü [yüzeyinin] ve diğer kısmın yüksekliği yoktu. (S, A. *) Ez der ki, (TA,) Arapların şöyle dediğini işittim: **قَدْ مَلَأَ القِرْبَةَ مَلْأً لَا أَمْتَ فِيهِ** Su tulumunu öyle dolu doldurdu ki onda gevşeklik yoktu. (T, TA.) ― -b2- Ağızda, ve bir elbisede yahut kumaş parçasında, ve bir taşta, (M, K,) kusur, ayıp, noksanlık, leke, yahut benzeri. (T, M, K.) [Bundan şu söz:] **أَمْتٌ فِى الحَجَرِ لَا فِيكَ** yani [kusur yahut benzeri] taşlarda olsun; sende olmasın: anlamı, taşlar yok olup gittiğinde Allah seni korusun: (Sb, M:) burada **امت** dua anlamı taşıyan bir ibare olduğu hâlde merfû kılınmıştır; çünkü fiilî bir kelime değildir: ibare **التُّرابُ لَهْ** gibidir: ve cümleye nekre bir isimle başlamak caizdir; çünkü o, hükmen bir duadır. (M.) Bu darbımesel Tes-heel şârihleri tarafından zikredilmiştir: Meyd tarafından değil. (TA.) ― -b3- Zayıflık; güçsüzlük; (T, K;) bitkinlik; gevşeklik. (TA.) Şöyle dersin: **سِرْنَا سَيْرًا لَا أَمْتَ فِيهِ** İçinde zayıflık yahut güçsüzlük [vb.] olmayan bir yürüyüşle yol aldık. (T, TA.) -A4- İyi bir yol, gidiş, tarz, yahut davranış biçimi, yahut benzeri. (T, K.)

مُؤَمَّتٌ
**مُؤَمَّتٌ** ذ Kötülük ve benzeriyle itham olunan. (K.) [2’ye bak.] -A2- [Bir su tulumu] doldurulmuş [eşitçe gerilmiş olacak şekilde: **أَمْتٌ**’e bak]. (K.)

مَآْءٌ مَأْمُوتٌ
**مَآْءٌ مَأْمُوتٌ** ذ Mesafesi hesaplanan yahut tahmin edilen bir su. (TA.) ― -b2- **هُوَ اِلَى أَجَلٍ مَاْمُوتٍ** O, belirlenmiş, sınırlandırılmış, yahut belirli bir süreye kadardır. (S, K. *) ― -b3- **شَىْءٌ مَأْمُوتٌ** Bilinen bir şey. (M, TA.) [Ve yine **مَوْمُوتٌ**.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءمت

أمَتَ
أمَتَ I ( n. ac. أَمْت 1 ),
a.  Measured.

أَمْت
أَمْت 1 , ( pl. اِمَاْت 23 ,  أُمُوْت 27 ,  آمَاْت 38 ),
a.  Measure of distance.

b.  Disagreement.

c.  Curvity; distortion.

d.  Weakness.

e.  Hill.

##### Türkçe

أمَتَ
**أمَتَ** I (mastarı **أَمْت** 1),
a. Ölçtü.

**أَمْت**
**أَمْت** 1, (çoğulu **اِمَاْت** 23, **أُمُوْت** 27, **آمَاْت** 38),
a. Mesafe ölçüsü.

b. İhtilaf.

c. Eğrilik; çarpıklık.

d. Zayıflık.

e. Tepe.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءمت

ءمت
أَمَتَ - يَأْمِتُ
أَمَتَ - يَأْمِتُ - أَمْت
أَمَتَ - يَأْمِتُ + كائن + شيئاً: ضد " سوّى - يسوي": جعله غير سوي للأمور، وغير مستوي للأشياء: جعله يعاني الأمر من عيوب في  سيره وفعله، أو يعاني الكائن أو الشيء من مطبات ووهدات وارتفاعات وانخفاضات في سطحه ومساره
أَمْت: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل من " أَمَتَ - يَأْمِتُ ": وهو بمعنى مفعول : غير السوي: الذي جعل فيه ارتفاع وانخفاض في في المسار : عدم الانتظام في المسار أو في السير
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " دفع وتحريك وخفض كائن أو سطح للأسفل"، وهي:
خَسَفَ - يَخْسِفُ، دَلَكَ - يَدْلُكُ، خَفَضَ - يَخْفِضُ، أَمَتَ - يَأمِتُ، دَلا - يَدْلُوْ، خَمَصَ _ يَخْمُصُ
يفرق لفظاً :
أَمِمَ ( أمِمَتْ) - يَؤُمُّ (تؤُمُّ) + كائنة + كائناً: تكون له أماً: تكون أصلا لوجود شيء أو تربيته أو إصلاحه أو مبدئه
أَمَّ ( أمَمَ) - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعول واحد)+ كائن + كائناً أو شيئاً: يتجه إليه ويتبعه ويجعله إمامه: يتحرك متجهاً إليه جاعلاً إياه المحدد
أَمَّ- يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين) + كائن + كائنين أو شيئين أو أكثر: جمعها وربطها ولزمها بعضها إلى بعض
أَمِيَ(أَمِيَتْ) - تَأمَى - أَمُوَ(أَمُوَت) + الكائن: يصير عبداً ويقبل بالعبودية ويرضاها
آمَ - يَئيْمُ ( آمَت - تَأيْمُ ) + الرجل أو المرأة: يعنس أو تعنس: تصير أو تكون المرأة  من غير زوج ، ويكون أو يصير الرجل من غير زوج
أَمَتَ - يَأْمِتُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: ضد " سوي - يسوى": غير سوي للأمور، وغير مستوي للأشياء
يَمِمَ - يَيْمَمُ + كائن + مكاناً أو جهة أو شيئاً: توجه وقصد وتوخى الشيء أو المكان أو الجهة
أمت - أمتاً
 	﴿لا ترى فيها عوجا ولا أمتا(107)﴾ طه
مختار الصحاح
وقال ﴿لا ترى فيها عوجا ولا أمتا﴾ أي انخفاضا وارتفاعا
معجم الفرائد القرآنية:
أ  م  ت
" أَمْتاً " في قوله تعالى " لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلا أَمْتاً" (107) طه .
الأَمْتُ : النتوء اليسير، ومعنى الآية لا ارتفاع فيها ولا انخفاض فهي مستوية
ملخص اللسان
1.	أَمَتَ الشيءَ يَأْمِتُه أَمْتاً، وأَمَّتَه: قَدَّرَهُ وحَزَرَه.
2.	وأَمَتُّ الشيءَ أَمْتاً قَصَدْته وقَدَّرْته؛
3.	والأَمْتُ: المكانُ المرتفع.
4.	والأَمْتُ: الانْخفاضُ، والارْتفاعُ، والاختلافُ في الشيءِ.
5.	والأَمْتُ:  الوَهْدة بين كل نَشْزَيْن. لا تَرَى فيها عِوَجاً
6.	ولاأَمْتاً؛ أَي لا انخفاض فيها، ولا ارْتفاعَ.
7.	لا أَمْتَ فيها أَي لا عَيْبَ فيها.
8.	والأَمْتُ: العِوَجُ.
9.	والأَمْتُ: الرَّوابي الصِّغارُ.
10.	والأَمْتُ: النَّبَكُ؛ وهي التِّلالُ الصِّغار.
11.	الأَمْتُ  النَّبْكُ من الأَرض ما ارتفع،
12.	كم أَمْتُ ما بَيْنَكَ وبين الكُوفة؟ أَي قَدْرُ.
13.	وأَمَتُّ  القومَ آمِتُهم أَمْتاً إِذا حَزَرْتَهم.
14.	وأَمَتُّ الماءَ أَمْتاً إِذا  قَدَّرْتَ ما بينك وبينه؛
15.	ماؤُها المَأْمُوتُ  المَأْمُوتُ: المَحْزُورُ.
16.	هو إِلى  أَجَلٍ مَأْمُوتٍ أَي مَوْقوتٍ.
17.	وشيءٌ مأْمُوتٌ: معروف.
18.	وأُمِّتَ بالشَّرِّ: أُبِنَ به؛
19.	والأَمْتُ: الطريقةُ الحَسَنة.
20.	أَمْتٌ في الحَجر لا فيكَ أَي لِيَكُن الأَمْتُ في الحجارة لا فيك؛
21.	والأَمْتُ: تَخَلْخُلُ القِرْبة إِذا لم تُحْكَمْ أَفْراطُها.
22.	لا أَمْتَ فيه أَي ليس فيه  استرخاءٌ من شدَّة امْتِلائها.
23.	سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه أَي لا  ضَعْفَ فيه، ولا وَهْنَ.
24.	الأَمْتُ وَهْدَةٌ بين نُشُوزٍ.
25.	والأَمْتُ: العَيْبُ في الفَم والثَّوْب والحجر.
26.	والأَمْتُ: أَن تَصُبَّ في  القِرْبة حتى تَنْثنِي، ولا تَمْلأَها،
27.	ليس في الخَمْر أَمْتٌ أَي ليس فيها شَكٌّ  أَنها حرام.
28.	أَمْتٌ لأَنَّ الأَمْتَ الحَزْرُ والتَّقدِير، ويدخُلهما  الظَّنُّ والشك؛
29.	سِرْتُ  سَيْراً لا أَمْتَ فيه أَي لا وَهْنَ فيه ولا ضَعْفَ؛
30.	ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ من أَمْتِ  أَي من فُتورٍ واسْتِرْخاءٍ.
لسان العرب
● -   أمت: أَمَتَ الشيءَ يَأْمِتُه أَمْتاً، وأَمَّتَه: قَدَّرَهُ وحَزَرَه.  ويُقال: كم أَمْتُ ما بَيْنَكَ وبين الكُوفة؟ أَي قَدْرُ. وأَمَتُّ  القومَ آمِتُهم أَمْتاً إِذا حَزَرْتَهم. وأَمَتُّ الماءَ أَمْتاً إِذا  قَدَّرْتَ ما بينك وبينه؛ قال رؤبة:  في بَلْدةٍ يَعْيا بها الخِرِّيتُ،  رَأْيُ الأَدِلاَّءِ بها شَتِيتُ،  أَيْهاتَ منها ماؤُها المَأْمُوتُ  المَأْمُوتُ: المَحْزُورُ. والخِرِّيتُ: الدَّليلُ الحاذِقُ.  والشَّتِيتُ: المُتَفَرِّق، وعَنَى به ههنا المُخْتَلِفَ.  الصحاح: وأَمَتُّ الشيءَ أَمْتاً قَصَدْته وقَدَّرْته؛ يُقال: هو إِلى  أَجَلٍ مَأْمُوتٍ أَي مَوْقوتٍ. ويقال: امْتِ يا فلان، هذا لي، كم هو؟ أَي  احْزِرْه كم هو؟ وقد أَمَتُّه آمِتُه أَمْتاً.  والأَمْتُ: المكانُ المرتفع.  وشيءٌ مأْمُوتٌ: معروف.  والأَمْتُ: الانْخفاضُ، والارْتفاعُ، والاختلافُ في الشيءِ.  وأُمِّتَ بالشَّرِّ: أُبِنَ به؛ قال كثير عزة:  يَؤُوب أُولُو الحاجاتِ منه، إِذا بَدا  إِلى طَيِّبِ الأَثْوابِ، غيرِ مُؤَمَّتِ  والأَمْتُ: الطريقةُ الحَسَنة. والأَمْتُ: العِوَجُ. قال سيبويه: وقالوا  أَمْتٌ في الحَجر لا فيكَ أَي لِيَكُن الأَمْتُ في الحجارة لا فيك؛  ومعناه: أَبقاكَ اللَّهُ بعد فَناءِ الحجارة، وهي مما يوصف بالخلول والبقاء،  أَلا تراه كيف قال:  ما أَنْعَمَ العَيْش لو أَنَّ الفَتَى حَجَرٌ،  تَنْبُو الحَوادِثُ عنه، وهو مَلْمُومُ  ورَفعُوه وإِن كان فيه معنى الدعاءِ، لأَنه ليس بجارٍ على الفِعْل، وصار  كقولك التُّرابُ له، وحَسُنَ الابتداءُ بالنكرة، لأَنه في قُوّة  الدُّعاء. والأَمْتُ: الرَّوابي الصِّغارُ. والأَمْتُ: النَّبَكُ؛ وكذلك عَبَّرَ  عنه ثعلب. والأَمْتُ: النِّبَاكُ، وهي التِّلالُ الصِّغار. والأَمْتُ:  الوَهْدة بين كل نَشْزَيْن. وفي التنزيل العزيز: لا تَرَى فيها عِوَجاً  ولاأَمْتاً؛ أَي لا انخفاض فيها، ولا ارْتفاعَ. قال الفراء: الأَمْتُ  النَّبْكُ من الأَرض ما ارتفع، ويقال مَسايِلُ الأَوْدية ما تَسَفَّلَ.  والأَمْتُ: تَخَلْخُلُ القِرْبة إِذا لم تُحْكَمْ أَفْراطُها. قال الأَزهري:  سمعت العرب تقول: قد مَلأَ القِربة مَلأً لا أَمْتَ فيه أَي ليس فيه  استرخاءٌ من شدَّة امْتِلائها. ويقال: سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه أَي لا  ضَعْفَ فيه، ولا وَهْنَ. ابن الأَعرابي: الأَمْتُ وَهْدَةٌ بين نُشُوزٍ.  والأَمْتُ: العَيْبُ في الفَم والثَّوْب والحجر. والأَمْتُ: أَن تَصُبَّ في  القِرْبة حتى تَنْثنِي، ولا تَمْلأَها، فيكون بعضُها أَشرف من بعض،والجمع  إِمَاتٌ وأُمُوتٌ. وحكى ثعلب: ليس في الخَمْر أَمْتٌ أَي ليس فيها شَكٌّ  أَنها حرام. وفي حديث أَبي سعيد الخدري: أَن النبي، صلى اللَّه عليه  وسلم، قال: إِنَّ اللَّهَ حَرَّم الخمرَ، فلا أَمْتَ فيها، وأَنا أَنْهي عن  السَّكَر والمُسْكِر؛ لا أَمْتَ فيها أَي لا عَيْبَ فيها. وقال الأَزهري:  لا شكَّ فيها، ولا ارتيابَ أَنه من تنزيل رب العالمين؛ وقيل للشك وما  يُرْتابُ فيه: أَمْتٌ لأَنَّ الأَمْتَ الحَزْرُ والتَّقدِير، ويدخُلهما  الظَّنُّ والشك؛ وقول ابن جابر أَنشده شمر:  ولا أَمْتَ في جُمْلٍ، لياليَ ساعَفَتْ  بها الدارُ، إِلاَّ أَنَّ جُمْلاً إِلى بُخْلِ  قال: لا أَمْتَ فيها أَي لا عَيْب فيها. قال أَبو منصور: معنى قول أَبي  سعيد عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، إِنَّ اللَّه حَرَّم الخمر، فلا  أَمْتَ فيها، معناه غَيْر معنى ما في البيت؛ أَراد أَنه حَرَّمها تحريماً  لا هَوادةَ فيه ولا لِين، ولكنَّه شَدَّد في تحريمها، وهو من قولك سِرْتُ  سَيْراً لا أَمْتَ فيه أَي لا وَهْنَ فيه ولا ضَعْفَ؛ وجائزٌ أَن يكون  المعنى أَنه حَرَّمها تحريماً لا شك فيه؛ وأَصله من الأَمْتِ بمعنى  الحَزْر، والتقدير، لأَنَّ الشك يدخلهما؛ قال العجاج:  ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ من أَمْتِ  أَي من فُتورٍ واسْتِرْخاءٍ.
مقاييس اللغة:
(أمت) الهمزة والميم والتاء أصلٌ واحد لا يقاس عليه، وهو الأَمْتُ، قال الله تعالى: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [طه 107]. قال الخليل: العِوَج والأمْتُ بمعنىً واحد. وقال آخرون - وهو ذلك المعنى - إنّ الأمْتَ أن يغلُظ مكانٌ ويَرِقّ مكان.
القاموس المحيط:
أمَتَه يَأْمِتُه قَدَّرَه، وحَزَرَه، كأَمَّتَه، وقَصَدَه. وأجَلٌ مأموتٌ مُؤَقَّتٌ. والأَمْتُ المكانُ المُرْتَفِعُ، والتِّلالُ الصِّغارُ، والانْخِفاضُ والارْتِفاعُ، والاخْتلافُ في الشيء، ج إماتٌ وأُموتٌ، والضَّعْفُ والوَهْنُ، والطَّريقةُ الحَسَنةُ، والعِوَجُ، والعَيْبُ في الفَمِ وفي الثَّوْبِ والحَجَرِ، وأنْ يَغْلُظَ مكانٌ ويَرِقَّ مكانٌ. والمُؤَمَّتُ المَمْلوءُ، والمُتَّهَمُ بالشَّرِّ ونحوِهِ. و " الخَمْرُ حُرِّمَتْ لا أمْتَ فيها " أي لا شَكَّ في حُرْمَتِها.
تاج العروس:
أ م ت
أَمَتَه يَأْمَتُه أَمْتاً : قَدَّرَه وحَزَرَه كأَمَّته تأْميتاً . ويقال : كم أَمْتُ ما بينَك وبين الكوفةِ ؟ أي : قَدْرُ . وأَمَتُّ القَومَ أمْتاً : إذا حَزَرْتَهم . وأَمَتُّ الماءَ أَمْتاً : إذا قَدَّرْتَ ا بينك وبَيْنَه قال رُؤبَةُ :
في بَلْدة يَعْيا بِها الخِرَّيتُ ... رَأْيُ الأدِلاَّءِ بها شَتيتُ أيْهاتَ منها ماؤُها المَأْموتُ
أي : المحزورُ . يُقالُ : ائْمِتْ يا فُلانُ هذا لي كم هو ؟ أي : احْزِرْهُ كم هو . أَمَتَهُ أَمْتاً : قَصَدهُ . يقالُ : هو إلى أَجَلٍ مَأْموتٍ أي : مُؤَقَّت . وعبارة الصَّحاح : مَوْقوت . وشيءٌ مَأْموتٌ : مَعروف . والأَمْتُ : المَكانُ المُرْتَفِع . والأمْتُ : الرَّوابِي الصِّغارُ . والأَمْتُ : النَّبَكُ وكذلك عَبَّر عنه ثعلب . وقال الفَرَّاءُ : الأَمْتُ : النَّبْكُ من الأرْض : ما ارتَفعَ ويُقال : مسايِلُ الأَوْدِيَة : ما تَسفَّلَ . وفي الصّحاح الأَمْت : النِّباكُ هي التِّلالُ الصَّغارُ . زاد غيرُه عن ابن الأعْرابيّ : والأَمْت : الوَهْدَة بين كلِّ نَشْزَيْنِ . الأَمْت : الانخِفاض والارْتفاعُ وبه فُسِّر قولُه تعالى : " لاتَرَى فيها عِوَجاً ولا أمْتاً " أي : لا انْخفاضَ فيها ولا ارتفاع ومنه قولُهم : اسْتَوتِ الأرْضَ فما بها أَمْتٌ . الأَمْت : الاخْتِلافُ في الشَّيْءِ . ج إمَاتٌ بالكسر وأُمُوتٌ بالضَّمّ قال شيخُنا : على الشُّذوذ كأَنَّهُم ألحقوه بالمعتلّ . الأمْتُ : الضَّعْفُ والوَهْنُ يقال : سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه أي : لا ضَعْفَ فيه ولا وَهْنَ ؛ وقال العجّاج :
" ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ منْ أَمْتِ أي من فُتورٍ واسترخاءٍ . الأَمْت : الطَّريقَةُ الحَسَنَةُ . الأَمْتُ : العِوَجُ قال سيبَوَيْه : وقالوا أَمْتٌ في الحَجَرِ لا فيك . ومعناه : أبقاكَ الله تعالى بعد فَناءِ الحِجارَة وهي ممّا تُوصَفُ بالخلود والبَقاءِ . قال ابن سِيدَهْ : رفعوه وإن كان فيه معنى الدُّعاءِ لأنّه ليس بجارٍ على الفِعل وصار كقولك : التُّرابُ له وحَسُن الابتداءُ بالنَّكِرَة ؛ لأنّه في قوّة الدُّعاءِ . وهذا المثل نقله شُرّاحُ التَّسهيل وغيره وأغفلَه المَيْدانيُّ وغيره . الأمْت : العَيْبُ في الفَمِ وفي الثَّوْبِ والحَجَرِ هكذا بالجرّ في غير ما نُسْخةٍ وضبطه بعضهم بالرّفْع كأنّهُ يريد : والأَمْت : الحَجَرُ وما رأيْته في ديوانٍ . الأَمْت : أَن يَغْلُظَ مكانٌ وَيرِقَّ مكانٌ أي : يكون بعضُه أشرَفَ من بعض . والأمْتُ : تَخَلْخُلُ القِرْبَةِ إذا لم تُحْكَمْ أفْراطُها . قال الأزهريّ : سَمِعْتُ العربَ تقول : قد مَلأَ القِرْبَةَ مَلأً لا أمْتَ فيه أي ليس فيه اسْترخاءٌ من شِدَّةِ امْتِلائِها . وفي قَوْل بعض : الأَمْتُ : أن تَصُبَّ في القرْبَة حتَّى تَنْثَنِيَ ولا تَمْلأَها فيكون بعضُها أشرفَ من بعض والجمعُ : إماتٌ وأُموتٌ . والمُؤَمَّتُ كمُعَظَّم : المَمْلُوءُ . وفي الأساس : وامتلأَ السَّقاءُ فلم يَبْقَ فيه أَمْتٌ . أُمِّتَ بالشَّرِّ : أُبِنَ به قال كُثَيِّرُ عَزَّةَ :
يَؤُوب أُولُو الحَاجاتِ منه إذا بَدا ... إلى طَيَّبِ الأَثْوابِ غَيْرِ مُؤَمَّتِ المُؤَمَّتُ : هو المَتَّهُمُ بالشَّرِّ ونَحْوِه . حكى ثعلبٌ : الخَمْرُ حَرُمَتْ من بابِ كَرُمَ . وفي نسخة : بالمبنيّ للمجهول من باب التّفعيل : لا أمْتَ فيها أي لا شَكَّ في حُرْمَتِها وقد ورَدَ هذا في حديثِ أبي سَعيدٍ الخُدْرِيّ : أنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قال : " إنَّ الله حَرَّمَ الخَمْرَ فلا أَمْتَ فيها وأنا أنْهَى عن السَّكَرِ والمُسْكِر " قوله : لا أمْتَ فيها أي : لا عيَيْبَ فيها . وقال الأزهريّ : لاشكّ فيها ولا ارْتِيابَ . وقيل لِلشَّكِّ وما يُرْتابُ فيه : أَمْتٌ لأنَّ الأمْتَ : الحَزْرُ والتَّقدير ويَدخُلُهما الظَّنُّ والشَّكُّ . وقول ابن جابرٍ أنشدَه شَمِرٌ :
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ لَيالِيَ سَاعَفَتْ ... بها الدّارُ إلاّ أَنَّ جُمْلاً إلى بُخْلِ قال : لا أَمْتَ فيها أي : لا عَيْبَ فيها . وقال أبو منصور : مَعنى قولِ أبي سعيدٍ الخُدْرِيّ في الحديث المتقدِّم غَيْرُ معنى ما في البيت . أراد : أَنّه حَرَّمها تَحريماً لا هَوادَةَ فيه ولا لينَ ولكنّه شدّد في تَحريمها وهو من قولك : سِرْتُ سَيْراً لا أَمْتَ فيه أي : لا وَهْنَ فيه ولا ضَعْفَ . وجائزٌ أن يكونَ المعنى أنّه حَرَّمَها تحريماً لا شَكَّ فيه وقد تقدّم

##### Türkçe

ءمت
**أَمَتَ** - **يَأْمِتُ**

**أَمَتَ** - **يَأْمِتُ** - **أَمْت**

**أَمَتَ** - **يَأْمِتُ** + varlık + bir şeyi: “**سوّى - يسوي**”nin zıddı: onu işler için düzgün olmayan, eşyalar için de düz/tesviyeli olmayan kıldı: onu, gidişinde ve fiilinde kusurlar sebebiyle işi çekip çeker hâle getirdi; yahut varlık veya şey, yüzeyinde ve güzergâhında tümsekler ve çukurlar ve yükselmeler ve alçalmalar çeker hâle gelir.

**أَمْت**: “**فـَعـْل**” vezni üzere, “**أَمَتَ - يَأْمِتُ**”tan fiil ismidir: ve mef‘ûl mânasındadır: düzgün olmayan: güzergâhta yükselme ve alçalma kılınmış olan: güzergâhta yahut yürüyüşte düzensizlik.

Ve lafız, “bir varlığı veya yüzeyi aşağıya doğru itme ve hareket ettirme ve alçaltma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَسَفَ - يَخْسِفُ**، **دَلَكَ - يَدْلُكُ**، **خَفَضَ - يَخْفِضُ**، **أَمَتَ - يَأمِتُ**، **دَلا - يَدْلُوْ**، **خَمَصَ _ يَخْمُصُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**أَمِمَ ( أمِمَتْ) - يَؤُمُّ (تؤُمُّ)** + dişi varlık + bir varlığı: ona anne olur: bir şeyin varlığının, yahut terbiyesinin, yahut ıslahının, yahut başlangıcının aslı olur.

**أَمَّ ( أمَمَ) - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعول واحد)** + varlık + bir varlığı veya bir şeyi: ona yönelir ve onu izler ve onu imamı kılar: ona yönelmiş olarak hareket eder, onu belirleyici kılar.

**أَمَّ- يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين)** + varlık + iki varlığı veya iki şeyi yahut daha fazlasını: onları topladı ve bağladı ve onları, bir kısmını bir kısmına bitişik kıldı.

**أَمِيَ(أَمِيَتْ) - تَأمَى - أَمُوَ(أَمُوَت)** + varlık: köle olur ve köleliği kabul eder ve ona razı olur.

**آمَ - يَئيْمُ ( آمَت - تَأيْمُ )** + erkek veya kadın: evlenmeyip kalır / evlenmeyip kalır: kadın, kocasız olur yahut kocasız bulunur; erkek de karısız olur yahut karısız bulunur.

**أَمَتَ - يَأْمِتُ** + varlık veya şey veya iş: “**سوي - يسوى**”nin zıddı: işler için düzgün olmayan, eşyalar için de düz/tesviyeli olmayan.

**يَمِمَ - يَيْمَمُ** + varlık + bir mekâna veya bir yöne veya bir şeye: yöneldi ve kastetti ve şeyi veya mekânı veya yönü hedefledi.

**أمت - أمتاً**
﴿“Orada ne bir eğrilik görürsün ne de **أمتا**(107)”﴾ طه

Muhtârü’s-sıhâh
Ve dedi ki: ﴿“Orada ne bir eğrilik görürsün ne de **أمتا**”﴾ yani bir alçalma ve bir yükselme.

Kur’ânî ferâidler sözlüğü:
أ  م  ت
“**أَمْتاً**” Yüce Allah’ın sözü olan “**لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلا أَمْتاً**” (107) طه içindedir.
**الأَمْتُ**: az bir çıkıntı; âyetin mânası: onda ne yükselme vardır ne alçalma; o hâlde o düzdür.

Lisân özeti
1. **أَمَتَ** şeyi **يَأْمِتُه** **أَمْتاً**, ve **أَمَّتَه**: onu takdir etti ve tahmin etti.
2. Ve **أَمَتُّ** şeyi **أَمْتاً**: onu kastettim ve takdir ettim;
3. Ve **الأَمْتُ**: yüksek yer.
4. Ve **الأَمْتُ**: alçalma, yükselme ve şeydeki farklılık.
5. Ve **الأَمْتُ**: her iki tümsek arasındaki çukur. “**لا تَرَى فيها عِوَجاً**”
6. “**ولاأَمْتاً**”; yani onda ne alçalma vardır ne yükselme.
7. “**لا أَمْتَ فيها**” yani onda kusur yoktur.
8. Ve **الأَمْتُ**: eğrilik.
9. Ve **الأَمْتُ**: küçük tepeler.
10. Ve **الأَمْتُ**: **النَّبَكُ**; o da küçük tepelerdir.
11. **الأَمْتُ**: yerden yükselen kısım olan **النَّبْكُ**.
12. “Seninle Kûfe arasında ne kadar **أَمْتُ** var?” yani: miktar.
13. Ve **أَمَتُّ** kavmi, onları **آمِتُهم** **أَمْتاً**: onları tahmin ettiğin vakit.
14. Ve **أَمَتُّ** suyu **أَمْتاً**: seninle onun arasını takdir ettiğin vakit;
15. Onun suyu **المَأْمُوتُ**; **المَأْمُوتُ**: tahmin edilmiş olan.
16. O, **أَجَلٍ مَأْمُوتٍ**a kadardır; yani vakitlendirilmiş.
17. Ve bir şey **مأْمُوتٌ**: bilinen.
18. Ve **أُمِّتَ بالشَّرِّ**: onunla ayıplandı/işaretlendi;
19. Ve **الأَمْتُ**: güzel yol.
20. “Taşta **أَمْتٌ** (olsun) sende değil” yani: **الأَمْتُ** taşlarda olsun, sende olmasın;
21. Ve **الأَمْتُ**: kırbanın, ağız bağları sağlam yapılmadığı vakit gevşekliği.
22. “Onda **أَمْتَ** yoktur” yani onda, çok dolu oluşunun şiddetinden bir gevşeklik yoktur.
23. “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüşle yürüdük; yani onda ne zayıflık vardır ne gevşeklik.
24. **الأَمْتُ**: iki tümseklik arasındaki çukurdur.
25. Ve **الأَمْتُ**: ağızda, elbisede ve taşta kusur.
26. Ve **الأَمْتُ**: kırbaya dökmen; ta ki o bükülsün, onu doldurmayasın,
27. “Şarapta **أَمْتٌ** yoktur” yani onun haram olduğunda şüphe yoktur.
28. **أَمْتٌ**; çünkü **الأَمْتَ** tahmin ve takdirdir; ve ikisine zan ve şüphe girer;
29. “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüş yürüdüm; yani onda ne gevşeklik vardır ne zayıflık;
30. Onun kafilesinin hareketinde **أَمْتِ**ten (bir şey) yoktur; yani bir durgunluktan ve gevşeklikten.

Lisânü’l-ʿArab
● - **أمت**: **أَمَتَ** şeyi **يَأْمِتُه** **أَمْتاً**, ve **أَمَّتَه**: onu takdir etti ve tahmin etti. Ve denir: “Seninle Kûfe arasında ne kadar **أَمْتُ** var?” yani: miktar. Ve **أَمَتُّ** kavmi, onları **آمِتُهم** **أَمْتاً**: onları tahmin ettiğin vakit. Ve **أَمَتُّ** suyu **أَمْتاً**: seninle onun arasını takdir ettiğin vakit; Rü’be dedi ki:
في بَلْدةٍ يَعْيا بها الخِرِّيتُ،
رَأْيُ الأَدِلاَّءِ بها شَتِيتُ،
أَيْهاتَ منها ماؤُها المَأْمُوتُ
**المَأْمُوتُ**: tahmin edilmiş olan. Ve **الخِرِّيتُ**: usta kılavuz. Ve **الشَّتِيتُ**: dağınık; ve burada onunla “farklı”yı kastetti. **الصحاح**: Ve **أَمَتُّ** şeyi **أَمْتاً**: onu kastettim ve takdir ettim; denir: o, **أَجَلٍ مَأْمُوتٍ**adır; yani vakitlendirilmiş. Ve denir: “**امْتِ** ey falan, bu benimdir, ne kadardır?” yani: onu ne kadar olduğunu tahmin et. Ve onu **أَمَتُّه**; onu **آمِتُه** **أَمْتاً**. Ve **الأَمْتُ**: yüksek yer. Ve bir şey **مأْمُوتٌ**: bilinen. Ve **الأَمْتُ**: alçalma, yükselme ve şeydeki farklılık. Ve **أُمِّتَ بالشَّرِّ**: onunla ayıplandı/işaretlendi; Kesîr ʿAzze dedi ki:
يَؤُوب أُولُو الحاجاتِ منه، إِذا بَدا
إِلى طَيِّبِ الأَثْوابِ، غيرِ مُؤَمَّتِ
Ve **الأَمْتُ**: güzel yol. Ve **الأَمْتُ**: eğrilik. Sîbeveyh dedi ki: Ve dediler: “Taşta **أَمْتٌ** (olsun) sende değil” yani: **الأَمْتُ** taşlarda olsun, sende olmasın; ve mânası: Allah seni, taşların yok oluşundan sonra yaşatsın; taşlar, süreklilik ve kalıcılıkla vasfedilen şeylerdendir; görmez misin nasıl dedi:
ما أَنْعَمَ العَيْش لو أَنَّ الفَتَى حَجَرٌ،
تَنْبُو الحَوادِثُ عنه، وهو مَلْمُومُ
Ve onu, içinde dua mânası olduğu hâlde merfû kıldılar; çünkü fiil üzere cereyan eden bir şey değildir; ve “ona toprak (olsun)” sözün gibi oldu; nekre ile başlaması güzel oldu; çünkü o, dua kuvvetindedir. Ve **الأَمْتُ**: küçük tepeler. Ve **الأَمْتُ**: **النَّبَكُ**; ve bununla Saʿleb de ifade etti. Ve **الأَمْتُ**: **النِّبَاكُ**; o da küçük tepelerdir. Ve **الأَمْتُ**: her iki tümsek arasındaki çukur. Ve aziz tenzilde: “**لا تَرَى فيها عِوَجاً ولاأَمْتاً**”; yani onda ne alçalma vardır ne yükselme. Ferrâ dedi ki: **الأَمْتُ**: yerden yükselen kısım olan **النَّبْكُ**; ve denir: vadilerin akıntı yatakları, aşağı inen kısımdır. Ve **الأَمْتُ**: kırbanın, ağız bağları sağlam yapılmadığı vakit gevşekliği. Ezherî dedi ki: Arapların şöyle dediğini işittim: “Kırbayı, içinde **أَمْتَ** olmayan bir dolduruşla doldurdu”; yani çok dolu oluşunun şiddetinden bir gevşeklik yoktur. Ve denir: “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüşle yürüdük; yani onda ne zayıflık vardır ne gevşeklik. İbnü’l-Aʿrâbî: **الأَمْتُ** iki tümseklik arasındaki çukurdur. Ve **الأَمْتُ**: ağızda, elbisede ve taşta kusur. Ve **الأَمْتُ**: kırbaya dökmen; ta ki o bükülsün, onu doldurmayasın; böylece bir kısmı bir kısmından daha yüksek olur; çoğulu **إِمَاتٌ** ve **أُمُوتٌ**dur. Saʿleb nakletti: “Şarapta **أَمْتٌ** yoktur” yani onun haram olduğunda şüphe yoktur. Ebû Saʿîd el-Hudrî hadîsinde: Peygamberin, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, dediği: “Şüphesiz Allah şarabı haram kıldı; onda **أَمْتَ** yoktur; ben de sarhoşluğu ve sarhoş ediciyi yasaklıyorum”; “onda **أَمْتَ** yoktur” yani onda kusur yoktur. Ezherî dedi ki: onda şüphe yoktur ve âlemlerin Rabbinin indirmesi olduğunda bir tereddüt yoktur; ve şüpheye ve kendisinde tereddüt edilene **أَمْتٌ** denildi; çünkü **الأَمْتَ** tahmin ve takdirdir; ve ikisine zan ve şüphe girer; İbn Câbir’in sözü, Şemir’in okuttuğu:
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ، لياليَ ساعَفَتْ
بها الدارُ، إِلاَّ أَنَّ جُمْلاً إِلى بُخْلِ
Dedi ki: “onda **أَمْتَ** yoktur” yani onda kusur yoktur. Ebû Mansûr dedi ki: Ebû Saʿîd’in Peygamberden, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, naklettiği sözün mânası, beyittekinin mânasından başkadır: onu, gevşeklik ve yumuşaklık olmayan bir haram kılışla haram kıldı demek istedi; fakat onun haram kılınışında şiddetlendirdi; bu, senin “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüş yürüdüm, yani onda ne gevşeklik vardır ne zayıflık, sözündendir; ve mânanın, onu şüphesiz bir haram kılışla haram kıldı olması da câizdir; aslı, **الأَمْتِ**in “tahmin” ve “takdir” mânasındandır; çünkü şüphe onlara girer; ʿAccâc dedi ki:
ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ من أَمْتِ
yani bir durgunluktan ve gevşeklikten.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**أمت**) hemze, mîm ve tâ, üzerine kıyas yapılmayan tek bir asıldır; o da **الأَمْتُ**tur. Yüce Allah dedi ki: ﴿“**لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً**”﴾ [طه 107]. Halîl dedi ki: **العِوَج** ve **الأمْتُ** tek bir mânadadır. Başkaları da dedi ki — ve o da o mânadır — şüphesiz **الأمْتَ**, bir yerin kalınlaşıp bir yerin incelmesidir.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**أمَتَه يَأْمِتُه**: onu takdir etti ve tahmin etti; **كأَمَّتَه**; ve onu kastetti. Ve **أجَلٌ مأموتٌ**: süreli. Ve **الأَمْتُ**: yüksek yer, küçük tepeler, alçalma ve yükselme, şeydeki farklılık; çoğulu **إماتٌ** ve **أُموتٌ**; ve zayıflık ve gevşeklik; ve güzel yol; ve eğrilik; ve ağızda, elbisede ve taşta kusur; ve bir yerin kalınlaşıp bir yerin incelmesi. Ve **المُؤَمَّتُ**: doldurulmuş olan; ve kötülükle ve benzeriyle itham edilen. Ve “**الخَمْرُ حُرِّمَتْ لا أمْتَ فيها**” yani onun haramlığında şüphe yoktur.

Tâcü’l-ʿarûs:
أ م ت
**أَمَتَه يَأْمَتُه أَمْتاً**: onu takdir etti ve tahmin etti; **كأَمَّته تأْميتاً**. Ve denir: “Seninle Kûfe arasında ne kadar **أَمْتُ** var?” yani: miktar. Ve **أَمَتُّ القَومَ أَمْتاً**: onları tahmin ettiğin vakit. Ve **أَمَتُّ الماءَ أَمْتاً**: seninle onun arasını takdir ettiğin vakit; Rü’be dedi ki:
في بَلْدة يَعْيا بِها الخِرَّيتُ ... رَأْيُ الأدِلاَّءِ بها شَتيتُ أيْهاتَ منها ماؤُها المَأْموتُ
yani: tahmin edilmiş olan. Denir: “**ائْمِتْ** ey falan, bu benimdir, ne kadardır?” yani: onu ne kadar olduğunu tahmin et. Onu **أَمَتَهُ أَمْتاً**: onu kastetti. Denir: o, **أَجَلٍ مَأْموتٍ**adır; yani: süreli. **الصَّحاح**ın ibaresi: vakitlendirilmiş. Ve bir şey **مَأْموتٌ**: bilinen. Ve **الأَمْتُ**: yüksek yer. Ve **الأمْتُ**: küçük tepeler. Ve **الأَمْتُ**: **النَّبَكُ**; ve bununla Saʿleb de ifade etti. Ferrâ dedi ki: **الأَمْتُ**: yerden yükselen kısım olan **النَّبْكُ**; ve denir: vadilerin akıntı yatakları, aşağı inen kısımdır. **الصّحاح**ta: **الأَمْت**: **النِّباكُ**; o da küçük tepelerdir. Başkası, İbnü’l-Aʿrâbî’den olarak şunu ekledi: ve **الأَمْت**: her iki tümsek arasındaki çukur. **الأَمْت**: alçalma ve yükselme; ve bununla, Yüce Allah’ın “**لاتَرَى فيها عِوَجاً ولا أمْتاً**” sözü tefsir edildi; yani onda ne alçalma vardır ne yükselme; ve ondan, onların “Yer düzleşti; onda **أَمْتٌ** yoktur” sözüdür. **الأَمْت**: şeydeki farklılık. Çoğulu, kesre ile **إمَاتٌ** ve damme ile **أُمُوتٌ**dur. Şeyhimiz dedi ki: şâz olarak; sanki onu illetli olana ilhak ettiler. **الأمْتُ**: zayıflık ve gevşeklik; denir: “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüşle yürüdük; yani onda ne zayıflık vardır ne gevşeklik; ʿAccâc dedi ki:
" ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ منْ أَمْتِ أي من فُتورٍ واسترخاءٍ .
**الأَمْت**: güzel yol. **الأَمْتُ**: eğrilik. Sîbeveyh dedi ki: ve dediler: “Taşta **أَمْتٌ** (olsun) sende değil.” Mânası: Allah Teâlâ seni, taşların yok oluşundan sonra yaşatsın; taşlar, süreklilik ve kalıcılıkla vasfedilen şeylerdendir. İbn Sîde dedi ki: onu, içinde dua mânası olduğu hâlde merfû kıldılar; çünkü fiil üzere cereyan eden bir şey değildir; ve “ona toprak (olsun)” sözün gibi oldu; nekre ile başlaması güzel oldu; çünkü o, dua kuvvetindedir. Bu meseli, **التَّسهيل** şârihleri ve başkaları nakletti; Meydânî ve başkaları onu ihmal etti. **الأمْت**: ağızda, elbisede ve taşta kusur; böylece, bazı nüshalarda cer ile; bazıları onu ref‘ ile ضبط etti; sanki “ve **الأَمْت**: taş” demek istiyor; ve ben onu bir divanda görmedim. **الأَمْت**: bir yerin kalınlaşıp bir yerin incelmesi; yani bir kısmının bir kısmından daha yüksek olması. **الأمْتُ**: kırbanın, ağız bağları sağlam yapılmadığı vakit gevşekliği. Ezherî dedi ki: Arapların şöyle dediğini işittim: “Kırbayı, içinde **أَمْتَ** olmayan bir dolduruşla doldurdu”; yani çok dolu oluşunun şiddetinden bir gevşeklik yoktur. Bazısının sözünde: **الأَمْتُ**: kırbaya dökmen; ta ki o bükülsün, onu doldurmayasın; böylece bir kısmı bir kısmından daha yüksek olur; çoğulu: **إماتٌ** ve **أُموتٌ**. Ve **المُؤَمَّتُ** (muʿazzam gibi): doldurulmuş olan. **الأساس**ta: “tulum doldu; onda **أَمْتٌ** kalmadı.” **أُمِّتَ بالشَّرِّ**: onunla ayıplandı/işaretlendi; Kesîr ʿAzze dedi ki:
يَؤُوب أُولُو الحَاجاتِ منه إذا بَدا ... إلى طَيَّبِ الأَثْوابِ غَيْرِ مُؤَمَّتِ
**المُؤَمَّتُ**: kötülük ve benzeriyle itham edilen kimsedir. Saʿleb nakletti: “**الخَمْرُ حَرُمَتْ**” (kerume bâbından). Bir nüshada: meçhul bina ile, tef‘îl bâbından: “**لا أمْتَ فيها**” yani onun haramlığında şüphe yoktur. Bu, Ebû Saʿîd el-Hudrî hadîsinde vârid olmuştur: Peygamberin, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, dediği: “Şüphesiz Allah şarabı haram kıldı; onda **أَمْتَ** yoktur; ben de sarhoşluğu ve sarhoş ediciyi yasaklıyorum.” Sözü: “onda **أَمْتَ** yoktur” yani: onda kusur yoktur. Ezherî dedi ki: onda şüphe yoktur ve tereddüt yoktur. Ve şüpheye ve kendisinde tereddüt edilene **أَمْتٌ** denildi; çünkü **الأمْتَ**: tahmin ve takdirdir; ve ikisine zan ve şüphe girer. İbn Câbir’in sözü, Şemir’in okuttuğu:
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ لَيالِيَ سَاعَفَتْ ... بها الدّارُ إلاّ أَنَّ جُمْلاً إلى بُخْلِ
Dedi ki: “onda **أَمْتَ** yoktur” yani: onda kusur yoktur. Ebû Mansûr dedi ki: Ebû Saʿîd el-Hudrî’nin, önceki hadisteki sözüyle kastı, beyittekinin mânasından başkadır: onu, gevşeklik ve yumuşaklık olmayan bir haram kılışla haram kıldı demek istedi; fakat onun haram kılınışında şiddetlendirdi; bu, senin “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüş yürüdüm, yani onda ne gevşeklik vardır ne zayıflık, sözündendir. Ve mânanın, onu şüphesiz bir haram kılışla haram kıldı olması da câizdir; ve daha önce geçti.
