# أمت — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%AA/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: ءمت

ءمت
أَمَتَ - يَأْمِتُ
أَمَتَ - يَأْمِتُ - أَمْت
أَمَتَ - يَأْمِتُ + كائن + شيئاً: ضد " سوّى - يسوي": جعله غير سوي للأمور، وغير مستوي للأشياء: جعله يعاني الأمر من عيوب في  سيره وفعله، أو يعاني الكائن أو الشيء من مطبات ووهدات وارتفاعات وانخفاضات في سطحه ومساره
أَمْت: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل من " أَمَتَ - يَأْمِتُ ": وهو بمعنى مفعول : غير السوي: الذي جعل فيه ارتفاع وانخفاض في في المسار : عدم الانتظام في المسار أو في السير
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " دفع وتحريك وخفض كائن أو سطح للأسفل"، وهي:
خَسَفَ - يَخْسِفُ، دَلَكَ - يَدْلُكُ، خَفَضَ - يَخْفِضُ، أَمَتَ - يَأمِتُ، دَلا - يَدْلُوْ، خَمَصَ _ يَخْمُصُ
يفرق لفظاً :
أَمِمَ ( أمِمَتْ) - يَؤُمُّ (تؤُمُّ) + كائنة + كائناً: تكون له أماً: تكون أصلا لوجود شيء أو تربيته أو إصلاحه أو مبدئه
أَمَّ ( أمَمَ) - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعول واحد)+ كائن + كائناً أو شيئاً: يتجه إليه ويتبعه ويجعله إمامه: يتحرك متجهاً إليه جاعلاً إياه المحدد
أَمَّ- يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين) + كائن + كائنين أو شيئين أو أكثر: جمعها وربطها ولزمها بعضها إلى بعض
أَمِيَ(أَمِيَتْ) - تَأمَى - أَمُوَ(أَمُوَت) + الكائن: يصير عبداً ويقبل بالعبودية ويرضاها
آمَ - يَئيْمُ ( آمَت - تَأيْمُ ) + الرجل أو المرأة: يعنس أو تعنس: تصير أو تكون المرأة  من غير زوج ، ويكون أو يصير الرجل من غير زوج
أَمَتَ - يَأْمِتُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: ضد " سوي - يسوى": غير سوي للأمور، وغير مستوي للأشياء
يَمِمَ - يَيْمَمُ + كائن + مكاناً أو جهة أو شيئاً: توجه وقصد وتوخى الشيء أو المكان أو الجهة
أمت - أمتاً
 	﴿لا ترى فيها عوجا ولا أمتا(107)﴾ طه
مختار الصحاح
وقال ﴿لا ترى فيها عوجا ولا أمتا﴾ أي انخفاضا وارتفاعا
معجم الفرائد القرآنية:
أ  م  ت
" أَمْتاً " في قوله تعالى " لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلا أَمْتاً" (107) طه .
الأَمْتُ : النتوء اليسير، ومعنى الآية لا ارتفاع فيها ولا انخفاض فهي مستوية
ملخص اللسان
1.	أَمَتَ الشيءَ يَأْمِتُه أَمْتاً، وأَمَّتَه: قَدَّرَهُ وحَزَرَه.
2.	وأَمَتُّ الشيءَ أَمْتاً قَصَدْته وقَدَّرْته؛
3.	والأَمْتُ: المكانُ المرتفع.
4.	والأَمْتُ: الانْخفاضُ، والارْتفاعُ، والاختلافُ في الشيءِ.
5.	والأَمْتُ:  الوَهْدة بين كل نَشْزَيْن. لا تَرَى فيها عِوَجاً
6.	ولاأَمْتاً؛ أَي لا انخفاض فيها، ولا ارْتفاعَ.
7.	لا أَمْتَ فيها أَي لا عَيْبَ فيها.
8.	والأَمْتُ: العِوَجُ.
9.	والأَمْتُ: الرَّوابي الصِّغارُ.
10.	والأَمْتُ: النَّبَكُ؛ وهي التِّلالُ الصِّغار.
11.	الأَمْتُ  النَّبْكُ من الأَرض ما ارتفع،
12.	كم أَمْتُ ما بَيْنَكَ وبين الكُوفة؟ أَي قَدْرُ.
13.	وأَمَتُّ  القومَ آمِتُهم أَمْتاً إِذا حَزَرْتَهم.
14.	وأَمَتُّ الماءَ أَمْتاً إِذا  قَدَّرْتَ ما بينك وبينه؛
15.	ماؤُها المَأْمُوتُ  المَأْمُوتُ: المَحْزُورُ.
16.	هو إِلى  أَجَلٍ مَأْمُوتٍ أَي مَوْقوتٍ.
17.	وشيءٌ مأْمُوتٌ: معروف.
18.	وأُمِّتَ بالشَّرِّ: أُبِنَ به؛
19.	والأَمْتُ: الطريقةُ الحَسَنة.
20.	أَمْتٌ في الحَجر لا فيكَ أَي لِيَكُن الأَمْتُ في الحجارة لا فيك؛
21.	والأَمْتُ: تَخَلْخُلُ القِرْبة إِذا لم تُحْكَمْ أَفْراطُها.
22.	لا أَمْتَ فيه أَي ليس فيه  استرخاءٌ من شدَّة امْتِلائها.
23.	سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه أَي لا  ضَعْفَ فيه، ولا وَهْنَ.
24.	الأَمْتُ وَهْدَةٌ بين نُشُوزٍ.
25.	والأَمْتُ: العَيْبُ في الفَم والثَّوْب والحجر.
26.	والأَمْتُ: أَن تَصُبَّ في  القِرْبة حتى تَنْثنِي، ولا تَمْلأَها،
27.	ليس في الخَمْر أَمْتٌ أَي ليس فيها شَكٌّ  أَنها حرام.
28.	أَمْتٌ لأَنَّ الأَمْتَ الحَزْرُ والتَّقدِير، ويدخُلهما  الظَّنُّ والشك؛
29.	سِرْتُ  سَيْراً لا أَمْتَ فيه أَي لا وَهْنَ فيه ولا ضَعْفَ؛
30.	ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ من أَمْتِ  أَي من فُتورٍ واسْتِرْخاءٍ.
لسان العرب
● -   أمت: أَمَتَ الشيءَ يَأْمِتُه أَمْتاً، وأَمَّتَه: قَدَّرَهُ وحَزَرَه.  ويُقال: كم أَمْتُ ما بَيْنَكَ وبين الكُوفة؟ أَي قَدْرُ. وأَمَتُّ  القومَ آمِتُهم أَمْتاً إِذا حَزَرْتَهم. وأَمَتُّ الماءَ أَمْتاً إِذا  قَدَّرْتَ ما بينك وبينه؛ قال رؤبة:  في بَلْدةٍ يَعْيا بها الخِرِّيتُ،  رَأْيُ الأَدِلاَّءِ بها شَتِيتُ،  أَيْهاتَ منها ماؤُها المَأْمُوتُ  المَأْمُوتُ: المَحْزُورُ. والخِرِّيتُ: الدَّليلُ الحاذِقُ.  والشَّتِيتُ: المُتَفَرِّق، وعَنَى به ههنا المُخْتَلِفَ.  الصحاح: وأَمَتُّ الشيءَ أَمْتاً قَصَدْته وقَدَّرْته؛ يُقال: هو إِلى  أَجَلٍ مَأْمُوتٍ أَي مَوْقوتٍ. ويقال: امْتِ يا فلان، هذا لي، كم هو؟ أَي  احْزِرْه كم هو؟ وقد أَمَتُّه آمِتُه أَمْتاً.  والأَمْتُ: المكانُ المرتفع.  وشيءٌ مأْمُوتٌ: معروف.  والأَمْتُ: الانْخفاضُ، والارْتفاعُ، والاختلافُ في الشيءِ.  وأُمِّتَ بالشَّرِّ: أُبِنَ به؛ قال كثير عزة:  يَؤُوب أُولُو الحاجاتِ منه، إِذا بَدا  إِلى طَيِّبِ الأَثْوابِ، غيرِ مُؤَمَّتِ  والأَمْتُ: الطريقةُ الحَسَنة. والأَمْتُ: العِوَجُ. قال سيبويه: وقالوا  أَمْتٌ في الحَجر لا فيكَ أَي لِيَكُن الأَمْتُ في الحجارة لا فيك؛  ومعناه: أَبقاكَ اللَّهُ بعد فَناءِ الحجارة، وهي مما يوصف بالخلول والبقاء،  أَلا تراه كيف قال:  ما أَنْعَمَ العَيْش لو أَنَّ الفَتَى حَجَرٌ،  تَنْبُو الحَوادِثُ عنه، وهو مَلْمُومُ  ورَفعُوه وإِن كان فيه معنى الدعاءِ، لأَنه ليس بجارٍ على الفِعْل، وصار  كقولك التُّرابُ له، وحَسُنَ الابتداءُ بالنكرة، لأَنه في قُوّة  الدُّعاء. والأَمْتُ: الرَّوابي الصِّغارُ. والأَمْتُ: النَّبَكُ؛ وكذلك عَبَّرَ  عنه ثعلب. والأَمْتُ: النِّبَاكُ، وهي التِّلالُ الصِّغار. والأَمْتُ:  الوَهْدة بين كل نَشْزَيْن. وفي التنزيل العزيز: لا تَرَى فيها عِوَجاً  ولاأَمْتاً؛ أَي لا انخفاض فيها، ولا ارْتفاعَ. قال الفراء: الأَمْتُ  النَّبْكُ من الأَرض ما ارتفع، ويقال مَسايِلُ الأَوْدية ما تَسَفَّلَ.  والأَمْتُ: تَخَلْخُلُ القِرْبة إِذا لم تُحْكَمْ أَفْراطُها. قال الأَزهري:  سمعت العرب تقول: قد مَلأَ القِربة مَلأً لا أَمْتَ فيه أَي ليس فيه  استرخاءٌ من شدَّة امْتِلائها. ويقال: سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه أَي لا  ضَعْفَ فيه، ولا وَهْنَ. ابن الأَعرابي: الأَمْتُ وَهْدَةٌ بين نُشُوزٍ.  والأَمْتُ: العَيْبُ في الفَم والثَّوْب والحجر. والأَمْتُ: أَن تَصُبَّ في  القِرْبة حتى تَنْثنِي، ولا تَمْلأَها، فيكون بعضُها أَشرف من بعض،والجمع  إِمَاتٌ وأُمُوتٌ. وحكى ثعلب: ليس في الخَمْر أَمْتٌ أَي ليس فيها شَكٌّ  أَنها حرام. وفي حديث أَبي سعيد الخدري: أَن النبي، صلى اللَّه عليه  وسلم، قال: إِنَّ اللَّهَ حَرَّم الخمرَ، فلا أَمْتَ فيها، وأَنا أَنْهي عن  السَّكَر والمُسْكِر؛ لا أَمْتَ فيها أَي لا عَيْبَ فيها. وقال الأَزهري:  لا شكَّ فيها، ولا ارتيابَ أَنه من تنزيل رب العالمين؛ وقيل للشك وما  يُرْتابُ فيه: أَمْتٌ لأَنَّ الأَمْتَ الحَزْرُ والتَّقدِير، ويدخُلهما  الظَّنُّ والشك؛ وقول ابن جابر أَنشده شمر:  ولا أَمْتَ في جُمْلٍ، لياليَ ساعَفَتْ  بها الدارُ، إِلاَّ أَنَّ جُمْلاً إِلى بُخْلِ  قال: لا أَمْتَ فيها أَي لا عَيْب فيها. قال أَبو منصور: معنى قول أَبي  سعيد عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، إِنَّ اللَّه حَرَّم الخمر، فلا  أَمْتَ فيها، معناه غَيْر معنى ما في البيت؛ أَراد أَنه حَرَّمها تحريماً  لا هَوادةَ فيه ولا لِين، ولكنَّه شَدَّد في تحريمها، وهو من قولك سِرْتُ  سَيْراً لا أَمْتَ فيه أَي لا وَهْنَ فيه ولا ضَعْفَ؛ وجائزٌ أَن يكون  المعنى أَنه حَرَّمها تحريماً لا شك فيه؛ وأَصله من الأَمْتِ بمعنى  الحَزْر، والتقدير، لأَنَّ الشك يدخلهما؛ قال العجاج:  ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ من أَمْتِ  أَي من فُتورٍ واسْتِرْخاءٍ.
مقاييس اللغة:
(أمت) الهمزة والميم والتاء أصلٌ واحد لا يقاس عليه، وهو الأَمْتُ، قال الله تعالى: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [طه 107]. قال الخليل: العِوَج والأمْتُ بمعنىً واحد. وقال آخرون - وهو ذلك المعنى - إنّ الأمْتَ أن يغلُظ مكانٌ ويَرِقّ مكان.
القاموس المحيط:
أمَتَه يَأْمِتُه قَدَّرَه، وحَزَرَه، كأَمَّتَه، وقَصَدَه. وأجَلٌ مأموتٌ مُؤَقَّتٌ. والأَمْتُ المكانُ المُرْتَفِعُ، والتِّلالُ الصِّغارُ، والانْخِفاضُ والارْتِفاعُ، والاخْتلافُ في الشيء، ج إماتٌ وأُموتٌ، والضَّعْفُ والوَهْنُ، والطَّريقةُ الحَسَنةُ، والعِوَجُ، والعَيْبُ في الفَمِ وفي الثَّوْبِ والحَجَرِ، وأنْ يَغْلُظَ مكانٌ ويَرِقَّ مكانٌ. والمُؤَمَّتُ المَمْلوءُ، والمُتَّهَمُ بالشَّرِّ ونحوِهِ. و " الخَمْرُ حُرِّمَتْ لا أمْتَ فيها " أي لا شَكَّ في حُرْمَتِها.
تاج العروس:
أ م ت
أَمَتَه يَأْمَتُه أَمْتاً : قَدَّرَه وحَزَرَه كأَمَّته تأْميتاً . ويقال : كم أَمْتُ ما بينَك وبين الكوفةِ ؟ أي : قَدْرُ . وأَمَتُّ القَومَ أمْتاً : إذا حَزَرْتَهم . وأَمَتُّ الماءَ أَمْتاً : إذا قَدَّرْتَ ا بينك وبَيْنَه قال رُؤبَةُ :
في بَلْدة يَعْيا بِها الخِرَّيتُ ... رَأْيُ الأدِلاَّءِ بها شَتيتُ أيْهاتَ منها ماؤُها المَأْموتُ
أي : المحزورُ . يُقالُ : ائْمِتْ يا فُلانُ هذا لي كم هو ؟ أي : احْزِرْهُ كم هو . أَمَتَهُ أَمْتاً : قَصَدهُ . يقالُ : هو إلى أَجَلٍ مَأْموتٍ أي : مُؤَقَّت . وعبارة الصَّحاح : مَوْقوت . وشيءٌ مَأْموتٌ : مَعروف . والأَمْتُ : المَكانُ المُرْتَفِع . والأمْتُ : الرَّوابِي الصِّغارُ . والأَمْتُ : النَّبَكُ وكذلك عَبَّر عنه ثعلب . وقال الفَرَّاءُ : الأَمْتُ : النَّبْكُ من الأرْض : ما ارتَفعَ ويُقال : مسايِلُ الأَوْدِيَة : ما تَسفَّلَ . وفي الصّحاح الأَمْت : النِّباكُ هي التِّلالُ الصَّغارُ . زاد غيرُه عن ابن الأعْرابيّ : والأَمْت : الوَهْدَة بين كلِّ نَشْزَيْنِ . الأَمْت : الانخِفاض والارْتفاعُ وبه فُسِّر قولُه تعالى : " لاتَرَى فيها عِوَجاً ولا أمْتاً " أي : لا انْخفاضَ فيها ولا ارتفاع ومنه قولُهم : اسْتَوتِ الأرْضَ فما بها أَمْتٌ . الأَمْت : الاخْتِلافُ في الشَّيْءِ . ج إمَاتٌ بالكسر وأُمُوتٌ بالضَّمّ قال شيخُنا : على الشُّذوذ كأَنَّهُم ألحقوه بالمعتلّ . الأمْتُ : الضَّعْفُ والوَهْنُ يقال : سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه أي : لا ضَعْفَ فيه ولا وَهْنَ ؛ وقال العجّاج :
" ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ منْ أَمْتِ أي من فُتورٍ واسترخاءٍ . الأَمْت : الطَّريقَةُ الحَسَنَةُ . الأَمْتُ : العِوَجُ قال سيبَوَيْه : وقالوا أَمْتٌ في الحَجَرِ لا فيك . ومعناه : أبقاكَ الله تعالى بعد فَناءِ الحِجارَة وهي ممّا تُوصَفُ بالخلود والبَقاءِ . قال ابن سِيدَهْ : رفعوه وإن كان فيه معنى الدُّعاءِ لأنّه ليس بجارٍ على الفِعل وصار كقولك : التُّرابُ له وحَسُن الابتداءُ بالنَّكِرَة ؛ لأنّه في قوّة الدُّعاءِ . وهذا المثل نقله شُرّاحُ التَّسهيل وغيره وأغفلَه المَيْدانيُّ وغيره . الأمْت : العَيْبُ في الفَمِ وفي الثَّوْبِ والحَجَرِ هكذا بالجرّ في غير ما نُسْخةٍ وضبطه بعضهم بالرّفْع كأنّهُ يريد : والأَمْت : الحَجَرُ وما رأيْته في ديوانٍ . الأَمْت : أَن يَغْلُظَ مكانٌ وَيرِقَّ مكانٌ أي : يكون بعضُه أشرَفَ من بعض . والأمْتُ : تَخَلْخُلُ القِرْبَةِ إذا لم تُحْكَمْ أفْراطُها . قال الأزهريّ : سَمِعْتُ العربَ تقول : قد مَلأَ القِرْبَةَ مَلأً لا أمْتَ فيه أي ليس فيه اسْترخاءٌ من شِدَّةِ امْتِلائِها . وفي قَوْل بعض : الأَمْتُ : أن تَصُبَّ في القرْبَة حتَّى تَنْثَنِيَ ولا تَمْلأَها فيكون بعضُها أشرفَ من بعض والجمعُ : إماتٌ وأُموتٌ . والمُؤَمَّتُ كمُعَظَّم : المَمْلُوءُ . وفي الأساس : وامتلأَ السَّقاءُ فلم يَبْقَ فيه أَمْتٌ . أُمِّتَ بالشَّرِّ : أُبِنَ به قال كُثَيِّرُ عَزَّةَ :
يَؤُوب أُولُو الحَاجاتِ منه إذا بَدا ... إلى طَيَّبِ الأَثْوابِ غَيْرِ مُؤَمَّتِ المُؤَمَّتُ : هو المَتَّهُمُ بالشَّرِّ ونَحْوِه . حكى ثعلبٌ : الخَمْرُ حَرُمَتْ من بابِ كَرُمَ . وفي نسخة : بالمبنيّ للمجهول من باب التّفعيل : لا أمْتَ فيها أي لا شَكَّ في حُرْمَتِها وقد ورَدَ هذا في حديثِ أبي سَعيدٍ الخُدْرِيّ : أنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قال : " إنَّ الله حَرَّمَ الخَمْرَ فلا أَمْتَ فيها وأنا أنْهَى عن السَّكَرِ والمُسْكِر " قوله : لا أمْتَ فيها أي : لا عيَيْبَ فيها . وقال الأزهريّ : لاشكّ فيها ولا ارْتِيابَ . وقيل لِلشَّكِّ وما يُرْتابُ فيه : أَمْتٌ لأنَّ الأمْتَ : الحَزْرُ والتَّقدير ويَدخُلُهما الظَّنُّ والشَّكُّ . وقول ابن جابرٍ أنشدَه شَمِرٌ :
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ لَيالِيَ سَاعَفَتْ ... بها الدّارُ إلاّ أَنَّ جُمْلاً إلى بُخْلِ قال : لا أَمْتَ فيها أي : لا عَيْبَ فيها . وقال أبو منصور : مَعنى قولِ أبي سعيدٍ الخُدْرِيّ في الحديث المتقدِّم غَيْرُ معنى ما في البيت . أراد : أَنّه حَرَّمها تَحريماً لا هَوادَةَ فيه ولا لينَ ولكنّه شدّد في تَحريمها وهو من قولك : سِرْتُ سَيْراً لا أَمْتَ فيه أي : لا وَهْنَ فيه ولا ضَعْفَ . وجائزٌ أن يكونَ المعنى أنّه حَرَّمَها تحريماً لا شَكَّ فيه وقد تقدّم

### Türkçe

ءمت
**أَمَتَ** - **يَأْمِتُ**

**أَمَتَ** - **يَأْمِتُ** - **أَمْت**

**أَمَتَ** - **يَأْمِتُ** + varlık + bir şeyi: “**سوّى - يسوي**”nin zıddı: onu işler için düzgün olmayan, eşyalar için de düz/tesviyeli olmayan kıldı: onu, gidişinde ve fiilinde kusurlar sebebiyle işi çekip çeker hâle getirdi; yahut varlık veya şey, yüzeyinde ve güzergâhında tümsekler ve çukurlar ve yükselmeler ve alçalmalar çeker hâle gelir.

**أَمْت**: “**فـَعـْل**” vezni üzere, “**أَمَتَ - يَأْمِتُ**”tan fiil ismidir: ve mef‘ûl mânasındadır: düzgün olmayan: güzergâhta yükselme ve alçalma kılınmış olan: güzergâhta yahut yürüyüşte düzensizlik.

Ve lafız, “bir varlığı veya yüzeyi aşağıya doğru itme ve hareket ettirme ve alçaltma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَسَفَ - يَخْسِفُ**، **دَلَكَ - يَدْلُكُ**، **خَفَضَ - يَخْفِضُ**، **أَمَتَ - يَأمِتُ**، **دَلا - يَدْلُوْ**، **خَمَصَ _ يَخْمُصُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**أَمِمَ ( أمِمَتْ) - يَؤُمُّ (تؤُمُّ)** + dişi varlık + bir varlığı: ona anne olur: bir şeyin varlığının, yahut terbiyesinin, yahut ıslahının, yahut başlangıcının aslı olur.

**أَمَّ ( أمَمَ) - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعول واحد)** + varlık + bir varlığı veya bir şeyi: ona yönelir ve onu izler ve onu imamı kılar: ona yönelmiş olarak hareket eder, onu belirleyici kılar.

**أَمَّ- يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين)** + varlık + iki varlığı veya iki şeyi yahut daha fazlasını: onları topladı ve bağladı ve onları, bir kısmını bir kısmına bitişik kıldı.

**أَمِيَ(أَمِيَتْ) - تَأمَى - أَمُوَ(أَمُوَت)** + varlık: köle olur ve köleliği kabul eder ve ona razı olur.

**آمَ - يَئيْمُ ( آمَت - تَأيْمُ )** + erkek veya kadın: evlenmeyip kalır / evlenmeyip kalır: kadın, kocasız olur yahut kocasız bulunur; erkek de karısız olur yahut karısız bulunur.

**أَمَتَ - يَأْمِتُ** + varlık veya şey veya iş: “**سوي - يسوى**”nin zıddı: işler için düzgün olmayan, eşyalar için de düz/tesviyeli olmayan.

**يَمِمَ - يَيْمَمُ** + varlık + bir mekâna veya bir yöne veya bir şeye: yöneldi ve kastetti ve şeyi veya mekânı veya yönü hedefledi.

**أمت - أمتاً**
﴿“Orada ne bir eğrilik görürsün ne de **أمتا**(107)”﴾ طه

Muhtârü’s-sıhâh
Ve dedi ki: ﴿“Orada ne bir eğrilik görürsün ne de **أمتا**”﴾ yani bir alçalma ve bir yükselme.

Kur’ânî ferâidler sözlüğü:
أ  م  ت
“**أَمْتاً**” Yüce Allah’ın sözü olan “**لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلا أَمْتاً**” (107) طه içindedir.
**الأَمْتُ**: az bir çıkıntı; âyetin mânası: onda ne yükselme vardır ne alçalma; o hâlde o düzdür.

Lisân özeti
1. **أَمَتَ** şeyi **يَأْمِتُه** **أَمْتاً**, ve **أَمَّتَه**: onu takdir etti ve tahmin etti.
2. Ve **أَمَتُّ** şeyi **أَمْتاً**: onu kastettim ve takdir ettim;
3. Ve **الأَمْتُ**: yüksek yer.
4. Ve **الأَمْتُ**: alçalma, yükselme ve şeydeki farklılık.
5. Ve **الأَمْتُ**: her iki tümsek arasındaki çukur. “**لا تَرَى فيها عِوَجاً**”
6. “**ولاأَمْتاً**”; yani onda ne alçalma vardır ne yükselme.
7. “**لا أَمْتَ فيها**” yani onda kusur yoktur.
8. Ve **الأَمْتُ**: eğrilik.
9. Ve **الأَمْتُ**: küçük tepeler.
10. Ve **الأَمْتُ**: **النَّبَكُ**; o da küçük tepelerdir.
11. **الأَمْتُ**: yerden yükselen kısım olan **النَّبْكُ**.
12. “Seninle Kûfe arasında ne kadar **أَمْتُ** var?” yani: miktar.
13. Ve **أَمَتُّ** kavmi, onları **آمِتُهم** **أَمْتاً**: onları tahmin ettiğin vakit.
14. Ve **أَمَتُّ** suyu **أَمْتاً**: seninle onun arasını takdir ettiğin vakit;
15. Onun suyu **المَأْمُوتُ**; **المَأْمُوتُ**: tahmin edilmiş olan.
16. O, **أَجَلٍ مَأْمُوتٍ**a kadardır; yani vakitlendirilmiş.
17. Ve bir şey **مأْمُوتٌ**: bilinen.
18. Ve **أُمِّتَ بالشَّرِّ**: onunla ayıplandı/işaretlendi;
19. Ve **الأَمْتُ**: güzel yol.
20. “Taşta **أَمْتٌ** (olsun) sende değil” yani: **الأَمْتُ** taşlarda olsun, sende olmasın;
21. Ve **الأَمْتُ**: kırbanın, ağız bağları sağlam yapılmadığı vakit gevşekliği.
22. “Onda **أَمْتَ** yoktur” yani onda, çok dolu oluşunun şiddetinden bir gevşeklik yoktur.
23. “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüşle yürüdük; yani onda ne zayıflık vardır ne gevşeklik.
24. **الأَمْتُ**: iki tümseklik arasındaki çukurdur.
25. Ve **الأَمْتُ**: ağızda, elbisede ve taşta kusur.
26. Ve **الأَمْتُ**: kırbaya dökmen; ta ki o bükülsün, onu doldurmayasın,
27. “Şarapta **أَمْتٌ** yoktur” yani onun haram olduğunda şüphe yoktur.
28. **أَمْتٌ**; çünkü **الأَمْتَ** tahmin ve takdirdir; ve ikisine zan ve şüphe girer;
29. “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüş yürüdüm; yani onda ne gevşeklik vardır ne zayıflık;
30. Onun kafilesinin hareketinde **أَمْتِ**ten (bir şey) yoktur; yani bir durgunluktan ve gevşeklikten.

Lisânü’l-ʿArab
● - **أمت**: **أَمَتَ** şeyi **يَأْمِتُه** **أَمْتاً**, ve **أَمَّتَه**: onu takdir etti ve tahmin etti. Ve denir: “Seninle Kûfe arasında ne kadar **أَمْتُ** var?” yani: miktar. Ve **أَمَتُّ** kavmi, onları **آمِتُهم** **أَمْتاً**: onları tahmin ettiğin vakit. Ve **أَمَتُّ** suyu **أَمْتاً**: seninle onun arasını takdir ettiğin vakit; Rü’be dedi ki:
في بَلْدةٍ يَعْيا بها الخِرِّيتُ،
رَأْيُ الأَدِلاَّءِ بها شَتِيتُ،
أَيْهاتَ منها ماؤُها المَأْمُوتُ
**المَأْمُوتُ**: tahmin edilmiş olan. Ve **الخِرِّيتُ**: usta kılavuz. Ve **الشَّتِيتُ**: dağınık; ve burada onunla “farklı”yı kastetti. **الصحاح**: Ve **أَمَتُّ** şeyi **أَمْتاً**: onu kastettim ve takdir ettim; denir: o, **أَجَلٍ مَأْمُوتٍ**adır; yani vakitlendirilmiş. Ve denir: “**امْتِ** ey falan, bu benimdir, ne kadardır?” yani: onu ne kadar olduğunu tahmin et. Ve onu **أَمَتُّه**; onu **آمِتُه** **أَمْتاً**. Ve **الأَمْتُ**: yüksek yer. Ve bir şey **مأْمُوتٌ**: bilinen. Ve **الأَمْتُ**: alçalma, yükselme ve şeydeki farklılık. Ve **أُمِّتَ بالشَّرِّ**: onunla ayıplandı/işaretlendi; Kesîr ʿAzze dedi ki:
يَؤُوب أُولُو الحاجاتِ منه، إِذا بَدا
إِلى طَيِّبِ الأَثْوابِ، غيرِ مُؤَمَّتِ
Ve **الأَمْتُ**: güzel yol. Ve **الأَمْتُ**: eğrilik. Sîbeveyh dedi ki: Ve dediler: “Taşta **أَمْتٌ** (olsun) sende değil” yani: **الأَمْتُ** taşlarda olsun, sende olmasın; ve mânası: Allah seni, taşların yok oluşundan sonra yaşatsın; taşlar, süreklilik ve kalıcılıkla vasfedilen şeylerdendir; görmez misin nasıl dedi:
ما أَنْعَمَ العَيْش لو أَنَّ الفَتَى حَجَرٌ،
تَنْبُو الحَوادِثُ عنه، وهو مَلْمُومُ
Ve onu, içinde dua mânası olduğu hâlde merfû kıldılar; çünkü fiil üzere cereyan eden bir şey değildir; ve “ona toprak (olsun)” sözün gibi oldu; nekre ile başlaması güzel oldu; çünkü o, dua kuvvetindedir. Ve **الأَمْتُ**: küçük tepeler. Ve **الأَمْتُ**: **النَّبَكُ**; ve bununla Saʿleb de ifade etti. Ve **الأَمْتُ**: **النِّبَاكُ**; o da küçük tepelerdir. Ve **الأَمْتُ**: her iki tümsek arasındaki çukur. Ve aziz tenzilde: “**لا تَرَى فيها عِوَجاً ولاأَمْتاً**”; yani onda ne alçalma vardır ne yükselme. Ferrâ dedi ki: **الأَمْتُ**: yerden yükselen kısım olan **النَّبْكُ**; ve denir: vadilerin akıntı yatakları, aşağı inen kısımdır. Ve **الأَمْتُ**: kırbanın, ağız bağları sağlam yapılmadığı vakit gevşekliği. Ezherî dedi ki: Arapların şöyle dediğini işittim: “Kırbayı, içinde **أَمْتَ** olmayan bir dolduruşla doldurdu”; yani çok dolu oluşunun şiddetinden bir gevşeklik yoktur. Ve denir: “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüşle yürüdük; yani onda ne zayıflık vardır ne gevşeklik. İbnü’l-Aʿrâbî: **الأَمْتُ** iki tümseklik arasındaki çukurdur. Ve **الأَمْتُ**: ağızda, elbisede ve taşta kusur. Ve **الأَمْتُ**: kırbaya dökmen; ta ki o bükülsün, onu doldurmayasın; böylece bir kısmı bir kısmından daha yüksek olur; çoğulu **إِمَاتٌ** ve **أُمُوتٌ**dur. Saʿleb nakletti: “Şarapta **أَمْتٌ** yoktur” yani onun haram olduğunda şüphe yoktur. Ebû Saʿîd el-Hudrî hadîsinde: Peygamberin, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, dediği: “Şüphesiz Allah şarabı haram kıldı; onda **أَمْتَ** yoktur; ben de sarhoşluğu ve sarhoş ediciyi yasaklıyorum”; “onda **أَمْتَ** yoktur” yani onda kusur yoktur. Ezherî dedi ki: onda şüphe yoktur ve âlemlerin Rabbinin indirmesi olduğunda bir tereddüt yoktur; ve şüpheye ve kendisinde tereddüt edilene **أَمْتٌ** denildi; çünkü **الأَمْتَ** tahmin ve takdirdir; ve ikisine zan ve şüphe girer; İbn Câbir’in sözü, Şemir’in okuttuğu:
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ، لياليَ ساعَفَتْ
بها الدارُ، إِلاَّ أَنَّ جُمْلاً إِلى بُخْلِ
Dedi ki: “onda **أَمْتَ** yoktur” yani onda kusur yoktur. Ebû Mansûr dedi ki: Ebû Saʿîd’in Peygamberden, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, naklettiği sözün mânası, beyittekinin mânasından başkadır: onu, gevşeklik ve yumuşaklık olmayan bir haram kılışla haram kıldı demek istedi; fakat onun haram kılınışında şiddetlendirdi; bu, senin “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüş yürüdüm, yani onda ne gevşeklik vardır ne zayıflık, sözündendir; ve mânanın, onu şüphesiz bir haram kılışla haram kıldı olması da câizdir; aslı, **الأَمْتِ**in “tahmin” ve “takdir” mânasındandır; çünkü şüphe onlara girer; ʿAccâc dedi ki:
ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ من أَمْتِ
yani bir durgunluktan ve gevşeklikten.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**أمت**) hemze, mîm ve tâ, üzerine kıyas yapılmayan tek bir asıldır; o da **الأَمْتُ**tur. Yüce Allah dedi ki: ﴿“**لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً**”﴾ [طه 107]. Halîl dedi ki: **العِوَج** ve **الأمْتُ** tek bir mânadadır. Başkaları da dedi ki — ve o da o mânadır — şüphesiz **الأمْتَ**, bir yerin kalınlaşıp bir yerin incelmesidir.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**أمَتَه يَأْمِتُه**: onu takdir etti ve tahmin etti; **كأَمَّتَه**; ve onu kastetti. Ve **أجَلٌ مأموتٌ**: süreli. Ve **الأَمْتُ**: yüksek yer, küçük tepeler, alçalma ve yükselme, şeydeki farklılık; çoğulu **إماتٌ** ve **أُموتٌ**; ve zayıflık ve gevşeklik; ve güzel yol; ve eğrilik; ve ağızda, elbisede ve taşta kusur; ve bir yerin kalınlaşıp bir yerin incelmesi. Ve **المُؤَمَّتُ**: doldurulmuş olan; ve kötülükle ve benzeriyle itham edilen. Ve “**الخَمْرُ حُرِّمَتْ لا أمْتَ فيها**” yani onun haramlığında şüphe yoktur.

Tâcü’l-ʿarûs:
أ م ت
**أَمَتَه يَأْمَتُه أَمْتاً**: onu takdir etti ve tahmin etti; **كأَمَّته تأْميتاً**. Ve denir: “Seninle Kûfe arasında ne kadar **أَمْتُ** var?” yani: miktar. Ve **أَمَتُّ القَومَ أَمْتاً**: onları tahmin ettiğin vakit. Ve **أَمَتُّ الماءَ أَمْتاً**: seninle onun arasını takdir ettiğin vakit; Rü’be dedi ki:
في بَلْدة يَعْيا بِها الخِرَّيتُ ... رَأْيُ الأدِلاَّءِ بها شَتيتُ أيْهاتَ منها ماؤُها المَأْموتُ
yani: tahmin edilmiş olan. Denir: “**ائْمِتْ** ey falan, bu benimdir, ne kadardır?” yani: onu ne kadar olduğunu tahmin et. Onu **أَمَتَهُ أَمْتاً**: onu kastetti. Denir: o, **أَجَلٍ مَأْموتٍ**adır; yani: süreli. **الصَّحاح**ın ibaresi: vakitlendirilmiş. Ve bir şey **مَأْموتٌ**: bilinen. Ve **الأَمْتُ**: yüksek yer. Ve **الأمْتُ**: küçük tepeler. Ve **الأَمْتُ**: **النَّبَكُ**; ve bununla Saʿleb de ifade etti. Ferrâ dedi ki: **الأَمْتُ**: yerden yükselen kısım olan **النَّبْكُ**; ve denir: vadilerin akıntı yatakları, aşağı inen kısımdır. **الصّحاح**ta: **الأَمْت**: **النِّباكُ**; o da küçük tepelerdir. Başkası, İbnü’l-Aʿrâbî’den olarak şunu ekledi: ve **الأَمْت**: her iki tümsek arasındaki çukur. **الأَمْت**: alçalma ve yükselme; ve bununla, Yüce Allah’ın “**لاتَرَى فيها عِوَجاً ولا أمْتاً**” sözü tefsir edildi; yani onda ne alçalma vardır ne yükselme; ve ondan, onların “Yer düzleşti; onda **أَمْتٌ** yoktur” sözüdür. **الأَمْت**: şeydeki farklılık. Çoğulu, kesre ile **إمَاتٌ** ve damme ile **أُمُوتٌ**dur. Şeyhimiz dedi ki: şâz olarak; sanki onu illetli olana ilhak ettiler. **الأمْتُ**: zayıflık ve gevşeklik; denir: “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüşle yürüdük; yani onda ne zayıflık vardır ne gevşeklik; ʿAccâc dedi ki:
" ما في انْطِلاقِ رَكْبِهِ منْ أَمْتِ أي من فُتورٍ واسترخاءٍ .
**الأَمْت**: güzel yol. **الأَمْتُ**: eğrilik. Sîbeveyh dedi ki: ve dediler: “Taşta **أَمْتٌ** (olsun) sende değil.” Mânası: Allah Teâlâ seni, taşların yok oluşundan sonra yaşatsın; taşlar, süreklilik ve kalıcılıkla vasfedilen şeylerdendir. İbn Sîde dedi ki: onu, içinde dua mânası olduğu hâlde merfû kıldılar; çünkü fiil üzere cereyan eden bir şey değildir; ve “ona toprak (olsun)” sözün gibi oldu; nekre ile başlaması güzel oldu; çünkü o, dua kuvvetindedir. Bu meseli, **التَّسهيل** şârihleri ve başkaları nakletti; Meydânî ve başkaları onu ihmal etti. **الأمْت**: ağızda, elbisede ve taşta kusur; böylece, bazı nüshalarda cer ile; bazıları onu ref‘ ile ضبط etti; sanki “ve **الأَمْت**: taş” demek istiyor; ve ben onu bir divanda görmedim. **الأَمْت**: bir yerin kalınlaşıp bir yerin incelmesi; yani bir kısmının bir kısmından daha yüksek olması. **الأمْتُ**: kırbanın, ağız bağları sağlam yapılmadığı vakit gevşekliği. Ezherî dedi ki: Arapların şöyle dediğini işittim: “Kırbayı, içinde **أَمْتَ** olmayan bir dolduruşla doldurdu”; yani çok dolu oluşunun şiddetinden bir gevşeklik yoktur. Bazısının sözünde: **الأَمْتُ**: kırbaya dökmen; ta ki o bükülsün, onu doldurmayasın; böylece bir kısmı bir kısmından daha yüksek olur; çoğulu: **إماتٌ** ve **أُموتٌ**. Ve **المُؤَمَّتُ** (muʿazzam gibi): doldurulmuş olan. **الأساس**ta: “tulum doldu; onda **أَمْتٌ** kalmadı.” **أُمِّتَ بالشَّرِّ**: onunla ayıplandı/işaretlendi; Kesîr ʿAzze dedi ki:
يَؤُوب أُولُو الحَاجاتِ منه إذا بَدا ... إلى طَيَّبِ الأَثْوابِ غَيْرِ مُؤَمَّتِ
**المُؤَمَّتُ**: kötülük ve benzeriyle itham edilen kimsedir. Saʿleb nakletti: “**الخَمْرُ حَرُمَتْ**” (kerume bâbından). Bir nüshada: meçhul bina ile, tef‘îl bâbından: “**لا أمْتَ فيها**” yani onun haramlığında şüphe yoktur. Bu, Ebû Saʿîd el-Hudrî hadîsinde vârid olmuştur: Peygamberin, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, dediği: “Şüphesiz Allah şarabı haram kıldı; onda **أَمْتَ** yoktur; ben de sarhoşluğu ve sarhoş ediciyi yasaklıyorum.” Sözü: “onda **أَمْتَ** yoktur” yani: onda kusur yoktur. Ezherî dedi ki: onda şüphe yoktur ve tereddüt yoktur. Ve şüpheye ve kendisinde tereddüt edilene **أَمْتٌ** denildi; çünkü **الأمْتَ**: tahmin ve takdirdir; ve ikisine zan ve şüphe girer. İbn Câbir’in sözü, Şemir’in okuttuğu:
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ لَيالِيَ سَاعَفَتْ ... بها الدّارُ إلاّ أَنَّ جُمْلاً إلى بُخْلِ
Dedi ki: “onda **أَمْتَ** yoktur” yani: onda kusur yoktur. Ebû Mansûr dedi ki: Ebû Saʿîd el-Hudrî’nin, önceki hadisteki sözüyle kastı, beyittekinin mânasından başkadır: onu, gevşeklik ve yumuşaklık olmayan bir haram kılışla haram kıldı demek istedi; fakat onun haram kılınışında şiddetlendirdi; bu, senin “**لا أَمْتَ** فيه” bir yürüyüş yürüdüm, yani onda ne gevşeklik vardır ne zayıflık, sözündendir. Ve mânanın, onu şüphesiz bir haram kılışla haram kıldı olması da câizdir; ve daha önce geçti.
