# أمد (أ-م-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Medede direkleri (kolonları) birbirine bağlayan kirişlerdir

- Harfler: أ - م - د
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءمد · امد

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَمَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Müddet | 3 | 3 | [3:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/ayet/3:30.md) |
| [الْأَمَدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%AF%D9%8F.md) | الْفَعَلُ | Müddet | 1 | 1 | [57:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/ayet/57:16.md) |

## Mücavir kökler — 40 mücavir (53 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · قسور Arslan demektir
2. [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir
3. [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hasiy, Çakıl taşı demektir
4. [رأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
5. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
6. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Huzme” demet demektir
7. [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
8. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
9. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kaldınız
10. [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
11. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
12. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
13. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
14. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
15. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su birikintisidir
16. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
17. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
18. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
19. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
20. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayr : At sürüsü demektir
21. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
22. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
23. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
24. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
25. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
26. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
27. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
28. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
29. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
30. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
31. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
32. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
33. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
34. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
36. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
37. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
38. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
39. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
40. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أمد |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A.md), [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md), [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md), [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md), [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [سرمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir sürecin, mesafenin veya zaman diliminin nihai sınırı, varış hedefi ve son ucu |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın eylemleri ile karşılığı arasına giren veya kalplerin katılaşmasına yol açan belirlenmiş nihai vade |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın mutlak bir akış değil, varılması hedeflenen ve hesabı görülecek bir sınır çizgisiyle kayıtlı olması |
| Kritik Hata Riski | Kökün ucu açık, sonsuz veya belirsiz bir zaman dilimi sanılarak nihai sınır ve hesaplaşma boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أم | Bir şeye yönelme, kastetme, öne geçme ve ana gaye edinme ([أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md), [أمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84.md), [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md), [أمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AA.md), [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md)) | د | Kapı, geçiş ve sınır imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle yönelinen ve kastolunan sürecin ulaştığı nihai kapı, kesin bitiş çizgisi ve gayenin sınır noktası anlamı oluşmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Bir hareketin, yönelişin veya zaman diliminin başlangıçtaki itici kuvveti ve ana ilkesi |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Başlangıç noktasından itibaren kesintisiz devam eden süreklilik, zamanın veya mesafenin akışı |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Sürekliliğin varıp dayandığı son geçit, akışı durduran nihai sınır ve kapanan hudut çizgisi |
| أمد | Başlangıçtan başlayan akışın sınır kapısına dayanması | Bir yönelişle başlayıp süreklilik kazanan zaman veya mesafe akışının ulaştığı kesin bitiş çizgisi ve nihai gaye |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | At yarışlarında veya koşularda belirlenen nihai varış çizgisi, hedefin son noktası ve bir şeyin bittiği uç sınır |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden en-Nâbiğa ez-Zübyânî veya çağdaşlarının beyitlerinde geçen şekliyle bir ömrün yahut cezanın son sınırı ve varılacak nihai hedef anlamında kullanılmıştır. Pakette beyit metni yer almadığından kullanım tarif edilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Haccâc ile Hasan-ı Basrî arasındaki rivayette geçen doğumdan ölüme kadar belirlenen ömür süresi ve insanın tabi olduğu varış sınırı kullanımı: ما أَمَدُكَ؟ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça أمد kökü, Sami dil ailesinde zamanın veya mesafenin sınır noktası, varış çizgisi ve nihai gaye kavram alanıyla ilişkilidir. Kökün morfo-fonetik yapısı, [مدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A.md) (uzanmak, son sınıra varmak) ve [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) (uzatmak, çekmek) kökleriyle derin bir semantik matris paylaşır. İbranicede yer alan ve ölçü, uzam bildiren *maddad* kökü ile Süryanicedeki sınır ve ölçüm bildiren türevler bu kökün kavramsal alanıyla fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. Ancak Arapçada başa gelen hemzenin belirleyiciliğiyle kelime, basit bir uzamdan ziyade bilhassa yönelinen, kastolunan ve nihayetinde bir son nokta ile sınırlanan bir vadeyi ve gayeyi (*el-gâye*) ifade edecek biçimde özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أمد ile [مدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A.md) ve [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) ilişkisi | Uzama ve süreklilik bildiren köklerin yönelme bildiren أم çekirdeğiyle birleşerek nihai sınır çizgisine dönüşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *maddad* ve Süryanice *m-d-* kök ailesi | Ölçülmüş mesafe, belirli kılınmış sınır ve zaman dilimi arasındaki ortak semantik zemin | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ölçü ve sınır kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika dillerinde uzam ve sınır bildiren tabanlarla muhtemel biçimsel benzerlikler | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أمد | Anlamlı | Gaye, nihai sınır | Bir sürecin veya mesafenin varıp dayandığı son nokta | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Uyuşma, yakınlık, yer kabuğu | İki şeyin birbirine kaynaması, katık, insan teni | Kur'an'da geçer; ortak harf permütasyonu |
| [مأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D8%AF.md) | Anlamlı | Sallanma, yumuşaklık, tazelik | Bitkinin veya dalın tazelikten bükülüp salınması | Kur'an'da geçer; zıt hareket dinamiği taşır |
| مدأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [دأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%85.md) | Anlamlı | Hücum etmek, örtmek | Bir şeyin aniden üzerine çöküp kaplaması | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir |
| دمأ | Anlamlı | Yumuşak huylu olmak, boyun eğmek | İnsanın sükûnet bulması ve uysallaşması | Kur'an'da geçmez; nadir kullanımlı müsta'mel kök |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أمد | Merkez | Zaman ve mesafenin nihai sonu | Sürecin ulaştığı kesin varış çizgisi ve gaye noktası | Hem zaman hem mekân için son sınır |
| [مدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A.md) | Komşu | Uzanım ve menzil | Sürecin yayılma genişliği ve ulaştığı genel mesafe | Sınırdan ziyade mesafenin boyutu ön plandadır |
| [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Belirlenmiş süre ve vade | Başlangıcı ve sonu tayin edilmiş hukuki ve kozmik süre | Sürenin dolduğu anı ve hükmün vaktini vurgular |
| [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) | Komşu | Tayin edilmiş an | Bir iş için sınırları kesin olarak belirlenmiş dilim | Eylemin içine yerleştiği kesin zaman kesiti |
| [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Değişken zaman dilimi | Az veya çok olabilen, sınırları esnek zaman | Belirli bir sınıra işaret etmesi zorunlu değildir |
| [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) | Komşu | Kesintisiz süreklilik | Geleceğe doğru sonu görünmeyen mutlak zaman akışı | Sınır ve bitiş kabul etmeyen sürekliliktir |
| [سرمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) | Zıt | Kesintisiz ve sınırsız süreklilik | Başlangıcı veya sonu bulunmayan, kesintiye uğramayan dâimîlik | أمد kökünün gerektirdiği varış çizgisi ve nihai sınır fikrinin mutlak zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أمد | Gaye ve nihai sınır | Bir sürenin veya mesafenin varıp dayandığı son nokta | Kesin |
| Latince | Terminus, finis | Sınır çizgisi, son hedef | Sürecin bittiği kesin hudut noktasını karşılar; zamanın psikolojik boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Span, term, ultimate limit | Vade, belirlenmiş son sınır | Sürenin hem uzunluğunu hem de nihai sınırını verir; Kur'an'daki kalbi etkileyen ağırlığı tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Frist, Endziel | Mühlet ve nihai gaye | Belirli bir zaman sınırını ve hedeflenen sonu karşılar; mekânsal uzaklık boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Terme, borne | Bitiş anı, sınır taşı | Varış çizgisini ve sürecin sonunu karşılar; içsel/psikolojik zaman yıpranmasını tam yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mekânsal ve ahlaki mesafe sınırı | İnsanın işlediği kötülükle kendi arasına koymak istediği nihai uzaklık | Kıyamet günü amel defteriyle yüzleşme anı (Âl-i İmrân [3:30](https://lisan.digital/tr/ayet/3:30.md)) |
| Ölçülebilir zaman süresi | Mağara ehlinin uykuda kaldığı sürenin tam hesabı ve nihai vadesi | Tarihsel ve mucizevi hadiselerin süresinin tespiti (el-Kehf [18:12](https://lisan.digital/tr/ayet/18:12.md)) |
| Kalbi duyarsızlaştıran uzun vade | Vahiyden ve peygamberden uzak geçen sürenin kalpleri katılaştırması | Geçmiş ümmetlerin tecrübesi üzerinden yapılan uyarı bağlamı (el-Hadîd [57:16](https://lisan.digital/tr/ayet/57:16.md)) |
| Gaybî ve ertelenmiş nihai azap vadesi | Tehdit edilen azabın yakın mı yoksa belirlenmiş uzak bir sınırda mı olduğunun bilgisi | Peygamberin gayb karşısındaki konumu ve hesap günü bağlamı (el-Cin [72:25](https://lisan.digital/tr/ayet/72:25.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel ve gayb tartışmaları | Kıyametin kopuş anı ile azap vaktinin kesin bir son sınırla (أمد) kayıtlı olup olmadığı | Zamanın mutlak değil mahluk ve sınırlı bir sona tâbi oluşu |
| Fıkıh | Hukuki süreler ve akitler | Akitlerde ve borç ilişkilerinde nihai ifa gününün kesin belirlenmesi zorunluluğu | Sona erdirici kesin vade ve hukuki sınır çizgisi |
| Tefsir | Kalp katılığı ve zaman ilişkisi | el-Hadîd [57:16](https://lisan.digital/tr/ayet/57:16.md) bağlamında vaktin uzamasının (طال عليهم الأمد) inanç ve amel üzerindeki aşındırıcı etkisi | İnsanın rehavete kapılmasına yol açan tehlikeli zaman algısı |
| Hadis | Ömür ve amel muhasebesi | İnsanın dünya hayatındaki başlangıç ve bitiş sınırlarının muhasebe bilinciyle kavranması | İmtihan sürecinin belirlenmiş bir gayeye doğru tükenişi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hesaba çekilme bilinci | Nihai sınır ve ecel | İnsanı erteleme ve gevşeme hastalığından koruma | Hayatın sınırsız olmadığı ve her amelin kesin bir son sınırla karşılaşacağı bilinci | Kesin |
| İlmi | Bilimsel gözlem ve deney | Ölçüm sınırı ve periyot | Bir sürecin başlangıç ve bitiş noktalarını kesinleştirme | Doğa olaylarının ve tarihsel süreçlerin ölçülebilir zaman sınırları içinde incelenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve iktidar ömrü | Görev süresi ve tarihsel vade | Toplumların ve iktidarların yozlaşmasını engelleyen sınır | Hiçbir gücün ebedî olmadığı, medeniyetlerin bir nihai çöküş vadesi taşıdığı tespiti | Güçlü |
| İktisadi | Borçlanma ve taahhüt | Kesin ifa ve vade sınırı | Belirsizliği (*garar*) ortadan kaldırarak güveni temin etme | Ekonomik planlamanın ve vadeli sözleşmelerin bağlayıcı bir son tarihe raptedilmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyon limiti ve kapalı aralık sınırı ($[a, b]$ aralığındaki $b$ noktası) | Bir sürecin veya dizinin yaklaştığı ve aşılamaz kabul edilen nihai sınır değeri; sistemin eriştiği kesin son uç | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yozlaşma eşiği ve tarihsel doyum noktası | Toplumların veya bireylerin reformsuz geçen uzun süreler sonunda canlılığını yitirip katılaşması sosyolojik olgusu | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca alelade, akıp giden boş bir zaman dilimi veya sadece bekleme süresi olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir gaye, varılacak nihai durak, hesaplaşma eşiği ve insan ruhunu dönüştüren/katılaştıran kritik bir vade olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde geçen sürenin hesapsız ve ucu açık bir erteleme sanılması; kalplerin katılaşmasına yol açan zaman aşımının ve nihai hesaplaşma eşiğinin gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Zamanın insan üzerindeki dönüştürücü ve çoğu zaman aşındırıcı etkisini ortaya koyar; ameller ile akıbet arasındaki mesafenin nihai bir sınırla kayıtlı olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kalp katılığı ve vahiyden uzaklaşma uyarılarında (el-Hadîd [57:16](https://lisan.digital/tr/ayet/57:16.md)), kıyamet günü amellerin ağırlığından kaçış tasvirlerinde (Âl-i İmrân [3:30](https://lisan.digital/tr/ayet/3:30.md)) ve gaybî azap vadelerinde (el-Cin [72:25](https://lisan.digital/tr/ayet/72:25.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zamanın geçişini nötr ve zararsız gören rehavet algısını yıkar; araya giren mesafenin ve ertelenen vadelerin kalpleri taşlaştırabileceğini göstererek dinamik bir uyanıklık bilinci kurar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir yarış pistinde veya arazide varılacak nihai sınır çizgisi, hedefin dikildiği son uç ve menzilin kapısı.
- Soyut anlam: Bir sürecin, ömrün veya dönemin varıp dayandığı, hesaba ve muhasebeye konu olan kesin bitiş sınırı; kalbi etkileyen sürekliliğin nihai eşiği.
- Sistematik karşılık: Belirsizliği önleyen, her varlığa ve topluma bir nihai vade koyarak ebedîlik iddiasını bozan ve ertelemeyi sonlandıran ilahi mizan çizgisi.
- LaTeX modeli: $$S = \{t \in T \mid t_0 \le t \le L\} \implies \lim_{t \to L} \Psi(t) = \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $T$ zaman sürekliliğini, $t_0$ sürecin başlangıç anını, $L$ ise bu sürecin ulaştığı nihai sınırı ve gayeyi (أمد) temsil eder. $\Psi(t)$ zamana bağlı olarak kalbin duyarlılık veya amelin birikim fonksiyonunu, $L$ sınırına yaklaşıldığında ulaşılan $\Omega$ ise nihai katılaşmayı yahut amel ile yüzleşme anındaki kaçınılmaz akıbeti simgeler. Model, sürecin ucu açık olmadığını ve kesin bir sınır değeriyle ($L$) sonuçlandığını gösterir.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/ayet/3:30.md) — أَمَدًا

يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ

Meal (IK): O gün ki; herkes ne hayır işledi ise karşısında onu hazırlanmış bulacak. Kötülükten de ne yapmışsa; kendisiyle onun arasında uzun bir mesafe olmasını ister. Allah bizzat korkutuyor. Ve Allah kullarına Rauf’dur.

### [Kehf 18:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/ayet/18:12.md) — أَمَدًا

ثُمَّ بَعَثْنَاهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى لِمَا لَبِثُوا أَمَدًا

Meal (IK): Sonra iki taraftan hangisinin bekledikleri sonucu daha iyi hesaplamış olduğunu belirtmek için onları uyandırdık.

### [Hadid 57:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/ayet/57:16.md) — الْأَمَدُ

أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ

Meal (IK): İman edenlerin, Allah’ı anması ve O’ndan inen gerçek için kalblerinin yumuşaması zamanı hala gelmedi mi? Onlar, daha önce kendilerine kitab verilip de üzerlerinden uzun zaman geçmiş, artık kalbleri katılaşmış bulunanlar gibi olmasınlar. Onlardan bir çoğu fasıklardır.

### [Cin 72:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/ayet/72:25.md) — أَمَدًا

قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَدًا

Meal (IK): De ki: Size vaadedilen yakın mıdır, yoksa Rabbım onu uzun süreli mi kılmıştır bilemiyorum.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Medede direkleri (kolonları) birbirine bağlayan kirişlerdir. Sonra uzatmak manasına kullanıldığı gibi müddet, yani zamanın belirlenmesi anlamında kullanılmıştr. Emede aslında müddetsiz, uzun zaman anlamına geldiği gibi müddet koyma anlamına da gelir. Müddetsiz anlamında olduğ zaman elif nefy edatıdır. Müddet belirleme manasına olduğu zaman ise ifal babındaki elif gibidir.
Emed “Medde” gerilmiş ip demektir. Müddet, süre anlamında kullanılmıştır. “Emedd”den “dal” düşmüş “emed” olmuş ve süre anlamı almıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والميم و و ء ي معهما
د و م، د ي م، أ د م، م د ي، أ م د، م ي د، د م ي، و م د، م أ د، د أ م مستعملات
دوم، ديم:
ماء دائم: ساكن.
والدَّوْمُ مصدر دامَ يدوم. ودامَ الماءُ يدومُ دَوْماً وأَدَمْتُه إِدامةً إذا سَكَّنتُه، وكُلُّ شيءٍ سَكَّنْتَه فقد أدَمْتَه.
والدِّيمةُ: المطر الذي يدوم دوماً يوماً وليلةً أو أكثر.
وفي حديث عائشة: أنّها سُئِلَت هل كان رسول اللهِ -صَلّى الله عليه وسَلَّم يُفَضِّلُ بعض الأيام على بعض فقالت كان عمله دِيمةً.
ووادي الدَّوم: موضعٌ.
والمُدامةُ: الخمر، سُمِّيَتْ به لأنّه ليس من الشراب شيءٌ يُستطاعُ إِدامة شُرْبه غيرُها.
والتَّدويمُ: تحليق الطائر في الهواء ودَورانُه، ودوَّمَ تدويماً أي يدورُ ويرتقِع.
وتدويم الشمس: دَوَرانُها كأنّها تدور في مُضِيِّها، قال ذو الرُمّة:
والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدويمُ
يعني كأنَّها لا تَمضي من بُطِئها أو كأنّها تدور على رأسه، ومنه اشتُقَّت الدُّوّامة لدوَرانها.
ودَوَّمَتِ الكلاب أي أمعَنَت في طلب الصَّيْد.
وتدويمُ الزَّعْفَران: دَوُفُه وإدارتُه في دَوْفه، قال:
وهُنَّ يَدُفْنَ الزَّعْفَرانَ المُدَوَّفا.
والدَّوْمُ: شَجَر المُقْلِ، الواحدة دَوْمة.
واستِدامةُ الأمر: الأَناةُ فيه والنَّظَر، قال:
فلا تعجَلْ بأمرِكَ واستَدِمه		فما صَلَّى عصاكَ كمُستَديمِ
وتَصلِيةُ العَصَا: إِدارتُها على النار لتستقيم، أي ما قَوَّمَ أمرك كالتَّأَني.
ومَفازةٌ دَيُمُومةٌ أي دائِمةُ البعد.
أدم:
الأَدْمُ: الاتفاق، وأَدَمَ الله بينهما يأدِمُ أدْماً، وآدَمَ بينهما اِيداما فهو مُؤْدِمٌ بينهما، قال:
والبِيضُ لا يُؤدِمْن إِلاّ مُؤدمَا
أي لا يُحْبِبْنَ إلاّ مُحَبَّباً.
ويقال: بينهما أُدْمةٌ ومُلْحَة أي خُلْطة.
وقالوا: الأُدمة في الناس شَرْبةٌ من سَواد، وفي الإِبِل والظِّباء بياض، يقال: ظَبْية أدماءُ، ولم أسمع أحداً يقول للذكر من الظِّباء آدَم وإنْ كان قياساً.
وأديمُ كُلِّ شيءٍ: ظاهرُ جلدِه، وأَدَمَة الأرض: وَجهُها، وقيل: سُمِّيَ آدَمَ -عليه السلام- لأنّه خُلِقَ من أَدَمة الأرض، وقيل: بل من أَدَمةٍ جُعلت فيه.
والإِدام والأُدْمُ: ما يُؤْتَدَم به مع الخُبز، وأَدَمتُ الخُبْزَ أَدْماً: جَعَلتُ فيه الأُدْمَ والسَّمنُ واللَّحْمُ واللَّبَنُ. كُلُّه أُدْمٌ، والاِدامُ جماعة، وثلاثة آدمِة.
مدي:
المَدَى: بُعد الصَّوْت، ويُغْفَر للمُؤَذِّنِ مَدَى صوته.
والمُدْيةُ: الشُّفرةُ، والجمع المُدَى.
والمَدَى القَفيز والمِكيال.
والمَدَى: الحوَضُ لا نِصابَ له، وجمعه أمدِيةٌ.
أمدا:
الأَمَدُ مُنْتَهَى كلِّ شيءٍ وآخرُه.
ميد:
المائدة: الخِوان، اشتُقَّتْ من المَيْد، وهو الذهاب والمَجيء والاضطِراب.
ومادَتِ المرأة: ماسَتْ وتَبَخْتَرَتْ كما يَميدُ الغُصْن.
والرُّمحُ الميّاد.
دمي:
الدمُ معروف، والقطعة منه دَمَةٌ واحدة، وكأنَّ اصلَه دَمَيٌ لأنّك تقول: دَمِيَتْ يدُه.
والمُدَمَّى من الخيل الأشقَرُ الشديدُ الحُمرْة، شِبْه لون الدَّمِ، وكل شيءٍ فيه سَوادٌ وحُمْرة فهو مُدَمَّى.
وبَقْلةٌ لها زهرة يقال لها دُمية الغِزلان.
والدُّميةُ: الصَّنَمُ والصُّورةُ المُنَقَّشة.
وشَجَّةٌ دامية: دَمِيَت ولمّا تَسِلْ، وقيل إذا سالَتْ، والأوّلُ أصوَبُ لأنّ الدامِعةَ سائلةٌ، والداميةُ التي تَدْمَى ولم تَدْمَعْ بعدُ.
ومد:
يومٌ وَمِدٌ، وليلةٌ وَمِدةٌ، وأكثر ما يقال لِلَّيل.
وإنَّما الوَمْدةُ نَدىً يجيء في صَميم الحَرِّ من قِبَل البحر، يقَع على الناسك ليلاً، قال:
تُسْقَى ببَرْدِ الماءِ ما جادَتْ تَجُدْ		من حَرِّ أيّامٍ ومن لَيْلٍ ومَمِـدْ
ماد:
المَأْدُ من النَّباتِ: ما قد ارتَوَى، وقد مَأَدَ يَمْأَدُ مَأْداً.
وأمْأَدَه الرِّيُّ والرَّبيع: جَرَى فيه الماء أيّامَ الرَّبيع.
وجاريةٌ مَأْدةُ الشباب، وتُسَمّى يَمْؤُدو ويَمْؤودة إذا كانت تارَّةً.
والمَأْدُ: النَّزُّ الذي يظهَرُ في الأرض قبل أن ينبَعَ، شاميّة.
دءم:
الدَّأْمُ إذا رَفَعْتَ حائِطاً فدَأَمْتَه على شيءٍ في وَهدَةٍ بِمرَّة، وتقول: دَأَمتُه.
وتَدَأَّمَتْ عليه الأمواجُ والأهوالُ والهُمومُ، وقال:
تحت ظِلالِ الموج إذا تَدَأَّمَا

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الميم** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla beraber

**د و م**، **د ي م**، **أ د م**، **م د ي**، **أ م د**، **م ي د**، **د م ي**، **و م د**، **م أ د**، **د أ م** kullanılagelenlerdir.

**دوم**، **ديم**:
Sürekli su: durgun.

**الدَّوْمُ**: **دامَ**’ın mastarıdır; **يدوم**. Ve su **دامَ** eder, **يدومُ** eder, **دَوْماً** (sürüp durma) ile. Ve ben onu **أَدَمْتُه** (onu durgunlaştırdım) **إِدامةً** (durgunlaştırma) ile; onu durgunlaştırdığım zaman. Ve her şey ki onu durgunlaştırdın, muhakkak onu **أدَمْتَه** (durgunlaştırdın).

**الدِّيمةُ**: bir gün ve bir gece yahut daha fazla, sürekli sürüp duran yağmur.

Ve Âişe hadîsinde: ona soruldu: Allah’ın Elçisi -Allah ona salât ve selâm etsin- bazı günleri bazı günlere üstün tutar mıydı? dedi ki: onun ameli **دِيمةً** idi (sürekli idi).

**وادي الدَّوم**: bir yerdir.

**المُدامةُ**: şarap; onunla adlandırıldı; çünkü içecekten, onun dışında içilmesini sürdürmeye güç yetirilen hiçbir şey yoktur.

**التَّدويمُ**: kuşun havada daire çizmesi ve dönmesidir; ve **دوَّمَ** (döndü) **تدويماً** (döndürme ile), yani döner ve yükselir.

Güneşin **تدويم**’i: onun dönmesidir; sanki gidişinde dönüyor gibidir. Zû’r-Rumme dedi:
والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدويمُ

Yani: yavaşlığından dolayı sanki gitmiyor; yahut sanki onun başı üzerinde dönüyor. Ve ondan, dönmesinden dolayı **الدُّوّامة** türetildi.

Ve köpekler **دَوَّمَتِ**; yani avı istemede ileri gittiler.

Safranın **تدويم**’i: onun **دَوُفُه**’u ve onun **دَوْف**’unda çevrilmesidir. Dedi:
وهُنَّ يَدُفْنَ الزَّعْفَرانَ المُدَوَّفا.

**الدَّوْمُ**: **شَجَر المُقْلِ**’dir; teki **دَوْمة**.

Bir işin **استِدامة**’si: onda ağır davranma ve bakıştır. Dedi:
فلا تعجَلْ بأمرِكَ واستَدِمه		فما صَلَّى عصاكَ كمُستَديمِ

Ve **تَصلِيةُ العَصَا**: onun ateş üzerinde çevrilmesidir ki doğrulsun; yani işini, ağır davranma gibi hiçbir şey doğrultmadı.

**مَفازةٌ دَيُمُومةٌ**: yani uzaklığı sürekli olan.

**أدم**:
**الأَدْمُ**: uyuşma/uygunluk. Ve Allah ikisi arasında **أَدَمَ** eder; **يأدِمُ** eder; **أدْماً** ile. Ve ikisi arasında **آدَمَ** etti; **اِيداما** ile; o hâlde o, ikisi arasında **مُؤْدِمٌ**’dir. Dedi:
والبِيضُ لا يُؤدِمْن إِلاّ مُؤدمَا

Yani: ancak sevdirilmiş olanı severler.

Ve denir: ikisi arasında **أُدْمةٌ** ve **مُلْحَة** vardır; yani karışma.

Ve dediler: insanlarda **الأُدمة** siyahlıktan bir yudumdur; develerde ve ceylanlarda beyazlıktır. Denir: **ظَبْية أدماءُ**. Ve ceylanın erkeğine **آدَم** diyen bir kimse işitmedim; her ne kadar kıyas olsa da.

Her şeyin **أديمُ**’i: onun derisinin dış yüzüdür. Ve yerin **أَدَمَة**’si: onun yüzüdür. Ve denildi: **آدَمَ** -aleyhisselâm- yerin **أَدَمة**’sinden yaratıldığı için böyle adlandırıldı. Ve denildi: bilakis, onda kılınmış bir **أَدَمة**’den (yaratıldı).

**الإِدام** ve **الأُدْمُ**: ekmekle birlikte kendisiyle katık yapılan şeydir. Ve ben ekmeği **أَدَمتُ**; **أَدْماً** ile: onda **الأُدْمَ**’u ve içyağını ve eti ve sütü kıldım. Hepsi **أُدْمٌ**’dür. Ve **الاِدامُ** topluluktur; ve üç **آدمِة**.

**مدي**:
**المَدَى**: sesin uzaklığıdır. Ve müezzine, sesinin **مَدَى**’sı bağışlanır.

**المُدْيةُ**: bıçak ağzı/ustura; çoğulu **المُدَى**.

**المَدَى**: **القَفيز** ve **المِكيال**.

**المَدَى**: ölçüsü olmayan havuzdur; çoğulu **أمدِيةٌ**.

**أمدا**:
**الأَمَدُ**: her şeyin son sınırı ve sonudur.

**ميد**:
**المائدة**: sofra (yemek tablası); **المَيْد**’den türetildi; o, gidip gelme ve çalkalanma/sarsılmadır.

Kadın **مادَتِ**: salındı ve nazla yürüdü; dalın **يميدُ** ettiği gibi.

**الرُّمحُ الميّاد**: sallanan mızrak.

**دمي**:
Kan bilinir; ondan bir parça **دَمَةٌ**’dir, bir tek. Ve sanki aslı **دَمَيٌ**’dir; çünkü sen “eli **دَمِيَتْ**” dersin.

Atlardan **المُدَمَّى**: şiddetli kızıllığı olan aldır; kan rengine benzer. Ve içinde siyahlık ve kızıllık bulunan her şey **مُدَمَّى**’dır.

Bir ot; onun bir çiçeği vardır; ona **دُمية الغِزلان** denir.

**الدُّميةُ**: put ve nakışlı suret.

**شَجَّةٌ دامية**: **دَمِيَت** etti ve henüz akmadı. Ve denildi: aktığı zaman. Ve birincisi daha doğrudur; çünkü **الدامِعةَ** akan olandır; **الداميةُ** ise, henüz **تَدْمَعْ** etmeden önce **تَدْمَى** eden (kanayan)dır.

**ومد**:
**يومٌ وَمِدٌ** ve **ليلةٌ وَمِدةٌ**; ve en çok gece için söylenir.

Ve **الوَمْدةُ** ancak, deniz tarafından, sıcağın tam ortasında gelen bir çiydir; geceleyin ibadet edene düşer. Dedi:
تُسْقَى ببَرْدِ الماءِ ما جادَتْ تَجُدْ		من حَرِّ أيّامٍ ومن لَيْلٍ ومَمِـدْ

**ماد**:
Bitkiden **المَأْدُ**: sulanmış olan şeydir. Ve **مَأَدَ** eder; **يَمْأَدُ** eder; **مَأْداً** ile.

Ve onu, sulama ve bahar **أمْأَدَه**: bahar günlerinde onda su aktı.

Ve bir cariye: gençliğin **مَأْدةُ**’si. Ve eğer dolgun/etli ise **يَمْؤُدو** ve **يَمْؤودة** diye adlandırılır.

**المَأْدُ**: kaynamadan önce yerde görünen sızıntıdır; Şamîdir.

**دءم**:
**الدَّأْمُ**: bir duvar yükselttiğin zaman, onu bir çukurlukta bir şey üzerine bir defada **دَأَمْتَه** etmen (oturtman/sıkıca yerleştirmen)dir. Ve dersin: onu **دَأَمتُه**.

Ve dalgalar ve dehşetler ve kederler onun üzerine **تَدَأَّمَتْ** etti. Ve dedi:
تحت ظِلالِ الموج إذا تَدَأَّمَا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَمَدُ: الغاية كالمدى. يقال: ما أَمَدُكَ? أي منتهى عمرك. والأَمَدُ أيضاً: الغضب. وقد أَمِدَ عليه بالكسر، وأَبِدَ عليه، أي غضب.

##### Türkçe

**الأَمَدُ**: gaye; **المدى** gibi. Denilir: “ما **أَمَدُكَ**?” yani ömrünün sonu. Ve **الأَمَدُ** ayrıca: öfke. Ve “عليه **أَمِدَ**” (kesre ile) ve “عليه **أَبِدَ**”, yani öfkelendi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د م ( وايء )
أدم ، دوم ، ديم ، دمى ، أمد ، ومد ، مأد ، دأم .
دوم ديم : قال الليث : دَامَ الشيءُ يَدُوم دَوْماً ، والدِّيمةُ مَطَرٌ يَدُوم يوماً وليلةً أو أكثر .
وفي حديث عائشة : أنها سُئِلتْ هل كان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يُفَضِّلُ بعض الأيام على بعض فقالت : كان عَمَلهُ دِيمَةً .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ وغيره : أصل الدِّيمَةِ المطرُ الدَّائمُ مع سكون .
قال أبو عبيدُ : فَشَبَّهَتْ عائشةُ عملَه في دوامِه مع الاقتصاد بِدِيمةِ المطر .
قال : ويُرْوَى عن حُذيفة أنه ذكر الفِتَن فقال : إنها لَتَأْتِيَنَّكُم دَيماً ديماً يعْنِي أنها تَملأ الأرض مع دوَام وأنشد :
ديمةٌ هَطْلاَءُ فيها وَطَف
طَبَّق الأرضَ تَحَرَّى وتَدُر
وجمع الدِّيمة دِيَم .
وقال شمر يقال : ديمةٌ وديْمٌ .
وقال الأغلب :
فَوَارِسٌ وَحَرْشَفٌ كالدِّيْمِ
لا تَتَأَنَّى حَذرَ الكُلُومِ
وروي عن أَبي العَمَيْثَل أنه قال : ديْمَةٌ وجمعها ديُومٌ بمعنى الدِّيمة .
وقال خالد بن جَنْبَة : الدِّيمةُ من المطر الذي لا رَعْد فيه ولا بَرْقَ وتَدوم يومَها .
وقال أبو عُبيد : من أسماء الخمر المُدام والمُدَامَةُ .
قال الليث : سميت مُدامة لأنه ليس شيء من الشراب يُستطاع إدامَةُ شُرْبِه غيرَها .
وقال غيره : سمّيَتْ مُدامة لأنها أُديمَتْ في الدِّنِّ زماناً حتى سَكَنَتْ بعدما فارَتْ ، وكل شيء يسكن فقد دام ، ومنه قيل للماء الذي سَكَنَ فلا يجري : دائمٌ .
ونهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) أَنْ يُبَالَ في الماء الدَّائم ثم يُتوضأ منه ، وهو الماء الراكد الساكن ، وكل شيءٍ سَكَّنْتَه فقد أَدمْتَه ، وقال الشاعر :
تَجِيشُ عَلَيْنا قِدْرُهُم فَنُدِيمُها
ونَفْثَؤُهَا عنَّا إذا حَمْيُها غَلاَ
قوله : نُديمها نُسَكِّنُها ، ونَفْثَؤها نَكْسِرُها بالماءِ .
ويقال للطائر إذا صَفَّ جناحيه في الهواء وسكنَّهما ولم يحركهما كما تفعل الحِدأ والرَّخم : قد دَوَّمَ الطائر تَدْويماً لِسكونه وتركِهِ الخَفَقَانَ بجناحين .
وقال الليث : التَّدْوِيمُ تحلِيقُ الطائرِ في الهواء ودَوَرَانُه ، والشمس لها تدويمٌ كأنها تَدُور بدورانها وقال ذو الرُّمَّة :
والشَّمْسُ حَيْرَى لها في الجوِّ تَدْوِيمُ
وقال أبو الهيثم في قوله : والشمس حَيْرَى : تَقِفُ الشمسُ بالهاجِرَةِ عن المسير مِقْدَارَ ما تسير ستين فرسخاً تدور على مكانها ، ويقال : تَحَيَّرَ الماءُ في الروضة إذا لم تكن له جهة يَمْضِي فيها فيقول : كأنها مُتَحَيِّرَةٌ لدورانها قال : والتَّدويم الدَّوَرَان يقال : دوَّمَتْ الشمسُ إذا دارتْ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أخذه دُوَامٌ في رأسه مثل الدُّوَار ، ودُوَّامةُ الغُلام بِرفع الدال وتشديد الواو ، ودوَّمْتُ القِدْرَ وأَدمْتُهَا إذا كَسَرْتَ غَلَيانها قال : ودوَّم الطائرُ في السماء إذا جَعل يَدُور ، ودوَّى في الأرض وهو مِثْل التَّدويم في السماء ، قال وقول ذي الرمة :
حتى إذا دوّمَتْ في الأرض راجعهُ
كِبْرٌ ولو شاء نَجَّى نفسَه الهرب
استكراه .
وقال أبو الهيثم : ذكر الأصمعيّ أَن التَّدويمَ لا يكون إلا من الطائر في السماء ، وعاب على ذي الرُّمَّة قولَه ، وقد
قال رؤبة :
تَيْماء لا يَنْجُو بها مَنْ دوَّما
إذا علاها ذو انْقِبَاضٍ أجْذَمَا
أي أسرع .
وقال شمر : دوَّامَةُ الصبي بالفارسية دوَابَهْ وهي التي يَلْعَبُ بها الصبيان ، تُلَفُ بِسَيْرٍ أو خَيْط ثم تُرْمَى على الأرض فتدور .
وقال أبو الهيثم : دوَّمْتُ الشيءَ بَلَلْتَه ، قال ابن أحمر :
وقد يُدَوِّمُ ريقَ الطامِعِ الأملُ
أي يَبُلُّه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : دامَ الشيءُ إذا دارَ ، وَدَامَ إذا وقف ، ودامَ إذا تَعِبَ .
وقال الليث : تَدْوِيمُ الزعفران : دوْفُه وإدارَتُه في دوْفِه وأنشد :
وَهُنَّ يَدُفْنَ الزَّعْفَرَانَ المُدَوَّفَا
والدَّوْمُ شَجَر الْمُقْل الواحدة دوْمَةٌ ، وقرأت بخط شَمِر .
وقال أبو سعيد : الضرير : دوْمَةُ الجندل في غائط من الأرض ، خمسة فراسخ .
قال : ومن قِبَلِ مَغْرِبِهِ عَيْنٌ تَثُجُّ فتَسْقِي ما بِه من النَّخِيل والزرع قال : ودوْمَةُ ضاحيةٌ بين غَائطها ، هذا واسمُ حصنها مارِدٌ ، وسميت دوْمَةَ الجندل .
في حديث رواه أبو عبيد لأنَّ حِصْنَها مَبنيٌّ بالجندل .
قال : والضَّاحِيَةُ من الضَّحْل ما كان بارزاً من هذا الغَوْط ، والعين التي فيه ، وهذه العين لا تسقي الضاحية .
قال وغيره يقول : دُومَة بضم الدال ، وسمعت دَومَة الجندل في حديث رواه أبو عبيد قلت : ورأيت أعرابياً بالكوفة سئل عن بَلَدِه فقال : دوْمَة الجندل .
وقال شمر : سمِّيت الخمرُ مُدامةً إذ كانت لا تَنْزَفُ مِنْ كثرتها فهي مُدامة ومُدام .
وقال أبو عبيدة : يقال لها : مدامة لِعِتْقِهَا .
أبو عبيد عن الفراء : استدَامَ الرجل غَرِيمَه واسْتَدماه إذا رَفِقَ به .
وقال الليث : استدامةُ الأمر الأناةُ فيه ، وأنشد :
فلا تَعْجَلْ بأَمْركَ واسْتَدمْه
فما صَلَّى عَصاك كَمُسْتَديمِ
وَتَصْلِيةُ العَصا إدارتُها على النار لتستقيم ، واستدامتُها التأنِي فيها ، أي ما أحْكَمَ أَمْرَها كالتَّأَنِّي .
وقال شَمِر : المستديمُ المُبَالِغُ في الأمر واسْتَدِمْ ما عند فلان : أي انْتظِرْهُ وارْقُبْه .
قال : ومعنى البيت : ما قام بحاجتك مثلُ مَن يُعْنَى بها ويُحبُّ قَضاءَها .
وقال شَمِر : فيما قرأت بخطه : الدَّيمُومَة الأرضُ المُسْتَوِيَةُ التي لا أَعلامَ بها ولا طريقَ ولا ماءَ ولا أنيسَ ، وإن كانتْ
مُكْلِئَةً . وهُنَّ الدَّيامِيمُ . يقال : عَلَوْنا دَيمُومةً بعيدة الغَوْر ، وعلونا أرضاً دَيمُومةً مُنكرةً .
وقال أبو عمرو : الدَّيامِيمُ : الصحارى .
وقال المؤرج : هي الصحارى المُلْسُ المتباعدةُ الأطراف .
قال شَمِر وقال الأصمعيّ : الإيدَامةُ أرض مستوية صلبة ليستْ بالغليظة وجمعها الأَيادِيمُ ، قال ويقال : أُخِذتْ الإيدَامةُ من الأَديم ، قال ذو الرمة :
كأنهن ذُرَى هَدْي محوَّبة عنها
الجِلال إذا ابْيَضَّ الأيادِيم
وابيضاض الأياديم لِلسَّرابِ .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعي : الإيدامَةُ الصُّلبة من غَيْرِ حِجارة ويقال : دِيمَ وأُديم إذا أَخَذه دُوَار ، والإدامَةُ تَنْقِيرُ السَّهْم على الإبهام . وأنشد أبو الهيثم :
فاسْتَلَّ أَهْزَعَ حنَّانا يُعَلِّلُهُ
عند الإدامةِ حتى يَرْنُوَ الطَّرِبُ
ودوَّمَتْ عيناه تدويماً إذا دارَت حَدَقَتُها .
وقال ابن شميل : الإيدَامةُ من الأرض السَّنَد الذي ليس بشَديد الإشرافِ ، ولا يكون إلا في سُهولِ الأرض ، وهي تَنْبُتُ ولكن في نبتها زَمَرٌ لِغِلَظِ مَكانها وقِلَّة استقرارِ الماء فيها .
أدم : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال للمغيرة بن شعبة ، وخَطبَ امرأة : ( لو نظرتَ إليها فإنه أَجْدَى أن يُؤْدَم بينكما ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : قوله : يُؤْدم يعني أن تكون بينهما المحبة والإتفاق يقال منه : أَدمَ الله بينهما يَأْدِم أَدْماً .
وقال أبو الجراح مثله . قال أبو عبيد : ولا أدري الأصل فيه إلا من أَدْمِ الطَّعامِ لأن صلاحَه وطيبه إنما يكون بالإدام ، ولذلك يقال : طعام مَأدُومٌ ، وقَالتْ امرأة دُرَيد بن الصمة لَه وأَراد أَنْ يُطَلّقها : أبا فلان أَتُطَلِّقُني فوالله لقد أَطْعَمتُكَ مَأْدُومي وأبثَثْتُكَ مَكْتُومي وأتيتك باهِلاً غيرَ ذات صِرار .
قال أبو عبيد : ويقال : آدم الله بينهما يُؤْدِمُ إيداماً أيضاً ، وأنشد فقال :
والبِيضُ لا يُؤْدِمن إلا مُؤْدَما
أي لا يحببن إلا مُحَبَّباً مَوْضِعاً لذلك .
أبو عُبَيد عن الفراء أنه قال : الأُدْمَةُ : الوَسِيلةُ إلى الشيء ، يُقال : فُلانٌ أُدْمَتِي إليك أي وَسِيلَتِي .
وقال الليث : يقال : بينهما أُدْمَةٌ ومُلْحة أي خُلْطةٌ ، قالوا : الأُدْمَةُ في الناس شربةٌ من سواد ، وفي الإبل والظباء ، بياض ، يقال : ظبيةٌ أَدمَاءُ ، ولم أسمع أحداً يقول للذكر من الظباء : آدم وإن كان قياساً .
أبو عبيد عن الأصمعي : الآدمُ من الإبل الأبيض فإن خَالَتْه حُمرةٌ فهو أصْهَبُ فإن
خالَطْت الحمرةُ صَغاهُ فهو مُدمَّى ، قال : والأُدمُ من الظباء بيضٌ تعلوهن جُدَدٌ فيهن غُبرةٌ ، فإن كانت خالصةَ البياض فهيَ الآرَامُ .
وأخبرني المنذري عن القاسم بن محمد الأنباري عن أحمد بن عبيد بن ناصح قال : كنا نَأْلَفُ مَجْلسَ أبي أيوب ابن أخت أبي الوزير ، فقال لنا يوماً ، وكان ابن السِّكِّيتِ حاضراً : ما تقولُ في الأُدمِ من الظبا ؟ فقال : هي البيضُ البُطونِ السُّمْر الظُّهُور يَفصِلُ بين لَوْن ظهورها وبُطونها جُدَّتان مِسْكيَّتان ، قال : فالتَفَتَ إليّ فقال : ما تقول يا أبا جعفر ؟ فقلت : الأُدْمُ على ضَرْبين ، أما التي مَساكِنُها الجبالُ في بلاد قيسٍ فهي على ما وَصَف ، وأمَّا التي مَساكنُها الرَّملُ في بلاد تَميم فهي الخوالِص البَيَاضِ ، فأنكر يعقوبُ ، واستأذن ابنُ الأعرابي على تَفيئَة ذلك ، فقال أبو أيوب : قد جاءكم من يَفْصِلُ بينكم ، فدخل فقال له أبو أيوب : يا أبا عبد الله ما تقول في الأُدم من الظِّباء ؟ فتكلم كأنما يَنْطِق عن لسان ابن السِّكِّيت ؛ فقلت : يا أبا عبد الله ما تقول في ذي الرُّمة ؟ قال : شاعر ، قلتُ : ما تقول في قَصيدته صَيْدَح ؟ قال : هو بها أعرف مِنها فأنشدته :
مِن المُؤْلِفاتِ الرملَ أدماءُ حُرَّةٌ
شُعَاعُ الضُّحَى في مَتْنِها يَتَوَضَّحُ
فَسَكَتَ ابن الأعرابي ، وقال : هي العرب تقول ما شَاءَتْ .
وقال الزجاج : يقول أهل اللغة : آدَم : اشتقاقه من أَدِيم الأرض لأنه خُلِق من تُراب ، وكذلك الأُدْمَةُ إنما هي مُشَبَّهة بلون التُّراب ، ونحو ذلك قال الليث ، قال : والأَدَمُ جمع الأَدِيم ، قال : وأَدِيمُ كلِّ شيءٍ ظاهرُ جِلْدِه وأَدَمَةُ الأرضِ وجهُها والإدام والأَدْم ما يُؤْتَدم به مع الخبز .
وفي الحديث : ( نعم الإدامُ الخَلُّ وطَعَامٌ مأْدُومٌ ) .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : يقال للجلد إهاب والجمع أُهُب وأَهَبٌ مؤنثة . قال : فأما الأَديمُ والأفقُ فمذكر ، إلا أن يقصد قصد الجلود ، والأدمة . فتقول : هي الأدم والأفق ، يقال : أديم وآدمة في الجمع الأقل على أفعله يقال : ثلاثة آدمةٌ وأربعةُ آدمةٍ .
أبو عبيد عن الأصمعي : رجلٌ مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ وهو الذي قد جَمَع ليناً وشِدَّة مع المعرفة بالأمور . قال : وأصلهُ من أَدمةِ الجلد وبَشَرَتهِ فالبَشَرة ظاهِرهُ وهي مَنْبِت الشَّعْر والأَدمةُ باطِنُهُ وهو الذي يَلِي اللحم ، قال : فالذي يُراد منه أنه قد جمع لِينَ الأدَمَةِ وخُشونَة البَشَرة وجَرَّبَ الأمور ونحو ذلك . قال أبو زيد .
وقد يقال : إنما يُعَاتَبُ الأَديمُ ذو البَشَرة أي يُعاد في الدِّباغ ، ومعناه إنما يُعاتَبُ مَن يُرجى ، ومن به مُسْكَةٌ وقوةٌ .
وأخبرني المنذري عن إبراهيم الحربي : أن أبا عدنان أخبره عن الأصمعيّ قال : يقال : فلانٌ مَأْدُومُ مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ أي هو جامعٌ يصلح للشدة والرَّخاء . وفلانٌ أَدَمَةُ بني فلان ، وقد أَدَمَهم يَأْدُمُهم ، وهو الذي عَرَّفهم الناس .
قال : وقال ابن الأعرابي : فلان مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ كريمُ الجلد غليظه جَيِّده ، ومن أمثالهم : سَمْنُكم هُريق في أَدِيمكم أي في مأدومكم . ويقال : في سِقائكم ، وأَتَيْتُه أَدِيمَ الضُّحَى أي عند ارتفاع الضحى .
سلمة عن الفراء : يقال : بَشَرْتُه وأَدَمْتُه ومَشَنْتُه أي قَشَرتُه ويجمع آدَمُ أَوَادِم ، والإيدَامَةُ الأرض الصُّلْبةُ مأخوذ من أَدِيمِ الأرض وهو وَجْهُها .
دمى : قال الليث : الدَّمُ معروفٌ والقطعة منها دَمَةٌ واحدةٌ ، وكأَنَّ أصله دَمَيٌ لأنك تقول دَمِيَتْ يدُه .
وقال غيره : الأصل : دما .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : الدَّمُ اسم على حَرْفين فقال بعضهم في تثنيته الدَمَيَان وفي جمعه الدِّماء .
وقال بعضهم : الدَّمان . وأنشد :
فَلَوْ أَنَّا على حَجَرٍ ذُبِحْنا
جَرَى الدَّمَيَانِ بالخَير اليَقِينِ
فَثَنَّاه بالياء ، ويقال في تصريفه : دَمِيَتْ يَدِي تَدْمى دَماً فَيُظْهِرُون في دَمِيَتْ وتَدْمى الياء ، والألف اللتين لم يجدوهما في دَمٍ . قال : ومِثله يَدٌ أصلُها يَدْيٌ .
وقال أبو عُبيد : الدَّامِيَةُ من الشِّجَاجِ هي التي تَدْمَى مِن غير أن يسيلَ منها دَمٌ ومنها دَمٌ ، ومنها الدَّامِعةُ وهي التي يسيلُ منها الدم .
وقال الليث : الدُّمْيَةُ الصَنَم والصورة المنَقَّشة .
وقال ابن الأعرابي : يقال للمرأة الدُّمْيةُ يكْنى عن المرأة بها .
وقال الليث : وبَقْلَةٌ لها زهرة يقال لها : دُمْية الغِزلان .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : المُدَمَّى من الثياب : الأَحْمَرُ .
وقال الليث : المدَمَّى من الخيل : الأَشْقَرُ الشديدُ الحُمرة . شِبه لون الدَّم ، وكل شيء في لونه سواد وحمرة فهو مُدمًى .
وقال أبو عُبيد : كُمَيْتٌ مُدمًى إذا كانت سراتُه شديدة الحُمْرة إلى مَرَاقِّه ، والأَشقر المدَمَّى الذي لون أعلى شَعْرَتِه تعلوها صُفرة كلون الكُمَيت الأصفر .
وقال طُفَيْلٌ :
وكُمْتاً مُدَمَّاةً كأَنَّ مُتُونَها
جَرَى فَوْقَها واسْتَشْعَرتْ لَوْنَ مَذْهَب
يقول : تَضْربُ حمْرتها إلى الكُلفَةِ ليست بشديدة الحُمرة .
وفي حديث سَعْدٍ أنه رَمَى بسهمٍ مُدَمًى ثلاث مرات فَقَتَلَ به رجلاً من الكفار .
وقال شمر : المُدَمَّى الذي يَرْمِيه الرجلُ العدوَ ثم يَرْمِيه العَدُوُّ بذلك السهم بِعَيْنِه كأنه دمِّيَ بالدم حتى وَقَع بالمرْمِيِّ .
ويقال : سُمِّي مُدَمًّى لأنه أحْمَر من الدَّم ، وسَهْمٌ مُدمَّى قد دمِّيَ به مرة ، وقد جاءَ في بعض الأحاديث ، وجمع الدُّمْية دُمًى .
ومد : أبو عُبيد عن الكسائيّ : إذا سَكَنَتْ الريحُ مع شِدّة الحر فذلك الوَمَدُ . يقال : ليلة وَمِدَةٌ وقد وَمِدَتْ تَوْمَد وَمداً .
وقال الليث : الوَمَدَة تجيء في صميم الحرّ من قِبل البحر ، حتى تَقَع على الناس ليلاً .
قلت : وقد يَقع الوَمَد أيام الخريف أيضاً ويقال : ليلة وَمِدٌ بغير هاء ومنه قول الراعي يصف امرأة :
كأَنَّ بَيضَ نعامٍ في مَلاحِفِها
إذا اجْتلاهن قَيْظاً ليلةٌ وَمِدٌ
قلت : والوَمَد لَثَقٌ ونَدًى يجيء من جهة البحر إذا ثار بخارُه ، وهَبَّتْ به الرِّيحُ الصَّبا ، فيقع على البلاد المتاخمة له مثل نَدَى السَّماءِ وهو مؤذٍ للناس جِداً لِنَتْن رائحتِه ، وكُنا بناحية البحرين إذا حَلَلنا بالأسياف ، وهَبَّتْ الصَّبا بَحْرِيةً لم نَنْفَك مِن أَذَى الوَمَد ، فإذا أَصْعَدْنا في بِلاد الدَّهناء لم يُصِبنَا الوَمَدُ .
( مأد ) : أبو عبيد عن الكسائيّ : مَأْد الشَّباب نَعْمتُه .
أبو عبيد عن الأصمعي عن الكسائي : ومَدَ عليه ووبَدَ ومْداً ، إذا غضب عليه .
وقال ابن شميل : مَأَد العود يَمْأَدُ مَأْداً إذا امْتَلأ من الرِّيِّ في أول ما يجري الماء في العُود فلا يزال مائداً ما كانَ رَطْباً .
وقال الليث : المأدُ من النبات ما قد ارتوى ، يقال : نباتٌ مَأْدٌ وقد مَأَدَ يَمأَدُ فهو مَأْد ، وأَمْأَدَ الرِّيُّ والربيعُ ونحوه وذلك ، إذا خرج فيه الماء أيام الربيع ، ويقال للجارية التارَّة : إنها لَمأدَةُ الشَّبابِ وهي تَمْؤودَةٌ ويَمْؤُودةٌ .
قال : والمأد في لغة أهل الشام : النَّزُّ الذي يظهر بالأرض قبل أن ينبع .
وأنشد أبو عبيد :
مَادُ الشبابِ عَيْشَها المُخرْفَجَا
ماء غَيْر مهموزٍ .
قال أبو عبيدة في قوله تعالى : ( أَنزِلْ عَلَيْنَا مَآئِدَةً مِّنَ السَّمَآءِ ) ( المائدة : 114 ) المائدة في المعنى مَفْعوله ولفظها فَاعِله ، قال : وهي مثل عِيشة راضية ، وقال : إن المائدة مِن العَطاء والممْتاد المطلوب منه العَطاء
مُفْتَعَلٌ وأنشد :
إلى أَميرِ المؤمنين المُمْتاد
قال : وَماد زيدٌ إذا أعطاه .
وقال أبو إسحاق : الأصل عندي في مائدة ، أنها فاعلة من ماد يَمِيد إذا تحرّك وكأنها تميد بما عليها .
وأخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى قال : مادَهُم يَميدُهم إذا زَادَهم وأنشد :
إلى أَمِيرِ المؤمنين المُمْتَاد
قال : وإنما سمِّيت المائدةُ مائِدةً لأنه يُزَاد عليها .
قال أبو بكر : قال أبو عبيدة : سُمِّيتْ المائدةُ مائِدةً لأنها مِيدَ بها صَاحبُها أي أُعطِيها وتُفُضِّل عليه بها .
والعربُ تقول : مَادنِي فلان يَميدُني إذا أَحْسن إليّ . قال : وقوله إلى أمير المؤمنين الممتاد .
أي المتَفَضِّل على الناس .
وقال الجَرْمِي : يُقال : مائِدةٌ ومَيْدَةٌ ، وأنشد :
ومَيْدَةٌ كَثيرةُ الألوان
تُصْنَعُ للاخوانِ والجِيرانِ
قال : وقال أبو الهيثم : المائِدُ الذي يَركَبُ البحرَ فَتَغْثَى نَفْسُه من نَتْنِ ماءِ البحر حتى يُدَارَ به ، ويَكاد يُغْشَى عليه فيقال : مادَ بِهِ البحرُ يَمِيد به مَيْداً ، ورجلٌ مائدٌ ، وقوم مَيْدى .
قال : وسمِعْتُ أبا العبَّاس وسئل عن قول الله جلّ وعزّ : ( أَن تَمِيدَ بِكُمْ ) ( النحل : 15 ) فقال : تحَرَّكَ بكم وتَزَلْزَلَ ، ومَاد يَمِيدُ إذا تَثَنَّى وتَبَخْتَر .
وقال الفراء : سمعت العرب تقول : الميْدَى الذين أَصابَهم المَيْدُ من الدُّوَار ، قال ويقال : مَاد أهلَه إذا غَارَهم ومادهم .
قال ويقال : ابن الأعرابي : مَاد إذا تَجِرَ وماد إِذا أَفْضَلَ .
دام : قال الليث : الدَّأْمُ إذا رفعتَ حائِطاً فَدَأَمْتَه بمَرَّةٍ واحدة على شيء في وَهْدَةٍ تقول : دَأَمته عليه ، قال : وتَدَأَّمَتْ عليه الأمواج والأهوالُ والهموم وأنشد :
تَحتَ ظِلال الموْج إذ تَدَأَّمَا
أبو عُبَيد قال الأصمعيّ : تَدَاءَمه الأمرُ مثل تَدَاعَمَه إذا تراكَمَ عليه وَتكَسَّر بعضُه فوق بعض .
وقال أبو زيد : تَدَأَّمْتُ الرجلَ تَدَوُّماً إذا وَثَبْتَ عليه فركبتَه .
قال أبو عبيد : والدَّأْماءُ البحرُ .
وقال الأفوه الأوْديّ :
والليلُ كالدَّأْماءِ مُسْتَشْعِرٌ
من دونِه لَوْناً كَلَونِ السَّدُوس
مدى : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أَمْدَى الرجلُ إذا أَسَنَّ .
قلت : هو من مَدَى الغاية ، ومدَى الأجَل منتهاه .
وقال ابن الأعرابي : أمدى الرجل إذا سُقِي لَبَناً فأَكْثر .
وقال رؤبة :
مُشَبّههٌ مُتيّةٌ تَيهاؤُه
إذا المَدَى لم يُدْرَ ما مَيدَاؤه
قال : المِيداءُ مِفْعالٌ من المَدَى ، وهو الغاية والقَدْر يقال : ما أدري ما مِيداءُ هذا الأمر ؟ يَعْنِي قَدْرَهُ وغايَتَه ، وهو بمِيداءِ أرضِ كذا إذا كان بِحِذَائِها يقول : إذا سار لم يَدْرِ أَمَا مَضَى أكثَرُ أمْ ما بَقِيَ ؟ قلت : قوله : المِيدَاءُ مِفعال في المَدَى غَلَط لأن المِيمَ أصليةٌ وهو فِيْعالٌ من المَدَى كأَنه مصدر مادى مِيدَاءً على لغة من يقول : فاعلتُ فِيْعالاً .
وفي الحديث : أن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) كَتَب ليهود تَيْمَاء أنَّ لهم الذِّمةَ وعليهم الجِزْيَة بلا عَدَاءٍ ، النهارُ مَدَى والليلُ سُدًى .
وكتب خالد بن سعيد : المَدَى الغايةُ أي ذلك لهم أبداً ، ما كان النهارُ ، والليلُ سُدًى أي مُخَلَّى ، أراد ما تُرك اللَّيْلُ والنهارُ على حالهما ، وذلك أَبَداً إلى يوم القيامة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : والمَدِيُّ الحَوْضُ الَّذِي لَيْسَتْ له نَصَائِبُ ، وأنشد غيره قول الراعي يذْكر ماءً وَرَدهُ :
أَثَرْتُ مَدِيَّهُ وأَثَرْتُ عنه
سَوَاكِنَ قَدْ تَبَوَّأْنَ الحُصونَا
والْمُدْيُ مِكْيالٌ يأْخُذ جَرِيياً .
وفي الحديث : أن علياً أجرى للناس المُدْيَيْنِ والقِسْطَيْن ، فالمُدْيانِ الجريبان ، والقسطان قِسطانِ من زَيْتٍ كان يُرْزُقُها الناسَ .
ويقال : تَمادَى فلان في غَيِّه إذا لَحَّ فيه وأَطال مَدَى غَيِّه أي غايته .
أنشد ابن الأعرابي :
أَرْمي وإِحدى سِيَتَها مَدْيَهْ
إن لم تصب قلباً أصابت كُلية
قال سمعت أبا عرعرة الكلبي يقول : هي المدية وهي كَبِدُ القوس وأنشد هذا البيت .
أمد : قال الله جلَّ وعزّ : ( الْحَقِّ وَلاَ يَكُونُواْ كَالَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ مِن قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الاَمَدُ فَقَسَتْ ) ( الحديد : 16 ) قال شَمِر : الأمَدُ منتهى الأجل ، قال : وللإنسان أمَدَان أحدهما ابتداءُ خَلْقِه الذي يظهر عِنْدَ مولده وإياه عَنَى الحجاجُ حين سَأَل الحسنَ فقال له : ما أَمَدكَ ؟ فقال : سنتان من خلافة عَمر ، أراد أنه وُلِد لسنتين بَقِيَتَا من خِلافة عمر ، والأمَدُ الثاني الموتَ ، قال : وأَمَدُ الخيلِ في الرِّهان مَدَافِعُها في السباق ، ومنتهى غايتها التي تستبق إليه ، ومنه قول النابغة :
سَبْقَ الجوادِ إذا استولى على الأمَدِ
أي غَلَبَ على مُنتهاه حين سَبَق رَسيله إليه .
عمرو عن أبيه : يقال للسفينة إذا كانت مشحونة : عامدٌ وآمِدٌ وعامِدةٌ وآمِدَةٌ وقال : السَّامِدُ العاقِلُ ، والآمِدُ المملوء من خيرٍ أو شرَ ، وآمِدُ بلد معروف .
أبو عبيد عن الفراء : أمدَ عليه وأَبِدَ إذا غَضَبَ .

##### Türkçe

د م ( **وايء** )
**أدم** ، **دوم** ، **ديم** ، **دمى** ، **أمد** ، **ومد** ، **مأد** ، **دأم** .
**دوم ديم** : Leys dedi: **دَامَ** şey **يَدُوم** **دَوْماً**; **الدِّيمةُ** bir yağmurdur ki bir gün ve bir gece yahut daha fazla sürer.
Âişe hadîsinde: ona, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) bazı günleri bazılarına üstün tutup tutmadığı soruldu; o dedi ki: Onun ameli **دِيمَةً** idi.
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî ve başkaları dedi: **الدِّيمَةِ**’nin aslı, sükûn ile birlikte devamlı yağmurdur.
Ebû Ubeyd dedi: Âişe, onun amelini, devamında iktisat ile birlikte, yağmurun **دِيمةِ**’sine benzetti.
Dedi: Huzeyfe’den rivayet olunur ki o fitneleri andı da dedi: “Şüphesiz o, size mutlaka **دَيماً ديماً** gelecektir”; yani, devam ile birlikte yeri doldurur. Ve inşad etti:

**ديمةٌ هَطْلاَءُ فيها وَطَف
طَبَّق الأرضَ تَحَرَّى وتَدُر**

**الدِّيمة**’nin çoğulu **دِيَم**’dir.
Şemmer dedi: denilir: **ديمةٌ** ve **ديْمٌ**.
Ağleb dedi:

**فَوَارِسٌ وَحَرْشَفٌ كالدِّيْمِ
لا تَتَأَنَّى حَذرَ الكُلُومِ**

Ebû’l-Umeysil’den rivayet olundu ki dedi: **ديْمَةٌ** ve onun çoğulu **ديُومٌ**; **الدِّيمة** mânâsında.
Hâlid b. Cenbe dedi: **الدِّيمةُ** gök gürültüsü ve şimşeği olmayan yağmurdandır; kendi gününü sürdürür.
Ebû Ubeyd dedi: Şarabın adlarından **المُدام** ve **المُدَامَةُ**’dır.
Leys dedi: **مُدامة** diye adlandırıldı; çünkü içkiden, onun dışında, içilmesini sürdürmeye güç yetirilen hiçbir şey yoktur.
Başkası dedi: **مُدامة** diye adlandırıldı; çünkü o, kaynadıktan sonra sükûn buluncaya dek, küpte bir zaman **أُديمَتْ**; sükûn bulan her şey **دام** etmiştir. Ondandır ki, sükûn bulup akmayan suya: **دائمٌ** denildi.
Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) nehyetti: **الماء الدَّائم**’e bevledilmesini, sonra ondan abdest alınmasını; o, durgun sâkin sudur. Ve her şeyi sükûna erdirdiysen onu **أَدمْتَه** etmişsindir. Şair dedi:

**تَجِيشُ عَلَيْنا قِدْرُهُم فَنُدِيمُها
ونَفْثَؤُهَا عنَّا إذا حَمْيُها غَلاَ**

Sözü: **نُديمها**: onu sükûna erdiririz; ve **نَفْثَؤها**: onu su ile kırarız.
Ve kuşa, havada iki kanadını açıp onları sükûna erdirdiğinde ve onları hareket ettirmediğinde—çaylak ve akbabanın yaptığı gibi—denilir: kuş, sükûnu ve iki kanatla çırpınmayı terk edişi sebebiyle **دَوَّمَ** kuş **تَدْويماً**.
Leys dedi: **التَّدْوِيمُ** kuşun havada süzülmesi ve dönmesidir; güneşin de bir **تدويمٌ**’i vardır; sanki dönmesiyle dönüyor gibidir. Zü’r-Rumme dedi:

**والشَّمْسُ حَيْرَى لها في الجوِّ تَدْوِيمُ**

Ebû’l-Heysem, “**والشمس حَيْرَى**” sözü hakkında dedi: Güneş, öğle sıcağında, altmış fersah yürüdüğü miktar kadar yürüyüşten durur; yerinde dönerek döner. Ve denilir: su, çayırda, gideceği bir yön olmadığında **تَحَيَّرَ**; der ki: dönmesi sebebiyle sanki o **مُتَحَيِّرَةٌ**’dir. Dedi: **التَّدويم** dönmedir; denilir: güneş döndüğünde **دوَّمَتْ**.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Başında, baş dönmesi gibi, bir **دُوَامٌ** onu aldı. Ve çocuğun **دُوَّامةُ**’si—**الدال**’ın ref‘i ve **الواو**’nun teşdîdi ile—; ve tencereyi **دوَّمْتُ** ve onu **أَدمْتُهَا**: kaynamasını kırdığında. Dedi: Kuş gökte **دوَّم** etti: dönmeye başladığında; ve yerde **دوَّى** etti; o, gökteki **التَّدويم** gibidir. Dedi: Zü’r-Rumme’nin sözü:

**حتى إذا دوّمَتْ في الأرض راجعهُ
كِبْرٌ ولو شاء نَجَّى نفسَه الهرب**

(İstikrâh).
Ebû’l-Heysem dedi: Asmaî, **التَّدويم**’in ancak gökte kuştan olacağını zikretti; Zü’r-Rumme’nin sözünü ayıpladı. Hâlbuki
Rü’be dedi:

**تَيْماء لا يَنْجُو بها مَنْ دوَّما
إذا علاها ذو انْقِبَاضٍ أجْذَمَا**

Yani: hızlandı.
Şemmer dedi: Çocuğun **دوَّامَةُ**’si Farsçada **دوَابَهْ**’dir; o, çocukların oynadığı şeydir; bir kayış yahut ip ile sarılır, sonra yere atılır da döner.
Ebû’l-Heysem dedi: Şeyi **دوَّمْتُ**: onu ıslattın. İbn Ahmer dedi:

**وقد يُدَوِّمُ ريقَ الطامِعِ الأملُ**

Yani: onu ıslatır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Şey **دامَ** etti: döndüğünde; ve **دَامَ** etti: durduğunda; ve **دامَ** etti: yorulduğunda.
Leys dedi: Safranın **تَدْوِيمُ**’i: onun **دوْفُ**’u ve **دوْفِه**’inde onu döndürmesidir. Ve inşad etti:

**وَهُنَّ يَدُفْنَ الزَّعْفَرَانَ المُدَوَّفَا**

Ve **الدَّوْمُ**: **الْمُقْل** ağacıdır; tekili **دوْمَةٌ**. Şemmer’in hattıyla okudum.
Ebû Saîd: ed-Darîr dedi: **دوْمَةُ الجندل** yerde bir çukurda, beş fersahtır.
Dedi: Ve onun batı tarafında bir pınar vardır; fışkırır da oradaki hurmalığı ve ekini sular. Dedi: Ve **دوْمَةُ** bir **ضاحيةٌ**’dır; onun çukurunun arasında; bu, ve kalesinin adı **مارِدٌ**’dir; ve **دوْمَةَ الجندل** diye adlandırıldı.
Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği bir hadiste: çünkü onun kalesi **الجندل** ile yapılmıştır.
Dedi: **الضَّاحِيَةُ** **الضَّحْل**’dendir: bu çukurdan dışarıda, açıkta olan şey; ve içindeki pınar; ve bu pınar **الضاحية**’yı sulamaz.
Başkası dedi: **دُومَة**—**الدال**’ın zammı ile—der. Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği bir hadiste **دَومَة الجندل** işittim. Dedim: Ve Kûfe’de bir bedevî gördüm; memleketi soruldu da dedi: **دوْمَة الجندل**.
Şemmer dedi: Şarap **مُدامةً** diye adlandırıldı; çünkü çokluğundan ötürü tükenmez; o hâlde o **مُدامة** ve **مُدام**’dır.
Ebû Ubeyde dedi: Ona denilir: **مدامة**; onun eskiliği sebebiyle.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Adam, alacaklısını **استدَامَ** etti ve onu **اسْتَدماه** etti: ona yumuşak davrandığında.
Leys dedi: İşin **استدامةُ**’si: onda teenni etmektir. Ve inşad etti:

**فلا تَعْجَلْ بأَمْركَ واسْتَدمْه
فما صَلَّى عَصاك كَمُسْتَديمِ**

Ve **وَتَصْلِيةُ العَصا**: onu doğrulsun diye değneği ateş üzerinde döndürmektir; ve onun **استدامتُها**’sı: onda teenni etmektir; yani, onun işini, teenni gibi, hiçbir şey sağlam kılmadı.
Şemmer dedi: **المستديمُ** işte mübalağa edendir. Ve “Falancanın yanındakini **اسْتَدِمْ**”: yani onu bekle ve gözet.
Dedi: Beytin mânâsı: ihtiyacını, onunla ilgilenen ve onu gidermeyi seven kimse gibi, hiçbir kimse yerine getirmedi.
Şemmer dedi: Hattıyla okuduğumda: **الدَّيمُومَة**; üzerinde nişanlar, yol, su, ünsiyet eden kimse bulunmayan düz yerdir; otlu olsa bile. Onlar **الدَّيامِيمُ**’dir. Denilir: uzak çukurlu bir **دَيمُومةً**’ya çıktık; ve tanınmaz bir **دَيمُومةً** araziye çıktık.
Ebû Amr dedi: **الدَّيامِيمُ**: çöllerdir.
Muerric dedi: onlar, uçları uzak, pürüzsüz çöllerdir.
Şemmer dedi; Asmaî dedi: **الإيدَامةُ**; kalın olmayan, düz, sert bir arazidir; çoğulu **الأَيادِيمُ**’dir. Dedi: **الإيدَامةُ**’nin **الأَديم**’den alındığı söylenir. Zü’r-Rumme dedi:

**كأنهن ذُرَى هَدْي محوَّبة عنها
الجِلال إذا ابْيَضَّ الأيادِيم**

Ve **الأيادِيم**’in beyazlaması serap sebebiyledir.
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الإيدامَةُ** taşsız sert olandır. Ve denilir: **دِيمَ** ve **أُديم**: onu baş dönmesi aldığında. Ve **الإدامَةُ**: okun başparmak üzerinde oyulmasıdır. Ebû’l-Heysem inşad etti:

**فاسْتَلَّ أَهْزَعَ حنَّانا يُعَلِّلُهُ
عند الإدامةِ حتى يَرْنُوَ الطَّرِبُ**

Ve onun iki gözü **دوَّمَتْ** **تدويماً**: gözbebeği döndüğünde.
İbn Şümeyl dedi: **الإيدَامةُ** araziden, çok yüksek çıkıntılı olmayan **السَّنَد**’dir; ancak arazinin düzlüklerinde olur. O bitirir; fakat yerinin kalınlığı ve suyun onda az yerleşmesi sebebiyle bitkisinde **زَمَرٌ** vardır.

**أدم**: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde, Muğîre b. Şu‘be’ye söyledi; bir kadınla nişanlandı: “( Ona baksaydın; çünkü bu, ikinizin arasında **يُؤْدَم** olmasına daha elverişlidir.)”.

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: Onun sözü: **يُؤْدم** yani ikisinin arasında sevgi ve uyuşma olmasıdır; bundan denir: **أَدمَ الله بينهما يَأْدِم أَدْماً**.

Ebû’l-Cerrâh da bunun benzerini söyledi. Ebû Ubeyd dedi: Aslı hakkında, ancak **أَدْمِ الطَّعامِ**’dan (yemeğin katığı/katıklandırılması) olduğunu biliyorum; çünkü onun düzelmesi ve hoşluğu ancak **بالإدام** ile olur; bu yüzden denir: **طعام مَأدُومٌ**. Düreyd b. es-Sımme’nin karısı ona—onu boşamak isteyince—şöyle dedi: “Ey falanın babası, beni boşuyor musun? Allah’a yemin olsun, sana **مَأْدُومي**’mi yedirdim, sana **مَكْتُومي**’mi açtım ve sana, bağsız, **غيرَ ذات صِرار** olarak geldim.”

Ebû Ubeyd dedi: Denir: **آدم الله بينهما يُؤْدِمُ إيداماً** da. Şiir okudu, dedi ki:
والبِيضُ لا يُؤْدِمن إلا مُؤْدَما
Yani: ancak sevdirilmiş, buna elverişli birini severler.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: O dedi ki: **الأُدْمَةُ**: bir şeye ulaştıran vasıtadır; denir: “Falan, sana **أُدْمَتِي**’dir” yani “sana benim vasıtamdır.”

Leys dedi: Denir: ikisinin arasında **أُدْمَةٌ** ve **مُلْحة** vardır; yani bir karışma. Dediler ki: **الأُدْمَةُ** insanlarda siyahlıktan bir içimdir; develerde ve ceylanlarda ise beyazlıktır. Denir: **ظبيةٌ أَدمَاءُ**. Ceylanın erkeğine **آدم** diyen birini işitmedim; kıyas olsa da.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Develerden **الآدمُ** beyaz olandır; eğer ona bir kızıllık karışırsa o **أصْهَبُ**’dır; eğer kızıllık onun **صَغاهُ**’una karışırsa o **مُدمَّى**’dır. Dedi ki: Ceylanlardan **الأُدمُ**: üzerlerinde, içinde bir tozluluk bulunan çizgiler bulunan beyazlardır; eğer saf beyaz olursa onlar **الآرَامُ**’dır.

Münzirî bana, Kâsım b. Muhammed el-Enbârî’den, o da Ahmed b. Ubeyd b. Nâsıh’tan haber verdi: Ebû Eyyûb—Ebû’l-Vezîr’in kız kardeşinin oğlu—meclisine alışırdık. Bir gün bize dedi; İbnü’s-Sikkît de hazırdı: “Ceylanlardan **الأُدمِ** hakkında ne dersin?” Dedi ki: “Onlar karınları beyaz, sırtları esmer olanlardır; sırtlarının ve karınlarının rengi arasını iki miskî çizgi ayırır.” Dedi ki: Bana dönüp: “Sen ne dersin, ey Ebû Ca‘fer?” dedi. Dedim ki: “**الأُدْمُ** iki kısımdır: Meskenleri Kays diyarında dağlar olanlar, onun vasfettiği üzeredir; meskenleri Temîm diyarında kum olanlar ise saf beyaz olanlardır.” Ya‘kûb inkâr etti; İbnü’l-A‘râbî, bunun gölgesine çekilmek için izin istedi. Ebû Eyyûb dedi: “Aranızı ayıracak biri size geldi.” Girdi; Ebû Eyyûb ona dedi: “Ey Ebû Abdillah, ceylanlardan **الأُدم** hakkında ne dersin?” Konuştu; sanki İbnü’s-Sikkît’in diliyle konuşuyordu. Ben dedim ki: “Ey Ebû Abdillah, Zü’r-Rumme hakkında ne dersin?” Dedi ki: “Şair.” Dedim: “Onun **صَيْدَح** kasidesi hakkında ne dersin?” Dedi ki: “O, onunla ondan daha bilgilidir.” Ona şu beyti okudum:
مِن المُؤْلِفاتِ الرملَ أدماءُ حُرَّةٌ
شُعَاعُ الضُّحَى في مَتْنِها يَتَوَضَّحُ
İbnü’l-A‘râbî sustu ve dedi ki: “Araplar dilediğini söyler.”

Zeccâc dedi: Dil ehli der ki: **آدَم**; onun اشتقاق’ı **أَدِيم الأرض**’dandır; çünkü topraktan yaratılmıştır. **الأُدْمَةُ** da ancak toprağın rengine benzetilmiştir. Leys de buna benzer söyledi. Dedi ki: **الأَدَمُ** **الأَدِيم**’in cem‘idir. Dedi ki: Her şeyin **أَدِيمُ**’i, onun derisinin dış yüzüdür; **أَدَمَةُ الأرضِ** onun yüzüdür. **الإدام** ve **الأَدْم** ekmekle birlikte katık edinilendir.

Hadiste: “( Ne güzel **الإدامُ** sirkedir ve **طَعَامٌ مأْدُومٌ**.)”.

Ebû Hâtim, Asma‘î’den: Deriye **إهاب** denir; cem‘i **أُهُب** ve **أَهَبٌ**’dir; müennestir. Dedi ki: **الأَديمُ** ve **الأفقُ** ise müzekkerdir; ancak deriler kastedilirse ve **الأدمة** (kastedilirse) (müennese gider). O zaman dersin: o **الأدم** ve **الأفق**’tur. Denir: az cem‘de **أديم** ve **آدمة**; **أفعله** vezninde: “üç **آدمةٌ** ve dört **آدمةٍ**.”

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **رجلٌ مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ**: o, işlerin bilgisiyle birlikte yumuşaklık ve sertliği toplamış olandır. Dedi ki: Aslı, derinin **أَدمة**’si ve **بَشَرة**’sindendir. **البَشَرة** onun dışıdır; o, kılın bittiği yerdir. **الأَدمة** onun içidir; o, ete bitişik olandır. Dedi ki: Ondan murat, **الأَدَمَةِ**’nin yumuşaklığını ve **البَشَرة**’nin pürüzlülüğünü toplamış, işleri tecrübe etmiş ve bunun benzeri şeylerdir. Ebû Zeyd dedi.

Bazen denir: “Ancak **الأَديمُ ذو البَشَرة** kınanır” yani tabaklamada yeniden işlenir. Manası: ancak umulan kimse kınanır; kendisinde bir tutunacaklık ve kuvvet olan.

Münzirî bana, İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi: Ebû Adnân ona, Asma‘î’den haber verdi, dedi ki: Denir: “Falan **مَأْدُومُ مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ**” yani o, şiddete ve yumuşaklığa elverişli bir toplayıcıdır. Ve “Falan, falan oğullarının **أَدَمَةُ**’sidir”; ve onları **أَدَمَهم يَأْدُمُهم**; o, onları insanlara tanıtan kimsedir.

Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: “Falan **مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ**; derisi kerim, kalını, iyisi.” Onların mesellerinden: “Sizin yağınız **أَدِيمكم**’de döküldü” yani **مأدومكم**’de. Denir: “**سِقائكم**’da.” Ve “Ona **أَدِيمَ الضُّحَى**’da geldim” yani kuşluğun yükselmesi vaktinde.

Seleme, Ferrâ’dan: Denir: **بَشَرْتُه** ve **أَدَمْتُه** ve **مَشَنْتُه** yani onu soydum. Cem‘ yapılır: **آدَمُ**: **أَوَادِم**. **الإيدَامَةُ** sert topraktır; **أَدِيمِ الأرض**’dan alınmıştır; o, onun yüzüdür.

**دمى**: Leys dedi: **الدَّمُ** bilinen şeydir; ondan bir parça **دَمَةٌ**’dir, bir tanedir. Sanki aslı **دَمَيٌ**’dir; çünkü “eli **دَمِيَتْ**” dersin.

Başkası dedi: Asıl: **دما**.

Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: O dedi ki: **الدَّمُ** iki harf üzerine bir isimdir. Bazıları onun tesniyesinde **الدَمَيَان** dedi; cem‘inde **الدِّماء** dedi.

Bazıları: **الدَّمان** dedi. Şu beyit okundu:
فَلَوْ أَنَّا على حَجَرٍ ذُبِحْنا
جَرَى الدَّمَيَانِ بالخَير اليَقِينِ
Onu yâ ile tesniye yaptı. Onun tasrîfinde denir: **دَمِيَتْ يَدِي تَدْمى دَماً**; böylece **دَمِيَتْ** ve **تَدْمى**’da yâ’yı, **دَمٍ**’de bulamadıkları iki elif’i (düşürerek) ortaya çıkarırlar. Dedi ki: Bunun benzeri **يَدٌ**’dir; aslı **يَدْيٌ**’dir.

Ebû Ubeyd dedi: Yaralardan **الدَّامِيَةُ**, kan akmadan **تَدْمَى** olanıdır; ondan (bazısında) kan vardır; ondan **الدَّامِعةُ** vardır; o, kanın aktığıdır.

Leys dedi: **الدُّمْيَةُ** put ve nakışlı surettir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Kadına **الدُّمْيةُ** denir; kadın ondan kinaye edilir.

Leys dedi: Ve bir ot; onun bir çiçeği vardır; ona “**دُمْية الغِزلان**” denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: Elbiselerden **المُدَمَّى**: kırmızıdır.

Leys dedi: Atlardan **المدَمَّى**: kana benzer, şiddetli kızıllığı olan **الأَشْقَرُ**’dır. Renginde siyahlık ve kızıllık bulunan her şey **مُدمًى**’dır.

Ebû Ubeyd dedi: **كُمَيْتٌ مُدمًى**; eğer onun sırtı, inciklerine kadar şiddetli kızıllıkta ise. Ve **الأَشقر المدَمَّى**: üst kılının rengi üzerinde, sarı **الكُمَيت الأصفر** rengi gibi bir sarılık bulunan.

Tufeyl dedi ki:
وكُمْتاً مُدَمَّاةً كأَنَّ مُتُونَها
جَرَى فَوْقَها واسْتَشْعَرتْ لَوْنَ مَذْهَب
Diyor ki: Kızıllığı, koyu esmerliğe çalar; şiddetli kızıl değildir.

Sa‘d’ın hadisinde: O, **مُدَمًى** bir okla üç defa attı; onunla kâfirlerden bir adamı öldürdü.

Şemr dedi: **المُدَمَّى**: adamın düşmana attığı, sonra düşmanın aynı okla onu vurduğu kimsedir; sanki kanla kanlanmış da atılana düşmüş gibidir.

Ve denilir: **مُدَمًّى** diye adlandırıldı; çünkü **الدَّم**’den daha kırmızıdır; ve **سَهْمٌ مُدمَّى**: onunla bir kere **دمِّيَ** edilmiştir; ve bazı hadislerde gelmiştir; ve **الدُّمْية**’nin çoğulu **دُمًى**’dır.

Ve **مد**: Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: Rüzgâr, şiddetli sıcakla birlikte durgunlaştığı zaman, işte bu **الوَمَد**’dir. Denilir: **ليلة وَمِدَةٌ**; ve **وَمِدَتْ**: **تَوْمَد** **وَمداً**.
El-Leys dedi: **الوَمَدَة** sıcaklığın tam ortasında deniz tarafından gelir; ta ki geceleyin insanların üzerine düşsün.
Dedim: **الوَمَد** güz günlerinde de vâki olabilir; ve denilir: **ليلة وَمِدٌ** hâ’sız. Ve ondan, er-Râî’nin bir kadını vasfederek sözü:
كأَنَّ بَيضَ نعامٍ في مَلاحِفِها
إذا اجْتلاهن قَيْظاً ليلةٌ وَمِدٌ
Dedim: **الوَمَد** deniz tarafından gelen bir yapışkanlık ve bir nemdir; onun buharı kabardığı ve **الرِّيحُ الصَّبا** onu estirdiği zaman; denize bitişik beldelere göğün çiyi gibi düşer; ve o, kokusunun pisliği sebebiyle insanlara çok eziyet edicidir. Ve biz Bahreyn tarafında, sahillerde konakladığımızda, **الصَّبا** denizli olarak estiğinde, **الوَمَد**’in eziyetinden ayrılmazdık; **بِلاد الدَّهناء**’ya yükseldiğimizde ise **الوَمَد** bize isabet etmezdi.

( **مأد** ): Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **مَأْد الشَّباب** onun yumuşaklığıdır.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den, el-Kisâî’den: **ومَدَ** ona ve **ووبَدَ** **ومْداً**, ona kızdığı zaman.
İbn Şümeyl dedi: **مَأَد العود** **يَمْأَدُ** **مَأْداً**, su ilk defa **العُود**’da yürüdüğünde sulanmadan dolayı dolduğu zaman; artık yaş kaldığı müddetçe sallanır durur.
El-Leys dedi: **المأدُ** bitkiden, sulanmış olan şeydir; denilir: **نباتٌ مَأْدٌ**; ve **مَأَدَ يَمأَدُ**; o hâlde o **مَأْد**’dür. Ve **أَمْأَدَ الرِّيُّ والربيعُ** ve bunun benzeri; bu, onda bahar günlerinde su çıktığı zaman. Ve taze cariyeye denilir: O, elbette **لَمأدَةُ الشَّبابِ**’dır; ve o **تَمْؤودَةٌ** ve **يَمْؤُودةٌ**’dur.
Dedi: Ve **المأد** Şam ehlinin dilinde: kaynamadan önce yerde görünen **النَّزُّ**’dür.
Ebû Ubeyd şu beyti inşâd etti:
مَادُ الشبابِ عَيْشَها المُخرْفَجَا
**ماء** hemzesizdir.
Ebû Ubeyde, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **أَنزِلْ عَلَيْنَا مَآئِدَةً مِّنَ السَّمَآءِ** ) ( **المائدة : 114** ) **المائدة** mânâda **مَفْعوله**’dur, lafzı ise **فَاعِله**’dir. Dedi: Ve o, **عِيشة راضية** gibidir. Ve dedi: **المائدة** **العَطاء**’dandır; ve **الممْتاد** kendisinden **العَطاء** istenen kimsedir; **مُفْتَعَلٌ**. Ve inşâd etti:
إلى أَميرِ المؤمنين المُمْتاد
Dedi: Ve **ماد زيدٌ**: ona verdiği zaman.
Ebû İshâk dedi: Bana göre **مائدة**’de asl olan, **ماد يَمِيد**’den **فاعلة** olmasıdır; sanki üzerindekilerle sallanır.
El-Münzirî bana, Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi; dedi: **مادَهُم يَميدُهم**: onları artırdığı zaman. Ve inşâd etti:
إلى أَمِيرِ المؤمنين المُمْتَاد
Dedi: **المائدة** ancak **مائِدةً** diye adlandırıldı; çünkü onun üzerine artırma yapılır.
Ebû Bekir dedi: Ebû Ubeyde dedi: **المائدة** **مائِدةً** diye adlandırıldı; çünkü onunla sahibi **مِيدَ** edildi; yani ona verildi ve onunla ona üstünlük gösterildi.
Ve Araplar der: **مَادنِي** falan **يَميدُني**: bana iyilik ettiği zaman. Dedi: Ve onun sözü: **إلى أمير المؤمنين الممتاد**; yani insanlara üstünlük gösteren.
El-Cermî dedi: Denilir: **مائِدةٌ** ve **مَيْدَةٌ**. Ve inşâd etti:
ومَيْدَةٌ كَثيرةُ الألوان
تُصْنَعُ للاخوانِ والجِيرانِ
Dedi: Ve Ebû’l-Heysem dedi: **المائِدُ** denize binen kimsedir; deniz suyunun pis kokusundan nefsi bulanır; ta ki onunla dönüp durulsun; ve neredeyse bayılacak olur; bu sebeple denilir: Deniz onunla **مادَ بِهِ** **يَمِيد به مَيْداً**; ve **رجلٌ مائدٌ**; ve **قوم مَيْدى**.
Dedi: Ebû’l-Abbâs’ı işittim; ve ona, Aziz ve Celîl olan Allah’ın sözü soruldu: ( **أَن تَمِيدَ بِكُمْ** ) ( **النحل : 15** ); dedi ki: Sizinle hareket etti ve sarsıldı; ve **مَاد يَمِيدُ**: kıvrılıp büküldüğü ve salınıp yürüdüğü zaman.
El-Ferrâ dedi: Arapların şöyle dediğini işittim: **الميْدَى**: baş dönmesinden **المَيْدُ** isabet edenler. Dedi: Ve denilir: **مَاد أهلَه**: onlara baskın yaptığı; ve **مادهم**.
Dedi: Ve denilir: İbnü’l-A‘râbî: **مَاد**: ticaret yaptığı zaman; ve **ماد**: üstünlük gösterdiği zaman.

**دام**: El-Leys dedi: **الدَّأْمُ**: bir duvarı yükselttiğin zaman, onu bir defada bir çukurluktaki bir şey üzerine **فَدَأَمْتَه** etmen; dersin: **دَأَمته عليه**. Dedi: Ve dalgalar, dehşetler ve kederler onun üzerine **تَدَأَّمَتْ**. Ve inşâd etti:
تَحتَ ظِلال الموْج إذ تَدَأَّمَا
Ebû Ubeyd dedi: el-Asmaî: **تَدَاءَمه الأمرُ**: **تَدَاعَمَه** gibi; onun üzerine yığıldığı ve bir kısmı bir kısmının üstüne kırılıp yığıldığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: **تَدَأَّمْتُ الرجلَ تَدَوُّماً**: onun üzerine sıçrayıp da ona bindiğin zaman.
Ebû Ubeyd dedi: Ve **الدَّأْماءُ** denizdir.
El-Afveh el-Evdî dedi:
والليلُ كالدَّأْماءِ مُسْتَشْعِرٌ
من دونِه لَوْناً كَلَونِ السَّدُوس

**مدى**: Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَمْدَى الرجلُ**: yaşlandığı zaman.
Dedim: O, **مَدَى الغاية**’dendir; ve **مدَى الأجَل** onun sonudur.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أمدى الرجل**: süt içirildiği ve çoğalttığı zaman.
Rü’be dedi:
مُشَبّههٌ مُتيّةٌ تَيهاؤُه
إذا المَدَى لم يُدْرَ ما مَيدَاؤه
Dedi: **المِيداءُ** **مِفْعالٌ**’dır **المَدَى**’dan; ve o, gaye ve miktardır. Denilir: Bu işin **مِيداءُ**’sının ne olduğunu bilmiyorum; yani onun miktarını ve gayesini. Ve o, filan yerin toprağının **بمِيداءِ**’sındadır: onun hizasında olduğu zaman. Diyor ki: Yürüdüğü zaman, daha çoğunun mu geçtiğini yoksa kalanın mı (daha çok olduğunu) bilmez.
Dedim: Onun sözü: **المِيدَاءُ مِفعال** **في المَدَى** hatadır; çünkü **المِيمَ** aslîdir; ve o, **المَدَى**’dan **فِيْعالٌ**’dır; sanki, **فاعلتُ فِيْعالاً** diyenin lügatine göre, **مادى مِيدَاءً** masdarıdır.

Ve hadiste: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) Teymâ Yahudilerine yazdı: Onlara zimmet vardır ve onların üzerinde cizye vardır; **بلا عَدَاءٍ**; **النهارُ مَدَى** ve **الليلُ سُدًى**.
Ve Hâlid b. Saîd yazdı: **المَدَى** gayedir; yani bu, onlara ebediyen (aittir), gündüz var oldukça; ve **الليلُ سُدًى**: yani salıverilmiş; muradı, gece ve gündüz hâlleri üzere bırakıldıkça; ve bu, kıyamet gününe kadar ebediyen.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: Ve **والمَدِيُّ**: kendisinin **نَصَائِبُ** olmayan havuzdur. Ve başkası, er-Râî’nin, vardığı bir suyu zikrederek sözünü inşâd etti:
أَثَرْتُ مَدِيَّهُ وأَثَرْتُ عنه
سَوَاكِنَ قَدْ تَبَوَّأْنَ الحُصونَا
Ve **الْمُدْيُ**: bir ölçek kabıdır; **جَرِيياً** alır.
Ve hadiste: Ali, insanlara **المُدْيَيْنِ** ve **القِسْطَيْن** tahsis etti; **فالمُدْيانِ** iki **جريب**’dir; ve **القسطان** insanlara rızık olarak verdiği yağdan iki **قِسط**tır.

Ve denilir: Falan, sapkınlığında **تَمادَى**: onda ısrar ettiği ve sapkınlığının **مَدَى**’sını, yani gayesini uzattığı zaman.
İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
أَرْمي وإِحدى سِيَتَها مَدْيَهْ
إن لم تصب قلباً أصابت كُلية
Dedi: Ebû Ar‘are el-Kelbî’yi işittim; dedi ki: O, **المدية**’dir; ve o, yayın **كَبِدُ**’idir. Ve bu beyti inşâd etti.

أمد : Allah جلَّ وعزّ şöyle dedi: ( **الْحَقِّ** ve onlar, daha önce **الْكِتَابَ** verilenler gibi olmasınlar; böylece üzerlerine **الاَمَدُ** uzadı da (kalpleri) katılaştı ) ( **الحديد** : 16 ) Şemir dedi: **الأمَدُ** ecelin sonudur; dedi: İnsan için iki **أمَدَان** vardır: bunlardan biri, doğumunda ortaya çıkan yaratılışının başlangıcıdır; Haccâc, Hasan’a sorduğunda bunu kastetmişti; ona: “Senin **أَمَدكَ** nedir?” dedi; o da: “Ömer’in hilafetinden iki yıl” dedi; Ömer’in hilafetinden geriye kalan iki yıl için doğduğunu kastetti; ikinci **الأمَدُ** ise ölümdür; dedi: Atların yarışta **الرِّهان** içindeki **أَمَدُ**’i, koşudaki itişip kakışmalarıdır ve ona doğru yarıştıkları nihai gayelerinin sonudur; Nâbiga’nın sözü de bundandır:
سَبْقَ الجوادِ إذا استولى على الأمَدِ
Yani, ona doğru öncü atını geçip vardığında, onun sonuna galip geldi.

Amr, babasından: Yüklü olduğunda gemiye şöyle denir: **عامدٌ** ve **آمِدٌ** ve **عامِدةٌ** ve **آمِدَةٌ**. Dedi: **السَّامِدُ** akıllı olandır; **الآمِدُ** hayırdan veya şerden dolu olandır; **آمِدُ** ise bilinen bir beldedir.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Üzerine **أمدَ** etti ve **أَبِدَ** etti; yani öfkelendi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والميم وما بعدهما في الثلاثي)
(أمن) الهمزة والميم والنون أصلان متقاربان: أحدهما الأمانة التي هي ضدّ الخيانة، ومعناها سُكون القلب، والآخر التصديق. والمعنيان كما قلنا متدانيان. قال الخليل: الأَمَنَةُ مِن الأمْن. والأمان إعطاء الأَمَنَة. والأمانة ضدُّ الخيانة.
يقال أمِنْتُ الرّجُلَ أَمْناً وأَمَنَةً وأَماناً، وآمنني يُؤْمنني إيماناً. والعرب تقول: رجل أُمَّانٌ، إذا كان أميناً. قال الأعشى([1]):
ولقد شَهِدْتُ التّاجِر الـ  *** أُمّانَ موْرُوداً شرابُه
وما كان أميناً ولقد أَمُنَ. قال أبو حاتم: الأمين المؤتَمِن. قال النابغة:
وكنتَ أمينَهُ لو لم تخُنْه *** ولكن لا أمانَةَ لليماني([2])وقال حسّان:
وَأمينٍ حَفَّظْتُه سِرَّ نفسي *** فوَعاهُ حِفْظَ الأمينِ الأمِينا([3])الأوّل مفعول والثاني فاعل، كأنّه قال: حفْظ المؤتَمَن المؤتَمِن. وبيْتٌ آمِنٌ ذو أَمْن. قال الله تعالى: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا البَلَدَ آمِناً﴾ [إبراهيم 35]. وأنشد اللِّحيانيّ:
ألم تعلَمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّني  *** حَلَفْتُ يميناً لا أَخُون أمِيني([4])أي آمِني. وقال اللّحياني وغيره: رجلٌ أُمَنَة إذا كان يأمَنه الناسُ ولا يخافون غَائِلَتَهُ؛ وأَمَنَةٌ بالفتح يصدّق ما سَمِع ولا يكذِّب بشيءٍ، يثق بالناس. فأما قولهم: أعطيتُ فلاناً من آمَنِ مالي فقالوا: معناهُ مِن أعَزِّه عليّ. وهذا وإن كان كذا فالمعنى معنى الباب كلِّه، لأنّه إذا كان من أعزّه عليه فهو الذي تسكن نفسهُ. وأنشدوا قولَ القائل:
ونِقِي بآمَن مالِنا أحسابَنَا *** و*نُجِِرُّ في الهَيْجَا الرّمَاحَ ونَدّعِي([5])وفي المثل: "مِن مَأمَنِه يُؤْتَى الحَذِر" ويقولون: "البَلَوِيُّ أخُوك ولا تأمَنْه([6])"، يُراد به التَّحذير.
وأمّا التّصديق فقول الله تعالى: ﴿وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا﴾ [يوسف 17] أي مصدِّقٍ لنا. وقال بعض أهل العلم: إن "المؤمن" في صفات الله تعالى هو أن يَصْدُق  ما وَعَدَ عبدَه من الثّواب. وقال آخرون: هو مؤمنٌ لأوليائه يؤْمِنُهم عذابَه ولا يظلمُهم. فهذا قد عاد إلى المعنى الأوّل. ومنه قول النّابغة:
والمؤمنِ العَائِذَاتِ الطَّيرِ يمسحُها *** رُكْبانُ مَكة بين الغِيلِ والسَّعَدِ([7])ومن الباب الثاني- والله أَعلمُ- قولنا في الدعاء: "آمين"، قالوا: تفسيره: اللهم افْعَل، ويقال هو اسمٌ من أسماء الله تعالى. قال:
تباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ وابنُ أُمِّهِ *** أَمِينَ فزادَ اللهُ ما بيننا بُعْدا([8])وربما مَدُّوا، وحُجّتُه قولُه([9])
يا رَبِّ لا تسلِبَنّي حُبَّها أبداً *** ويَرْحَمُ اللهُ عَبْداً قالَ آمِينَا
(أمه) وأما الهمزة والميم والهاء. فقد ذكروا في قول الله: ﴿وادّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ﴾ [يوسف 45] على قراءة من قرأها كذلك([10])، أنّه النّسيان، يقال أمِهْتُ إذَا نسِيتَ. وذا حرفٌ واحد لا يقاسُ عليه.
(أمو/ي) وأما الهمزة والميم [وما] بعدهما من المعتلّ فأصلٌ واحد. وهو عُبوديّة المملوكة. قال الخليل: الأمَة المرأة ذات عُبوديّة. تقول أقرّتْ بالأمُوَّة. قال:
* كما تَهْدِي إلى العُرُساتِ آمِ([11]) *
وتقول: تأمَّيْتُ فُلانةَ جعلتُها أَمَةً. وكذلك استَأْمَيْتُ. قال:
* يرضَوْنَ بالتّعْبيدِ والتّأَمّي([12]) *
ولو قيل: تَأَمّتْ، أي صارت أمةً، لكان صواباً. وقال في الأُمِيّ([13]):
إذا تبارَين معاً كالأُمِيِّ  *** في سَبْسَبٍ مطَّرِد القَتَامْ
ولقد أَمِيتِ وتَأَمّيْتِ أُمُوّةً. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال استَأْمَتْ إذا أَشْبَهَت الإماءَ، وليست بمستأميةٍ إذا لم تشبِهْهن وكذلك عبدٌ مستعبِدٌ.
(أمت) الهمزة والميم والتاء أصلٌ واحد لا يقاس عليه، وهو الأَمْتُ، قال الله تعالى: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [طه 107]. قال الخليل: العِوَج والأمْتُ بمعنىً واحد. وقال آخرون - وهو ذلك المعنى - إنّ الأمْتَ أن يغلُظ مكانٌ ويَرِقّ مكان.
(أمد) الهمزة والميم والدال، الأمد: الغاية. كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها.
(أمر) الهمزة والميم والراء أصولٌ خمسةٌ: الأمر من الأمور، والأمر ضدّ النهي، والأَمَر النَّماء والبَرَكة بفتح الميم، والمَعْلَم، والعَجَب.
فأمّا الواحد من الأمور فقولهم هذا أمرٌ رَضِيُتُه، وأمرٌ لا أَرضاه. وفي المثل: "أمْرٌ] ما أتَى بك". ومن ذلك في المثل: "لأمْرٍ ما يُسوَّد من يَسُوُد([14])". والأمر الذي هو نقيض النَّهْي قولك افعَلْ كذا. قال الأصمعيّ: يقال: لي عليك أمْرَةٌ مطاعَةٌ، أي لي عليك أنْ آمُرَكَ مرّةً واحدةً فتُطِيعَني. قال الكسائي: فلان يُؤامِرُ نفسَيْه، أي نفسٌ تأمره بشيءٍ ونفسٌ تأمره بآخَر. وقال: إنّه لأَمُورٌ بالمعروف ونَهِيٌّ عن المنكر([15])، من قوم أُمُرٍ. ومن هذا الباب الإمْرَة والإمارة، وصاحبها أميرٌ ومؤمَّر. قال ابن الأعرابيّ: أمَّرتُ فلاناً أي جعلتُه أميراً. وأَمَرْتُه وآمرتُه كلُّهن بمعنىً واحد([16]). قال ابنُ الأعرابيّ: أمر فلانٌ على قومه، إذا صار أميراً([17]). ومن هذا الباب الإمَّرُ الذي لا يزال يستأمِر النّاسَ وينتهي إلى أمرهم. قال الأصمعي: الإمّرُ الرّجل الضعيف الرأي الأحمق. الذي يَسمعُ كلامَ هذا [وكلام هذا([18])] فلا يدري بأيِّ شيءٍ يأخُذ. قال:
ولستُ بِذِي رَثْيَةٍ إمَّرٍ *** إذا قِيدَ مُستكْرَهاً أَصْحَبَا([19])وتقول العرب: "إذا طلعت الشِّعرَى سَحَراً، ولم تَرَ فيها مَطراً، فلا تُلْحِقَنَّ فيها إمَّرَةً ولا إمَّراً"([20])، يقول: لا تُرسِل في إبلك رجلاً لا عقل له.
وأمّا النّماء فقال الخليل: الأمَرُ النّماء والبَرَكة وامْرَأَةٌ أَمِرَةٌ أي مباركةٌ على زوجها. وقد أمِرَ الشّيء أَي كثُر. ويقول العرب: "من قَلَّ ذَلَّ، ومن أَمِر فَلّ"([21]) أَي من كثُرَ غَلَبَ. وتقول: أمِرَ بنو فلان أمَرَةً([22]) أي كثُروا وولدَتْ نَعَمُهُم. قال لبيد:
إنْ يُغْـبَطُوا يَهْبِطُوا وإنْ أَمِرُوا *** يَوْماً يصيروا للهُلْكِ والنَّفَدِ([23])قال الأصمعيّ: يقول العرب: "خيرُ المالِ سِكّةٌ مَأْبُورَة، أو* مُهْرَةٌ مأمورة" وهي الكثيرةُ الولدِ المبارَكة. ويقال: أَمرَ الله مالـه وآمَرَه. ومنه "مُهرةٌ مأمورة" ومن الأوّل: {أَمَرْنا مُتْرَفِيها[الإسراء 16]. ومن قرأ (أَمَّرْنا) فتأويله وَلَّيْنا([24]).
وأمّا المَعْلَمُ والمَوْعِد فقال الخليل: الأَمارة المَوْعِد. قال العجاج([25]):
* إلى أمَارٍ وأمَارِ مُدَّتي([26]) *
قال الأصمعيّ: الأمارة العلامة، تقول اجْعَلْ بيني وبينك أمَارة وأمَاراً. قال:
إذا الشّمسُ ذرّتْ في البلادِ فإنّها  *** أَمَارةُ تسليمي عليكِ فسلِّمي([27])والأمارُ أمارُ الطّريق: مَعالِمُه، الواحدة أَمارة. قال حُمَيد بن ثَور:
بِسواءِ مَجْمَعَةٍ كأنَّ أمَارةً *** فيها إذا برزَتْ فَنيقٌ يَخْطِر([28])والأمَرُ واليَأْمُور([29]) العَلَم أَيضاً، يقال: جعلتُ بيني وبينه أمَاراً ووَقْتا ومَوْعِداً وأَجَلاً، كل ذلك أَمارٌ.
وأمّا العَجَبُ فقول الله تعالى: ﴿لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إمْراً﴾ [الكهف 71].
(أمع) الهمزة والميم والعين، ليس بأصل، والذي جاء فيه رجلٌ إمَّعَةٌ، وهو الضعيف الرّأْي، القائلُ لكلِّ أحدٍ أنا معَك. قال ابنُ مسعود: "لا يكونَنَّ أَحَدُكم إمَّعَةً"، والأصل "مع" والألف زائدة.
(أمل) الهمزة والميم واللام أصلان: الأول التثبُّت والانتظار، والثاني الحَبْل من الرَّمل. فأمّا الأول فقال الخليل: الأمل الرَّجاء، فتقول أمَّلتُه أُؤَمِّله تأميلاً، وأَمَلْتُه آمُلُهُ أَمْلاً وإمْلَةً على بناء جِلْسَة. وهذا فيه بعضُ الانتظار. وقال أيضاً: التأمُّل التثبّت في النَّظر. قال([30]):
تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ  *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ
وقال المرار:
تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ([31])القُطاميَّ: الصَّقْر، وهو مُكتَفٍ بنظرةٍ واحدة.
والأصل الثاني قال الخليل: والأمِيلُ حبْلٌ من الرمل معتزِلٌ معْظَمَ الرّمل، وهو على تقدير فَعِيل، وجمْعُه أُمُل. أَنشد ابنُ الأعرابيّ:
* وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ([32]) *
تجشّمت: تعسَّفت. وأمِيل الأُمُلِ: أعظَمُها. وقال:
فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا([33])قال الأصمعيّ: في المثل: "قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ" يُراد قد كان في الأرض متّسَعٌ.
____________________
([1]) انظر ديوانه ص54 واللسان (أمن 162).
([2]) ديوان النابغة 78.
([3]) ديوان حسان 414 بلفظ: "حدثته سر نفسي فرعاه".
([4]) ويروى: "لا أخون يميني" أي الذي يأتمنني. وقيل إن الأمين في هذا البيت بمعنى المأمون. انظر اللسان (أمن 160-161).
([5]) البيت للحادرة الذبياني في المفضليات (1: 43) ويروى: "بآمن" بكسر الميم.
([6]) البلوى: منسوب إلى بلى، وهم بنو عمرو بن الحاف بن قضاعة، انظر الإنباه على قبائل الرواة ص132.
([7]) والمؤمن، بالجر على القسم، أو هو عطف على "الذي" في البيت قبله. وهو كما في الديوان 24:
فلا لعمر الذي مسحت كعبته *** وما هريق على الأنصاب من جسد
وفي الأصل"والسند"، صوابه من الديوان. والسعد: أجمة بين مكة ومنى.
([8]) أنشده في اللسان (16: 167) برواية: "فطحل إذ سألته" وعلق عليه بقوله: "أراد: زاد الله ما بيننا بعداً. أمين".
([9]) البيت لعمر بن أبي ربيعة، كما في اللسان.
([10]) هي قراءة ابن عباس، وزيد بن علي، والضحاك، وقتادة، وأبي رجاء، وشبيل بن عزرة، وربيعة بن عمرو، وكذلك قرأها ابن عمر، ومجاهد، وعكرمة، باختلاف عنهم. وقرئ أيضاً إِمّة بكسر الهمزة وتشديد الميم. وقرأها الجمهور بضم الهمزة وتشديد الميم. انظر تفسير أبي حيان (5: 314) واللسان (أمه).
([11]) تهدي: تتقدم. ورواية اللسان (18: 47): "تردي" وصدره:
* تركت الطير حاجلة عليه *
([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 143 واللسان (18: 48). وقبله:
*ما الناس إلا كالثمام الثم *
([13]) يقال "أُمي" و"أَمي" بضم الهمزة وفتحها، كما في أمالي ثعلب 643.
([14]) لعل أقدم من استعمل هذا المثل في شعره أنس بن مدركة الخثعمي، قال:
عزمت على إقامة ذي صباح *** لأمر ما يسود من يسود
انظر الحيوان (3: 81) وسيبويه (1: 116) والخزانة (1: 476). وأمثال الميداني (2: 130).
([15]) نقل في اللسان كلام ابن بري على "نهى" فروى العبارة: "نهو عن المنكر" وقال: كان قياسه أن يقال نهيّ، لأن الواو والياء إذا اجتمعتا وسبق الأول بالسكون قلبت الواو ياء.
([16]) المعروف في هذا المعنى صيغة التشديد فقط.
([17]) يقال أَمَر وأَمُر وأَمِر، بفتح الهمزة وتثليث الميم.
([18]) زدتها مطاوعة للسياق.
([19]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 156 واللسان (أمر 92): والرثية: الضعف، والحمق. وفي الأصل واللسان: "ريثة" صواب روايته من الديوان وأمالي ثعلب 45 واللسان (2: 9).
([20]) انظر أمالي ثعلب ص558.
([21]) بالفاء، والتي قبلها بالقاف من القلة. وفي اللسان (14: 46) بالفاء في الموضعين، محرف.
([22]) في الأصل: "أمارة" صوابه من القاموس، يقال: أمر أمراً وأمرة.
([23]) البيت في ديوان لبيد ص19 طبع فينا 1880. وقد أنشده في اللسان (هبط 300) برواية: "يوماً فهم للفناء". وفي (أمر 88): "يوماً يصيروا للهلك والنكد". وهذه الأخيرة هي رواية الديوان.
([24]) انظر: أمالي ثعلب ص609.
([25]) في الأصل: "الحجاج"، تحريف. انظر ديوان العجاج ص6 واللسان (5: 93).
([26]) في الأصل: "مدى"، محرف. وقبل البيت: * إذ ردها بكيده فارتدت *
([27]) رواية اللسان (5: 93): "إذا طلعت شمس النهار".
([28]) في اللسان: "كأن أمارة منها.
([29]) لم يذكرها في اللسان. وبدلها في القاموس: "التؤمور" قال: "التآمير الأعلام في المفاوز، الواحد تؤمور".
([30]) هو زهير، في معلقته.
([31]) البيت وتفسيره في اللسان (قطم) بدون نسبه.
([32]) سكن ميم "الأمل" للشعر.
([33]) البيت في اللسان (أمل).
-

##### Türkçe

(باب **الهمزة** ve **الميم** ve onlardan sonra gelenler, üçlüde)

(**أمن**) **الهمزة** ve **الميم** ve **النون** iki asla yakındır: bunlardan biri, hıyanetin zıddı olan emanetliktir; manası kalbin sükûnudur; diğeri tasdiktir. İki mana, dediğimiz gibi, birbirine yakındır. **الخليل** dedi: **الأَمَنَةُ** **الأمْن**dendir. **الأمان** ise **الأَمَنَة**yi vermektir. **الأمانة** hıyanetin zıddıdır.

Denir: **أمِنْتُ** adamı **أَمْناً** ve **أَمَنَةً** ve **أَماناً** (ile); ve **آمنني** (o) beni **يُؤْمنني** (şeklinde) **إيماناً** (ile). Araplar der: **رجل أُمَّانٌ**; emin olduğu zaman. **الأعشى** dedi:
ولقد شَهِدْتُ التّاجِر الـ  *** أُمّانَ موْرُوداً شرابُه
Ve (o) emin değildi; hâlbuki **أَمُنَ**. **أبو حاتم** dedi: **الأمين** **المؤتَمِن**dir. **النابغة** dedi:
وكنتَ أمينَهُ لو لم تخُنْه *** ولكن لا أمانَةَ لليماني
Ve **حسّان** dedi:
وَأمينٍ حَفَّظْتُه سِرَّ نفسي *** فوَعاهُ حِفْظَ الأمينِ الأمِينا
Birincisi mef‘ûl, ikincisi fâildir; sanki dedi ki: **حفْظ** **المؤتَمَن** **المؤتَمِن**(in). Ve **بيْتٌ آمِنٌ**: **أَمْن** sahibi. Allah تعالى dedi: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا البَلَدَ آمِناً﴾ [إبراهيم 35]. **اللِّحيانيّ** şu beyti okudu:
ألم تعلَمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّني  *** حَلَفْتُ يميناً لا أَخُون أمِيني
Yani: **آمِني**. **اللّحياني** ve başkası dedi: **رجلٌ أُمَنَة**; insanlar onu emniyette bildiği ve onun **غَائِلَتَهُ**(inden) korkmadığı zaman; ve **أَمَنَةٌ** (fetha ile) işittiğini tasdik eder, hiçbir şeyi yalanlamaz; insanlara güvenir. Ama onların sözü: “Falana malımın **آمَنِ**inden verdim” dediler: manası “bana en aziz olanından”dır. Bu böyle olsa da mana, bütün babın manasıdır; çünkü ona en aziz olanından ise, o, nefsi sükûn bulan şeydir. Şu söyleyenin sözünü okudular:
ونِقِي بآمَن مالِنا أحسابَنَا *** و*نُجِِرُّ في الهَيْجَا الرّمَاحَ ونَدّعِي
Ve meselde: “**مِن مَأمَنِه يُؤْتَى الحَذِر**” ve derler: “**البَلَوِيُّ أخُوك ولا تأمَنْه**”, bununla sakındırma kastedilir.

Tasdik ise, Allah تعالى’nın sözü: ﴿وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا﴾ [يوسف 17], yani: bize tasdik edici. Ehl-i ilimden bazıları dedi: Allah تعالى’nın sıfatlarında “**المؤمن**”, kuluna sevaptan vaad ettiğini doğru kılmasıdır. Başkaları dedi: O, velilerine **مؤمن**dir; onları azabından **يؤْمِنُهم** ve onlara zulmetmez. Bu ise birinci manaya dönmüştür. Ondandır **النّابغة**’nin sözü:
والمؤمنِ العَائِذَاتِ الطَّيرِ يمسحُها *** رُكْبانُ مَكة بين الغِيلِ والسَّعَدِ
Ve ikinci babdandır—Allah daha iyi bilir—duada sözümüz: “**آمين**”; dediler: tefsiri: “Allah’ım yap”; ve denir: o, Allah تعالى’nın isimlerinden bir isimdir. Dedi:
تباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ وابنُ أُمِّهِ *** أَمِينَ فزادَ اللهُ ما بيننا بُعْدا
Ve bazen med ederler; onun hücceti onun sözü:
يا رَبِّ لا تسلِبَنّي حُبَّها أبداً *** ويَرْحَمُ اللهُ عَبْداً قالَ آمِينَا

(**أمه**) **الهمزة** ve **الميم** ve **الهاء**’ya gelince: Allah’ın sözü ﴿وادّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ﴾ [يوسف 45] hakkında—onu böyle okuyan kimsenin kıraatine göre—zikrettiler ki o, unutmadır; denir: **أمِهْتُ**; unuttuğun zaman. Ve bu, tek bir harftir; ona kıyas edilmez.

(**أمو/ي**) **الهمزة** ve **الميم** ve onlardan sonra gelen illetli(ler)e gelince: tek bir asıldır. O da, memlûkün kulluğudur. **الخليل** dedi: **الأمَة** kulluk sahibi kadındır. Dersin: **أقرّتْ بالأمُوَّة**. Dedi:
* كما تَهْدِي إلى العُرُساتِ آمِ *
Ve dersin: **تأمَّيْتُ** falan kadını; onu **أَمَة** yaptım. Yine **استَأْمَيْتُ** (dersin). Dedi:
* يرضَوْنَ بالتّعْبيدِ والتّأَمّي *
Ve eğer denilse: **تَأَمّتْ**; yani **أمة** oldu; doğru olurdu. **الأُمِيّ** hakkında dedi:
إذا تبارَين معاً كالأُمِيِّ  *** في سَبْسَبٍ مطَّرِد القَتَامْ
Ve gerçekten **أَمِيتِ** ve **تَأَمّيْتِ** **أُمُوّةً**. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: denir: **استَأْمَتْ**; cariyelere benzediği zaman; ve onlara benzemediği zaman **بمستأميةٍ** değildir; yine (böyledir) **عبدٌ مستعبِدٌ**.

(**أمت**) **الهمزة** ve **الميم** ve **التاء** tek bir asıldır; ona kıyas edilmez; o da **الأَمْتُ**tur. Allah تعالى dedi: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [طه 107]. **الخليل** dedi: **العِوَج** ve **الأمْتُ** tek bir mana iledir. Başkaları dedi—ki o, o manadır—**الأمْت** şudur: bir yer kalınlaşır, bir yer incelir.

(**أمد**) **الهمزة** ve **الميم** ve **الدال**: **الأمد**: gaye. Tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez.

(**أمر**) **الهمزة** ve **الميم** ve **الراء** beş asıldır: işlerden olan **الأمر**; ve **الأمر** nehiyin zıddıdır; ve **الأَمَر** (mim fetha ile) büyüme ve berekettir; ve **المَعْلَم**; ve **العَجَب**.

İşlerden olanın birine gelince: onların sözü “bu, razı olduğum bir **أمر**dir” ve “razı olmadığım bir **أمر**”. Meselde: “**أمْرٌ** ما أتَى بك”. Ondandır meselde: “**لأمْرٍ ما يُسوَّد من يَسُوُد**”. Nehiyin nakîzi olan **الأمر** ise, senin “şunu yap” demendir. **الأصمعيّ** dedi: denir: “Benim senin üzerinde itaat edilen bir **أمْرَةٌ**m var”; yani benim senin üzerinde bir defa sana emretmem ve senin bana itaat etmen vardır. **الكسائي** dedi: falan, iki nefsini **يُؤامِرُ**; yani bir nefis ona bir şey emreder, bir nefis ona başka bir şey emreder. Ve dedi: “O, maruf ile **لأَمُورٌ** ve münkerden **نَهِيٌّ**dir”; **قوم أُمُرٍ**den. Bu babdandır **الإمْرَة** ve **الإمارة**; ve onun sahibi **أميرٌ** ve **مؤمَّر**dir. **ابن الأعرابيّ** dedi: **أمَّرتُ** falanı; yani onu **أميراً** yaptım. Ve **أَمَرْتُه** ve **آمرتُه** hepsi tek bir mana iledir. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: falan, kavmi üzerine **أمر** etti; emir olduğu zaman. Bu babdandır, insanların kendisinden emir isteyen ve onların emrine varan **الإمَّرُ**. **الأصمعي** dedi: **الإمّرُ** zayıf görüşlü, ahmak adamdır; şu bunun sözünü ve bunun sözünü işitir de hangi şeyle alacağını bilmez. Dedi:
ولستُ بِذِي رَثْيَةٍ إمَّرٍ *** إذا قِيدَ مُستكْرَهاً أَصْحَبَا
Ve Araplar der: “**إذا طلعت الشِّعرَى سَحَراً، ولم تَرَ فيها مَطراً، فلا تُلْحِقَنَّ فيها إمَّرَةً ولا إمَّراً**”; der ki: develerinde aklı olmayan bir adamı göndermeyesin.

Büyümeye gelince: **الخليل** dedi: **الأمَرُ** büyüme ve berekettir; ve **امْرَأَةٌ أَمِرَةٌ**; yani kocası üzerine bereketli. Ve **أمِرَ** şey; yani çoğaldı. Araplar der: “**من قَلَّ ذَلَّ، ومن أَمِر فَلّ**”; yani kim az olursa zelil olur, kim çok olursa galip gelir. Ve dersin: falan oğulları **أمِرَ** **أمَرَةً**; yani çoğaldılar ve davarları doğurdu. **لبيد** dedi:
إنْ يُغْـبَطُوا يَهْبِطُوا وإنْ أَمِرُوا *** يَوْماً يصيروا للهُلْكِ والنَّفَدِ
**الأصمعيّ** dedi: Araplar der: “Malın hayırlısı, aşılanmış bir **سِكّةٌ مَأْبُورَة** yahut çok doğuran bereketli bir **مُهْرَةٌ مأمورة**”dur. Ve denir: Allah onun malını **أَمرَ** etti ve onu **آمَرَه**. Ondandır “**مُهرةٌ مأمورة**”. Ve birincidendir: ﴿**أَمَرْنا مُتْرَفِيها**﴾ [الإسراء 16]. Kim **(أَمَّرْنا)** okursa, te’vili: **وَلَّيْنا** (yönetici kıldık)tır.

**المَعْلَمُ** ve **المَوْعِد**’e gelince: **الخليل** dedi: **الأَمارة** **المَوْعِد**dir. **العجاج** dedi:
* إلى أمَارٍ وأمَارِ مُدَّتي *
**الأصمعيّ** dedi: **الأمارة** alamettir; dersin: benimle senin aranda bir **أمَارة** ve bir **أمَار** kıl. Dedi:
إذا الشّمسُ ذرّتْ في البلادِ فإنّها  *** أَمَارةُ تسليمي عليكِ فسلِّمي
Ve **الأمار** yolun **أمار**ı: onun alametleridir; teki **أَمارة**dır. **حُمَيد بن ثَور** dedi:
بِسواءِ مَجْمَعَةٍ كأنَّ أمَارةً *** فيها إذا برزَتْ فَنيقٌ يَخْطِر
Ve **الأمَرُ** ve **اليَأْمُور** da alamettir; denir: benimle onun arasında bir **أمَاراً** ve bir vakit ve bir **مَوْعِداً** ve bir **أَجَلاً** kıldım; bunların hepsi **أَمارٌ**dır.

**العَجَب**’a gelince: Allah تعالى’nın sözü: ﴿لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً **إمْراً**﴾ [الكهف 71].

(**أمع**) **الهمزة** ve **الميم** ve **العين**: asıl değildir; onda gelen, **رجلٌ إمَّعَةٌ**dir; o, zayıf görüşlüdür; her birine “ben seninleyim” diyen. **ابنُ مسعود** dedi: “Sizden biriniz **إمَّعَةً** olmasın”; asıl **مع**dır, elif ziyadedir.

(**أمل**) **الهمزة** ve **الميم** ve **اللام** iki asıldır: birincisi sebat ve bekleyiş; ikincisi kumdan ip. Birinciye gelince, **الخليل** dedi: **الأمل** ümittir; dersin: **أمَّلتُه** onu **أُؤَمِّله** **تأميلاً**; ve **أَمَلْتُه** onu **آمُلُهُ** **أَمْلاً** ve **إمْلَةً** ( **جِلْسَة** vezni üzere). Bu, onda bir miktar bekleyiş bulunan şeydendir. Ve yine dedi: **التأمُّل** bakışta sebat etmektir. Dedi:
تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ  *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ
Ve **المرار** dedi:
تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ
**القُطاميَّ**: doğandır; o, tek bir bakışla yetinen (kuştur).

İkinci asıl ise, **الخليل** dedi: **الأمِيلُ** kumdan bir iptir; kumun çoğundan ayrılmıştır; o, **فَعِيل** takdiri üzeredir; cem‘i **أُمُل**dür. **ابنُ الأعرابيّ** şu beyti okudu:
* وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ *
**تجشّمت**: zorlama yola saptın. **أمِيل الأُمُلِ**: onların en büyüğüdür. Ve dedi:
فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا
**الأصمعيّ** dedi: meselde: “**قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ**”; bununla, yerde genişlik vardı, kastedilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿تود لو أن بينها وبينه أمدا بعيدا﴾ [آل عمران/30]. والأمد والأبد يتقاربان، لكن الأبد عبارة عن مدة الزمان التي ليس لها حد محدود، ولا يتقيد، لا يقال: أبدا كذا.
والأمد: مدة لها حد مجهول إذا أطلق، وقد ينحصر نحو أن يقال: أمد كذا، كما يقال: زمان كذا، والفرق بين الزمان والأمد أن الأمد يقال باعتبار الغاية، والزمان عام في المبدأ والغاية؛ ولذلك قال بعضهم: المدى والأمد يتقاربان.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Onunla onun arasında uzak bir **أمدا** olmasını temenni eder﴾ [Âl-i İmrân/30]. Ve **الأمد** ile **الأبد** birbirine yaklaşır; fakat **الأبد**, sınırı belirlenmiş bir sınırı olmayan zaman müddetinin ifadesidir ve kayıtlanmaz; “şöyle şöyle ebediyen” denilmez.

Ve **الأمد**: mutlak olarak kullanıldığında sınırı meçhul olan bir müddettir; ve “**أمد** şöyle” denilmesi gibi, “zaman şöyle” denildiği gibi, sınırlandırılabilir. Ve zaman ile **الأمد** arasındaki fark şudur: **الأمد**, gaye itibarıyla söylenir; zaman ise başlangıç ve gaye bakımından geneldir. Bundan dolayı onlardan bazıları dedi ki: **المدى** ile **الأمد** birbirine yaklaşır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ م د
ضرب له أمداً وهو بعيد الآماد‏.‏

##### Türkçe

أ م د
Ona bir **أمداً** vurdu (tayin etti) ve o, **الآماد** bakımından uzaktır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَمَدُ: الغاية كالمَدَى؛ يقال: ما أَمدُك؟ أَي منتهى عمرك. وفي التنزيل العزيز: ولا تكونوا كالذين أُوتو الكتاب من قبل فطال عليهم الأَمدُ فَقَسَتْ قلوبهم؛ قال شمر: الأَمَدُ منتهى الأَجل، قال: وللإِنسان أَمَدانِ: أَحدهما ابتداء خلقه الذي يظهر عند مولده، والأَمد الثاني الموت؛ ومن الأَول حديث الحجاج حين سأَل الحسن فقال له: ما أَمَدُكَ؟ قال: سنتان من خلافة عمر؛ أَراد أَنه ولد لسنتين بقيتا من خلافة عمر، رضي الله عنه. والأَمَدُ: الغضب؛ أَمِدَ عليه وأَبِدَ إِذا غضب عليه. وآمِدُ: بلد (*
قوله «وآمد بلد إلخ» عبارة شرح القاموس وآمد بلد بالثغور في ديار بكر مجاورة لبلاد الروم ثم قال: ونقل شيخنا عن بعض ضبطه بضم الميم، قلت وهو المشهور على الألسنة.) معروف في الثغور؛ قال:
بآمِدَ مرَّةً وبرأْسِ عينٍ،
وأَحياناً بِمَيَّا فارِقينا
ذهب إِلى الأَرض أَو البقعة فلم يصرف.
والإِمِّدانُ: الماءُ على وجه الأَرض؛ عن كراع. قال ابن سيده: ولست منه على ثقة.
وأَمَدُ الخيل في الرهان: مَدافِعُها في السباق ومنتهى غاياتها الذي تسبق إِليه؛ ومنه قول النابغة:
سَبْقَ الجوادِ، إِذا استولى على الأَمَدِ
أَي غلب على منتهاه حين سبق وسيلة إِليه. أَبو عمرو: يقال للسفينة إِذا كانت مشحونة عامِدٌ وآمِدٌ وعامدة وآمِدَة، وقال: السامدُ العاقل، والآمِدُ: المملوء من خير أَو شرّ.

##### Türkçe

**الأَمَدُ**: **المدى** gibi gaye/son; denir ki: “**ما أَمدُك؟**” yani ömrünün nihayeti nedir. Ve
aziz tenzilde: “Kendilerine daha önce kitap verilenler gibi olmayın; üzerlerine
**الأَمدُ** uzadı da kalpleri katılaştı”; Şemmer dedi: **الأَمَدُ** ecelin nihayetidir; dedi ki: İnsan için
iki **أَمَد** vardır: biri, doğumunda ortaya çıkan yaratılışının başlangıcı; ikinci **أَمَد** ölüm;
ve birinciden Haccâc’ın Hasan’a sorduğu vakit hadisi: ona dedi ki: “**ما أَمَدُكَ؟**” dedi: Ömer’in hilafetinden iki yıl;
muradı, Ömer’in hilafetinden iki yıl kaldığı sırada doğmuş olmasıdır, Allah ondan razı olsun.
Ve **الأَمَدُ**: öfke; ona öfkelendiğinde **أَمِدَ** عليه ve **أَبِدَ** denir. Ve **آمِدُ**: bir belde
(*
“Ve **وآمد بلد** ilh” sözü, Kāmûs şerhinin ibaresidir; ve **آمد** Diyarbekir diyarında, Rum diyarına komşu sınır boylarında bir beldedir; sonra dedi: şeyhimiz bazılarınca mimin ötre ile ضبط edildiğini nakletti; dedim ki: o, diller üzerinde meşhur olandır.) sınır boylarında mâruf; dedi ki:
بآمِدَ مرَّةً وبرأْسِ عينٍ،
وأَحياناً بِمَيَّا فارِقينا
Yere yahut bir parçaya gitti; bu yüzden sarf olunmadı.
Ve **الإِمِّدانُ**: yer yüzü üzerindeki su; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi: Ben bundan
emin değilim.
Ve yarışta atların **أَمَدُ**’i: koşuda onların itişmeleri/hamleleri ve ulaştıkları gayelerin nihayeti, ona doğru
yarıştıkları şey; Nâbiga’nın sözü de bundandır:
سَبْقَ الجوادِ، إِذا استولى على الأَمَدِ
Yani, ona ulaşan bir vesile ile öne geçince, onun nihayetine galip geldi. Ebû Amr: gemi yüklü olduğunda ona **عامِدٌ** ve **آمِدٌ** ve **عامدة** ve **آمِدَة** denir, dedi: **السامدُ** akıllıdır,
ve **الآمِدُ**: hayırdan yahut şerden dolu olandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ م د * * الأمَدُ * بفتحتين الغاية كالمدى

##### Türkçe

* أ م د * * **الأمَدُ** * (iki fetha ile) gaye; **المدى** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأمد، محركة، قال الراغب في المفردات: يقال باعتبار الغاية والزمان، عام في الغاية والمبدإ. ويعبر به مجازا عن سائر المدة. والأمد: المنتهي من الأعمار. يقال: ما أمدك? أي منتهى عمرك. وفي القرآن  فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم  قال شمر: الأمد منتهى الأجل، قال: وللإنسان أمدان: أحدهما ابتداء خلقه الذي يظهر عند موءلده، والأمد الثاني الموت. ومن الأول حديث الحجاج حين سأل الحسن فقال له ما أمدك: قال: سنتان من خلافة عمر، أراد أنه ولد لسنتين بقيتا من خلافة عمر رضي الله عنه. والأمد: الغضب. أمد عليه كفرح، وأبد، إذا غضب عليه. والآمد، كصاحب: المملوء من خير أو شر. نقله الصاغاني. وعن أبي عمرو: الآمد: السفينة المشحونة، كالآمدة، والعامد والعامدة. وآمد: د، بالثغور في ديار بكر مجاورة لبلاد الروم. وفي المراصد: هي لفظة رومية، بلد قديم حصين ركين، مبني بالحجارة السود على نشز، ودجلة، محيطة بأكثره، مستديرة به كالهلال، وهي تسقى من عيون بقربه. ونقل شيخنا عن بعض أنه ضبطه بضم الميم. قلت: وهو المشهور على الألسنة. قال:
  بآمد مرة وبرأس عين                      وأحيانا بميا فارقينـا ذهب إلى الأرض أو البقعة فلم يصرف. وممن نسب إليها الإمام العلامة أبو محمد محمود بن مودود بن سالم الملقب بسيف الدين، صاحب التصانيف، كذا في كشف القناع المدني للبدر العيني. والتأميد: تبيين الأمد، كالتأجيل تبيين الأجل، نقله الصاغاني. وسقاء مؤمد، كمعظم: ما فيه جرعة ماء، نقله الصاغاني. والأمدة، بالضم: البقية، نقله الصاغاني، أي من كل شيء. ويقال: له أمد مأمود، أي منتهى إليه، نقله الصاغاني. وأمد الخيل في الرهان: مدافعها في السباق ومنتهى غاياتها التي تسبق إليه. ومنه قول النابغة:
  سبق الجواد إذا استولى على الأمد أي غلب على منتهاه حين سبق. والإمدان، بتشديد الميم، كإسحمان وإضحيان: ع، وهو أيضا: الماء على وجه الأرض، عن كراع. قال ابن سيده: ولست منه على ثقة. ومالها، أي لهذه الألفاظ الثلاثة رابع. ثم إن هذه العبارة مأخوذة من كتاب الأبنية لابن القطاع، ونصها: وتأتي أبنية الأسماء على إفعلان، بالكسر، نحو إسمحان لجبل بعينه، وليلة إضحيان، وإمدان، بتشديد الميم اسم موضع. فأما الإمدان، بتشديد الدال، فهو الماء الذي ينز على وجه الأرض. قال زيد الخيل:
  فأصبحن قد أقهين عني كما أبت                      حياض الإمدان الظباء القوامح قال شيخنا: فقد أورده المصنف هنا وسها عنه في بقية المواد. فإسحمان عند ابن القطاع فيه لغتان، الفتح والكسر، والإضحيان فيه لغة واحدة. والإمدان قال فيه: إنه بتشديد الميم مع كسر الهمزة، فهي زائدة، فموضع ذكره م-م-د، بميمين ودال، حتى تكون الميمان أصليتين، الأولى فاء الكلمة والثانية عينها، والهمزة حينئذ زائدة، وهي من باب هذه الأوزان: ولذلك ترجم لها المصنف في فصل الميم كما يأتي له في الزيادة. وأما إذا كانت الهمزة أصلية، كما هو نص المصنف، لذكره إياها في فصلها، فوزنه فعلان، فلا يكون من هذه المادة، ولا من هذه الأوزان، ففي كلام المصنف كابن القطاع نظر ظاهر، ولو جرينا على تشديد الدال، كما قال ابن القطاع وحكمنا بزيادة الهمزة فيكون موضعه حينئذ م-د-د، فلا دخل له هنا. وقد ذكره الجوهري في م-د-د، ونبه على أنه إفعلان، وأورده المصنف ولم يتعرض له بوزن ولا غيره، والله أعلم. وآمد بن البلندي بن مالك بن دعر، قيل إليه نسبت مدينة آمد.

##### Türkçe

**الأمد**, harekeli; راغب’in el-Müfredât’ında dedi ki: gaye ve zaman itibarıyla söylenir; gayede ve mebde’de umumîdir. Ve onunla mecazen sair bütün müddet kastedilir. Ve **الأمد**: ömürlerin nihayeti. Denilir: **ما أمدك?** yani: ömrünün nihayeti nedir. Kur’ân’da: **فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم**. Şemmer dedi ki: **الأمد** ecelin nihayetidir. Dedi ki: insan için iki **أمد** vardır: birincisi, doğumunda ortaya çıkan yaratılışının başlangıcı; ikinci **أمد** ise ölümdür. Birinciden, Haccâc’ın Hasan’a sorduğu vakit hadisi: ona **ما أمدك** dedi; (Hasan) dedi ki: Ömer’in hilafetinden iki yıl. Muradı, Ömer’in hilafetinden iki yıl kalmışken doğmuş olmasıdır, رضي الله عنه. Ve **الأمد**: öfke. **أمد عليه** (kefereḥa gibi) ve **أبد**, ona öfkelendiği zaman. Ve **الآمد**, (ṣâḥib gibi): hayır veya şerden dolu olan. Bunu Ṣâğânî nakletti. Ebû Amr’dan: **الآمد**: yüklü gemi; **الآمدة** gibi, ve **العامد** ve **العامة**. Ve **آمد**: **د**, Diyarbekir diyarında, Rum beldelerine komşu sınır bölgelerinde. Ve el-Merâṣıd’da: o, Rumca bir lafızdır; eski, sağlam, metin bir beldedir; siyah taşlarla bir yükselti üzerine bina edilmiştir; Dicle, onun çoğunu kuşatmıştır; hilal gibi onun etrafında dairevîdir; ve yakınındaki pınarlardan sulanır. Şeyhimiz, bazılarından onun mîm’in dammesiyle ضبط edildiğini nakletti. Dedim ki: o, diller üzerinde meşhur olandır. Dedi ki:
  بآمد مرة وبرأس عين                      وأحيانا بميا فارقينـا
Yere veya bölgeye gitti; bu yüzden sarf edilmedi. Ona nisbet edilenlerden: imam, allâme Ebû Muhammed Mahmûd b. Mûdûd b. Sâlim, lakabı Seyfüddîn, tasniflerin sahibi; Bedr el-‘Aynî’nin el-Medenî’si Keşfü’l-Ḳınâ‘da böyledir. Ve **التأميد**: **الأمد**’in beyan edilmesi; **التأجيل**’in **الأجل**’in beyanı olması gibi; bunu Ṣâğânî nakletti. Ve **سقاء مؤمد**, (mu‘aẓẓam gibi): içinde bir yudum su bulunan; bunu Ṣâğânî nakletti. Ve **الأمدة**, damme ile: bakiye; bunu Ṣâğânî nakletti; yani her şeyden. Ve denilir: onun için **أمد مأمود** vardır; yani kendisine varılan nihayet; bunu Ṣâğânî nakletti. Ve **أمد الخيل في الرهان**: yarışta onların itişip kakışmaları ve kendisine kadar öne geçtikleri gayelerinin nihayeti. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
  سبق الجواد إذا استولى على الأمد
Yani, öne geçtiği vakit nihayetine galip geldi. Ve **الإمدان**, mîm’in şeddelenmesiyle, **إسحمان** ve **إضحيان** gibi: **ع**; ve o ayrıca: yer yüzü üzerindeki su; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: ben ondan emin değilim. Ve onun için, yani bu üç lafız için, dördüncü vardır. Sonra, bu ibare İbnü’l-Ḳaṭṭâ‘ın Kitâbü’l-Ebniye’sinden alınmıştır; onun nassı: isimlerin binaları **إفعلان** üzere gelir, kesre ile; mesela belirli bir dağ için **إسمحان**, ve **ليلة إضحيان**, ve **إمدان**, mîm’in şeddelenmesiyle, bir yer adıdır. Amma **الإمدان**, dâl’in şeddelenmesiyle, o yer yüzü üzerinde akan sudur. Zeydü’l-Ḫayl dedi ki:
  فأصبحن قد أقهين عني كما أبت                      حياض الإمدان الظباء القوامح
Şeyhimiz dedi ki: musannif onu burada zikretti ve diğer maddelerde ondan sehvetti. Şu halde **إسحمان** İbnü’l-Ḳaṭṭâ‘ yanında iki lugattır: fetha ve kesre; **الإضحيان** onda bir lugattır. Ve **الإمدان** hakkında dedi ki: o, mîm’in şeddelenmesiyle ve hemzenin kesresiyle olur; hemze ziyadedir. O halde onun yeri **م-م-د**, iki mîm ve bir dâl iledir; ta ki iki mîm aslî olsun: birincisi kelimenin fâ’sı, ikincisi onun ‘aynı; hemze o vakit ziyade olur; ve o, bu vezinler babındandır. Bunun için musannif ona mîm faslında tercüme yaptı; ziyadede kendisine geleceği üzere. Amma hemze aslî olursa, musannifin nassı üzere, onu kendi faslında zikrederdi; o vakit vezni **فعلان** olur; bu maddeden olmaz, bu vezinlerden de olmaz. Şu halde musannifin sözünde, İbnü’l-Ḳaṭṭâ‘ gibi, açık bir نظر vardır. Eğer dâl’in şeddelenmesi üzere gidersek, İbnü’l-Ḳaṭṭâ‘ın dediği gibi, ve hemzenin ziyadeliğine hükmedersek, onun yeri o vakit **م-د-د** olur; burada onunla bir alâkası yoktur. Cevherî onu **م-د-د**’de zikretti ve onun **إفعلان** olduğuna dikkat çekti. Musannif onu zikretti ve vezinle veya başkasıyla ona temas etmedi. Allah daha iyi bilir. Ve **آمد بن البلندي بن مالك بن دعر**; denildi ki: **آمد** şehri ona nisbet edildi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: امد

أَمِدَ عَلَيْهِ
1 أَمِدَ عَلَيْهِ ذ , aor. اَمَدَ , inf. n. أَمَدٌ, He was angry with him: (S, M, Msb, * K:) like أَبِدَ (S) and وَمَد and وَبِدَ and عَبِدَ. (T in art. ابد.)

أمّد
2 أمّد ذ , inf. n. تَأْمِيدٌ, He declared the time, considered with regard to its end; or the utmost, or extreme, extent, term, limit, point, or reach; expl. by بَيَّنَ الأَمَدَ. (K.)

أَمَدٌ
أَمَدٌ ذ Time, considered with regard to its end: زَمَانٌ being time considered with regard to its end and its beginning: (Er-Rلghib:) [but sometimes it is interchangeable with زَمَانٌ, as will be seen in what follows:] or the utmost, or extreme, extent, term, limit, point, or reach. (S, M, A, Msb, K.) You say, بَلَغَ أَمَدَهُ He, or it, reached, or attained, his, or its, utmost, or extreme, extent, term, &c. (Msb.) And ضَرَبَ لَهُ أَمَدًا [He assigned, or appointed, for him, or it, a term, or limit]. (A.) And هُوَ بَعِيدُ الآمَادِ [He is one whose limits are remote: آمَادٌ being the pl.]. (A.) ― -b2- The period of life which one has reached; as in the saying, مَا أَمَدُكَ What is thy period of life which thou hast reached? (S.) ― -b3- Each of the two terms of the life of a man; i. e. the time of his birth, and the time of his death. (Sh, T.) El-Hasan [El-Basree], being asked by El-Hajjلj, مَا أَمَدُكَ, meaning What was the time of thy birth? answered by saying that it was two years before the expiration of 'Omar's reign as Khaleefeh. (T, L, from a trad.) ― -b4- The startingplace, and the goal, of horses in a race. (Sh, T, L.) ― -b5- (tropical:) Any space of time: (Er-Rلghib:) a space of time of unknown limit. (Kull pp. 9 and 10.) ― -b6- Sometimes, (assumed tropical:) A particular time; as in the phrase أَمَدُ كَذَا The time of such a thing; like زَمَانُ أَمَدٌ. (Kull p. 10.) ― -b7- [It is also used for ذو أَمَدٌ, and (applied to a fem. n.) ذَات أَمَدٍ, Having a term, or limit; limited in duration; as in the saying,] الدُّنْيَا أَمَدٌ والآخِرةُ أَبَدٌ [The present state of existence is limited in duration, but the final state of existence is everlasting]. (Obeyd Ibn-'Omeyr, L in art. ابد.)

أُمْدَةٌ
أُمْدَةٌ ذ A remainder, or what remains, (K,) of anything. (TA)

سِقَآءٍ مُؤَمَّدٌ
سِقَآءٍ مُؤَمَّدٌ ذ A skin [exhausted;] in which there remains not a gulp, or as much as is swallowed at once, of water. (K.)

أَمَرَهُ
أَمَرَهُ ذ An extreme term, limit, or point, reached, or attained. (K.)

##### Türkçe

أَمِدَ عَلَيْهِ
1 **أَمِدَ عَلَيْهِ** ذ , muzâri‘ **اَمَدَ** , mastar ismi **أَمَدٌ**, O, ona öfkelendi: (S, M, Msb, * K:) **أَبِدَ** (S) ve **وَمَد** ve **وَبِدَ** ve **عَبِدَ** gibi. (T, **ابد** maddesinde.)

أمّد
2 **أمّد** ذ , mastar ismi **تَأْمِيدٌ**, O, vakti, sonu itibarıyla; yahut en uç, yahut en aşırı, genişlik, müddet, sınır, nokta, yahut erişim itibarıyla belirledi; **بَيَّنَ الأَمَدَ** ile açıklanmıştır. (K.)

أَمَدٌ
**أَمَدٌ** ذ Zaman; sonu itibarıyla düşünülen: **زَمَانٌ** ise, sonu ve başlangıcı itibarıyla düşünülen zamandır: (Er-Râghib:) [lâkin bazen **زَمَانٌ** ile birbirinin yerine geçer; aşağıda gelecek olanda görüleceği üzere:] yahut en uç, yahut en aşırı, genişlik, müddet, sınır, nokta, yahut erişim. (S, M, A, Msb, K.) Sen dersin, **بَلَغَ أَمَدَهُ** O, yahut o (şey), onun, yahut onun (şeyin), en uç, yahut en aşırı, genişliğine, müddetine, vb. ulaştı, yahut erişti. (Msb.) Ve **ضَرَبَ لَهُ أَمَدًا** [O, onun için, yahut o (şey) için, bir müddet, yahut sınır tayin etti, yahut belirledi]. (A.) Ve **هُوَ بَعِيدُ الآمَادِ** [O, sınırları uzak olan kimsedir: **آمَادٌ** bunun çoğuludur]. (A.) ― -b2- Kişinin ulaştığı ömür devresi; şu sözde olduğu gibi, **مَا أَمَدُكَ** Senin ulaştığın ömür devresi nedir? (S.) ― -b3- Bir adamın ömrünün iki müddetinden her biri; yani doğumunun vakti ve ölümünün vakti. (Sh, T.) El-Hasan [El-Basrî], El-Haccâc tarafından **مَا أَمَدُكَ** diye sorulunca, yani Doğumunun vakti ne idi?; 'Ömer’in halife olarak saltanatının sona ermesinden iki yıl önce idi, diyerek cevap verdi. (T, L, bir rivayetten.) ― -b4- Bir yarışta atların çıkış yeri ve hedefi. (Sh, T, L.) ― -b5- (mecaz:) Herhangi bir zaman aralığı: (Er-Râghib:) sınırı bilinmeyen bir zaman aralığı. (Kull s. 9 ve 10.) ― -b6- Bazen, (varsayılan mecaz:) belirli bir vakit; **أَمَدُ كَذَا** ibaresinde olduğu gibi: böyle bir şeyin vakti; **زَمَانُ أَمَدٌ** gibi. (Kull s. 10.) ― -b7- [Ayrıca **ذو أَمَدٌ** için kullanılır; ve (müennes isme uygulanınca) **ذَات أَمَدٍ**; bir müddeti yahut sınırı olan; süresi bakımından sınırlı; şu sözde olduğu gibi,] **الدُّنْيَا أَمَدٌ والآخِرةُ أَبَدٌ** [Dünya, süre bakımından sınırlıdır; âhiret ise ebedîdir]. (Obeyd İbn-‘Omeyr, L, **ابد** maddesinde.)

أُمْدَةٌ
**أُمْدَةٌ** ذ Bir kalıntı, yahut kalan şey, (K,) herhangi bir şeyden. (TA)

سِقَآءٍ مُؤَمَّدٌ
**سِقَآءٍ مُؤَمَّدٌ** ذ Bir kırba [tükenmiş;] içinde sudan bir yudum, yahut bir defada yutulan kadar, kalmayan. (K.)

أَمَرَهُ
**أَمَرَهُ** ذ Ulaşılan, yahut erişilen, en uç müddet, sınır, yahut nokta. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءمد

أَمِدَ
أَمِدَ A ( n. ac. أَمَد 4 )
a.  [ 'Ala ], Was angry with.

أَمَّدَ
أَمَّدَ II ,
a.  Fixed a term.

b.  Finished.

أَمَد
أَمَد 4 , ( pl. آمَاْد 38 ),
a.  Time, term.

b.  Limit, limitation.

c.  Anger.

d.  [ art. &  prec. by 'Ala ], For ever, eternally.

آمِد
آمِد 21 ,
a.  Chartered, loaded ( vessel ).

##### Türkçe

أَمِدَ
أَمِدَ A ( mastar-ı aslî: **أَمَد** 4 )
a. [ **على** ile ], -e öfkelendi.

أَمَّدَ
أَمَّدَ II ,
a. Bir süre (vade) tespit etti.

b. Bitirdi.

أَمَد
**أَمَد** 4 , ( çoğulu: **آمَاْد** 38 ),
a. Zaman, süre.

b. Sınır, sınırlama.

c. Öfke.

d. [ harf-i tarif ile ve **على** ile önce gelerek ], Ebediyen, sonsuza dek.

آمِد
آمِد 21 ,
a. Kiralanmış, yüklenmiş (gemi).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءمد

ءمد
أَمِدَ - يَأْمَدُ
أَمِدَ - يَأْمَدُ - أَمَد
أَمِدَ - يَأْمَدُ + أمر + أمداً أو مدة: يستغرق في حدوثه مدة طويلة معلومة ومحددة
أَمَد: على وزن" فـَعـَل" اسم فعل من " أَمِدَ - يَأْمَدُ ":اسم زمان منه: المدة الزمنية التي ينبغي للحدث أن يستغرقها منذ بدء حساب الزمن لهذا الحدث وحتى توقفه وانتهائه.
كان - يكون + أَمَد + بين أمرين: تكون بينهما مدة زمنية محددة لبدء حدوث الأول وانتهائه وبدء حدوث الثاني وانتهائه
﴿يوم تجد كل نفس ما عملت من خير محضرا وما عملت من سوء تود لو أن بينها وبينه أمدا بعيدا﴾: لا يكون ما عملت من سوء محضراً ، بل يحتاج وصول العلم بالسوء إليه ومعرفته أمد بعيد: يكون بينه وبين حضور العلم بما عمل من سوء ، مدة طويلة من الزمن ليهرب من وبال فعله
جعل - يجعل + كائن + أمداً + لـِ أمر: يقرر له مدة زمنية محددة لحدوثه وانتهائه
﴿أم يجعل له ربي أمدا﴾
طال - يطول + الأمد: تكون المدة المتوقعة لحدوث فعل أو أمر أطول مما يرغب ويتوقع
﴿فطال عليهم الأمد﴾:: كان الأمد طويلاً بالنسبة لهم: كانت المدة الزمنية التي انقضت منذ نزول الكتاب والتكليف حتى وصول التكليف إليهم ، طويلة جداً ، جعلتهم لا يهتمون لها ، كأنها شيء قديم عفى عليه الزمن ، فلا يستحق الاهتمام
لبث - يلبث + كائن + في مكان + أمداً : يلبث مدة زمنية محددة
﴿ثم بعثناهم لنعلم أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا﴾: المدة الزمنية التي لبثوا فيها في كهفهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان المدة الزمنية التي يمكن أن تمضي أو يستغرقها فعل مضى أو سيقع، مرتبة بحسب طول هذه المدة "، وهي:
ساعَ - يَسوْعُ، لال - يَلِيْلُ، يَامَ - يَيُومُ، أَمِدَ - يَأْمَدُ، مَلا - يَمْلو، دَهَرَ - يَدْهَرُ
أمد
 	﴿يوم تجد كل نفس ما عملت من خير محضرا وما عملت من سوء تود لو أن بينها وبينه أمدا بعيدا ويحذركم الله نفسه والله رءوف بالعباد(30)﴾ آل عمران ﴿قل إن أدري أقريب ما توعدون أم يجعل له ربي أمدا(25)﴾ الجن
 	﴿ثم بعثناهم لنعلم أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا(12)﴾ الكهف
 	﴿ألم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق ولا يكونوا كالذين أوتوا الكتاب من قبل فطال عليهم الأمدفقست قلوبهم وكثير منهم فاسقون(16)﴾ الحديد
مختار الصحاح
● [أمد] أ م د: الأمَدُ بفتحتين الغاية كالمدى
الراغب
أمد
- قال تعالى: }تود لو أن بينها وبينه أمدا بعيدا{ [آل عمران/30]. والأمد والأبد يتقاربان، لكن الأبد عبارة عن مدة الزمان التي ليس لها حد محدود، ولا يتقيد، لا يقال: أبدا كذا.
والأمد: مدة لها حد مجهول إذا أطلق، وقد ينحصر نحو أن يقال: أمد كذا، كما يقال: زمان كذا، والفرق بين الزمان والأمد أن الأمد يقال باعتبار الغاية، والزمان عام في المبدأ والغاية؛ ولذلك قال بعضهم: المدى والأمد يتقاربان.
ملخص اللسان
1.	أَمِدَ عليه وأَبِدَ إِذا غضب عليه.
2.	والآمِدُ: المملوء من خير أَو شرّ.
3.	أمد: الأَمَدُ: الغاية كالمَدَى؛
4.	ما أَمدُك؟ أَي منتهى عمرك.
5.	الأَمَدُ منتهى الأَجل،
6.	وللإِنسان  أَمَدانِ: أَحدهما ابتداء خلقه الذي يظهر عند مولده، والأَمد الثاني الموت؛
7.	والأَمَدُ: الغضب؛
8.	وآمِدُ: بلد  .
9.	والإِمِّدانُ: الماءُ على وجه الأَرض؛
10.	وأَمَدُ الخيل في الرهان: مَدافِعُها في السباق ومنتهى غاياتها الذي  تسبق إِليه؛
11.	إِذا استولى على الأَمَدِ  أَي غلب على منتهاه حين سبق وسيلة إِليه.
12.	يقال للسفينة إِذا  كانت مشحونة عامِدٌ وآمِدٌ وعامدة وآمِدَة،
13.	السامدُ العاقل،
لسان العرب
● - أمد: الأَمَدُ: الغاية كالمَدَى؛ يقال: ما أَمدُك؟ أَي منتهى عمرك. وفي  التنزيل العزيز: ولا تكونوا كالذين أُوتو الكتاب من قبل فطال عليهم  الأَمدُ فَقَسَتْ قلوبهم؛ قال شمر: الأَمَدُ منتهى الأَجل، قال: وللإِنسان  أَمَدانِ: أَحدهما ابتداء خلقه الذي يظهر عند مولده، والأَمد الثاني الموت؛  ومن الأَول حديث الحجاج حين سأَل الحسن فقال له: ما أَمَدُكَ؟ قال: سنتان  من خلافة عمر؛ أَراد أَنه ولد لسنتين بقيتا من خلافة عمر، رضي الله عنه.  والأَمَدُ: الغضب؛ أَمِدَ عليه وأَبِدَ إِذا غضب عليه. وآمِدُ: بلد  (*  قوله «وآمد بلد إلخ» عبارة شرح القاموس وآمد بلد بالثغور في ديار بكر  مجاورة لبلاد الروم ثم قال: ونقل شيخنا عن بعض ضبطه بضم الميم، قلت وهو  المشهور على الألسنة.) معروف في الثغور؛ قال:  بآمِدَ مرَّةً وبرأْسِ عينٍ،  وأَحياناً بِمَيَّا فارِقينا  ذهب إِلى الأَرض أَو البقعة فلم يصرف.  والإِمِّدانُ: الماءُ على وجه الأَرض؛ عن كراع. قال ابن سيده: ولست منه  على ثقة.  وأَمَدُ الخيل في الرهان: مَدافِعُها في السباق ومنتهى غاياتها الذي  تسبق إِليه؛ ومنه قول النابغة:  سَبْقَ الجوادِ، إِذا استولى على الأَمَدِ  أَي غلب على منتهاه حين سبق وسيلة إِليه. أَبو عمرو: يقال للسفينة إِذا  كانت مشحونة عامِدٌ وآمِدٌ وعامدة وآمِدَة، وقال: السامدُ العاقل،  والآمِدُ: المملوء من خير أَو شرّ.
مقاييس اللغة:
(أمد) الهمزة والميم والدال، الأمد: الغاية. كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها.
القاموس المحيط:
الْأَمَدُ، محركةً الغايَةُ، والمُنْتَهى، والغَضَبُ، أمِدَ عليه، كفَرِحَ. والآمِدُ المَمْلوءُ من خيرٍ أو شرٍّ، والسفينةُ المَشْحونَةُ. وآمِدُ د بالثُّغورِ. والتأمِيدُ تَبْيينُ الْأَمَدِ، وسِقاءٌ مُؤَمَّدٌ ما فيه جَرْعَةُ ماءٍ. والأُمْدَةُ، بالضم البَقِيَّةُ. وأمَدٌ مأمودٌ مُنْتَهىً إليه. والإِمِّدانُ، كإسْحِمانٍ وإضْحِيانٍ ع، والماءُ على وجْهِ الأرضِ، وما لَها رابعٌ.
تاج العروس:
أَمد
الأَمَدُ محرَّكَةً قال الرّاغب في المفردات : يقال باعتبار الغَاية والزّمَان عامّ في الغاية والمبدإِ . ويَعبَّر به مَجازاً عن سائر المدَّة . والأَمَد : المُنْتَهَي من الأَعمار . يقال : ما أَمَدُك ؟ أَي مُنتهَى عُمرِك . وفي القرآن " فطَالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ فقَسَتْ قُلوبُهُمْ " قال شَمِرٌ : الأَمَدُ مُنتهَى الأَجلِ قال : وللإِنسان أَمَدانِ : أَحدُهما ابتداءُ خَلْقِه الّذي يظهَر عند مَوءلدهِ والأَمدُ الثاني الموتُ . ومن الأَوّل حديث الحجّاج حين سأَلَ الحَسَن فقال له ما أَمَدُك : قال : سَنَتَانِ من خلافةِ عُمرَ أَراد أَنّه وُلِدَ لسَنتين بَقِيَتَا من خِلافَةِ عُمَرَ رَضِي اللّه عنه . والأَمَدُ : الغَضَبُ . أَمِدَ عَلَيْه كفَرِحَ وأَبِدَ إِذا غَضِبَ عَلَيْه . والآمِدُ كصاحبٍ : المملوءُ من خَيرٍ أَو شرٍّ . نقله الصَّاغَانيّ . وعن أَبي عَمرٍو : الآمِدُ : السَّفينةُ المشحونةُ كالآمِدَةِ والعامِدِ والعامِدةِ . وآمِدُ : د بالثُّغُور في ديار بكْر مُجاورةٌ لبلادِ الرُّوم . وفي المراصِد : هي لفظةٌ رُوميَّة بلد قَديمٌ حَصينٌ رَكِينٌ مَبنيٌّ بالحجارة السُّود على نَشْز ودجْلةُ مُحيطةٌ بأَكثرِه مستديرةٌ به كالهِلالِ وهي تُسقَى من عيونٍ بقُرْبِه . ونقل شيخُنَا عن بعض أَنّه ضبطه بضَمِّ الميم . قلْت : وهو المشهور على الأَلسنة . قال :
بآمدَ مَرّةً وبرَأْسِ عَينٍ ... وأَحْياناً بمَيَّا فارِقينَا ذهبَ إِلى الأَرض أَو البُقْعَة فلم يَصْرِف . وممن نُسِبَ إِليها الإِمَامُ العَلاّمَة أَبو محمّدٍ محمود بن مَودُود بن سالمٍ الملقّب بسَيفِ الدِين صاحب التصانِيف كذا في كشف القِنَاع المدني للبدر العَيْنيّ . والتَّأْمِيدُ : تَبْيينُ الأَمَدِ كالتأْجيل تَبيين الأَجلِ نقله الصاغانيّ . وسِقَاءٌ مُؤمَّدٌ كمعظَم : ما فيه جَرْعَةُ ماءٍ نقلَه الصاغانيّ . والأُمْدَة بالضّمّ : البَقِيَّةُ نقله الصاغَانيّ أَي من كلِّ شْيءٍ . ويقال : له أَمَدٌ مأْمودٌ أَي مُنتَهَى إِليه نقلَه الصاغانيّ . وأَمَدُ الخَيلِ في الرِّهان : مَدَافِعُها في السّباق ومنتهَى غاياتِها الّتي تَسبق إِليه . ومنه قَول النابغةِ :
" سَبْقَ الجَوادِ إِذَا استَولَى على الأَمَدِ أَي غَلَب على مُنتَهاه حين سبقَ . والإِمِّدَانُ بتشديد الميم كإِسْحِمَان وإِضْحيَان : ع وهو أَيضاً : الماءُ على وَجْهِ الأَرضِ عن كراع . قال ابن سيده : ولسْت منه على ثقة . ومالَها أَي لهذه الأَلفاظِ الثلاثةِ رابعٌ . ثم إِنّ هذه العبارةَ مأْخوذَةٌ من كتاب الأَبنية لابن القَطّاع ونصّها : وتأْتي أَبنِيةُ الأَسماءِ على إِفْعلانٍ بالكسر نحو إِسْمِحَان لجبَلٍ بعَينِه ولَيلة إِضْحيان وإِمِّدان بتشديد الميم اسم موضع . فأَمّا الإِمِدَّان بتشديد الدّال فهو الماءُ الذي يَنِزّ على وَجْه الأَرض . قال زيد الخَيل :
فأَصْبَحْنَ قد أَقْهَين عنِّي كما أَبتْ ... حِيَاضَ الإِمدَّانِ الظِّباءُ القَوامحُ قال شيخنا : فقد أَورده المصنف هنا وسها عنه في بقيّة الموادّ . فإِسْحمان عند ابن القطّاع فيه لُغتانِ الفتح والكسر والإِضْحيان فيه لُغة واحدة . والإِمّدان قال فيه : إِنّه بتشديد الميم مع كسر الهمزة فهي زائدة فمَوضع ذِكره ممد بميمين ودال حتى تكون الميمانِ أَصليتين الأُولى فاءُ الكلمة والثانية عَينها والهمزة حينئذ زائدةٌ وهي من باب هذه الأَوزان : ولذلك تَرجم لها المصنّف في فصل الميم كما يأْتي له في الزيادة . وأَمّا إِذا كانت الهمزة أَصلّية كما هو نصُّ المصنّف لذِكْره إِيّاهَا في فَصْلِهَا فوزنه فِعِلاَّن فلا يكون من هذه المادّة ولا من هذه الأَوزان ففي كلام المصنّف كابن القطّاع نظرٌ ظاهر ولو جرَيْنَا على تَشْدِيدِ الدّال كما قال ابن القطّاع وحَكمْنا بزيادةِ الهمزةِ فيكون موضعه حينئذٍ مدد فلا دَخْلَ له هنا . وقد ذكره الجوهريُّ في مدد ونَبّه على أَنه إِفعلان وأَورده المصنّف ولم يتعرّض له بوزْن ولا غيره واللّه أَعلم . وآمِدُ بن البَلَنْدَي بن مالك بن دُعْر قيل إِليه نُسِبَت مدينَة آمِدَ

##### Türkçe

ءمد
**أَمِدَ** - **يَأْمَدُ**

**أَمِدَ** - **يَأْمَدُ** - **أَمَد**

**أَمِدَ** - **يَأْمَدُ** + bir iş + **أمداً** veya **مدة**: meydana gelmesinde, bilinen ve belirlenmiş uzun bir süre alır

**أَمَد**: “**فـَعـَل**” vezni üzere, “**أَمِدَ** - **يَأْمَدُ**”dan fiil ismi: ondan zaman ismi: olay için, bu olayın zaman hesabının başlangıcından onun durmasına ve bitmesine kadar sürmesi gereken zaman süresi.

**كان** - **يكون** + **أَمَد** + iki iş arasında: ikisinin arasında, birincinin meydana gelmeye başlaması ve bitmesi ile ikincinin meydana gelmeye başlaması ve bitmesi için belirlenmiş bir zaman süresi bulunur

﴿“Her nefis, hayırdan ne yaptıysa onu hazır bulacağı gün; ve şerden ne yaptıysa, onunla kendisi arasında uzak bir **أمدا** olmasını temenni eder”﴾: şerden yaptığı şey hazır bulunmaz; bilakis, şerrin bilgisine ulaşması ve onu bilmesi uzak bir **أمد**a muhtaçtır: onunla, şerden yaptığına dair bilginin hazır bulunması arasında, fiilinin vebalinden kaçmak için, zamandan uzun bir süre bulunur

**جعل** - **يجعل** + bir şey + **أمداً** + bir iş için: onun meydana gelmesi ve bitmesi için belirlenmiş bir zaman süresi takdir eder

﴿“Yoksa Rabbim onun için bir **أمدا** mı kılar?”﴾

**طال** - **يطول** + **الأمد**: bir fiilin veya işin meydana gelmesi için beklenen süre, arzu ettiği ve beklediğinden daha uzun olur

﴿“Böylece onlara **الأمد** uzadı”﴾:: **الأمد** onlara nispetle uzun oldu: kitabın inişinden ve yükümlülükten, yükümlülüğün onlara ulaşmasına kadar geçen zaman süresi çok uzun oldu; onları ona aldırmaz kıldı; sanki zamanın eskittiği eski bir şeymiş gibi; artık ilgiye layık olmaz

**لبث** - **يلبث** + bir şey + bir yerde + **أمداً**: belirlenmiş bir zaman süresi kalır

﴿“Sonra onları dirilttik ki, iki gruptan hangisinin, kaldıkları **أمدا**yı daha iyi saydığını bilelim”﴾: mağaralarında kaldıkları zaman süresi

Ve lafız, “geçmiş olan veya vuku bulacak bir fiilin geçebileceği yahut alabileceği zaman süresini beyan etme” lafızları grubuna mensuptur; bu sürenin uzunluğuna göre sıralanmıştır; ve onlar şunlardır:
**ساعَ** - **يَسوْعُ**، **لال** - **يَلِيْلُ**، **يَامَ** - **يَيُومُ**، **أَمِدَ** - **يَأْمَدُ**، **مَلا** - **يَمْلو**، **دَهَرَ** - **يَدْهَرُ**

**أمد**
 	﴿“Her nefis, hayırdan ne yaptıysa onu hazır bulacağı gün; ve şerden ne yaptıysa, onunla kendisi arasında uzak bir **أمدا** olmasını temenni eder; Allah sizi kendisinden sakındırır; Allah kullara çok şefkatlidir (30)”﴾ Âl-i İmrân
	﴿“De ki: Size vaad olunan şey yakın mı, bilmiyorum; yoksa Rabbim onun için bir **أمدا** mı kılar? (25)”﴾ Cin
 	﴿“Sonra onları dirilttik ki, iki gruptan hangisinin, kaldıkları **أمدا**yı daha iyi saydığını bilelim (12)”﴾ Kehf
 	﴿“İman edenler için, kalplerinin Allah’ın zikrine ve haktan inene huşû duymasının vakti gelmedi mi? Ve daha önce kendilerine kitap verilenler gibi olmasınlar; onlara **الأمد** uzadı da kalpleri katılaştı; onların çoğu fâsıktır (16)”﴾ Hadîd

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**أمد**] ء م د: **الأمَدُ** iki fetha ile: gaye; **المدى** gibi

Râgıb
**أمد**
- Yüce Allah dedi ki: ﴿“Onunla kendisi arasında uzak bir **أمدا** olmasını temenni eder”﴾ [Âl-i İmrân/30]. **الأمد** ile **الأبد** birbirine yaklaşır; fakat **الأبد**, sınırı belirlenmiş olmayan ve kayıtlanmayan zaman süresi ifadesidir; “şu kadar **أبدا**” denilmez.
Ve **الأمد**: mutlak bırakıldığında sınırı meçhul olan bir süredir; ve “şu kadar **أمد**” denilmesi gibi, “şu kadar zaman” denildiği üzere, sınırlandırılabilir. Zaman ile **الأمد** arasındaki fark: **الأمد**, gaye itibarıyla söylenir; zaman ise başlangıç ve gaye bakımından geneldir; bu sebeple bazısı dedi ki: **المدى** ile **الأمد** birbirine yaklaşır.

Lisân özeti
1. **أَمِدَ** ona ve **أَبِدَ**: ona öfkelendiği zaman.
2. Ve **الآمِدُ**: hayırdan veya şerden dolu olan.
3. **أمد**: **الأَمَدُ**: gaye; **المَدَى** gibi;
4. “**ما أَمدُك؟**”: yani ömrünün sonu nedir.
5. **الأَمَدُ**: ecelin sonu,
6. Ve insan için iki **أَمَدانِ** vardır: birincisi, doğumunda görünen yaratılışının başlangıcı; ikinci **الأمد** ölüm;
7. Ve **الأَمَدُ**: öfke;
8. Ve **آمِدُ**: bir belde.
9. Ve **الإِمِّدانُ**: yer yüzünün üzerindeki su;
10. Ve yarışta atların **أَمَدُ**u: koşudaki hamleleri ve kendisine doğru öne geçtikleri gayelerinin sonu;
11. “**استولى على الأَمَدِ**” denir: yani, ona ulaşmak için bir vesileyi geçip öne geçtiğinde, onun sonuna galip geldi.
12. Gemi için, yüklü olduğu zaman, **عامِدٌ** ve **آمِدٌ** ve **عامدة** ve **آمِدَة** denir,
13. **السامدُ**: akıllı.

Lisânü’l-ʿArab
● - **أمد**: **الأَمَدُ**: gaye; **المَدَى** gibi; denir: “**ما أَمدُك؟**” yani ömrünün sonu nedir. Aziz tenzilde: “Daha önce kendilerine kitap verilenler gibi olmayın; onlara **الأَمدُ** uzadı da kalpleri katılaştı”; Şemmer dedi ki: **الأَمَدُ** ecelin sonudur; dedi ki: insan için iki **أَمَدانِ** vardır: birincisi, doğumunda görünen yaratılışının başlangıcı; ikinci **الأمد** ölüm; birinciden, Haccâc’ın Hasan’a sorduğu hadistir; ona dedi ki: “**ما أَمَدُكَ؟**” Hasan dedi ki: Ömer’in hilafetinden iki yıl; onun muradı: Ömer’in hilafetinden iki yıl kaldığında doğdu. **الأَمَدُ**: öfke; **أَمِدَ** ona ve **أَبِدَ**: ona öfkelendiği zaman. **آمِدُ**: bir belde (* “وآمد بلد إلخ” sözü, Kâmûs’un şerhi ibaresidir; ve **آمِدُ**: Diyarbekir’de Rum diyarına komşu sınır boylarında bir beldedir; sonra dedi: şeyhimiz, bazısının onu mîm’in dammesiyle ضبط ettiğini nakletti; dedim: o, dillerde meşhur olandır.) sınır boylarında bilinen; dedi ki:
“**بآمِدَ** مرةً وبرأسِ عينٍ،
وأحياناً **بِمَيَّا** فارقينا”
Toprağa veya yere gitti; bu yüzden tenvin almadı.
Ve **الإِمِّدانُ**: yer yüzünün üzerindeki su; Kurâʿ’dan. İbn Sîde dedi ki: ben ondan emin değilim.
Ve yarışta atların **أَمَدُ**u: koşudaki hamleleri ve kendisine doğru öne geçtikleri gayelerinin sonu; Nâbiga’nın sözü bundandır:
“**سَبْقَ الجوادِ، إِذا استولى على الأَمَدِ**”
yani, ona ulaşmak için bir vesileyi geçip öne geçtiğinde, onun sonuna galip geldi.
Ebû ʿAmr: gemi için, yüklü olduğu zaman, **عامِدٌ** ve **آمِدٌ** ve **عامدة** ve **آمِدَة** denir; ve dedi ki: **السامدُ** akıllıdır; ve **الآمِدُ**: hayırdan veya şerden dolu olan.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**أمد**) hemze, mîm ve dâl; **الأمد**: gaye. Tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الْأَمَدُ**, harekeli: gaye, ve son, ve öfke; **أمِدَ** ona, **كفَرِحَ** gibi. Ve **الآمِدُ**: hayırdan veya şerden dolu olan; ve yüklü gemi. Ve **آمِدُ**: sınır boylarında bir belde. Ve **التأمِيدُ**: **الْأَمَدِ**i açıklama; ve **سِقاءٌ مُؤَمَّدٌ**: içinde bir yudum su bulunan. Ve **الأُمْدَةُ**, damme ile: bakiye. Ve **أمَدٌ مأمودٌ**: kendisine varılan son. Ve **الإِمِّدانُ**, **إسْحِمانٍ** ve **إضْحِيانٍ** gibi: bir yer adı; ve yer yüzünün üzerindeki su; ve onun dördüncüsü yoktur.

Tâcü’l-ʿArûs:
**أَمد**
**الأَمَدُ** harekeli: Râgıb, el-Müfredât’ta dedi ki: gaye itibarıyla söylenir; zaman ise gaye ve başlangıçta geneldir. Ve mecazen, diğer bütün süre hakkında da onunla ifade edilir. Ve **الأَمَد**: ömürlerin sonu. Denir: “**ما أَمَدُك؟**” yani ömrünün sonu nedir. Kur’an’da: “**فطَالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ فقَسَتْ قُلوبُهُمْ**”; Şemmer dedi ki: **الأَمَدُ** ecelin sonudur; dedi ki: insan için iki **أَمَدانِ** vardır: birincisi, doğumunda görünen yaratılışının başlangıcı; ikinci **الأمد** ölüm. Ve birinciden, Haccâc’ın Hasan’a sorduğu hadis: ona dedi ki: “**ما أَمَدُك**”; Hasan dedi ki: Ömer’in hilafetinden iki yıl; muradı: Ömer’in hilafetinden iki yıl kaldığında doğdu; Allah ondan razı olsun. Ve **الأَمَدُ**: öfke. **أَمِدَ عَلَيْه** **كفَرِحَ** gibi; ve **أَبِدَ**: ona öfkelendiği zaman. Ve **الآمِدُ** **كصاحبٍ**: hayırdan veya şerden dolu olan; Sâgânî nakletti. Ebû ʿAmr’dan: **الآمِدُ**: yüklü gemi; **الآمِدَة** ve **العامِد** ve **العامِدة** gibi. Ve **آمِدُ**: Diyarbekir’de Rum diyarına komşu sınır boylarında bir belde. el-Merâsıd’da: o, Rûmî bir lafızdır; eski, sağlam, metin bir beldedir; siyah taşlarla bir yükselti üzerine yapılmıştır; Dicle onun çoğunu kuşatır; hilal gibi onunla çevrelenmiş olarak yuvarlaktır; yakınındaki kaynaklardan sulanır. Şeyhimiz, bazısının onu mîm’in dammesiyle ضبط ettiğini nakletti; dedim: o, dillerde meşhur olandır. Dedi ki:
“**بآمدَ مَرّةً وبرَأْسِ عَينٍ ... وأَحْياناً بمَيَّا فارِقينَا**”
Toprağa veya yere gitti; bu yüzden tenvin almadı. Ve ona nispet edilenlerden: imam, allâme, Ebû Muhammed Mahmûd b. Mevdûd b. Sâlim, “Seyfü’d-dîn” lakaplı, teliflerin sahibi; el-ʿAynî’nin “Keşfü’l-Kınâʿ el-Medenî”sinde böyle.
Ve **التَّأْمِيدُ**: **الأَمَدِ**i açıklama; **التأْجيل**in **الأَجلِ**i açıklaması gibi; Sâgânî nakletti. Ve **سِقَاءٌ مُؤمَّدٌ** **كمعظَم**: içinde bir yudum su bulunan; Sâgânî nakletti. Ve **الأُمْدَة** damme ile: bakiye; Sâgânî nakletti; yani her şeyden. Ve denir: “ona **أَمَدٌ مأْمودٌ** vardır”: yani kendisine varılan son; Sâgânî nakletti. Ve yarışta atların **أَمَدُ**u: koşudaki hamleleri ve kendisine doğru öne geçtikleri gayelerinin sonu. Nâbiga’nın sözü bundandır:
“**سَبْقَ الجَوادِ إِذَا استَولَى على الأَمَدِ**” yani, öne geçtiğinde onun sonuna galip geldi.
Ve **الإِمِّدَانُ** mîm’in şeddeli oluşuyla, **إِسْحِمَان** ve **إِضْحيَان** gibi: bir yer adı; ve ayrıca: yer yüzünün üzerindeki su; Kurâʿ’dan. İbn Sîde dedi ki: ben ondan emin değilim. Ve onun, yani bu üç lafzın, dördüncüsü yoktur. Sonra, bu ibare, İbnü’l-Kattâʿ’ın “Kitâbü’l-Ebniye”sinden alınmıştır; onun nassı: isimlerin binaları, kesre ile **إِفْعلانٍ** üzere gelir; mesela belirli bir dağ için **إِسْمِحَان**; ve **إِضْحيان** gecesi; ve mîm’in şeddeli oluşuyla **إِمِّدان** bir yer adıdır. Ama dâl’ın şeddeli oluşuyla **الإِمِدَّان** ise, yer yüzü üzerinde sızan sudur. Zeydü’l-Hayl dedi ki:
“**فأَصْبَحْنَ قد أَقْهَين عنِّي كما أَبتْ ... حِيَاضَ الإِمدَّانِ الظِّباءُ القَوامحُ**”
Şeyhimiz dedi ki: musannif onu burada zikretti ve diğer maddelerin geri kalanında ondan gaflet etti. İbnü’l-Kattâʿa göre **إِسْحمان**da iki lugat vardır: fetha ve kesre; **الإِضْحيان**da tek lugat vardır. **الإِمّدان** hakkında dedi ki: hemzenin kesresiyle ve mîm’in şeddeli oluşuyla gelir; hemze zâiddir; o halde onun zikredilme yeri, iki mîm ve dâl ile **ممد**dir; ta ki iki mîm aslî olsun: birincisi kelimenin fâ’sı, ikincisi ayn’ı; hemze o vakit zâid olur; ve bu vezinler babındandır; bu sebeple musannif ona, ileride geleceği üzere, mîm faslında tercüme yaptı; ziyadede. Ama hemze aslî olursa—musannifin onu kendi faslında zikretmesi bunun nassıdır—o halde vezni **فِعِلاَّن** olur; bu maddeden de bu vezinlerden de olmaz; musannifin sözünde, İbnü’l-Kattâʿ gibi, açık bir nazar vardır. Eğer İbnü’l-Kattâʿın dediği gibi dâl’ın şeddeli oluşu üzere yürür ve hemzenin zâid olduğuna hükmedersek, o vakit onun yeri **مدد** olur; burada onunla bir ilgisi olmaz. Cevherî onu **مدد**de zikretti ve onun **إِفعلان** olduğuna dikkat çekti; musannif onu zikretti ve vezin veya başka bir şeye temas etmedi; Allah daha iyi bilir. Ve **آمِدُ** b. **البَلَنْدَي** b. Mâlik b. **دُعْر**: denildi ki, **آمِدَ** şehri ona nispet edildi.
