# أمد — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%AF/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: ءمد

ءمد
أَمِدَ - يَأْمَدُ
أَمِدَ - يَأْمَدُ - أَمَد
أَمِدَ - يَأْمَدُ + أمر + أمداً أو مدة: يستغرق في حدوثه مدة طويلة معلومة ومحددة
أَمَد: على وزن" فـَعـَل" اسم فعل من " أَمِدَ - يَأْمَدُ ":اسم زمان منه: المدة الزمنية التي ينبغي للحدث أن يستغرقها منذ بدء حساب الزمن لهذا الحدث وحتى توقفه وانتهائه.
كان - يكون + أَمَد + بين أمرين: تكون بينهما مدة زمنية محددة لبدء حدوث الأول وانتهائه وبدء حدوث الثاني وانتهائه
﴿يوم تجد كل نفس ما عملت من خير محضرا وما عملت من سوء تود لو أن بينها وبينه أمدا بعيدا﴾: لا يكون ما عملت من سوء محضراً ، بل يحتاج وصول العلم بالسوء إليه ومعرفته أمد بعيد: يكون بينه وبين حضور العلم بما عمل من سوء ، مدة طويلة من الزمن ليهرب من وبال فعله
جعل - يجعل + كائن + أمداً + لـِ أمر: يقرر له مدة زمنية محددة لحدوثه وانتهائه
﴿أم يجعل له ربي أمدا﴾
طال - يطول + الأمد: تكون المدة المتوقعة لحدوث فعل أو أمر أطول مما يرغب ويتوقع
﴿فطال عليهم الأمد﴾:: كان الأمد طويلاً بالنسبة لهم: كانت المدة الزمنية التي انقضت منذ نزول الكتاب والتكليف حتى وصول التكليف إليهم ، طويلة جداً ، جعلتهم لا يهتمون لها ، كأنها شيء قديم عفى عليه الزمن ، فلا يستحق الاهتمام
لبث - يلبث + كائن + في مكان + أمداً : يلبث مدة زمنية محددة
﴿ثم بعثناهم لنعلم أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا﴾: المدة الزمنية التي لبثوا فيها في كهفهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان المدة الزمنية التي يمكن أن تمضي أو يستغرقها فعل مضى أو سيقع، مرتبة بحسب طول هذه المدة "، وهي:
ساعَ - يَسوْعُ، لال - يَلِيْلُ، يَامَ - يَيُومُ، أَمِدَ - يَأْمَدُ، مَلا - يَمْلو، دَهَرَ - يَدْهَرُ
أمد
 	﴿يوم تجد كل نفس ما عملت من خير محضرا وما عملت من سوء تود لو أن بينها وبينه أمدا بعيدا ويحذركم الله نفسه والله رءوف بالعباد(30)﴾ آل عمران ﴿قل إن أدري أقريب ما توعدون أم يجعل له ربي أمدا(25)﴾ الجن
 	﴿ثم بعثناهم لنعلم أي الحزبين أحصى لما لبثوا أمدا(12)﴾ الكهف
 	﴿ألم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق ولا يكونوا كالذين أوتوا الكتاب من قبل فطال عليهم الأمدفقست قلوبهم وكثير منهم فاسقون(16)﴾ الحديد
مختار الصحاح
● [أمد] أ م د: الأمَدُ بفتحتين الغاية كالمدى
الراغب
أمد
- قال تعالى: }تود لو أن بينها وبينه أمدا بعيدا{ [آل عمران/30]. والأمد والأبد يتقاربان، لكن الأبد عبارة عن مدة الزمان التي ليس لها حد محدود، ولا يتقيد، لا يقال: أبدا كذا.
والأمد: مدة لها حد مجهول إذا أطلق، وقد ينحصر نحو أن يقال: أمد كذا، كما يقال: زمان كذا، والفرق بين الزمان والأمد أن الأمد يقال باعتبار الغاية، والزمان عام في المبدأ والغاية؛ ولذلك قال بعضهم: المدى والأمد يتقاربان.
ملخص اللسان
1.	أَمِدَ عليه وأَبِدَ إِذا غضب عليه.
2.	والآمِدُ: المملوء من خير أَو شرّ.
3.	أمد: الأَمَدُ: الغاية كالمَدَى؛
4.	ما أَمدُك؟ أَي منتهى عمرك.
5.	الأَمَدُ منتهى الأَجل،
6.	وللإِنسان  أَمَدانِ: أَحدهما ابتداء خلقه الذي يظهر عند مولده، والأَمد الثاني الموت؛
7.	والأَمَدُ: الغضب؛
8.	وآمِدُ: بلد  .
9.	والإِمِّدانُ: الماءُ على وجه الأَرض؛
10.	وأَمَدُ الخيل في الرهان: مَدافِعُها في السباق ومنتهى غاياتها الذي  تسبق إِليه؛
11.	إِذا استولى على الأَمَدِ  أَي غلب على منتهاه حين سبق وسيلة إِليه.
12.	يقال للسفينة إِذا  كانت مشحونة عامِدٌ وآمِدٌ وعامدة وآمِدَة،
13.	السامدُ العاقل،
لسان العرب
● - أمد: الأَمَدُ: الغاية كالمَدَى؛ يقال: ما أَمدُك؟ أَي منتهى عمرك. وفي  التنزيل العزيز: ولا تكونوا كالذين أُوتو الكتاب من قبل فطال عليهم  الأَمدُ فَقَسَتْ قلوبهم؛ قال شمر: الأَمَدُ منتهى الأَجل، قال: وللإِنسان  أَمَدانِ: أَحدهما ابتداء خلقه الذي يظهر عند مولده، والأَمد الثاني الموت؛  ومن الأَول حديث الحجاج حين سأَل الحسن فقال له: ما أَمَدُكَ؟ قال: سنتان  من خلافة عمر؛ أَراد أَنه ولد لسنتين بقيتا من خلافة عمر، رضي الله عنه.  والأَمَدُ: الغضب؛ أَمِدَ عليه وأَبِدَ إِذا غضب عليه. وآمِدُ: بلد  (*  قوله «وآمد بلد إلخ» عبارة شرح القاموس وآمد بلد بالثغور في ديار بكر  مجاورة لبلاد الروم ثم قال: ونقل شيخنا عن بعض ضبطه بضم الميم، قلت وهو  المشهور على الألسنة.) معروف في الثغور؛ قال:  بآمِدَ مرَّةً وبرأْسِ عينٍ،  وأَحياناً بِمَيَّا فارِقينا  ذهب إِلى الأَرض أَو البقعة فلم يصرف.  والإِمِّدانُ: الماءُ على وجه الأَرض؛ عن كراع. قال ابن سيده: ولست منه  على ثقة.  وأَمَدُ الخيل في الرهان: مَدافِعُها في السباق ومنتهى غاياتها الذي  تسبق إِليه؛ ومنه قول النابغة:  سَبْقَ الجوادِ، إِذا استولى على الأَمَدِ  أَي غلب على منتهاه حين سبق وسيلة إِليه. أَبو عمرو: يقال للسفينة إِذا  كانت مشحونة عامِدٌ وآمِدٌ وعامدة وآمِدَة، وقال: السامدُ العاقل،  والآمِدُ: المملوء من خير أَو شرّ.
مقاييس اللغة:
(أمد) الهمزة والميم والدال، الأمد: الغاية. كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها.
القاموس المحيط:
الْأَمَدُ، محركةً الغايَةُ، والمُنْتَهى، والغَضَبُ، أمِدَ عليه، كفَرِحَ. والآمِدُ المَمْلوءُ من خيرٍ أو شرٍّ، والسفينةُ المَشْحونَةُ. وآمِدُ د بالثُّغورِ. والتأمِيدُ تَبْيينُ الْأَمَدِ، وسِقاءٌ مُؤَمَّدٌ ما فيه جَرْعَةُ ماءٍ. والأُمْدَةُ، بالضم البَقِيَّةُ. وأمَدٌ مأمودٌ مُنْتَهىً إليه. والإِمِّدانُ، كإسْحِمانٍ وإضْحِيانٍ ع، والماءُ على وجْهِ الأرضِ، وما لَها رابعٌ.
تاج العروس:
أَمد
الأَمَدُ محرَّكَةً قال الرّاغب في المفردات : يقال باعتبار الغَاية والزّمَان عامّ في الغاية والمبدإِ . ويَعبَّر به مَجازاً عن سائر المدَّة . والأَمَد : المُنْتَهَي من الأَعمار . يقال : ما أَمَدُك ؟ أَي مُنتهَى عُمرِك . وفي القرآن " فطَالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ فقَسَتْ قُلوبُهُمْ " قال شَمِرٌ : الأَمَدُ مُنتهَى الأَجلِ قال : وللإِنسان أَمَدانِ : أَحدُهما ابتداءُ خَلْقِه الّذي يظهَر عند مَوءلدهِ والأَمدُ الثاني الموتُ . ومن الأَوّل حديث الحجّاج حين سأَلَ الحَسَن فقال له ما أَمَدُك : قال : سَنَتَانِ من خلافةِ عُمرَ أَراد أَنّه وُلِدَ لسَنتين بَقِيَتَا من خِلافَةِ عُمَرَ رَضِي اللّه عنه . والأَمَدُ : الغَضَبُ . أَمِدَ عَلَيْه كفَرِحَ وأَبِدَ إِذا غَضِبَ عَلَيْه . والآمِدُ كصاحبٍ : المملوءُ من خَيرٍ أَو شرٍّ . نقله الصَّاغَانيّ . وعن أَبي عَمرٍو : الآمِدُ : السَّفينةُ المشحونةُ كالآمِدَةِ والعامِدِ والعامِدةِ . وآمِدُ : د بالثُّغُور في ديار بكْر مُجاورةٌ لبلادِ الرُّوم . وفي المراصِد : هي لفظةٌ رُوميَّة بلد قَديمٌ حَصينٌ رَكِينٌ مَبنيٌّ بالحجارة السُّود على نَشْز ودجْلةُ مُحيطةٌ بأَكثرِه مستديرةٌ به كالهِلالِ وهي تُسقَى من عيونٍ بقُرْبِه . ونقل شيخُنَا عن بعض أَنّه ضبطه بضَمِّ الميم . قلْت : وهو المشهور على الأَلسنة . قال :
بآمدَ مَرّةً وبرَأْسِ عَينٍ ... وأَحْياناً بمَيَّا فارِقينَا ذهبَ إِلى الأَرض أَو البُقْعَة فلم يَصْرِف . وممن نُسِبَ إِليها الإِمَامُ العَلاّمَة أَبو محمّدٍ محمود بن مَودُود بن سالمٍ الملقّب بسَيفِ الدِين صاحب التصانِيف كذا في كشف القِنَاع المدني للبدر العَيْنيّ . والتَّأْمِيدُ : تَبْيينُ الأَمَدِ كالتأْجيل تَبيين الأَجلِ نقله الصاغانيّ . وسِقَاءٌ مُؤمَّدٌ كمعظَم : ما فيه جَرْعَةُ ماءٍ نقلَه الصاغانيّ . والأُمْدَة بالضّمّ : البَقِيَّةُ نقله الصاغَانيّ أَي من كلِّ شْيءٍ . ويقال : له أَمَدٌ مأْمودٌ أَي مُنتَهَى إِليه نقلَه الصاغانيّ . وأَمَدُ الخَيلِ في الرِّهان : مَدَافِعُها في السّباق ومنتهَى غاياتِها الّتي تَسبق إِليه . ومنه قَول النابغةِ :
" سَبْقَ الجَوادِ إِذَا استَولَى على الأَمَدِ أَي غَلَب على مُنتَهاه حين سبقَ . والإِمِّدَانُ بتشديد الميم كإِسْحِمَان وإِضْحيَان : ع وهو أَيضاً : الماءُ على وَجْهِ الأَرضِ عن كراع . قال ابن سيده : ولسْت منه على ثقة . ومالَها أَي لهذه الأَلفاظِ الثلاثةِ رابعٌ . ثم إِنّ هذه العبارةَ مأْخوذَةٌ من كتاب الأَبنية لابن القَطّاع ونصّها : وتأْتي أَبنِيةُ الأَسماءِ على إِفْعلانٍ بالكسر نحو إِسْمِحَان لجبَلٍ بعَينِه ولَيلة إِضْحيان وإِمِّدان بتشديد الميم اسم موضع . فأَمّا الإِمِدَّان بتشديد الدّال فهو الماءُ الذي يَنِزّ على وَجْه الأَرض . قال زيد الخَيل :
فأَصْبَحْنَ قد أَقْهَين عنِّي كما أَبتْ ... حِيَاضَ الإِمدَّانِ الظِّباءُ القَوامحُ قال شيخنا : فقد أَورده المصنف هنا وسها عنه في بقيّة الموادّ . فإِسْحمان عند ابن القطّاع فيه لُغتانِ الفتح والكسر والإِضْحيان فيه لُغة واحدة . والإِمّدان قال فيه : إِنّه بتشديد الميم مع كسر الهمزة فهي زائدة فمَوضع ذِكره ممد بميمين ودال حتى تكون الميمانِ أَصليتين الأُولى فاءُ الكلمة والثانية عَينها والهمزة حينئذ زائدةٌ وهي من باب هذه الأَوزان : ولذلك تَرجم لها المصنّف في فصل الميم كما يأْتي له في الزيادة . وأَمّا إِذا كانت الهمزة أَصلّية كما هو نصُّ المصنّف لذِكْره إِيّاهَا في فَصْلِهَا فوزنه فِعِلاَّن فلا يكون من هذه المادّة ولا من هذه الأَوزان ففي كلام المصنّف كابن القطّاع نظرٌ ظاهر ولو جرَيْنَا على تَشْدِيدِ الدّال كما قال ابن القطّاع وحَكمْنا بزيادةِ الهمزةِ فيكون موضعه حينئذٍ مدد فلا دَخْلَ له هنا . وقد ذكره الجوهريُّ في مدد ونَبّه على أَنه إِفعلان وأَورده المصنّف ولم يتعرّض له بوزْن ولا غيره واللّه أَعلم . وآمِدُ بن البَلَنْدَي بن مالك بن دُعْر قيل إِليه نُسِبَت مدينَة آمِدَ

### Türkçe

ءمد
**أَمِدَ** - **يَأْمَدُ**

**أَمِدَ** - **يَأْمَدُ** - **أَمَد**

**أَمِدَ** - **يَأْمَدُ** + bir iş + **أمداً** veya **مدة**: meydana gelmesinde, bilinen ve belirlenmiş uzun bir süre alır

**أَمَد**: “**فـَعـَل**” vezni üzere, “**أَمِدَ** - **يَأْمَدُ**”dan fiil ismi: ondan zaman ismi: olay için, bu olayın zaman hesabının başlangıcından onun durmasına ve bitmesine kadar sürmesi gereken zaman süresi.

**كان** - **يكون** + **أَمَد** + iki iş arasında: ikisinin arasında, birincinin meydana gelmeye başlaması ve bitmesi ile ikincinin meydana gelmeye başlaması ve bitmesi için belirlenmiş bir zaman süresi bulunur

﴿“Her nefis, hayırdan ne yaptıysa onu hazır bulacağı gün; ve şerden ne yaptıysa, onunla kendisi arasında uzak bir **أمدا** olmasını temenni eder”﴾: şerden yaptığı şey hazır bulunmaz; bilakis, şerrin bilgisine ulaşması ve onu bilmesi uzak bir **أمد**a muhtaçtır: onunla, şerden yaptığına dair bilginin hazır bulunması arasında, fiilinin vebalinden kaçmak için, zamandan uzun bir süre bulunur

**جعل** - **يجعل** + bir şey + **أمداً** + bir iş için: onun meydana gelmesi ve bitmesi için belirlenmiş bir zaman süresi takdir eder

﴿“Yoksa Rabbim onun için bir **أمدا** mı kılar?”﴾

**طال** - **يطول** + **الأمد**: bir fiilin veya işin meydana gelmesi için beklenen süre, arzu ettiği ve beklediğinden daha uzun olur

﴿“Böylece onlara **الأمد** uzadı”﴾:: **الأمد** onlara nispetle uzun oldu: kitabın inişinden ve yükümlülükten, yükümlülüğün onlara ulaşmasına kadar geçen zaman süresi çok uzun oldu; onları ona aldırmaz kıldı; sanki zamanın eskittiği eski bir şeymiş gibi; artık ilgiye layık olmaz

**لبث** - **يلبث** + bir şey + bir yerde + **أمداً**: belirlenmiş bir zaman süresi kalır

﴿“Sonra onları dirilttik ki, iki gruptan hangisinin, kaldıkları **أمدا**yı daha iyi saydığını bilelim”﴾: mağaralarında kaldıkları zaman süresi

Ve lafız, “geçmiş olan veya vuku bulacak bir fiilin geçebileceği yahut alabileceği zaman süresini beyan etme” lafızları grubuna mensuptur; bu sürenin uzunluğuna göre sıralanmıştır; ve onlar şunlardır:
**ساعَ** - **يَسوْعُ**، **لال** - **يَلِيْلُ**، **يَامَ** - **يَيُومُ**، **أَمِدَ** - **يَأْمَدُ**، **مَلا** - **يَمْلو**، **دَهَرَ** - **يَدْهَرُ**

**أمد**
 	﴿“Her nefis, hayırdan ne yaptıysa onu hazır bulacağı gün; ve şerden ne yaptıysa, onunla kendisi arasında uzak bir **أمدا** olmasını temenni eder; Allah sizi kendisinden sakındırır; Allah kullara çok şefkatlidir (30)”﴾ Âl-i İmrân
	﴿“De ki: Size vaad olunan şey yakın mı, bilmiyorum; yoksa Rabbim onun için bir **أمدا** mı kılar? (25)”﴾ Cin
 	﴿“Sonra onları dirilttik ki, iki gruptan hangisinin, kaldıkları **أمدا**yı daha iyi saydığını bilelim (12)”﴾ Kehf
 	﴿“İman edenler için, kalplerinin Allah’ın zikrine ve haktan inene huşû duymasının vakti gelmedi mi? Ve daha önce kendilerine kitap verilenler gibi olmasınlar; onlara **الأمد** uzadı da kalpleri katılaştı; onların çoğu fâsıktır (16)”﴾ Hadîd

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**أمد**] ء م د: **الأمَدُ** iki fetha ile: gaye; **المدى** gibi

Râgıb
**أمد**
- Yüce Allah dedi ki: ﴿“Onunla kendisi arasında uzak bir **أمدا** olmasını temenni eder”﴾ [Âl-i İmrân/30]. **الأمد** ile **الأبد** birbirine yaklaşır; fakat **الأبد**, sınırı belirlenmiş olmayan ve kayıtlanmayan zaman süresi ifadesidir; “şu kadar **أبدا**” denilmez.
Ve **الأمد**: mutlak bırakıldığında sınırı meçhul olan bir süredir; ve “şu kadar **أمد**” denilmesi gibi, “şu kadar zaman” denildiği üzere, sınırlandırılabilir. Zaman ile **الأمد** arasındaki fark: **الأمد**, gaye itibarıyla söylenir; zaman ise başlangıç ve gaye bakımından geneldir; bu sebeple bazısı dedi ki: **المدى** ile **الأمد** birbirine yaklaşır.

Lisân özeti
1. **أَمِدَ** ona ve **أَبِدَ**: ona öfkelendiği zaman.
2. Ve **الآمِدُ**: hayırdan veya şerden dolu olan.
3. **أمد**: **الأَمَدُ**: gaye; **المَدَى** gibi;
4. “**ما أَمدُك؟**”: yani ömrünün sonu nedir.
5. **الأَمَدُ**: ecelin sonu,
6. Ve insan için iki **أَمَدانِ** vardır: birincisi, doğumunda görünen yaratılışının başlangıcı; ikinci **الأمد** ölüm;
7. Ve **الأَمَدُ**: öfke;
8. Ve **آمِدُ**: bir belde.
9. Ve **الإِمِّدانُ**: yer yüzünün üzerindeki su;
10. Ve yarışta atların **أَمَدُ**u: koşudaki hamleleri ve kendisine doğru öne geçtikleri gayelerinin sonu;
11. “**استولى على الأَمَدِ**” denir: yani, ona ulaşmak için bir vesileyi geçip öne geçtiğinde, onun sonuna galip geldi.
12. Gemi için, yüklü olduğu zaman, **عامِدٌ** ve **آمِدٌ** ve **عامدة** ve **آمِدَة** denir,
13. **السامدُ**: akıllı.

Lisânü’l-ʿArab
● - **أمد**: **الأَمَدُ**: gaye; **المَدَى** gibi; denir: “**ما أَمدُك؟**” yani ömrünün sonu nedir. Aziz tenzilde: “Daha önce kendilerine kitap verilenler gibi olmayın; onlara **الأَمدُ** uzadı da kalpleri katılaştı”; Şemmer dedi ki: **الأَمَدُ** ecelin sonudur; dedi ki: insan için iki **أَمَدانِ** vardır: birincisi, doğumunda görünen yaratılışının başlangıcı; ikinci **الأمد** ölüm; birinciden, Haccâc’ın Hasan’a sorduğu hadistir; ona dedi ki: “**ما أَمَدُكَ؟**” Hasan dedi ki: Ömer’in hilafetinden iki yıl; onun muradı: Ömer’in hilafetinden iki yıl kaldığında doğdu. **الأَمَدُ**: öfke; **أَمِدَ** ona ve **أَبِدَ**: ona öfkelendiği zaman. **آمِدُ**: bir belde (* “وآمد بلد إلخ” sözü, Kâmûs’un şerhi ibaresidir; ve **آمِدُ**: Diyarbekir’de Rum diyarına komşu sınır boylarında bir beldedir; sonra dedi: şeyhimiz, bazısının onu mîm’in dammesiyle ضبط ettiğini nakletti; dedim: o, dillerde meşhur olandır.) sınır boylarında bilinen; dedi ki:
“**بآمِدَ** مرةً وبرأسِ عينٍ،
وأحياناً **بِمَيَّا** فارقينا”
Toprağa veya yere gitti; bu yüzden tenvin almadı.
Ve **الإِمِّدانُ**: yer yüzünün üzerindeki su; Kurâʿ’dan. İbn Sîde dedi ki: ben ondan emin değilim.
Ve yarışta atların **أَمَدُ**u: koşudaki hamleleri ve kendisine doğru öne geçtikleri gayelerinin sonu; Nâbiga’nın sözü bundandır:
“**سَبْقَ الجوادِ، إِذا استولى على الأَمَدِ**”
yani, ona ulaşmak için bir vesileyi geçip öne geçtiğinde, onun sonuna galip geldi.
Ebû ʿAmr: gemi için, yüklü olduğu zaman, **عامِدٌ** ve **آمِدٌ** ve **عامدة** ve **آمِدَة** denir; ve dedi ki: **السامدُ** akıllıdır; ve **الآمِدُ**: hayırdan veya şerden dolu olan.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**أمد**) hemze, mîm ve dâl; **الأمد**: gaye. Tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الْأَمَدُ**, harekeli: gaye, ve son, ve öfke; **أمِدَ** ona, **كفَرِحَ** gibi. Ve **الآمِدُ**: hayırdan veya şerden dolu olan; ve yüklü gemi. Ve **آمِدُ**: sınır boylarında bir belde. Ve **التأمِيدُ**: **الْأَمَدِ**i açıklama; ve **سِقاءٌ مُؤَمَّدٌ**: içinde bir yudum su bulunan. Ve **الأُمْدَةُ**, damme ile: bakiye. Ve **أمَدٌ مأمودٌ**: kendisine varılan son. Ve **الإِمِّدانُ**, **إسْحِمانٍ** ve **إضْحِيانٍ** gibi: bir yer adı; ve yer yüzünün üzerindeki su; ve onun dördüncüsü yoktur.

Tâcü’l-ʿArûs:
**أَمد**
**الأَمَدُ** harekeli: Râgıb, el-Müfredât’ta dedi ki: gaye itibarıyla söylenir; zaman ise gaye ve başlangıçta geneldir. Ve mecazen, diğer bütün süre hakkında da onunla ifade edilir. Ve **الأَمَد**: ömürlerin sonu. Denir: “**ما أَمَدُك؟**” yani ömrünün sonu nedir. Kur’an’da: “**فطَالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ فقَسَتْ قُلوبُهُمْ**”; Şemmer dedi ki: **الأَمَدُ** ecelin sonudur; dedi ki: insan için iki **أَمَدانِ** vardır: birincisi, doğumunda görünen yaratılışının başlangıcı; ikinci **الأمد** ölüm. Ve birinciden, Haccâc’ın Hasan’a sorduğu hadis: ona dedi ki: “**ما أَمَدُك**”; Hasan dedi ki: Ömer’in hilafetinden iki yıl; muradı: Ömer’in hilafetinden iki yıl kaldığında doğdu; Allah ondan razı olsun. Ve **الأَمَدُ**: öfke. **أَمِدَ عَلَيْه** **كفَرِحَ** gibi; ve **أَبِدَ**: ona öfkelendiği zaman. Ve **الآمِدُ** **كصاحبٍ**: hayırdan veya şerden dolu olan; Sâgânî nakletti. Ebû ʿAmr’dan: **الآمِدُ**: yüklü gemi; **الآمِدَة** ve **العامِد** ve **العامِدة** gibi. Ve **آمِدُ**: Diyarbekir’de Rum diyarına komşu sınır boylarında bir belde. el-Merâsıd’da: o, Rûmî bir lafızdır; eski, sağlam, metin bir beldedir; siyah taşlarla bir yükselti üzerine yapılmıştır; Dicle onun çoğunu kuşatır; hilal gibi onunla çevrelenmiş olarak yuvarlaktır; yakınındaki kaynaklardan sulanır. Şeyhimiz, bazısının onu mîm’in dammesiyle ضبط ettiğini nakletti; dedim: o, dillerde meşhur olandır. Dedi ki:
“**بآمدَ مَرّةً وبرَأْسِ عَينٍ ... وأَحْياناً بمَيَّا فارِقينَا**”
Toprağa veya yere gitti; bu yüzden tenvin almadı. Ve ona nispet edilenlerden: imam, allâme, Ebû Muhammed Mahmûd b. Mevdûd b. Sâlim, “Seyfü’d-dîn” lakaplı, teliflerin sahibi; el-ʿAynî’nin “Keşfü’l-Kınâʿ el-Medenî”sinde böyle.
Ve **التَّأْمِيدُ**: **الأَمَدِ**i açıklama; **التأْجيل**in **الأَجلِ**i açıklaması gibi; Sâgânî nakletti. Ve **سِقَاءٌ مُؤمَّدٌ** **كمعظَم**: içinde bir yudum su bulunan; Sâgânî nakletti. Ve **الأُمْدَة** damme ile: bakiye; Sâgânî nakletti; yani her şeyden. Ve denir: “ona **أَمَدٌ مأْمودٌ** vardır”: yani kendisine varılan son; Sâgânî nakletti. Ve yarışta atların **أَمَدُ**u: koşudaki hamleleri ve kendisine doğru öne geçtikleri gayelerinin sonu. Nâbiga’nın sözü bundandır:
“**سَبْقَ الجَوادِ إِذَا استَولَى على الأَمَدِ**” yani, öne geçtiğinde onun sonuna galip geldi.
Ve **الإِمِّدَانُ** mîm’in şeddeli oluşuyla, **إِسْحِمَان** ve **إِضْحيَان** gibi: bir yer adı; ve ayrıca: yer yüzünün üzerindeki su; Kurâʿ’dan. İbn Sîde dedi ki: ben ondan emin değilim. Ve onun, yani bu üç lafzın, dördüncüsü yoktur. Sonra, bu ibare, İbnü’l-Kattâʿ’ın “Kitâbü’l-Ebniye”sinden alınmıştır; onun nassı: isimlerin binaları, kesre ile **إِفْعلانٍ** üzere gelir; mesela belirli bir dağ için **إِسْمِحَان**; ve **إِضْحيان** gecesi; ve mîm’in şeddeli oluşuyla **إِمِّدان** bir yer adıdır. Ama dâl’ın şeddeli oluşuyla **الإِمِدَّان** ise, yer yüzü üzerinde sızan sudur. Zeydü’l-Hayl dedi ki:
“**فأَصْبَحْنَ قد أَقْهَين عنِّي كما أَبتْ ... حِيَاضَ الإِمدَّانِ الظِّباءُ القَوامحُ**”
Şeyhimiz dedi ki: musannif onu burada zikretti ve diğer maddelerin geri kalanında ondan gaflet etti. İbnü’l-Kattâʿa göre **إِسْحمان**da iki lugat vardır: fetha ve kesre; **الإِضْحيان**da tek lugat vardır. **الإِمّدان** hakkında dedi ki: hemzenin kesresiyle ve mîm’in şeddeli oluşuyla gelir; hemze zâiddir; o halde onun zikredilme yeri, iki mîm ve dâl ile **ممد**dir; ta ki iki mîm aslî olsun: birincisi kelimenin fâ’sı, ikincisi ayn’ı; hemze o vakit zâid olur; ve bu vezinler babındandır; bu sebeple musannif ona, ileride geleceği üzere, mîm faslında tercüme yaptı; ziyadede. Ama hemze aslî olursa—musannifin onu kendi faslında zikretmesi bunun nassıdır—o halde vezni **فِعِلاَّن** olur; bu maddeden de bu vezinlerden de olmaz; musannifin sözünde, İbnü’l-Kattâʿ gibi, açık bir nazar vardır. Eğer İbnü’l-Kattâʿın dediği gibi dâl’ın şeddeli oluşu üzere yürür ve hemzenin zâid olduğuna hükmedersek, o vakit onun yeri **مدد** olur; burada onunla bir ilgisi olmaz. Cevherî onu **مدد**de zikretti ve onun **إِفعلان** olduğuna dikkat çekti; musannif onu zikretti ve vezin veya başka bir şeye temas etmedi; Allah daha iyi bilir. Ve **آمِدُ** b. **البَلَنْدَي** b. Mâlik b. **دُعْر**: denildi ki, **آمِدَ** şehri ona nispet edildi.
