# أمد — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%AF/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: أمد

باب الدال والميم و و ء ي معهما
د و م، د ي م، أ د م، م د ي، أ م د، م ي د، د م ي، و م د، م أ د، د أ م مستعملات
دوم، ديم:
ماء دائم: ساكن.
والدَّوْمُ مصدر دامَ يدوم. ودامَ الماءُ يدومُ دَوْماً وأَدَمْتُه إِدامةً إذا سَكَّنتُه، وكُلُّ شيءٍ سَكَّنْتَه فقد أدَمْتَه.
والدِّيمةُ: المطر الذي يدوم دوماً يوماً وليلةً أو أكثر.
وفي حديث عائشة: أنّها سُئِلَت هل كان رسول اللهِ -صَلّى الله عليه وسَلَّم يُفَضِّلُ بعض الأيام على بعض فقالت كان عمله دِيمةً.
ووادي الدَّوم: موضعٌ.
والمُدامةُ: الخمر، سُمِّيَتْ به لأنّه ليس من الشراب شيءٌ يُستطاعُ إِدامة شُرْبه غيرُها.
والتَّدويمُ: تحليق الطائر في الهواء ودَورانُه، ودوَّمَ تدويماً أي يدورُ ويرتقِع.
وتدويم الشمس: دَوَرانُها كأنّها تدور في مُضِيِّها، قال ذو الرُمّة:
والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدويمُ
يعني كأنَّها لا تَمضي من بُطِئها أو كأنّها تدور على رأسه، ومنه اشتُقَّت الدُّوّامة لدوَرانها.
ودَوَّمَتِ الكلاب أي أمعَنَت في طلب الصَّيْد.
وتدويمُ الزَّعْفَران: دَوُفُه وإدارتُه في دَوْفه، قال:
وهُنَّ يَدُفْنَ الزَّعْفَرانَ المُدَوَّفا.
والدَّوْمُ: شَجَر المُقْلِ، الواحدة دَوْمة.
واستِدامةُ الأمر: الأَناةُ فيه والنَّظَر، قال:
فلا تعجَلْ بأمرِكَ واستَدِمه		فما صَلَّى عصاكَ كمُستَديمِ
وتَصلِيةُ العَصَا: إِدارتُها على النار لتستقيم، أي ما قَوَّمَ أمرك كالتَّأَني.
ومَفازةٌ دَيُمُومةٌ أي دائِمةُ البعد.
أدم:
الأَدْمُ: الاتفاق، وأَدَمَ الله بينهما يأدِمُ أدْماً، وآدَمَ بينهما اِيداما فهو مُؤْدِمٌ بينهما، قال:
والبِيضُ لا يُؤدِمْن إِلاّ مُؤدمَا
أي لا يُحْبِبْنَ إلاّ مُحَبَّباً.
ويقال: بينهما أُدْمةٌ ومُلْحَة أي خُلْطة.
وقالوا: الأُدمة في الناس شَرْبةٌ من سَواد، وفي الإِبِل والظِّباء بياض، يقال: ظَبْية أدماءُ، ولم أسمع أحداً يقول للذكر من الظِّباء آدَم وإنْ كان قياساً.
وأديمُ كُلِّ شيءٍ: ظاهرُ جلدِه، وأَدَمَة الأرض: وَجهُها، وقيل: سُمِّيَ آدَمَ -عليه السلام- لأنّه خُلِقَ من أَدَمة الأرض، وقيل: بل من أَدَمةٍ جُعلت فيه.
والإِدام والأُدْمُ: ما يُؤْتَدَم به مع الخُبز، وأَدَمتُ الخُبْزَ أَدْماً: جَعَلتُ فيه الأُدْمَ والسَّمنُ واللَّحْمُ واللَّبَنُ. كُلُّه أُدْمٌ، والاِدامُ جماعة، وثلاثة آدمِة.
مدي:
المَدَى: بُعد الصَّوْت، ويُغْفَر للمُؤَذِّنِ مَدَى صوته.
والمُدْيةُ: الشُّفرةُ، والجمع المُدَى.
والمَدَى القَفيز والمِكيال.
والمَدَى: الحوَضُ لا نِصابَ له، وجمعه أمدِيةٌ.
أمدا:
الأَمَدُ مُنْتَهَى كلِّ شيءٍ وآخرُه.
ميد:
المائدة: الخِوان، اشتُقَّتْ من المَيْد، وهو الذهاب والمَجيء والاضطِراب.
ومادَتِ المرأة: ماسَتْ وتَبَخْتَرَتْ كما يَميدُ الغُصْن.
والرُّمحُ الميّاد.
دمي:
الدمُ معروف، والقطعة منه دَمَةٌ واحدة، وكأنَّ اصلَه دَمَيٌ لأنّك تقول: دَمِيَتْ يدُه.
والمُدَمَّى من الخيل الأشقَرُ الشديدُ الحُمرْة، شِبْه لون الدَّمِ، وكل شيءٍ فيه سَوادٌ وحُمْرة فهو مُدَمَّى.
وبَقْلةٌ لها زهرة يقال لها دُمية الغِزلان.
والدُّميةُ: الصَّنَمُ والصُّورةُ المُنَقَّشة.
وشَجَّةٌ دامية: دَمِيَت ولمّا تَسِلْ، وقيل إذا سالَتْ، والأوّلُ أصوَبُ لأنّ الدامِعةَ سائلةٌ، والداميةُ التي تَدْمَى ولم تَدْمَعْ بعدُ.
ومد:
يومٌ وَمِدٌ، وليلةٌ وَمِدةٌ، وأكثر ما يقال لِلَّيل.
وإنَّما الوَمْدةُ نَدىً يجيء في صَميم الحَرِّ من قِبَل البحر، يقَع على الناسك ليلاً، قال:
تُسْقَى ببَرْدِ الماءِ ما جادَتْ تَجُدْ		من حَرِّ أيّامٍ ومن لَيْلٍ ومَمِـدْ
ماد:
المَأْدُ من النَّباتِ: ما قد ارتَوَى، وقد مَأَدَ يَمْأَدُ مَأْداً.
وأمْأَدَه الرِّيُّ والرَّبيع: جَرَى فيه الماء أيّامَ الرَّبيع.
وجاريةٌ مَأْدةُ الشباب، وتُسَمّى يَمْؤُدو ويَمْؤودة إذا كانت تارَّةً.
والمَأْدُ: النَّزُّ الذي يظهَرُ في الأرض قبل أن ينبَعَ، شاميّة.
دءم:
الدَّأْمُ إذا رَفَعْتَ حائِطاً فدَأَمْتَه على شيءٍ في وَهدَةٍ بِمرَّة، وتقول: دَأَمتُه.
وتَدَأَّمَتْ عليه الأمواجُ والأهوالُ والهُمومُ، وقال:
تحت ظِلالِ الموج إذا تَدَأَّمَا

### Türkçe

باب **الدال** ve **الميم** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla beraber

**د و م**، **د ي م**، **أ د م**، **م د ي**، **أ م د**، **م ي د**، **د م ي**، **و م د**، **م أ د**، **د أ م** kullanılagelenlerdir.

**دوم**، **ديم**:
Sürekli su: durgun.

**الدَّوْمُ**: **دامَ**’ın mastarıdır; **يدوم**. Ve su **دامَ** eder, **يدومُ** eder, **دَوْماً** (sürüp durma) ile. Ve ben onu **أَدَمْتُه** (onu durgunlaştırdım) **إِدامةً** (durgunlaştırma) ile; onu durgunlaştırdığım zaman. Ve her şey ki onu durgunlaştırdın, muhakkak onu **أدَمْتَه** (durgunlaştırdın).

**الدِّيمةُ**: bir gün ve bir gece yahut daha fazla, sürekli sürüp duran yağmur.

Ve Âişe hadîsinde: ona soruldu: Allah’ın Elçisi -Allah ona salât ve selâm etsin- bazı günleri bazı günlere üstün tutar mıydı? dedi ki: onun ameli **دِيمةً** idi (sürekli idi).

**وادي الدَّوم**: bir yerdir.

**المُدامةُ**: şarap; onunla adlandırıldı; çünkü içecekten, onun dışında içilmesini sürdürmeye güç yetirilen hiçbir şey yoktur.

**التَّدويمُ**: kuşun havada daire çizmesi ve dönmesidir; ve **دوَّمَ** (döndü) **تدويماً** (döndürme ile), yani döner ve yükselir.

Güneşin **تدويم**’i: onun dönmesidir; sanki gidişinde dönüyor gibidir. Zû’r-Rumme dedi:
والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدويمُ

Yani: yavaşlığından dolayı sanki gitmiyor; yahut sanki onun başı üzerinde dönüyor. Ve ondan, dönmesinden dolayı **الدُّوّامة** türetildi.

Ve köpekler **دَوَّمَتِ**; yani avı istemede ileri gittiler.

Safranın **تدويم**’i: onun **دَوُفُه**’u ve onun **دَوْف**’unda çevrilmesidir. Dedi:
وهُنَّ يَدُفْنَ الزَّعْفَرانَ المُدَوَّفا.

**الدَّوْمُ**: **شَجَر المُقْلِ**’dir; teki **دَوْمة**.

Bir işin **استِدامة**’si: onda ağır davranma ve bakıştır. Dedi:
فلا تعجَلْ بأمرِكَ واستَدِمه		فما صَلَّى عصاكَ كمُستَديمِ

Ve **تَصلِيةُ العَصَا**: onun ateş üzerinde çevrilmesidir ki doğrulsun; yani işini, ağır davranma gibi hiçbir şey doğrultmadı.

**مَفازةٌ دَيُمُومةٌ**: yani uzaklığı sürekli olan.

**أدم**:
**الأَدْمُ**: uyuşma/uygunluk. Ve Allah ikisi arasında **أَدَمَ** eder; **يأدِمُ** eder; **أدْماً** ile. Ve ikisi arasında **آدَمَ** etti; **اِيداما** ile; o hâlde o, ikisi arasında **مُؤْدِمٌ**’dir. Dedi:
والبِيضُ لا يُؤدِمْن إِلاّ مُؤدمَا

Yani: ancak sevdirilmiş olanı severler.

Ve denir: ikisi arasında **أُدْمةٌ** ve **مُلْحَة** vardır; yani karışma.

Ve dediler: insanlarda **الأُدمة** siyahlıktan bir yudumdur; develerde ve ceylanlarda beyazlıktır. Denir: **ظَبْية أدماءُ**. Ve ceylanın erkeğine **آدَم** diyen bir kimse işitmedim; her ne kadar kıyas olsa da.

Her şeyin **أديمُ**’i: onun derisinin dış yüzüdür. Ve yerin **أَدَمَة**’si: onun yüzüdür. Ve denildi: **آدَمَ** -aleyhisselâm- yerin **أَدَمة**’sinden yaratıldığı için böyle adlandırıldı. Ve denildi: bilakis, onda kılınmış bir **أَدَمة**’den (yaratıldı).

**الإِدام** ve **الأُدْمُ**: ekmekle birlikte kendisiyle katık yapılan şeydir. Ve ben ekmeği **أَدَمتُ**; **أَدْماً** ile: onda **الأُدْمَ**’u ve içyağını ve eti ve sütü kıldım. Hepsi **أُدْمٌ**’dür. Ve **الاِدامُ** topluluktur; ve üç **آدمِة**.

**مدي**:
**المَدَى**: sesin uzaklığıdır. Ve müezzine, sesinin **مَدَى**’sı bağışlanır.

**المُدْيةُ**: bıçak ağzı/ustura; çoğulu **المُدَى**.

**المَدَى**: **القَفيز** ve **المِكيال**.

**المَدَى**: ölçüsü olmayan havuzdur; çoğulu **أمدِيةٌ**.

**أمدا**:
**الأَمَدُ**: her şeyin son sınırı ve sonudur.

**ميد**:
**المائدة**: sofra (yemek tablası); **المَيْد**’den türetildi; o, gidip gelme ve çalkalanma/sarsılmadır.

Kadın **مادَتِ**: salındı ve nazla yürüdü; dalın **يميدُ** ettiği gibi.

**الرُّمحُ الميّاد**: sallanan mızrak.

**دمي**:
Kan bilinir; ondan bir parça **دَمَةٌ**’dir, bir tek. Ve sanki aslı **دَمَيٌ**’dir; çünkü sen “eli **دَمِيَتْ**” dersin.

Atlardan **المُدَمَّى**: şiddetli kızıllığı olan aldır; kan rengine benzer. Ve içinde siyahlık ve kızıllık bulunan her şey **مُدَمَّى**’dır.

Bir ot; onun bir çiçeği vardır; ona **دُمية الغِزلان** denir.

**الدُّميةُ**: put ve nakışlı suret.

**شَجَّةٌ دامية**: **دَمِيَت** etti ve henüz akmadı. Ve denildi: aktığı zaman. Ve birincisi daha doğrudur; çünkü **الدامِعةَ** akan olandır; **الداميةُ** ise, henüz **تَدْمَعْ** etmeden önce **تَدْمَى** eden (kanayan)dır.

**ومد**:
**يومٌ وَمِدٌ** ve **ليلةٌ وَمِدةٌ**; ve en çok gece için söylenir.

Ve **الوَمْدةُ** ancak, deniz tarafından, sıcağın tam ortasında gelen bir çiydir; geceleyin ibadet edene düşer. Dedi:
تُسْقَى ببَرْدِ الماءِ ما جادَتْ تَجُدْ		من حَرِّ أيّامٍ ومن لَيْلٍ ومَمِـدْ

**ماد**:
Bitkiden **المَأْدُ**: sulanmış olan şeydir. Ve **مَأَدَ** eder; **يَمْأَدُ** eder; **مَأْداً** ile.

Ve onu, sulama ve bahar **أمْأَدَه**: bahar günlerinde onda su aktı.

Ve bir cariye: gençliğin **مَأْدةُ**’si. Ve eğer dolgun/etli ise **يَمْؤُدو** ve **يَمْؤودة** diye adlandırılır.

**المَأْدُ**: kaynamadan önce yerde görünen sızıntıdır; Şamîdir.

**دءم**:
**الدَّأْمُ**: bir duvar yükselttiğin zaman, onu bir çukurlukta bir şey üzerine bir defada **دَأَمْتَه** etmen (oturtman/sıkıca yerleştirmen)dir. Ve dersin: onu **دَأَمتُه**.

Ve dalgalar ve dehşetler ve kederler onun üzerine **تَدَأَّمَتْ** etti. Ve dedi:
تحت ظِلالِ الموج إذا تَدَأَّمَا
