# أمد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أمد

الأمد، محركة، قال الراغب في المفردات: يقال باعتبار الغاية والزمان، عام في الغاية والمبدإ. ويعبر به مجازا عن سائر المدة. والأمد: المنتهي من الأعمار. يقال: ما أمدك? أي منتهى عمرك. وفي القرآن  فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم  قال شمر: الأمد منتهى الأجل، قال: وللإنسان أمدان: أحدهما ابتداء خلقه الذي يظهر عند موءلده، والأمد الثاني الموت. ومن الأول حديث الحجاج حين سأل الحسن فقال له ما أمدك: قال: سنتان من خلافة عمر، أراد أنه ولد لسنتين بقيتا من خلافة عمر رضي الله عنه. والأمد: الغضب. أمد عليه كفرح، وأبد، إذا غضب عليه. والآمد، كصاحب: المملوء من خير أو شر. نقله الصاغاني. وعن أبي عمرو: الآمد: السفينة المشحونة، كالآمدة، والعامد والعامدة. وآمد: د، بالثغور في ديار بكر مجاورة لبلاد الروم. وفي المراصد: هي لفظة رومية، بلد قديم حصين ركين، مبني بالحجارة السود على نشز، ودجلة، محيطة بأكثره، مستديرة به كالهلال، وهي تسقى من عيون بقربه. ونقل شيخنا عن بعض أنه ضبطه بضم الميم. قلت: وهو المشهور على الألسنة. قال:
  بآمد مرة وبرأس عين                      وأحيانا بميا فارقينـا ذهب إلى الأرض أو البقعة فلم يصرف. وممن نسب إليها الإمام العلامة أبو محمد محمود بن مودود بن سالم الملقب بسيف الدين، صاحب التصانيف، كذا في كشف القناع المدني للبدر العيني. والتأميد: تبيين الأمد، كالتأجيل تبيين الأجل، نقله الصاغاني. وسقاء مؤمد، كمعظم: ما فيه جرعة ماء، نقله الصاغاني. والأمدة، بالضم: البقية، نقله الصاغاني، أي من كل شيء. ويقال: له أمد مأمود، أي منتهى إليه، نقله الصاغاني. وأمد الخيل في الرهان: مدافعها في السباق ومنتهى غاياتها التي تسبق إليه. ومنه قول النابغة:
  سبق الجواد إذا استولى على الأمد أي غلب على منتهاه حين سبق. والإمدان، بتشديد الميم، كإسحمان وإضحيان: ع، وهو أيضا: الماء على وجه الأرض، عن كراع. قال ابن سيده: ولست منه على ثقة. ومالها، أي لهذه الألفاظ الثلاثة رابع. ثم إن هذه العبارة مأخوذة من كتاب الأبنية لابن القطاع، ونصها: وتأتي أبنية الأسماء على إفعلان، بالكسر، نحو إسمحان لجبل بعينه، وليلة إضحيان، وإمدان، بتشديد الميم اسم موضع. فأما الإمدان، بتشديد الدال، فهو الماء الذي ينز على وجه الأرض. قال زيد الخيل:
  فأصبحن قد أقهين عني كما أبت                      حياض الإمدان الظباء القوامح قال شيخنا: فقد أورده المصنف هنا وسها عنه في بقية المواد. فإسحمان عند ابن القطاع فيه لغتان، الفتح والكسر، والإضحيان فيه لغة واحدة. والإمدان قال فيه: إنه بتشديد الميم مع كسر الهمزة، فهي زائدة، فموضع ذكره م-م-د، بميمين ودال، حتى تكون الميمان أصليتين، الأولى فاء الكلمة والثانية عينها، والهمزة حينئذ زائدة، وهي من باب هذه الأوزان: ولذلك ترجم لها المصنف في فصل الميم كما يأتي له في الزيادة. وأما إذا كانت الهمزة أصلية، كما هو نص المصنف، لذكره إياها في فصلها، فوزنه فعلان، فلا يكون من هذه المادة، ولا من هذه الأوزان، ففي كلام المصنف كابن القطاع نظر ظاهر، ولو جرينا على تشديد الدال، كما قال ابن القطاع وحكمنا بزيادة الهمزة فيكون موضعه حينئذ م-د-د، فلا دخل له هنا. وقد ذكره الجوهري في م-د-د، ونبه على أنه إفعلان، وأورده المصنف ولم يتعرض له بوزن ولا غيره، والله أعلم. وآمد بن البلندي بن مالك بن دعر، قيل إليه نسبت مدينة آمد.

### Türkçe

**الأمد**, harekeli; راغب’in el-Müfredât’ında dedi ki: gaye ve zaman itibarıyla söylenir; gayede ve mebde’de umumîdir. Ve onunla mecazen sair bütün müddet kastedilir. Ve **الأمد**: ömürlerin nihayeti. Denilir: **ما أمدك?** yani: ömrünün nihayeti nedir. Kur’ân’da: **فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم**. Şemmer dedi ki: **الأمد** ecelin nihayetidir. Dedi ki: insan için iki **أمد** vardır: birincisi, doğumunda ortaya çıkan yaratılışının başlangıcı; ikinci **أمد** ise ölümdür. Birinciden, Haccâc’ın Hasan’a sorduğu vakit hadisi: ona **ما أمدك** dedi; (Hasan) dedi ki: Ömer’in hilafetinden iki yıl. Muradı, Ömer’in hilafetinden iki yıl kalmışken doğmuş olmasıdır, رضي الله عنه. Ve **الأمد**: öfke. **أمد عليه** (kefereḥa gibi) ve **أبد**, ona öfkelendiği zaman. Ve **الآمد**, (ṣâḥib gibi): hayır veya şerden dolu olan. Bunu Ṣâğânî nakletti. Ebû Amr’dan: **الآمد**: yüklü gemi; **الآمدة** gibi, ve **العامد** ve **العامة**. Ve **آمد**: **د**, Diyarbekir diyarında, Rum beldelerine komşu sınır bölgelerinde. Ve el-Merâṣıd’da: o, Rumca bir lafızdır; eski, sağlam, metin bir beldedir; siyah taşlarla bir yükselti üzerine bina edilmiştir; Dicle, onun çoğunu kuşatmıştır; hilal gibi onun etrafında dairevîdir; ve yakınındaki pınarlardan sulanır. Şeyhimiz, bazılarından onun mîm’in dammesiyle ضبط edildiğini nakletti. Dedim ki: o, diller üzerinde meşhur olandır. Dedi ki:
  بآمد مرة وبرأس عين                      وأحيانا بميا فارقينـا
Yere veya bölgeye gitti; bu yüzden sarf edilmedi. Ona nisbet edilenlerden: imam, allâme Ebû Muhammed Mahmûd b. Mûdûd b. Sâlim, lakabı Seyfüddîn, tasniflerin sahibi; Bedr el-‘Aynî’nin el-Medenî’si Keşfü’l-Ḳınâ‘da böyledir. Ve **التأميد**: **الأمد**’in beyan edilmesi; **التأجيل**’in **الأجل**’in beyanı olması gibi; bunu Ṣâğânî nakletti. Ve **سقاء مؤمد**, (mu‘aẓẓam gibi): içinde bir yudum su bulunan; bunu Ṣâğânî nakletti. Ve **الأمدة**, damme ile: bakiye; bunu Ṣâğânî nakletti; yani her şeyden. Ve denilir: onun için **أمد مأمود** vardır; yani kendisine varılan nihayet; bunu Ṣâğânî nakletti. Ve **أمد الخيل في الرهان**: yarışta onların itişip kakışmaları ve kendisine kadar öne geçtikleri gayelerinin nihayeti. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
  سبق الجواد إذا استولى على الأمد
Yani, öne geçtiği vakit nihayetine galip geldi. Ve **الإمدان**, mîm’in şeddelenmesiyle, **إسحمان** ve **إضحيان** gibi: **ع**; ve o ayrıca: yer yüzü üzerindeki su; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: ben ondan emin değilim. Ve onun için, yani bu üç lafız için, dördüncü vardır. Sonra, bu ibare İbnü’l-Ḳaṭṭâ‘ın Kitâbü’l-Ebniye’sinden alınmıştır; onun nassı: isimlerin binaları **إفعلان** üzere gelir, kesre ile; mesela belirli bir dağ için **إسمحان**, ve **ليلة إضحيان**, ve **إمدان**, mîm’in şeddelenmesiyle, bir yer adıdır. Amma **الإمدان**, dâl’in şeddelenmesiyle, o yer yüzü üzerinde akan sudur. Zeydü’l-Ḫayl dedi ki:
  فأصبحن قد أقهين عني كما أبت                      حياض الإمدان الظباء القوامح
Şeyhimiz dedi ki: musannif onu burada zikretti ve diğer maddelerde ondan sehvetti. Şu halde **إسحمان** İbnü’l-Ḳaṭṭâ‘ yanında iki lugattır: fetha ve kesre; **الإضحيان** onda bir lugattır. Ve **الإمدان** hakkında dedi ki: o, mîm’in şeddelenmesiyle ve hemzenin kesresiyle olur; hemze ziyadedir. O halde onun yeri **م-م-د**, iki mîm ve bir dâl iledir; ta ki iki mîm aslî olsun: birincisi kelimenin fâ’sı, ikincisi onun ‘aynı; hemze o vakit ziyade olur; ve o, bu vezinler babındandır. Bunun için musannif ona mîm faslında tercüme yaptı; ziyadede kendisine geleceği üzere. Amma hemze aslî olursa, musannifin nassı üzere, onu kendi faslında zikrederdi; o vakit vezni **فعلان** olur; bu maddeden olmaz, bu vezinlerden de olmaz. Şu halde musannifin sözünde, İbnü’l-Ḳaṭṭâ‘ gibi, açık bir نظر vardır. Eğer dâl’in şeddelenmesi üzere gidersek, İbnü’l-Ḳaṭṭâ‘ın dediği gibi, ve hemzenin ziyadeliğine hükmedersek, onun yeri o vakit **م-د-د** olur; burada onunla bir alâkası yoktur. Cevherî onu **م-د-د**’de zikretti ve onun **إفعلان** olduğuna dikkat çekti. Musannif onu zikretti ve vezinle veya başkasıyla ona temas etmedi. Allah daha iyi bilir. Ve **آمد بن البلندي بن مالك بن دعر**; denildi ki: **آمد** şehri ona nisbet edildi.
