# أمر — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%B1/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: أمر

الأَمْرُ: واحدُ الأُمورِ. يقال: أَمْرُ فلانٍ مستقيمٌ، وأُمورُهُ مستقيمةٌ. وقولهم: لك عَلَيَّ أَمْرَةٌ مُطاعةٌ، معناه لك عليَّ أَمْرَةٌ أُطيعك فيها، وهي المرَّة الواحدة من الأمْرِ. ولا تقل إِمْرَةٌ بالكسر، إنَّما الإمْرَةُ من الولاية. وأَمَرْتُهُ بكذا أَمْراً. والجمع الأَوامِرُ. قال أبو عبيدة: آمَرتُهُ بالمد، وأَمَرْتُهُ، لغتان بمعنى كَثَّرْتُهُ. ومنه الحديث: "خيرُ المالِ مُهْرَةٌ مأمورةٌ، أو سِكَّةٌ مأبورةٌ"، أي كثيرةُ النِتاجِ والنَسْلِ. وأَمِرَ هو، أي كَثُرَ. فخرج على تقدير قولهم: عَلِمَ فلانٌ ذلك، وأَعْلَمْتُهُ أنا ذلك. وقال أبو الحسن: أَمِرَ مالُه بالكسر، أي كثُر. وأَمِرَ القوم، أي كَثِروا. قال الشاعر الأعشى:
أَمِرونَ لا يَرِثونَ سَهْمَ القُعْدُدِ
وآمَرَ اللهُ ما لَهُ بالمد. وقوله تعالى: "أَمَرْنا مُتْرَفيها"، أي أمرناهم بالطاعة فَعَصوا. قال الأخفش: يقال أيضاً: أَمِرَ أَمْرُهُ يَأْمَرُ أَمَراً، أي اشتدَّ. والاسم الإمْرُ بكسر الهمزة. قال الراجز:
قد لَقيَ الأقرانُ منِّي نُكْرَا		داهيةً دهـياءَ إدّاً إمْـرا
ومنه قوله تعالى: "لقَدْ جئْتَ شَيْئاً إمْراً"، ويقال عَجَباً. والأَميرُ: ذو الأَمْرِ. وقد أَمَرَ فلانٌ وأَمُرَ أيضاً بالضم، أي صار أَميراً. والأنثى بالهاء. والمصدر الإمْرَةُ، بالكسر. والإمارَةُ: الولايةُ. يقال: فلانٌ أُمِّرَ وأُمِّرَ عليه، إذ كان والياً وقد كان سوقَةً، أي إنَّهُ مجرَّبٌ. ويقال أيضاً: في وجه المال تَعرف أَمَرَتَهُ، أي نَماءَهُ وكثرته ونفقته. والتَأْميرُ: توليةُ الأمارةِ. يقال: هو أَميرٌ مُؤَمَّرٌ.
وتَأَمَّرَ عليهم، أي تسلَّطَ. وآمَرْتُهُ في أمري مؤامرةً، إذا شاورته. وائْتَمَرَ الأَمْرَ، أي امتثله. ويقال: ائْتَمَروا به، إذا هَمُّوا به وتشاوَروا فيه. والائْتِمارُ والاستئْمارُ: المشاورة. وكذلك التَآمُرُ، على وزن التَفاعُلْ وأما قول الشاعر:
وبِآمِرٍ وأَخيهِ مُؤْتَـمِـرٍوَمُعَلِّلٍ وَبِمُطْفِئِ الجَمْرِ
فهما يومان من أيّام العجوز، كان الأوّل منهما يأمر الناسَ بالحَذَر، والآخر يشاورهم في الظَعْن أو المُقام. قال الأصمعي: الأَمارُ والأَمارَةُ: الوقتُ والعلامةُ. وأنشد:
إلى أَمارٍ وأَمارِ مدَّتي
والأَمَرُ بالتحريك: جمعُ أَمَرَةٍ، وهي العَلَمُ الصغير من أَعلام المفاوز من الحجارة. ورجلٌ إمَّرٌ وإمَّرَةٌ، أي ضعيف الرأي يأتمر لكلِّ أحدٍ، مثال إمَّعٍ وإمَّعَةٍ. وقال امرؤ القيس:
ولَسْتُ بذي رَثْيَةٍ إِمْـرٍ		إذا قيدَ مُسْتَكْرَهاً أَصْحَبا
والإمَّرُ أيضاَ: الصغيرُ من وَلَدِ الضأنِ؛ والأنثى إمَّرَةٌ. يقال: ما له إمَّرٌ ولا إمَّرَةٌ، أي شيءٌ.

### Türkçe

**الأَمْرُ**: işlerin biridir. Denilir: filânın **أَمْرُ**’u düzgündür, ve onun işleri düzgündür. Ve onların sözü: “senin için benim üzerimde itaat olunan bir **أَمْرَةٌ** vardır”; mânâsı: senin için benim üzerimde, onda sana itaat ettiğim bir **أَمْرَةٌ** vardır; ve o, **الأَمْرِ**’den bir tek kerredir. Ve kesre ile **إِمْرَةٌ** deme; ancak **الإمْرَةُ** velâyettendir. Ve onu şu ile emrettim: **أَمَرْتُهُ** şu ile bir **أَمْراً**. Ve çoğulu **الأَوامِرُ**’dir. Ebû Ubeyde dedi: med ile **آمَرتُهُ** ve **أَمَرْتُهُ**; iki lugattır, “onu çoğalttım” mânâsıyla. Ondandır hadis: “Malın hayırlısı, emredilmiş bir **مُهْرَةٌ** yahut aşılanmış bir **سِكَّةٌ**’dir”; yani doğurması ve nesli çok olan. Ve o **أَمِرَ** oldu; yani çoğaldı. Böylece onların sözü takdiri üzere çıktı: filân onu bildi, ve ben ona onu bildirdim. Ebû’l-Hasen dedi: kesre ile **أَمِرَ** onun malı; yani çoğaldı. Ve **أَمِرَ** kavim; yani çoğaldılar. Şair A‘şâ dedi:
أَمِرونَ لا يَرِثونَ سَهْمَ القُعْدُدِ

Ve Allah onun malını med ile **آمَرَ**. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**أَمَرْنا مُتْرَفيها**”; yani onlara itaati emrettik de isyan ettiler. Ahfeş dedi: ayrıca denilir: **أَمِرَ أَمْرُهُ يَأْمَرُ أَمَراً**; yani şiddetlendi. İsim, hemzenin kesresiyle **الإمْرُ**’dür. Râciz dedi:
قد لَقيَ الأقرانُ منِّي نُكْرَا		داهيةً دهـياءَ إدّاً إمْـرا

Ve ondandır Yüce Allah’ın sözü: “**لقَدْ جئْتَ شَيْئاً إمْراً**”; ve “acayip” denilir. Ve **الأَميرُ**: **الأَمْرِ** sahibi. Ve filân **أَمَرَ** etti ve ayrıca damme ile **أَمُرَ**; yani emir oldu. Dişisi, **الهاء** ile. Ve mastar, kesre ile **الإمْرَةُ**’dir. Ve **الإمارَةُ**: velâyettir. Denilir: filân **أُمِّرَ** ve onun üzerine **أُمِّرَ**; zira o vâli idi ve daha önce sıradan halktan idi; yani o tecrübe edilmiş biridir. Ve ayrıca denilir: malın yüzünde onun **أَمَرَتَهُ**’sini bilirsin; yani onun artmasını, çokluğunu ve revaç bulmasını. Ve **التَأْميرُ**: emirliği tevliye etmektir. Denilir: o, emredilmiş bir **أَميرٌ مُؤَمَّرٌ**’dir.

Ve onların üzerine **تَأَمَّرَ** etti; yani zorbalık etti. Ve işimde ona bir **مؤامرةً** ile **آمَرْتُهُ**; onu danıştığım zaman. Ve **ائْتَمَرَ الأَمْرَ**; yani ona uydu. Ve denilir: onunla **ائْتَمَروا**; ona niyet ettikleri ve onda danıştıkları zaman. Ve **الائْتِمارُ** ve **الاستئْمارُ**: danışmadır. Ve yine **التَآمُرُ**; **التَفاعُلْ** vezni üzeredir. Şairin sözüne gelince:
وبِآمِرٍ وأَخيهِ مُؤْتَـمِـرٍوَمُعَلِّلٍ وَبِمُطْفِئِ الجَمْرِ

İkisi, acûzun günlerinden iki gündür; onların birincisi insanlara sakınmayı emrederdi, diğeri ise göçme yahut kalma hususunda onlarla danışırdı. Asma‘î dedi: **الأَمارُ** ve **الأَمارَةُ**: vakit ve alâmettir. Ve okudu:
إلى أَمارٍ وأَمارِ مدَّتي

Ve hareke ile **الأَمَرُ**: **أَمَرَةٍ**’nin çoğuludur; ve o, taşlardan, çöllerin alâmetlerinden küçük alâmettir. Ve bir adam **إمَّرٌ** ve **إمَّرَةٌ**; yani her bir kimse için itaat eden, görüşü zayıf; **إمَّعٍ** ve **إمَّعَةٍ** misali. Ve İmru’ul-Kays dedi:
ولَسْتُ بذي رَثْيَةٍ إِمْـرٍ		إذا قيدَ مُسْتَكْرَهاً أَصْحَبا

Ve **الإمَّرُ** ayrıca: koyun yavrusundan küçük olandır; dişisi **إمَّرَةٌ**’dir. Denilir: onun ne bir **إمَّرٌ**’ü vardır ne bir **إمَّرَةٌ**’si; yani bir şey.
