# أمر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أمر

الأمر معروف، وهو ضد النهي، كالإمار والإيمار، بكسرهما الأول في اللسان، والثاني حكاه أهل الغريب، وقد أنكرهما شيخنا واستغرب الأخير، وقد وجدته عن أبي الحسن الأخفش، قال: وأمر بالكسر مال بني فلان إيمارا: كثرت أموالهم، ففي كلام المصنف نظر وتأمل.
 والآمرة، وهو أحد المصادر التي جاءت على فاعلة كالعافية، والعاقبة والخاتمة.
 أمره وأمره به، الأخيرة عن كراع، وأمره إياه على حذف الحرف يأمره أمرا وإمارا.
 وآمره بالمد، هكذا في سائر النسخ، وهو لغة في أمره، وقال أبو عبيد: آمرته بالمد وأمرته لغتان بمعنى كثرته. وسيأتي.
 فأتمر، أي قبل أمره، ويقال: ائتمر بخير، كأن نفسه أمرته به فقبله.
 وفي الصحاح: وائتمر الأمر، أي امتثله، قال امرؤ القيس:
  ويعدو على المرء ما يأتمر. وفي الأساس: وائتمرت ما أمرتني به: امتثلت.
 وقع أمر عظيم، أي الحادثة، ج أمور، لا يكسر على غير ذلك، وفي التنزيل العزيز:  ألا إلى الله تصير الأمور. ويقال: أمر فلان مستقيم، وأموره مستقيمة.
 وقد وقع في مصنفات الأصول الفرق في الجمع، فقالوا: الأمر إذا كان بمعنى ضد النهي فجمعه أوامر، وإذا كان بمعنى الشأن فجمعه أمور، وعليه أكثر الفقهاء، وهو الجاري في ألسنة الأقوام. وحقق شيخنا في بعض الحواشي الأصولية ما نصه: اختلفوا في واحد أمور وأوامر، فقال الأصوليون: إن الأمر بمعنى القول المخصص يجمع على أوامر وبمعنى الفعل أو الشأن يجمع على أمور، ولا يعرف من وافقهم إلا الجوهري في قوله: أمره بكذا أمرا وجمعه أوامر، وأما الأزهري فإنه قال: الأمر ضد النهي واحد الأمور. وفي المحكم: لا يجمع الأمر إلا على أمور، ولم يذكر أحد من النحاة أن فعلا يجمع على فواعل، أو أن شيئا من الثلاثيات يجمع على فواعل، ثم نقل شيخنا عن شرح البرهان كلاما ينبغي التأمل فيه.
 وفي المصباح: جمع الأمر أوامر هكذا يتكلم به الناس، ومن الأئمة من يصححه ويقول في تأويله: إن الأمر مأمور به، ثم حول المفعول إلى فاعل، كما قيل أمر عارف وأصله معروف، وعيشة راضية وأصله مرضية، إلى غير ذلك، ثم جمع فاعل على فواعل، فأوامر جمع مأمور. وبعضهم يقول: جمع على أوامر فرقا بينه وبين الأمر بمعنى الحال، فإنه يجمع على فعول.
 الأمر: مصدر أمر فلان علينا يأمر، وأمر، وأمر مثلثة، إذا ولي، قال شيخنا: اقتصر في الفصيح على الفتح، وحكى ابن القطاع الضم، وروى غيرهم الكسر، وأنكره جماعة.
 قلت: ما ذكره عن الفصيح، فإنه حكى ثعلب عن الفراء: كان ذلك إذ أمر علينا الحجاج بفتح الميم. وأما بالكسر والضم فقد حكاهما غير واحد من الأئمة، قالوا: وقد أمر فلان بالكسر وأمر بالضم، أي: صار أميرا، وأنشدوا على الكسر:
  قد أمر المهـلـب.
  فكرنبوا ودولبـوا.
  وحيث شئتم فاذهبوا. والاسم الإمرة، بالكسر، وهي الإمارة، ومنه حديث طلحة: لعلك ساءتك إمرة ابن عمك.

  وقول الجوهري: مصدر، وهم، قال شيخنا: وهذا مما لا ينبغي بمثله الاعتراض عليه: إذ هو لعله أراد كونه مصدرا على رأى من يقول في أمثاله بالمصدرية، كما في النشدة وأمثالها، قالوا: إنه مصدر نشد الضالة، أو جاء به على حدذف مضاف، أي اسم مصدر الإمرة بالكسر، أو غير ذلك مما لا يخفى عمن له إلمام باصطلاحهم.
 يقال: له على أمرة مطاعة، بالفتح لا غير، للمرة الواحدة منه، أي من الأمر، أي له علي أمرة أطيعه فيها ولا تقل: إمرة، بالكسر، إنما الإمرة من الولاية، كذا في التهذيب والصحاح وشروح الفصيح، وفي الأساس: ولك علي أمرة مطاعة، أي أن تأمرني مرة واحدة فأطيعك.
 والأمير: الملك، لنفاذ أمره، وهي أي الأنثى أميرة، بهاء.
 قال عبد الله بن همام السلولي:
  ولو جاؤوا برملة أو بهند                      لبايعنا أميرة مؤمنينـا. قال شيخنا: وهو بناء على ما كان في الجاهلية من تولية النساء، وإن منع الشرع ذلك، على ما تقرر، بين الإمارة، بالكسر، لأنها من الولايات، وهي ملحقة بالحرف والصنائع، ويفتح وهذا مما أنكروه وقالوا هو لا يعرف، كما في الفصيح وشروحه، قاله شيخنا، وقد ذكرهما صاحب اللسان وغيره، فتأمل  ج أمراء  .
 الأمير: قائد الأعمى، لأنه يملك أمره، ومنه قول الأعشى:
  إذا كان هادى الفتى في البلا                      د صدر القناة أطاع الأميرا. الأمير: الجار، لانقياده له. الأمير: هو المؤامر، أي المشاور، وفي الحديث:  أميري من الملائكة جبريل  ، أي صاحب أمري ووليي، وكل من فزعت إلى مشاورته ومؤامرته فهو أميرك. الأمير: المؤمر، كمعظم، المملك، يقال: أمر عليه فلان، إذا صير أميرا.
 المؤمر: المحدد بالعلامات، قيل: هو الموسوم. وسنان مؤمر: أي محدد، قال ابن مقبل:
  وقد كان فينا من يحوط ذمارنـا                      ويحذي الكمي الزاعبي المؤمرا. المؤمر: القناة إذا جعلت فيها سنانا، والعرب تقول: أمر قناتك، أي اجعل فيها سنانا.
 المؤمر: المسلط. وقال خالد في تفسير الزاعبي المؤمر: إنه هو المسلط، والزاعبي الرمح الذي غذا هز تدافع كله، كأن مؤخره يجري في مقدمه، ومنه قيل: مر يزعب بحمله، إذا كان يتدافع، حكاه عن الأصمعي.
 في التنزيل العزيز:  أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم  . قالوا: أولو الأمر: الرؤساء والعلماء، وللمفسرين أقوال فيه كثيرة.
 وأمر الشيء، كفرح، أمرا وأمرة، بالتحريك فيهما: كثر وتم. وحكى ابن القطاع فيه الضم أيضا، قال المصنف في البصائر: وأمر القوم، كسمع: كثروا، وذلك لأنهم، إذا كثروا صاروا ذا أمر، من حيث إنه لا بد لهم من سائس يسوسهم، فهو أمر كفرح، قال:
  أم عيال ضنؤها غير أمر. والاسم الإمر. وزرع أمر: كثير: عن اللحياني. وقرأ الحسن:  أمرنا مترفيها  على مثال علمنا، قال ابن سيده: وعسى أن تكون هذه لغة ثالثة، وقال الأعشى:
  طرفون ولادون كل مبـارك                      أمرون لا يرثون سهم القعدد. ويقال: أمرهم الله فأمروا، أي كثروا.
 يقال: أمر الأمر يأمر أمرا إذا اشتد. والاسم الإمر بالكسر. وتقول: العرب: الشر أمر.
 ومنه حديث أبي سفيان: لقد أمر أمر ابن أبي كبشة وارتفع شأنه، يعني النبي صلى الله عليه وسلم. منه حديث ابن مسعود: كنا نقول في الجاهلية: قد أمر بنو فلان، أي كثروا.

  وأمر الرجل فهو أمر: كثرت ماشيته، وقال أبو الحسن: أمر بنو فلان: كثرت أموالهم.
 وآمره الله، بالمد، وأمره، كنصره وهذه لغية. فأما قولهم: ومهرة مأمورة، فعلى ما قد أنس من الإتباع، ومثله كثير. وقال أبو عبيد: آمرته بالمد وأمرته لغتان بمعنى كثرته، وأمر هو، أي كثر: فخرج على تقدير قولهم: علم فلان وأعلمته أنا ذلك، قال يعقوب: ولم يقله أحد غيره، أي كشر نسله وماشيته. وفي الأساس: وقل بنو فلان بعدما أمروا، وفي مثل:  من قل ذل ومن أمر فل  وإن ماله لأمر، وعهدي به وهو زمر. والأمر، ككتف: الرجل المبارك يقبل عليه المال. وامرأة أمرة: مباركة على بعلها، وكله من الكثرة. وعن ابن بزرج: رجل أمر وامرأة أمرة، إذا كانا ميمونين. ورجل إمر وإمرة كإمع وإمعة، بالكسر ويفتحان، الأولى مفتوحة، عن الفراء: ضعيف الرأي أحمق، وفي اللسان: رجل إمر وإمرة: ضعيف لا رأي له، وفي التهذيب: لا عقل له، يوافق كل أحد على ما يريد من أمره كله، وفي اللسان: إلا ما أمرته به، لحمقه، وقال امرؤ القيس:
  وليس بذي رثـية إمـر                      إذا قيد مستكرها أصحبا. ويقال: رجل إمر: لا رأي له، فهو يأتمر لكل آمر ويطيعه. قال الساجع: إذا طلعت الشعرى سفرا فلا ترسل فيها إمرة ولا إمرا. قال شمر: معناه لا ترسل في الإبل رجلا لا عقل له يدبرها. وفي حديث آدم عليه السلام:  من يطع إمرة لا يأكل ثمرة  . قال ابن الأثير: هو الأحمق الضعيف الرأي الذي يقول لغيره: مرني بأمرك، أي من يطع امرأة حمقاء يحرم الخير، ومثله في الأساس، قال: وقد يطلق الإمرة على الرجل، والهاء للمبالغة، يقال: رجل إمرة، وقال ثعلب في قوله رجل إمر، قال: شبه بالجدي. وهما أيضا: الصغير من أولاد الضأن، أي يطلقان عليه، وقيل: هما الصغيران من أولاد المعز.
 والعرب تقول للرجل إذا وصفوه بالإعدام: ماله إمر ولا إمرة، أي ماله خروف ولا رخل، وقيل: ماله شيء، والإمر: الخروف، والإمرة: الرخل، والخروف ذكر والرخل أنثى.
 والأمرة، محركة: الحجارة. قال أبو زبيد من قصيدة يرثي فيها عثمان بن عفان، رضي الله عنه:
  يا لهف نفسي إن كان الذي زعموا                      حقا وماذا يرد اليوم تلـهـيفـي.
  إن كان عثمان أمسى فوقه أمـر                      كراقب العون فوق القنة الموفي. شبه الأمر بالفحل يرقب عيون أتنه.
 قال ابن سيده: الأمرة: العلامة. وقال غيره: الأمرة: العلم الصغير من أعلام المفاوز من حجارة، وهو بفتح الهمزة والميم. الأمرة أيضا: الرابية. وقال ابن شميل: الأمرة مثل المنارة فوق الجبل عريض، مثل البيت وأعظم، وطوله في السماء أربعون قامة صنعت على عهد عاد وإرم، وربما كان أصل إحداهن مثل الدار، وإنما هي حجارة مكومة بعضها فوق بعض قد ألزق ما بينها بالطين، وأنت تراها كأنها خلقة. جمع الكل أمر.
 قال الفراء: يقال: ما بها أمر، أي علم. وقال أبو عمرو: الأمرات: الأعلام، واحدتها أمرة، وقال غيره: وأمارة مثل أمرة. والأمارة والأمار، بفتحهما: الموعد والوقت المحدودث، وعم ابن الأعرابي بالأمارة الوقت، فقال: الأمارة: الوقت، ولم يعين أمحدود أم غير محدود.
 الأمار: العلم الصغير من أعلام المفاوز من حجارة، وقال حميد:
  بسواء مجمعة كـأن أمـارة                      منها إذا برزت فنيق يخطر.

  وكل علامة تعد فهي أمارة، وتقول: هي أمارة ما بيني وبينك، أي علامة، وأنشد:
  إذا طلعت شمس النهار فإنها                      أمارة تسليمي عليك فسلمي. وقال العجاج:
  إذ ردها بكيده فارتدت                      إلى أمار وأمار مدتي. قال ابن بري: وأمار مدتي بالإضافة، والضمير المرتفع في ردها يعود على الله تعالى، يقول: إذ رد الله نفسي بكيده وقوته إلى وقت انتهاء مدتي.
 وفي حديث ابن مسعود:  ابعثوا بالهدى، واجعلوا بينكم وبينه يوم أمار  . الأمار والأمارة: العلامة، وقيل: الأمار جمع الأمارة، ومنه الحديث الآخر:  فهل للسفر أمارة?  .
 وأمر إمر، بالكسر: اسم من أمر الشيء بالكسر إذا اشتد، أي منكر عجيب قال الراجز:
  قد لقي الأقران مني نكرا                      داهية دهياء إدا إمـرا. وفي التنزيل العزيز:  لقد جئت شيئا إمرا  . قال أبو إسحاق: أي جئت شيئا عظيما من المنكر، وقيل: الأمر، بالكسر: الأمر العظيم الشنيع، وقيل: العجيب، قال: ونكرا أقل من قوله: إمرا، لأن تغريق من في السفينة أنكر من قتل نفس واحدة. قال ابن سيده: وذهب الكسائي إلى أن معنى إمرا: شيئا داهيا منكرا عجبا، واشتقه من قولهم: أمر القوم، إذا كثروا.
 يقال: ما بها أي بالدار أمر محركة وتأمور، وهذه عن أبي زيد، مهموز، وتؤمور، بالضم في الأخير، وهذه عن ابن الأعرابي، والتاء زائدة فيهما، وبالهمز ودونه، أثبتهما الرضي وغيره وزاد: وتؤمري، أي أحد، واستطرد شيخنا في شرح نظم الفصيح ألفاظا كثيرة من هذا القبيل، منها: ما بها شفر وشفرة وطوئي وطاوي وطووي وطؤوي وطؤري ودوري وداري ودبيج وآرم وأرم وأريم وإرمي، وأيرمي ونمي ودعوي ودبي وكتيع وكتاع وديار وديور وكراب ووابن ونافخ ضرمة ووابر وعين وعائنة ولا عريب ولا صافر، قال: ومعنى هذه الحروف كلها: أحد وحكى جميعها صاحب كتاب المعالم، والمطرز في كتاب الياقوت، وابن الأنباري في كتاب الزاهر، وابن السكيت، وابن سيده في العويص، وزاد بعضهم على بعض، وقد ذكر المصنف بعضا منها في مواضعها واستجاد فراجع شرح شيخنا في هذا المحل فإنه بسط وأفاد.
 والائتمار: المشاورة، كالموؤامرة والاستئمار والتأمر على التفعل، والتآمر على التفاعل. وآمره في أمره ووامره واستأمره: شاوره. وقال غيره: آمرته في أمري مؤامرة، إذا شاورته والعامة تقول: وامرته.
 ومن المؤامرة: المشاورة، في الحديث:  آمروا النساء في أنفسهن  ، أي شاوروهن في تزويجهن، قال ابن الأثير: ويقال فيه: وامرته، وليس بفصيح. وفي حديث عمر:  آمروا النساء في بناتهن  ، وهو من جهة استطابة انفسهن، وهو أدعى للألفة وخوفا من وقوع الوحشة بينهما إذا لم يكن برضا الأم، إذ البنات إلى الأمهات أميل، وفي سماع قولهن أرغب. وفي حديث المتعة:  فآمرت نفسها  أي شاورتها واستأمرتها.

  ويقال: تأمروا على الأمر وائتمروا: تماروا وأجمعوا آراءهم. وفي التنزيل:  إن الملأ يأتمرون بك ليقتلوك  . قال أبو عبيدة: أي يتشاورون عليك، وقال الزجاج: معنى قوله:  يأتمرون بك  : يأمر بعضهم بعضا بقتلك. قال أبو منصور: ائتمر القوم وتآمروا، إذا أمر بعضهم بعضا، كما يقال: اقتتل القوم وتقاتلوا، واختصموا وتخاصموا، ومعنى،  يأتمرون بك  أي يؤامر بعضهم بعضا بقتلك وفي قتلك، قال: وأما قوله:  وائتمروا بينكم بمعروف  فمعناه والله أعلم ليأمر بعضكم بعضا بمعروف. وقال شمر في تفسير حديث عمر، رضي الله عنه:  الرجال ثلاثة: رجل غذا نزل به أمر ائتمر رأيه  ، قال: معناه ارتأى وشاور نفسه قبل أن يواقع ما يريد، قال: ومنه قول الأعشى:
  لا يدري المكذوب كيف يأتمر. أي كيف يرتئي رأيا ويشاور نفسه ويعقد عليه?.
 الائتمار: الهم بالشيء، وبه فسر القتيبي قوله تعالى:  إن الملأ يأتمرون بك  أي يهمون بك، وأنشد:
  اعلمن أن كل مؤتـمـر                      مخطئ في الرأي أحيانا. قال يقول: من ركب أمرا بغير مشورة اخطأ أحيانا. وخطأ قول من فسر قول النمر بن تولب أو امرئ القيس:
  أحار بن عمرو فؤادي خمر                      ويعدو على المرء ما يأتمر. أي إذا ائتمر أمرا غير رشد عدا عليه فأهلكه، قال: كيف يعدو على المرء ما شاور فيه والمشاورة بركة? وإنما أراد: يعدو على المرء ما يهم به من الشر، وقال أيضا في قوله تعالى:  وائتمروا بينكم بمعروف  : أي هموا به واعتزموا عليه، قال: ولو كان كما قال أبو عبيدة في قوله تعالى:  إن الملأ يأتمرون بك  أي يتشاورون عليك لقال: يتأمرون بك.
 قال أبو منصور: وجائز ان يقال: ائتمر فلان رأيه، إذا شاور عقله في الصواب الذي يأتيه، وقد يصيب الذي يأتمر رأيه مرة ويخطئ أخرى، قال: فمعنى قوله:  يأتمرون بك  : أي يؤامر بعضهم بعضا فيك، أي في قتلك، أحسن من قول القتيبي: إنه بمعنى يهمون بك.
 وفي اللسان: والمؤتمر: المستبد برأيه، وقيل: هو الذي يسبق إلى القول، وقيل هو الذي يهم بأمر يفعله، ومنه الحديث:  :لا يأتمر رشدا  ، أي لا يأتي برشد من ذات نفسه، ويقال لكل من فعل فعلا من غير مشاورة: ائتمر، كأن نفسه أمرته بشيء فائتمرها، أي أطاعها.
 يقال: أنت أعلم بتأمورك، التأمور: الوعاء، يريد أنت أعلم بما عندك.
 قيل: التأمور النفس، لأنها الأمارة، قال أبو زيد: يقال: لقد علم تأمورك ذلك، أي قد علمت نفسك ذلك، وقال أوس بن حجر:
  أنبئت أن بني سحيم أولجوا                      أبياتهم تأمور نفس المنذر. قال الأصمعي: أي مهجة نفسه، وكانوا قتلوه. قيل: تأمور النفس: حياتها.
 قيل: العقل، ومنه قولهم: عرفته بتأموري. التأمور: القلب نفسه، تفعول من الأمر، ومنه قولهم: حرف في تأمورك خير من عشرة في وعائك. قيل: التأمور: حبته وحياته ودمه وعلقته، وبه فسر بعضهم قول عمرو بن معد يكرب: أسد في تأمورته، أي في شدة شجاعته وقلبه.
 وربما جعل خمرا، وربما جعل صبغا، على التشبيه. أو التأمور الدم مطلقا، على التشبيه، قاله الأصمعي: وكذلك الزعفران، على التشبيه، قاله الأصمعي.
 التأمور: الولد، ووعاؤه. التأمور: وزير الملك، لنفوذ أمره. التأمور: لعب الجواري أو الصبيان، عن ثعلب. التأمور: صومعة الراهب، وناموسه.

  من المجاز: ما في الركية تأمور، يعني: شيء من الماء. قال أبو عبيد: وهو قياس على قولهم: ما بالدار تأمور، أي ما بها أحد وحكاه الفارسي فيما يهمز ولا يهمز.
 التأمور: عريسة الأسد وخيسه، عن ثعلب، وهو التأمورة أيضا: ويقال: احذر الأسد في تأموره ومحرابه وغيله. وسأل عمر بن الخطاب رضي الله عنه عمرو بن معد يكرب عن سعد، فقال: أسد في تأمورته، أي في عرينه، وهي في الأصل الصومعة، فاستعارها للأسد، وقيل أصل هذه الكلمة سريانية.
 التأمور: الخمر نفسها، على التشبيه بدم القلب. التأمور: الإبريق. قال الأعشى يصف خمارة:
  وإذا لها تأمـورة                      مرفوعة لشرابها. ولم يهمزها.
 قيل: التأمور: الحقة يجعل فيها الخمر، كالتأمورة، في هذه الأربعة، وزنه تفعول، أو تفعولة. قال ابن سيده: وقضينا عليه أن التاء زائدة في هذا كله لعدم فعلول في كلام العرب. وهذا موضع ذكره، لا كما توهم الجوهري، وهو مذهب أهل الاشتقاق، ووزنه حينئذ فاعول وفاعولة. وما اختاره المصنف تبعا لابن سيده مال إليه كثير من أئمة الصرف.
 والتأموري والتأمري والتؤمري، بالضم في الأخير: الإنسان، تقول ما رأيت تأمريا أحسن من هذه المرأة، وقيل: إنها من ألفاظ الجحد، لغة في تأموري السابق، وصوب فيها العموم، كما هو ظاهر المصنف، قاله شيخنا.
 وآمر ومؤتمر، آخر أيام العجوز، فالآمر: السادس منها، والمؤتمر السابع منها، قال أبو شبل الأعرابي:
  كسع الشتاء بسبعة غبـر                      بالصن والصنبر والوبر.
  وبآمر وأخيه مؤتـمـر                      ومعلل وبمطفئ الجمر. كأن الأول منهما يأمر الناس بالحذر، والآخر يشاورهم في الظعن أو المقام. وفي التهذيب: قال البشتي: سمي أحد أيام العجوز آمرا، لأنه يأمر الناس بالحذر منه، وسمي الآخر مؤتمرا. قال الأزهري: وهذا خطأ، وإنما سمي آمرا لأن الناس يؤامر فيه بعضهم بعضا للظعن أو المقام، فجعل المؤتمر نعتا لليوم، والمعنى أنه يؤتمر فيه، كما يقال: ليل نائم: ينام فيه، ويوم عاصف: تعصف فيه الريح، ومثله كثير، ولم يقل أحد ولا سمع من عربي: ائتمرته، آي آذنته، فهو باطل. والمؤتمر باللام ومؤتمر بغيرها: المحرم. أنشد ابن الأعرابي:
  نحن أجرنـا كـل ذيال قـتـر                      في الحج من قبل دآدى المؤتمر. أنشده ثعلب.  ج مآمر ومآمير  . قال ابن الكلبي: كانت عاد تسمى المحرم مؤتمرا، وصفر ناجرا، وربيعا الأول خوانا، وربيعا الآخر بصانا، وجمادى الأولى ربى وجمادى الآخرة حنينا، ورجب الأصم وشعبان عاذلا، ورمضان ناتقا، وشوالا وعلا، وذا القعدة ورنة، وذا الحجة برك.
 وإمرة، كإمعة: د قال عروة بن الورد:
  وأهلك بين إمرة وكير. إمرة أيضا: جبل قال البكري: إمرة الحمى لغني وأسد، وهي أدنى حمى ضرية، حماه عثمان لإبل الصدقة، وهو اليوم لعامر بن صعصعة، وقال حبيب بن شوذب: كان الحمى حمى ضرية على عهد عثمان، سرح الغنم ستة أميال، ثم زاد الناس فيه فصار خيال بإمرة، وخيال بأسود العين، والخيال: خشب كانوا ينصبونها وعليها ثياب سود ليعلم أنها حمى.
 ووادي الأمير، مصغرا: ع قال الراعي:
  وأفزعن في وادي الأمير بعـدمـا                      كسا البيد سافي القيظة المتناصر.

  ويوم المأمور يوم لبني الحارث بن كعب على بني دارم، وإياه عني الفرزدق بقوله:
  هل تذكرون بلاءكم يوم الصفا                      أو تذكرون فوارس المأمور. في الحديث:  خير المال مهرة مأمورة وسكة مأبورة  . قال أبو عبيد: أي كثيرة النتاج والنسل، والأصل مؤمرة، من آمرها الله. وقال غيره: إنما هو مهرة مأمورة للازدواج والإتباع، لأنهم أتبعوها مأبورة فلما ازدوج اللفظان جاؤوا بمأمورة على وزن مأبورة، كما قالت العرب: إني آتيه بالغدايا والعشايا، وإنما يجمع الغداة غدوات، فجاؤوا بالغدايا على لفظ العشايا تزويجا للفظين، ولها نظائر. وقال الجوهري: والأصل فيها مؤمرة على مفعلة، كما قال صلى الله عليه وسلم:  ارجعن مأزورات غير مأجورات  ، وإنما هو موزوات من الوزر، فقيل: مأزورات على لفظ مأجورات ليزدوجا.
 وقال أبو زيد: مهرة مأمورة هي التي كثر نسلها، يقولون: أمر الله المهرة، أي كثر ولدها، وفيه لغتان أمرها فهي مأمورة، وآمرها فهي مؤمرة.
 وروى مهاجر عن علي بن عاصم، مهرة مأمورة، أي نتوج ولود، وفي الاساس ومن المجاز: مهرة مأمورة، أي كثيرة النتاج، كأنها أمرت به، وقيل لها كوني نثورا فكانت. أو لغية،كما سبق، أي إذا كانت من أمرها الله فهي مأمورة، كنصر، وقد تقدم عن أبي عبيد وغيره انهما لغتان. يقال: تأمر عليهم فحسنت إمرته، أي تسلط.
 واليأمور، بالياء المثناة التحتية كما في سائر النسخ، ومثله في التكملة عن الليث، والذي في اللسان وغيره من الأمهات بالمثناة الفوقية كنظائرها السابقة، والأول الصواب: دابة برية لها قرن واحد متشعب في وسط رأسه، قال الليث: يجري على من قتله في الحرم والإحرام إذا صيد الحكم، انتهى. وقيل: هو من دواب البحر، أو جنس من الأوعال، وهو قول الجاحظ، ذكره في باب الأوعال الجبلية والأيايل والأروى، وهو اسم لجنس منها بوزن اليعمور.
 والتآمير هي الأعلام في المفاوز ليهتدي بها، وهي حجارة مكومة بعضها على بعض، الواحد تؤمور بالضم، عن الفراء. وبنو عيد بن الآمري، كعامري: قبيلة من حمير نسب إليه النجائب العيدية، وقد تقدم في الدال المهملة.
 ومما يستدرك عليه: الأمير: ذو الأمر، والأمير: الآمر، قال:
  والناس يلحـون الأمـير إذا هـم                      خطئوا الصواب ولا يلام المرشد. ورجل أمور بالمعروف نهو عن المنكر.
 والمؤتمر: المستبد برأيه، ومنه قولهم: أمرته فأتمر، وأبى أن يأتمر. وأمر أمارة، إذا صير علما. والتأمير: تولية الإمارة. وقالوا: في وجه مالك تعرف أمرته، محركة، وهو الذي تعرف فيه الخير من كل شيء، وأمرته زيادته وكثرته. وما أحسن أمارتهم، أي ما يكثرون ويكثر أولادهم وعددهم.
 وعن الفراء: الأمرة: الزيادة والنماء والبركة، قال: ووجه الأمر أول ما تراه، وقال أبو الهيثم: تقول العرب: في وجه المال تعرف أمرته، أي نقصانه، قال أبو منصور: والصواب ما قال الفراء، وقال ابن بزرج: قالوا: في وجه مالك تعرف أمرته، أي يمنه، وأمارته مثله، وأمرته، بفتح فسكون.
 وقالوا:
  يا حبـذا الإمـاره                      ولو على الحجاره. ومرني، بمعنى: أشر علي. وفلان بعيد من المئمر قريب من المئبر، وهو المشورة: مفعل من المؤامرة. والمئبر: النميمة. وفلانة مطيعة لأميرها: زوجها.
 وفي الحديث. ذكر:  ذو أمر  ، محركة وهو موضع بنجد من ديار غطفان، قال مدرك بن لأي.

  تربعـت مـواسـلا وذا أمـر                      فملتقى البطنين من حيث انفجر. وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم خرج إليه لجمع محارب، فهرب القوم منه إلى رؤوس الجبال، وزعيمهم دعثور بن الحارث المحاربي، فعسكر المسلمون به.
 وذو أمر، مثله مشددا: ماء أو قرية من الشام. والأميرية، ومحلة الأمير: قريتان بمصر.
 تذييل: قال الله عز وجل:  وإذا أردنا أن نهلك قرية أمرنا مترفيها ففسقوا فيها  ، قال ابن منظور: أكثر القراء  أمرنا  ، وروى خارجة عن نافع:  آمرنا  بالمد، وسائر أصحاب نافع رووه عنه مقصورا. وروى عن أبي عمرو:  أمرنا  ، بالتشديد، وسائر أصحابه رووه بتخفيف الميم وبالقصر، وروى هدبة عن حماد بن سلمة عن ابن كثير بالتشديد، وسائر الناس رووه عنه مخففا، وروى سلمة عن الفراء: من قرأ:  أمرنا  خفيفة فسرها بعضهم أمرنا مترفيها بالطاعة ففسقوا فيها، أن المترف إذ أمر بالطاعة خالف إلى الفسق، قال الفراء: وقرأ الحسن:  آمرنا  ، وروي عنه:  أمرنا  ، قال وروي عنه انه بمعنى أكثرنا، قال: ولا نرى أنها حفظت عنه، لأنا لا نعرف معناها هنا، ومعنى آمرنا بالمد أكثرنا، قال: وقرأ أبو العالية: أمرنا، وهو موافق لتفسير ابن عباس، وذلك أنه قال: سلطنا رؤساءها ففسقوا، وقال الزجاج نحوا مما قال الفراء، قال: ومن قرأ:  أمرنا  بالتخفيف، فالمعنى أمرناهم بالطاعة ففسقوا، فإن قال قائل: ألست تقول: أمرت زيدا فضرب عمرا، والمعنى أنك أمرته أن يضرب، فهذا اللفظ لا يدل على غير الضرب، ومثله قوله:  أمرنا مترفيها ففسقوا فيها  أمرتك فعصيتني، فقد علم أن المعصية مخالفة الأمر، وذلك الفسق مخالفة أمر الله، وقرأ الحسن:  أمرنا مترفيها  على مثال علمنا، قال ابن سيده: وعسى أن تكون هذه لغة ثالثة قال الجوهري: معناه أمرناهم بالطاعة فعصوا، قال: وقد تكون من الإمارة، قال: وقد قيل: أمرنا مترفيها: كثرنا مترفيها، والدليل على هذا قول النبي صلى الله عليه وسلم:  خير المال سكة مأبورة أو مهرة مأمورة  ، أي مكثرة.
 تكميل:

  وإذا أمرت من أمر قلت: مر، وأصله اؤمر فلما اجتمعت همزتان وكثر استعمال الكلمة حذفت الهمزة الأصلية، فزال الساكن فاستغني عن الهمزة الزائدة، وقد جاء على الأصل، وفي التنزيل العزيز:  وأمر أهلك بالصلاة  ، وفيه:  خذ العفو وأمر بالعرف  . وفي التهذيب: قال الليث: ولا يقال: أومر فلانا ولا أوخذ منه شيئا، ولا أوكل. إنما يقال: مر وكل وخذ، في الابتداء بالأمر، استثقالا للضمتين، فإذا تقدم قبل الكلام واو أو فاء قلت: وأمر، فأمر، كما قال عز وجل:  وأمر أهلك بالصلاة  ، فأما كل من أكل يأكل فلا يكاد يدخلون فيه الهمزة مع الفاء والواو، ويقولون: وكلا، وخذا، وارفعاه فكلاه، ولا يقولون: فأكلاه، قال: وهذه أحرف جاءت عن العرب نوادر، وذلك أن أكثر كلامها في كل فعل أوله همزة، مثل أبل يأبل، وأسر يأسر، أن يكسروا يفعل منه، وكذلك أبق يأبق فإذا كان الفعل الذي أوله همزة ويفعل منه مكسورا مردودا إلى الأمر، قيل: إيسر فلان، إيبق يا غلام، وكان أصله إأسر بهمزتين، فكرهوا جمعا بين همزتين فحولوا إحداهما ياء، إذ كان ما قبلها مكسورا، قال: وكان حق الأمر من أمر يأمر وأخذ يأخذ وأكل يأكل أن يقال: أؤمر، أؤخذ، أؤكلء، بهمزتين، فتركت الهمزة الثانية وحولت واوا للضمة، فاجتمع في الحرف ضمتان بينهما واو، والضمة من جنس الواو، فاستثقلت العرب جمعا بين ضمتين وواو، وطرحوا همزه و الواو، لأنه بقي بعد طرحهما حرفنا فقالوا: مر فلانا بكذا وكذا وخذ من فلان، وكل، لم يقولوا: أكل وأخذ ولا أمر، كما تقدم، فإن قيل: لم ردوا وأمر إلى أصلها ولم يردوا كلا ولا خذا?. قيل: لسعة كلام العرب، ربما ردوا الشيء إلى أصله، وربما بنوه على ما سبق له، وربما كتبوا الحرف مهموزا، وربما كتبوه على ترك الهمزة وربما كتبوه على الإدغام، وربما كتبوه على ترك الإدغام، وكل ذلك جائز واسع.
 العرب تقول: أمرتك أن تفعل، ولتفعل، وبأن تفعل، فمن قال: أمرتك بأن تفعل فالباء للإلصاق، والمعنى وقع الأمر بهذا الفعل ومن قال: أمرتك أن تفعل ، فعلى حذف الباء، ومن قال: أمرتك لتفعل فقد اخبرنا بالعلة التي لها وقع الأمر. والمعنى أمرنا للإسلام.
 وقوله عز وجل:  أتى أمر الله فلا تستعجلوه  قال الزجاج: أمر الله ما وعدهم به من المجازاة على كفرهم من أصناف العذاب، والدليل على ذلك قوله تعالى:  حتى إذا جاء أمرنا وفار التنور  ، أي جاء ما وعدناهم به، وكذلك قوله تعالى:  أتاها أمرنا ليلا أو نهارا فجعلناها حصيدا  ، وذلك أنهم استعجلوا العذاب واستبطؤوا أمر الساعة فأعلم الله أن ذلك في قربه بمنزلة ما قد أتى، كما قال عز وجل:  وما أمر الساعة إلا كلمح البصر أو هو أقرب  .

### Türkçe

**الأمر** bilinen (ma‘rûf)tir; o, **النهي**’nin zıddıdır; **الإمار** ve **الإيمار** gibi; dilde birincisinin, garîb ehlinin ise ikincisinin ilk harfi kesreli olmak üzere; şeyhimiz ikisini de inkâr etti ve sonuncuyu garipsedi; ben onu Ebü’l-Hasen el-Ahfeş’ten buldum; dedi ki: “Kesre ile **أمر**: ‘Falan oğullarının malı **إيمارا** oldu’: malları çoğaldı.” O hâlde musannifin sözünde bakış ve teemmül vardır.

**الآمرة**; o, **العافية** gibi, **العاقبة** ve **الخاتمة** gibi **فاعلة** üzerine gelmiş kaynaklardan biridir.

Onu emretti ve onu onunla emretti; sonuncusu Kurâ‘dan; harfin hazfi üzere “onu ona emretti”: ona **أمرا** ve **إمارا** emreder.

Ve **آمره** (med ile); bütün nüshalarda böyledir; o, “onu emretti”de bir lugattır; Ebû Ubeyd dedi ki: “Onu med ile **آمرته** ve **أمرته** iki lugattır; ‘onu çoğalttım’ mânâsında.” Ve gelecektir.

Böylece **فأتمر**; yani onun emrini kabul etti; ve denir: “Hayır ile **ائتمر**”; sanki nefsi onu onunla emretmiş de o da kabul etmiştir.

**الصحاح**’ta: “Ve **ائتمر** emri”; yani ona imtisal etti; İmru’ul-Kays dedi ki:

Ve kişi üzerine, imtisal ettiği şey koşar.
**الأساس**’ta: “Bana emrettiğin şeye **ائتمرت**: imtisal ettim.”

Büyük bir **أمر** vuku buldu; yani hâdise; çoğulu **أمور**; bunun dışında başka bir vezin üzere kırılmaz; aziz tenzilde: “Dikkat edin, işler (**الأمور**) Allah’a döner.” Ve denir: “Falanın **أمر**’i düzgündür; ve onun **أمور**’u düzgündür.”

Usûl musanneflerinde cem‘de fark vâki olmuştur; dediler ki: **الأمر** **النهي**’nin zıddı mânâsında olursa cem‘i **أوامر**’dir; şe’n mânâsında olursa cem‘i **أمور**’dur; fakihlerin çoğu bunun üzerinedir; ve kavimlerin dillerinde cârî olan budur. Şeyhimiz bazı usûl hâşiyelerinde metni şu olanı tahkik etti: “**أمور** ve **أوامر**’in vâhidi hakkında ihtilâf ettiler; usûlcüler dedi ki: **الأمر** ‘tahsis edici söz’ mânâsında olursa **أوامر** üzere cem‘ olunur; ‘fiil veya şe’n’ mânâsında olursa **أمور** üzere cem‘ olunur. Onlara muvafakat eden bilinmez; ancak Cevherî, ‘Onu şununla **أمرا** emretti; cem‘i **أوامر**’dir’ sözünde (muvafakat etmiştir). Ama Ezherî ise dedi ki: ‘**الأمر** **النهي**’nin zıddıdır; **الأمور**’un vâhididir.’ **المحكم**’de: ‘**الأمر** ancak **أمور** üzere cem‘ olunur’; ve nahivcilerden hiçbiri ‘**فعل**’in **فواعل** üzere cem‘ olunduğunu, yahut üçlülerden bir şeyin **فواعل** üzere cem‘ olunduğunu zikretmedi.” Sonra şeyhimiz, **شرح البرهان**’dan teemmül edilmesi gereken bir söz nakletti.

**المصباح**’ta: “**الأمر**’in cem‘i **أوامر**’dir; insanlar böyle konuşur. İmamlardan onu sahih gören vardır ve te’vilinde der ki: ‘**الأمر** **مأمور به**’dir; sonra mef‘ûl fâ‘ile çevrildi; ‘**أمر** **عارف**’ denildiği gibi, aslı **معروف** iken; ve ‘**عيشة** **راضية**’ denildiği gibi, aslı **مرضية** iken; ve bunun dışındakiler; sonra **فاعل** **فواعل** üzere cem‘ olundu; böylece **أوامر**, **مأمور**’un cem‘idir.” Bazıları der ki: “**أوامر** üzere cem‘ olundu; onunla **الأمر**’in ‘hâl’ mânâsındaki **الأمر**’den ayrılması için; çünkü o **فعول** üzere cem‘ olunur.”

**الأمر**: “Falan bize velâyet etti” mânâsında **أمر فلان علينا**: **يأمر**; ve **أمر**; ve **أمر** (üçlü hareke ile), velî olunca. Şeyhimiz dedi ki: **الفصيح**’te fetha ile iktisar etti; İbnü’l-Kattâ‘ dammeyi nakletti; başkaları kesreyi rivayet etti; bir cemaat onu inkâr etti.

Dedim ki: Onun **الفصيح**’ten naklettiği şeye gelince; Sa‘leb, Ferrâ’dan nakletti: “Bu, Haccâc bize velâyet ettiğinde idi” mîm’in fethasıyla. Kesre ve dammeye gelince; onları imamlardan birden fazlası nakletmiştir; dediler ki: “Falan kesre ile **أمر** oldu ve damme ile **أمر** oldu”; yani emir oldu. Kesre üzere şu beyti şâhid getirdiler:

**قد أمر المهـلـب.**
**فكرنبوا ودولبـوا.**
**وحيث شئتم فاذهبوا.**
İsim **الإمرة**’dir; kesre ile; o da **الإمارة**’dır. Ondandır Talha hadisi: “Belki amcaoğlunun **إمرة**’si seni kötüleştirdi.”

Cevherî’nin “kaynak” sözü: vehimdir. Şeyhimiz dedi ki: Bunun gibisiyle ona itiraz etmek uygun değildir; zira o, belki onu, benzerlerinde masdariyyet söyleyenin görüşüne göre masdar olmak bakımından murad etti; **النشدة** ve benzerlerinde olduğu gibi; dediler ki: o, “kaybolanı aradı”nın masdarıdır; yahut onu muzâf hazfi üzere getirdi; yani kesre ile **الإمرة**’nin ism-i masdarı; yahut, onların ıstılahına bir aşinalığı olan kimseye gizli olmayan diğer şeyler.

Denir: “Onun üzerinde itaat edilen bir **أمرة** vardır”; yalnız fetha ile; ondan bir defalık için; yani **الأمر**’den; yani “Benim üzerimde bir **أمرة** vardır; onda ona itaat ederim”; ve “**إمرة**” deme; kesre ile; **الإمرة** ancak velâyettendir; **التهذيب** ve **الصحاح** ve **شروح الفصيح**’te böyledir. **الأساس**’ta: “Ve benim üzerimde itaat edilen bir **أمرة** vardır”; yani “Bana bir defa emredesin de sana itaat edeyim.”

**الأمير**: meliktir; emrinin nüfûzu sebebiyle. Ve o, yani dişisi, tâ’ ile **أميرة**’dir.

Abdullah b. Hemmâm es-Selûlî dedi ki:

Ve eğer Remle ile yahut Hind ile gelselerdi, müminlerimizin **أميرة**’sine biat ederdik.
Şeyhimiz dedi ki: Bu, câhiliyede kadınların tevliyesi olarak bulunan şeye binâendir; şeriat onu men etmiş olsa da, kararlaştırıldığı üzere. **الإمارة** ile kesre arasında (fark vardır); çünkü o velâyetlerdendir; ve o, harfler ve san‘atlar kabiline ilhak edilmiştir. Ve fetha ile de gelir; bu, inkâr ettikleri şeydendir; dediler ki: o bilinmez; **الفصيح** ve şerhlerinde olduğu gibi; şeyhimiz söyledi. **اللسان** sahibi ve başkası ikisini de zikretti; öyleyse teemmül et. Çoğulu **أمراء**’dır.

**الأمير**: âmânın kılavuzudur; çünkü onun işine mâlik olur. Ondandır A‘şâ’nın sözü:

Eğer gencin yol göstericisi beldelerde mızrağın başı olursa, **الأمير**’e itaat etti.
**الأمير**: komşudur; ona boyun eğmesi sebebiyle.
**الأمير**: o, **المؤامر**’dir; yani müşâvir. Hadiste: “Meleklerden **أميري** Cebrâil’dir”; yani işimin sahibi ve velîm. Ve her kim müşâveretine ve **مؤامرته**’sine sığındığın kimse ise o senin **أمير**’indir.
**الأمير**: **المؤمر**’dir; **معظم** gibi; mülk verilen. Denir: “Falan onun üzerine **أمر** etti”; onu emir kılınca.

**المؤمر**: alâmetlerle belirlenmiş olandır; denildi ki: o, **الموسوم**’dur. Ve **سنان مؤمر**: yani belirlenmiş. İbn Mukbil dedi ki:

Ve içimizde, himâyemizi koruyan ve zırhlı yiğide, **الزاعبي المؤمرا**’yı giydiren vardı.
**المؤمر**: içine bir **سنان** konulduğunda **القناة**’dır. Araplar der ki: “**أمر** mızrağını”; yani içine bir **سنان** koy.

**المؤمر**: musallat olandır. Hâlid, **الزاعبي المؤمر**’i tefsirinde dedi ki: o, musallat olandır; ve **الزاعبي** bütününün itişmesiyle sallanan mızraktır; sanki onun arkası önünde akar. Ondan denildi: “Yüküyle **يزعب** geçti”; itişip kakışır olduğunda. Onu Asma‘î’den nakletti.

Aziz tenzilde: “Allah’a itaat edin, resule itaat edin ve sizden olan **أولي الأمر**’e (de).” Dediler ki: **أولو الأمر**: reisler ve âlimlerdir; müfessirlerin onda çok sözleri vardır.

Ve “şey **أمر** oldu”, **فرح** gibi; **أمرا** ve **أمرة**; ikisinde de hareke ile: çoğaldı ve tamam oldu. İbnü’l-Kattâ‘ onda dammeyi de nakletti. Musannif **البصائر**’de dedi ki: “Kavim **أمر** oldu”, **سمع** gibi: çoğaldılar; bu, onların çoğaldıklarında “emir sahibi” olmaları sebebiyledir; zira onlara, onları sevk ve idare edecek bir sâis lâzımdır; o hâlde o, **فرح** gibi **أمر**’dir. Dedi ki:

Yahut yavrusu, **أمر** olmayan bir aile.
İsim **الإمر**’dir. Ve “**زرع أمر**”: çok (ekin); Lihyânî’den. Hasan okudu: “**أمرنا مترفيها**” “**علمنا**” misali üzere. İbn Sîde dedi ki: “Umulur ki bu üçüncü bir lugat olsun.” A‘şâ dedi ki:

Soylu, doğuran; her mübârek; **أمرون**; **القعدد**’in payını miras almazlar.
Ve denir: “Allah onları **أمر** etti de **فأمروا** oldular”; yani çoğaldılar.

Denir: “**أمر** (iş) **أمر** etti; **يأمر** **أمرا**”; şiddetlendiğinde. İsim **الإمر**’dir; kesre ile. Ve Araplar der: “Şer, **أمر**’dir.”

Ondandır Ebû Süfyân hadisi: “İbn Ebî Kebşe’nin işi (**أمر**) gerçekten **أمر** etti ve şe’ni yükseldi”; Peygamber صلى الله عليه وسلم’i kastediyor. Ondandır İbn Mes‘ûd hadisi: “Câhiliyede derdik ki: ‘Falan oğulları **أمر** etti’; yani çoğaldılar.”

Ve adam **أمر** etti, o da **أمر**’dir: davarı çoğaldı; Ebû’l-Hasen dedi ki: **أمر** Benû falan: malları çoğaldı.

Ve Allah onu **آمره** etti, med ile; ve onu **أمره** etti, “onu yardım etti” gibi; bu bir lugattır. Ama onların sözü: “ve **مهرة مأمورة**”, daha önce ünsiyet edilmiş olan ittibâ‘ üzere (gelir); bunun benzeri çoktur. Ebû Ubeyd dedi ki: Med ile **آمرته** ve **أمرته** iki lugattır, “onu çoğalttım” mânâsında; ve o **أمر** etti, yani çoğaldı: böylece onların sözü takdiri üzere çıktı: “falan bildi ve ben ona onu bildirdim”; Ya‘kūb dedi ki: onu ondan başkası söylemedi; yani onun nesli ve davarı çoğaldı. Ve **الأساس**’ta: “Benû falan, **أمروا** ettikten sonra azaldı”; ve bir meselde: “من قل ذل ومن أمر فل” ve “onun malı elbette **أمر**’dir; ve onunla ahdim (tanışıklığım) varken o **زمر** idi.” Ve **الأمر** ( **كتف** gibi): mübârek adamdır; mal ona yönelir. Ve kadın **أمرة**: kocasına karşı mübârektir; hepsi çokluktandır. İbn Büzerc’den: adam **أمر** ve kadın **أمرة**; ikisi de uğurlu oldukları zaman. Ve adam **إمر** ve **إمرة**, **إمع** ve **إمعة** gibi; kesre ile, ikisi de fetha ile de gelir; birincisi meftûh olarak; Ferrâ’dan: görüşü zayıf, ahmak. Ve **اللسان**’da: adam **إمر** ve **إمرة**: zayıf, görüşü yok. Ve **التهذيب**’te: aklı yok; işinin tamamında, ondan ne isterse, her bir kimseye muvafakat eder. Ve **اللسان**’da: “ancak ona emrettiğim şey (hariç)”, ahmaklığından. İmru’ul-Kays dedi ki:
  Ve **إمر** olan, rüsûh sahibi değildir;                      bağlanınca, istemeyerek, arkadaş edinir.
Ve denir: adam **إمر**: görüşü yoktur; böylece her emredene **يأتمر** eder ve ona itaat eder. Secî‘ söyleyen dedi ki: “Şi‘râ sefer olarak doğduğunda, onda ne **إمرة** ne de **إمرا** salıverme.” Şemmer dedi ki: mânâsı: develer içinde, onları tedbir eden, aklı olmayan bir adam salıverme. Âdem aleyhisselâm hadîsinde: “من يطع **إمرة** لا يأكل ثمرة”. İbnü’l-Esîr dedi ki: o, zayıf görüşlü ahmaktır; başkasına “**مرني بأمرك**” der; yani ahmak bir kadına itaat eden hayırdan mahrum kalır; bunun benzeri **الأساس**’tadır; dedi ki: ve bazen **الإمرة** erkeğe de ıtlak olunur; **الهاء** mübâlağa içindir; denir: adam **إمرة**. Sa‘leb, “adam **إمر**” sözünde dedi ki: oğlağa benzetildi. Ve ikisi de: koyun yavrularının küçüğü; yani ona da ıtlak olunur; ve denildi: ikisi de keçi yavrularının iki küçüğüdür.

Ve Araplar, adamı yoklukla vasfettiklerinde ona derler: “onun ne **إمر**’i ne **إمرة**’si var”; yani onun ne koçu ne de dişi kuzusu var; ve denildi: onun hiçbir şeyi yok. Ve **الإمر**: koç; ve **الإمرة**: dişi kuzu; koç erkektir, dişi kuzu dişidir.

Ve **الأمرة**, harekeli: taşlar. Ebû Zübeyd, Osman b. Affân’ı (Allah ondan razı olsun) mersiye ettiği bir kasîdeden:
  Nefsim için yazık! Eğer onların zannettikleri                      hak ise; bugün benim “ah!” çekişim neyi geri çevirir?
  Eğer Osman, üstünde **أمر** ile akşamladıysa                      tepenin en yüksek kısmı üzerinde, dişi develerin gözlerini gözeten erkek deve gibi.
**الأمر**’i, dişi develerinin gözlerini gözeten aygıra benzetti.

İbn Sîde dedi ki: **الأمرة**: alâmettir. Başkası dedi ki: **الأمرة**: taşlardan, çöllerin alâmetlerinden küçük sancaktır; o, hemzenin ve mîmin fethası iledir. **الأمرة** ayrıca: tepeciktir. İbn Şümeyl dedi ki: **الأمرة**, dağın üstünde, geniş, minare gibidir; ev gibi ve daha büyüktür; gökteki boyu kırk kamedir; Âd ve İrem zamanında yapılmıştır; bazen onların birinin temeli ev gibi olur; ancak o, taşlar yığılmıştır; bazısı bazısının üstündedir; aralarındaki en yapışık olanı çamur iledir; ve sen onu sanki yaratılış (tabiî) gibi görürsün. Hepsinin cem‘i: **أمر**.

Ferrâ dedi ki: denir: “onda **أمر** yok”; yani alâmet yok. Ebû Amr dedi ki: **الأمرات**: alâmetlerdir; tekili **أمرة**’dir. Başkası dedi ki: ve **أمارة** da **أمرة** gibidir. Ve **الأمارة** ve **الأمار**, ikisinin fethasıyla: vaad edilen zaman ve sınırlandırılmış vakittir. Ve İbnü’l-A‘râbî, **الأمارة** ile vakti umûmîleştirdi; dedi ki: **الأمارة**: vakittir; sınırlandırılmış mı sınırlandırılmamış mı tayin etmedi.

**الأمار**: taşlardan, çöllerin alâmetlerinden küçük sancaktır. Humeyd dedi ki:
  Toplanmış bir düzlükte; sanki ondan bir **أمارة**                      belirdiğinde, bir erkek deve salınarak yürür.

Ve sayılan her alâmet, o **أمارة**’dır. Ve dersin: “o, benimle senin arandaki **أمارة**’dır”; yani alâmet. Ve şu beyit okundu:
  Gündüz güneşi doğduğunda, o                      sana selâm verişimin **أمارة**’sıdır; öyleyse selâm ver.
‘Accâc dedi ki:
  Onu hilesiyle geri çevirdiğinde, geri döndü                      **أمار**’a ve müddetimin **أمار**’ına.
İbn Berrî dedi ki: “müddetimin **أمار**’ı” izâfet iledir; ve “**ردها**”daki merfû zamir, Allah Teâlâ’ya döner; der ki: Allah, nefsimi hilesi ve kudretiyle, müddetimin bitiş vaktine geri çevirdiğinde.

İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Hüdâyı gönderin; ve onunla aranızda **يوم أمار** kılın.” **الأمار** ve **الأمارة**: alâmettir. Ve denildi: **الأمار**, **الأمارة**’nın cem‘idir; ondan diğer hadîs: “Sefer için bir **أمارة** var mı?”

Ve **أمر إمر**, kesre ile: **أمر** (kesre ile) şeyin adı; “**أمر** (kesre ile) etti” (yani) şiddetlendiği zaman; yani inkâr edilen acayip. Recez söyleyen dedi ki:
  Akranlar benden inkârı buldu;                      belâ, belâlı; **إدا إمـرا**.
Ve aziz tenzîlde: “لقد جئت شيئا **إمرا**”. Ebû İshâk dedi ki: yani inkârdan büyük bir şey getirdin. Ve denildi: **الأمر** (kesre ile): büyük çirkin iştir. Ve denildi: acayiptir. Dedi ki: ve “**نكرا**”, onun “**إمرا**” demesinden daha azdır; çünkü gemidekileri boğmak, bir tek nefsi öldürmekten daha inkâr edilendir. İbn Sîde dedi ki: Kisâî, **إمرا** mânâsının: belâlı, inkâr edilen, acayip bir şey olduğuna gitti; ve onu onların sözü “kavim **أمر** etti”den iştikak etti; çoğaldıkları zaman.

Denir: “onda, yani evde, harekeli **أمر** ve **تأمور** yok”; bu Ebû Zeyd’dendir; hemzeli. Ve **تؤمور**, sonuncuda damme ile; bu İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **التاء** ikisinde de zâiddir; hemze ile ve onsuz. Râzî ve başkaları ikisini de tesbit etti ve artırdı: **وتؤمري**; yani “bir kimse”. Şeyhimiz, **شرح نظم الفصيح**’te bu kabilden birçok lafızda istitrâd etti; onlardan: “onda **شفر** ve **شفرة** ve **طوئي** ve **طاوي** ve **طووي** ve **طؤوي** ve **طؤري** ve **دوري** ve **داري** ve **دبيج** ve **آرم** ve **أرم** ve **أريم** ve **إرمي** ve **أيرمي** ve **نمي** ve **دعوي** ve **دبي** ve **كتيع** ve **كتاع** ve **ديار** ve **ديور** ve **كراب** ve **وابن** ve **نافخ ضرمة** ve **وابر** ve **عين** ve **عائنة** ve **لا عريب** ve **لا صافر**.” Dedi ki: bu harflerin hepsinin mânâsı: “bir kimse”. Bunların hepsini **كتاب المعالم**’ın sahibi, ve **المطرز** **كتاب الياقوت**’ta, ve İbnü’l-Enbârî **كتاب الزاهر**’de, ve İbnü’s-Sikkît, ve İbn Sîde **العويص**’te rivayet etti; ve bazısı bazısına artırdı. Musannif, onların bir kısmını yerlerinde zikretti ve güzel buldu; öyleyse bu mahalde şeyhimizin şerhine müracaat et; çünkü o genişletti ve fayda verdi.

Ve **الائتمار**: müşâveredir; **الموؤامرة** ve **الاستئمار** ve **التأمر** gibi, **التفعل** üzere; ve **التآمر** **التفاعل** üzere. Ve onu işinde **آمره** etti, ve **وامره** etti, ve onu **استأمره** etti: ona danıştı. Başkası dedi ki: “işimde ona **آمرته** ettim, **مؤامرة** olarak”; ona danıştığım zaman. Avam der ki: “ona **وامرته** ettim.”

Ve **المؤامرة**’den: müşâvere. Hadîste: “**آمروا النساء في أنفسهن**”; yani onları evlendirmelerinde onlara danışın. İbnü’l-Esîr dedi ki: onda “**وامرته**” de denir; fakat fasih değildir. Ömer hadîsinde: “**آمروا النساء في بناتهن**”; o, nefislerini hoş tutma cihetindendir; ve ülfete daha çağırıcıdır; ve anne rızası olmaksızın olursa ikisi arasında vahşetin vuku bulmasından korku içindir; çünkü kızlar annelere daha meyillidir; ve onların sözünü işitmede daha rağbet edilendir. **المتعة** hadîsinde: “**فآمرت نفسها**”; yani ona danıştı ve onu **استأمرتها** etti.

Ve denilir: **تأمروا على الأمر** ve **ائتمروا**: çekiştiler ve görüşlerini bir araya getirdiler. Ve tenzilde: **إن الملأ يأتمرون بك ليقتلوك**. Ebû Ubeyde dedi: yani sana karşı danışırlar; Zeccâc dedi: onun sözü **يأتمرون بك**’in manası: onların bazısı bazısına seni öldürmeyi emreder. Ebû Mansûr dedi: kavim **ائتمر** etti ve **تآمروا** ettiler; bazısı bazısına emrettiği zaman; nitekim denilir: kavim **اقتتل** etti ve **تقاتلوا** ettiler, ve **اختصموا** ve **تخاصموا**; ve **يأتمرون بك**’in manası: bazısı bazısına seni öldürmeyi ve senin öldürülmende emreder; dedi: ama onun sözü **وائتمروا بينكم بمعروف** ise, manası—Allah daha iyi bilir—şudur: bazınız bazınıza bir ma‘rûfu emretsin. Ve Şemmer, Ömer hadisinin tefsirinde—Allah ondan razı olsun—dedi: **الرجال ثلاثة: رجل غذا نزل به أمر ائتمر رأيه**; dedi: manası, istediğini yapmaya girişmeden önce görüş edindi ve kendi nefsiyle danıştı. Dedi: ve ondandır A‘şâ’nın sözü:

**لا يدري المكذوب كيف يأتمر.**
Yani: nasıl bir görüş edinecek ve kendi nefsiyle danışacak ve onun üzerine bağlayacak?

**الائتمار**: bir şeye azmetme/niyetlenme; ve bununla Kuteybe, Yüce Allah’ın sözü **إن الملأ يأتمرون بك**’i tefsir etti: yani sana niyetlenirler; ve şu beyti şahit getirdi:

**اعلمن أن كل مؤتـمـر                      مخطئ في الرأي أحيانا.**
Diyor ki: danışma olmaksızın bir işe girişen, bazen hata eder. Ve Nemer b. Tevleb’in yahut İmru’ül-Kays’ın sözünü tefsir edenin sözü hatadır:

**أحار بن عمرو فؤادي خمر                      ويعدو على المرء ما يأتمر.**
Yani: eğer doğru olmayan bir işe niyetlenirse, o ona saldırır da onu helâk eder. Dedi: danıştığı şey, kişiye nasıl saldırır; hâlbuki danışma berekettir? Ancak muradı şudur: kişiye, şerden niyetlendiği şey saldırır. Ve yine Yüce Allah’ın sözü **وائتمروا بينكم بمعروف** hakkında dedi: yani ona niyetlenin ve onun üzerine azmedin. Dedi: eğer Ebû Ubeyde’nin Yüce Allah’ın sözü **إن الملأ يأتمرون بك** hakkında dediği gibi olsaydı—yani sana karşı danışırlar—şöyle derdi: **يتأمرون بك**.

Ebû Mansûr dedi: caizdir ki denilsin: falan kimse **ائتمر** etti görüşünü; aklını, kendisine gelecek doğru hususunda danıştığı zaman. Ve görüşünü **يأتمر** eden, bir defa isabet eder, başka bir defa hata eder. Dedi: onun sözü **يأتمرون بك**’in manası: yani bazısı bazısına senin hakkında—yani seni öldürmek hakkında—emreder; Kuteybe’nin “sana niyetlenirler” manasındadır sözünden daha güzeldir.

Ve Lisân’da: **المؤتمر**: görüşünde tek başına davranan; ve denildi: o, söze önce atılan kimsedir; ve denildi: yapacağı bir işe niyetlenen kimsedir. Ve ondandır hadis: **:لا يأتمر رشدا**; yani kendi nefsinden bir rüşd getirmez. Ve danışma olmaksızın bir fiil yapan herkes için denilir: **ائتمر**; sanki nefsi ona bir şeyi emretti de o da ona **ائتمرها** etti; yani ona itaat etti.

Denilir: sen, **تأمورك**’unu daha iyi bilensin. **التأمور**: kap/kab; muradı: sende olanı sen daha iyi bilirsin.

Denildi: **التأمور** nefistir; çünkü o emredicidir. Ebû Zeyd dedi: denilir: senin **تأمورك** bunu bilmiştir; yani nefsin bunu bilmiştir. Ve Evs b. Hacer dedi:

**أنبئت أن بني سحيم أولجوا                      أبياتهم تأمور نفس المنذر.**
Asma‘î dedi: yani onun nefsinin özü; ve onu öldürmüşlerdi. Denildi: nefsin **تأمور**’u: onun hayatıdır.

Denildi: akıldır; ve ondandır onların sözü: onu, benim **بتأموري** ile tanıdım. **التأمور**: kalbin kendisi; **الأمر**’den **تفعول** veznindedir. Ve ondandır onların sözü: senin **تأمورك**’unda bir harf, kabında ondan daha hayırlıdır. Denildi: **التأمور**: onun tanesi, hayatı, kanı ve pıhtısıdır; ve bununla bazıları, Amr b. Ma‘dîkerib’in sözünü tefsir etti: “**أسد في تأمورته**”; yani yiğitliğinin şiddetinde ve kalbinde.

Ve bazen şarap kılınır, bazen boya kılınır; benzetme üzere. Yahut **التأمور** mutlak olarak kandır; benzetme üzere; bunu Asma‘î söyledi. Ve aynı şekilde safran; benzetme üzere; bunu Asma‘î söyledi.

**التأمور**: çocuk ve onun kabı. **التأمور**: kralın veziri; emrinin nüfuzu sebebiyle. **التأمور**: cariyelerin yahut çocukların oyunu; Sa‘leb’den. **التأمور**: râhibin hücresi ve onun nâmûsu.

Mecazdandır: kuyuda **تأمور** yok; yani sudan bir şey yok. Ebû Ubeyd dedi: bu, onların “evde **تأمور** yok” sözleri üzerine kıyastır; yani onda kimse yoktur. Ve Fârisî bunu, hemzelenen ve hemzelenmeyen hususunda nakletti.

**التأمور**: aslanın ini ve gizlendiği yeri; Sa‘leb’den; ve o, **التأمورة** da’dır. Ve denilir: aslandan, onun **تأموره**’unda, mihrabında ve çalılığında sakın. Ve Ömer b. Hattâb—Allah ondan razı olsun—Amr b. Ma‘dîkerib’e Sa‘d hakkında sordu; o da dedi: **أسد في تأمورته**; yani ininde. Ve o, aslında hücredir; onu aslan için ödünç aldı. Ve denildi: bu kelimenin aslı Süryânîcedir.

**التأمور**: şarabın kendisi; kalp kanına benzetme üzere. **التأمور**: ibrik. A‘şâ, bir meyhaneciyi vasfederek dedi:

**وإذا لها تأمـورة                      مرفوعة لشرابها.**
Ve onu hemzelemedi.

Denildi: **التأمور**: içine şarap konulan küçük kap; **التأمورة** gibi. Bu dörtte vezni **تفعول** yahut **تفعولة**’dır. İbn Sîde dedi: Arapların sözünde **فعلول** bulunmadığından, bu bütününde **التاء**’nın زائد olduğuna hükmettik. Ve bu, onun zikredildiği yerdir; Cevherî’nin vehmettiği gibi değil. Ve bu, اشتقاق ehlinin mezhebidir; o vakit vezni **فاعول** ve **فاعولة** olur. Musannifin, İbn Sîde’ye tâbi olarak seçtiği şeye, sarf imamlarının çoğu meyletti.

Ve **التأموري** ve **التأمري** ve **التؤمري**—sonuncusunda zamme ile—insandır. Dersin ki: bu kadından daha güzel bir **تأمريا** görmedim. Ve denildi: o, nefiy/inkâr lafızlarındandır; önceki **تأموري**’de bir lugattır; ve onda umumilik doğru görülmüştür; musannifin zahiri üzere; bunu şeyhimiz söyledi.

Ve **آمر** ve **مؤتمر**: acûz günlerinin sonu. **الآمر**: onlardan altıncısıdır; **المؤتمر**: onlardan yedincisidir. A‘râbî Ebû Şibl dedi:

**كسع الشتاء بسبعة غبـر                      بالصن والصنبر والوبر.**
**وبآمر وأخيه مؤتـمـر                      ومعلل وبمطفئ الجمر.**
Sanki ikisinin ilki, insanlara sakınmayı emreder; diğeri de göçmek yahut kalmak hususunda onlarla danışır. Ve Tehzîb’de: Buştî dedi: acûz günlerinden birine **آمرا** adı verildi; çünkü insanlara ondan sakınmayı emreder; ötekine de **مؤتمرا** adı verildi. Ezherî dedi: bu hatadır; ancak ona **آمرا** adı verildi; çünkü insanlar onda, göçmek yahut kalmak için bazısı bazısına **يؤامر** eder; ve **المؤتمر**’i güne niteleme kıldı; manası: onda **يؤتمر** olunur; nitekim denilir: uyuyan gece; yani onda uyunur; ve esen gün; yani onda rüzgâr eser; ve bunun benzeri çoktur. Ve hiç kimse demedi ve bir Arab’dan işitilmedi: onu **ائتمرته** ettim; yani onu haberdar ettim; bu bâtıldır. Ve **المؤتمر** lâm ile ve lâm’sız **مؤتمر**: muhrimdir. İbnü’l-A‘râbî şu beyti şahit getirdi:

**نحن أجرنـا كـل ذيال قـتـر                      في الحج من قبل دآدى المؤتمر.**
Bunu Sa‘leb rivayet etti. Çoğulu: **مآمر** ve **مآمير**. İbnü’l-Kelbî dedi: Âd, muharreme **مؤتمرا** adını verirdi; Safer’e **ناجرا**; Rebî‘u’l-evvel’e **خوانا**; Rebî‘u’l-âhir’e **بصانا**; Cemâde’l-ûlâ’ya **ربى**; Cemâde’l-âhire’ye **حنينا**; Receb’e **الأصم**; Şa‘bân’a **عاذلا**; Ramazân’a **ناتقا**; Şevvâl’e **وعلا**; Zilkade’ye **ورنة**; Zilhicce’ye **برك**.

Ve **إمرة**—**إمعة** gibi—: **د**. Urve b. el-Verd dedi:

**وأهلك بين إمرة وكير.**
**إمرة** ayrıca: bir dağ. Bekrî dedi: **إمرة** himâsı, Ganî ve Esed’indir; ve o, Darıyye himâsının en aşağısıdır. Osman, sadaka develeri için onu himâ kıldı; ve o bugün Âmir b. Sa‘saa‘a’nındır. Ve Habîb b. Şevzeb dedi: himâ, Osman devrinde Darıyye himâsı idi; koyunlar altı mil otlatılırdı; sonra insanlar onda artırdılar da **إمرة**’de bir **خيال** oldu ve **أسود العين**’de bir **خيال** oldu. **الخيال**: onların dikip üzerine siyah elbiseler koydukları ağaçlardır; onun himâ olduğunu bilinsin diye.

Ve **وادي الأمير**—küçültme ile—: **ع**. Râ‘î dedi:

**وأفزعن في وادي الأمير بعـدمـا                      كسا البيد سافي القيظة المتناصر.**

Ve **يوم المأمور** (el-Me’mûr günü), Benî’l-Ḥâriṯ b. Kaʿb’ın Benî Dârim’e karşı (kazandığı) gündür; bunu el-Ferazdak şu sözüyle kastetmiştir:

  “**هل تذكرون بلاءكم يوم الصفا                      أو تذكرون فوارس المأمور**.”

Hadiste: “Hayrü’l-mâl (malın hayırlısı) **مهرة مأمورة** ve **سكة مأبورة**’dur.”

Ebû ʿUbeyd dedi ki: Yani doğumu ve nesli çok olan; aslı **مؤمرة**’dir; “Allah onu **آمرها** (emretti)”den (gelir). Başkası dedi ki: Bu ancak çiftleşme ve peşine takılma için **مهرة مأمورة**’dur; çünkü ona **مأبورة**’yu tâbi kıldılar; iki lafız çiftleşince **مأمورة**’yı **مأبورة** vezni üzere getirdiler; nitekim Araplar: “Ben ona **بالغدايا** ve **العشايا** ile gelirim” der; hâlbuki **الغداة** ancak **غدوات** diye cem‘ edilir; iki lafzı eşleştirmek için **الغدايا**’yı **العشايا** lafzı üzere getirdiler; bunun benzerleri vardır.

El-Cevherî dedi ki: Bunun aslı **مؤمرة**’dir, **مفعلة** üzere; nitekim (Peygamber) صلى الله عليه وسلم: “**ارجعن مأزورات غير مأجورات**” dedi; hâlbuki o **موزوات**’tır, **الوزر**’den; iki lafız eşleşsin diye **مأزورات**’ı **مأجورات** lafzı üzere söylediler.

Ebû Zeyd dedi ki: **مهرة مأمورة** nesli çoğalan (kısrak yavrusu)dur; “Allah kısrak yavrusunu **أمر** etti” derler; yani yavrusu çoğaldı. Onda iki lugat vardır: **أمرها فهي مأمورة**; ve **آمرها فهي مؤمرة**.

Muhâcir, ʿAlî b. ʿÂṣım’dan rivayet etti: **مهرة مأمورة**; yani çok doğuran, çok yavrulayan. Ve **الاساس**’ta: Mecazdan: **مهرة مأمورة**; yani doğumu çok; sanki onunla emrolunmuş gibidir; “Saçılır ol” denildi de oldu. Yahut—önce geçtiği gibi—bir lugattır; yani “Allah onu **أمرها** etti”den ise o **مأمورة**’dur; **كنصر**; ve Ebû ʿUbeyd ve başkasından ikisinin iki lugat olduğu geçmişti. Denir: **تأمر عليهم** da **فحسنت إمرته**; yani tasallut etti.

Ve **اليأمور**; alttan ikili **الياء** ile—diğer nüshalarda olduğu gibi—; **التكملة**’de el-Leys’ten de böyledir. **اللسان** ve diğer ana kaynaklarda ise üstten ikili ile, önceki benzerleri gibi; birincisi doğrudur: Başının ortasında dallanmış tek boynuzu olan yabanî bir hayvan. El-Leys dedi ki: Haremde ve ihramda onu öldürenin üzerine—avlanırsa—hüküm (ceza) cereyan eder; bitti. Ve denildi ki: Deniz hayvanlarındandır; yahut dağ keçilerinden bir cinstir; bu Câḥiẓ’in sözüdür; onu dağ keçileri, geyikler ve **الأروى** babında zikretti; **اليعمور** vezninde onlardan bir cinsin adıdır.

Ve **التآمير**; çöllerde kendisiyle yol bulunsun diye (dikilen) alâmetlerdir; birbirinin üstüne yığılmış taşlardır; tekili **تؤمور** (ḍamm ile); el-Ferrâ’dan. Ve Benû ʿÎd b. el-Âmirî—**كعامري** gibi—: Ḥimyer’den bir kabiledir; ona **النجائب العيدية** nisbet edilmiştir; ve **الدال**’da (مهملة) geçmişti.

Ve ona ilâve olarak (şu da) istidrâk edilir: **الأمير**: emrin sahibi; ve **الأمير**: emreden. Dedi ki:

  “**والناس يلحـون الأمـير إذا هـم                      خطئوا الصواب ولا يلام المرشد**.”

Ve **رجل أمور بالمعروف نهو عن المنكر**.

Ve **المؤتمر**: kendi görüşüyle müstebid olan; ondan onların sözü: **أمرته فأتمر**; ve **أبى أن يأتمر**. Ve **أمر أمارة**; bir alâmet kıldığı zaman. Ve **التأمير**: emirliği tevliye etmek. Ve dediler: “Malının yüzünde **أمرته**’sini tanırsın”; harekeli; o, her şeyden hayrı tanıdığın şeydir; ve **أمرته**’si onun artması ve çokluğudur. “Onların **أمارتهم**’i ne güzeldir”; yani ne çok artırırlar ve çocukları ve sayıları çoğalır.

El-Ferrâ’dan: **الأمرة**: artış, büyüme ve bereket. Dedi ki: **وجه الأمر** ilk gördüğündür. Ebû’l-Heysem dedi ki: Araplar: “Malın yüzünde **أمرته**’sini tanırsın” der; yani onun eksilmesini. Ebû Manṣûr dedi ki: Doğru olan el-Ferrâ’nın dediğidir. İbn Büzerc dedi ki: Dediler: “Malının yüzünde **أمرته**’sini tanırsın”; yani onun uğurunu; ve **أمارته** de onun gibidir; ve **أمرته**; fetha sonra sükûn ile.

Ve dediler:

  “**يا حبـذا الإمـاره                      ولو على الحجاره**.”

Ve **مرني**; yani: bana işaret et. Ve falan, **المئمر**’den uzak, **المئبر**’e yakın; o, danışmadır: **المؤامرة**’den **مفعل**. Ve **المئبر**: kovuculuk (söz taşıma). Ve falanca, **لأميرها**’sına itaatkârdır: kocası.

Ve hadiste zikredildi: **ذو أمر**; harekeli; Necd’de Ġaṭafân diyarından bir yerdir. Mudrik b. Le’ey dedi ki:

  “**تربعـت مـواسـلا وذا أمـر                      فملتقى البطنين من حيث انفجر**.”

Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم, Muḥârib’in topluluğuna (karşı) ona çıkmıştı; kavim ondan dağların başlarına kaçtı; reisleri Muḥâribî Duʿṯûr b. el-Ḥâriṯ idi; Müslümanlar orada konakladı.

Ve **ذو أمر**; bunun gibi, şeddeli: Şam’da bir su yahut bir köy. Ve **الأميرية** ve **محلة الأمير**: Mısır’da iki köydür.

Zeyl: Allah عز وجل dedi ki: “**وإذا أردنا أن نهلك قرية أمرنا مترفيها ففسقوا فيها**.” İbn Manẓûr dedi ki: Kurrânın çoğu **أمرنا** (okudu). Ḫârice, Nâfiʿ’den **آمرنا** (med ile) rivayet etti; Nâfiʿin diğer ashabı onu ondan kısaltılmış olarak rivayet etti. Ebû ʿAmr’dan **أمرنا** (teşdîd ile) rivayet edildi; diğer ashabı onu mîm’i hafifletmekle ve kısaltmakla rivayet etti. Hudbe, Ḥammâd b. Seleme’den, İbn Keṯîr’den teşdîd ile rivayet etti; insanların geri kalanı onu ondan hafif olarak rivayet etti. Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti: Kim **أمرنا**’yı hafif okursa, bazısı onu “mütreflerine itaati emrettik de orada fısk ettiler” diye tefsir etti; çünkü müترف itaate emrolununca fıska muhalefet eder. El-Ferrâ dedi ki: el-Ḥasan **آمرنا** okudu; ondan **أمرنا** da rivayet edildi. Dedi ki: Ondan “çoğalttık” mânasında olduğu rivayet edildi. Dedi ki: Onun ondan korunmuş olduğunu görmeyiz; çünkü burada mânasını bilmiyoruz. **آمرنا**’nın med ile mânası: çoğalttık. Dedi ki: Ebû’l-ʿÂliye **أمرنا** okudu; bu, İbn ʿAbbâs’ın tefsirine uygundur; çünkü o dedi ki: Reislerini musallat kıldık da fısk ettiler. Ez-Zeccâc, el-Ferrâ’nın dediğine yakın bir şey söyledi. Dedi ki: Kim **أمرنا**’yı tahfîf ile okursa, mânası: onlara itaati emrettik de fısk ettiler. Eğer bir söyleyen derse: “Sen ‘**أمرت زيدا فضرب عمرا**’ dersin; mânası onu vurmasını emrettindir; bu lafız vurmadan başkasına delâlet etmez.” Bunun benzeri onun sözü: “**أمرنا مترفيها ففسقوا فيها**”; “Sana emrettim de bana isyan ettin”; isyanın emre muhalefet olduğu bilinmiştir; işte o fısk, Allah’ın emrine muhalefettir. El-Ḥasan: “**أمرنا مترفيها**”yı “**علمنا**” misali üzere okudu. İbn Sîde dedi ki: Umulur ki bu üçüncü bir dildir. El-Cevherî dedi ki: Mânası: onlara itaati emrettik de isyan ettiler. Dedi ki: **الإمارة**’den de olabilir. Dedi ki: “**أمرنا مترفيها**: müترفlerini çoğalttık” denilmiştir; bunun delili Peygamber صلى الله عليه وسلم’in sözü: “**خير المال سكة مأبورة أو مهرة مأمورة**”; yani çoğaltıcı.

Tekmîl:

  Ve **أمرت**’ten emir (sigası) verdiğinde “**مر**” dersin; aslı **اؤمر**’dür. İki hemze birleşince ve kelimenin kullanımı çoğalınca aslî hemze hazfedildi; sâkin kalkınca zâid hemzeden müstağnî olundu. Asıl üzere de gelmiştir. Aziz tenzîlde: “**وأمر أهلك بالصلاة**”; ve onda: “**خذ العفو وأمر بالعرف**.” **التهذيب**’de: el-Leys dedi ki: “Falanı **أومر**” denmez; ondan bir şey **أوخذ** (diye) de denmez; ve **أوكل** (de denmez). Ancak “**مر** ve **كل** ve **خذ**” denir; emre başlarken, iki ḍammeyi ağır görerek. Eğer sözden önce bir **واو** yahut **فاء** gelmişse “**وأمر**”, “**فأمر**” dersin; nitekim عز وجل: “**وأمر أهلك بالصلاة**” dedi. Ama **أكل**’den **يأكل** olan her (fiilde) **فاء** ve **واو** ile hemzeyi neredeyse sokmazlar; “**وكلا**” ve “**خذا**” ve “**وارفعاه فكلاه**” derler; “**فأكلاه**” demezler. Dedi ki: Bunlar Araplardan nâdir olarak gelmiş harflerdir. Çünkü onların sözünün çoğu, başı hemze olan her fiilde—**أبل يأبل** ve **أسر يأسر** gibi—ondan **يفعل**’i kırık yapmalarıdır; yine **أبق يأبق** böyledir. Eğer başı hemze olan fiil ve ondan **يفعل** kırık olup emre iade edilirse: “**إيسر** falan”, “**إيبق** ey oğlan” denir; aslı **إأسر** idi, iki hemze ile; iki hemzeyi bir araya getirmeyi kerih gördüler de—öncesi kesreli olduğundan—onlardan birini **ياء**’ya çevirdiler. Dedi ki: **أمر يأمر** ve **أخذ يأخذ** ve **أكل يأكل**’den emrin hakkı, iki hemze ile “**أؤمر**”, “**أؤخذ**”, “**أؤكلء**” denmesiydi; ikinci hemze terk edildi ve ḍamme için **واو**’ya çevrildi; böylece harfte aralarında **واو** bulunan iki ḍamme toplandı; ḍamme **واو** cinsindendir; Araplar iki ḍamme ile **واو**’yu bir araya getirmeyi ağır gördüler ve hemzesini ve **واو**’yu attılar; çünkü ikisini attıktan sonra iki harf kaldı; böylece “Falanı şununla şununla **مر**” ve “Falancadan **خذ**” ve “**كل**” dediler; “**أكل**” ve “**أخذ**” ve “**أمر**” demediler; geçtiği gibi. Eğer denirse: “Niçin **وأمر**’ü aslına döndürdüler de **كلا** ve **خذا**’yı döndürmediler?” Denir ki: Arapların sözünün genişliğindendir; bazen şeyi aslına döndürürler, bazen onu önceki hâli üzere bina ederler; bazen harfi hemzeli yazarlar, bazen hemzeyi terk üzere yazarlar; bazen idğamlı yazarlar, bazen idğamı terk üzere yazarlar; bunların hepsi câiz, geniştir.

Araplar: “Sana yapmanı emrettim” der: **أمرتك أن تفعل**; ve **ولتفعل**; ve **وبأن تفعل**. Kim “**أمرتك بأن تفعل**” derse, **الباء** ilṣâk içindir; mânası: emir bu fiil ile vuku buldu. Kim “**أمرتك أن تفعل**” derse, **الباء**’nın hazfi üzeredir. Kim “**أمرتك لتفعل**” derse, bize emrin kendisi için vuku bulduğu illet ile haber vermiştir. Mânası: İslâm için emrettik.

Ve onun sözü عز وجل: “**أتى أمر الله فلا تستعجلوه**.” Ez-Zeccâc dedi ki: Allah’ın emri, onların küfürleri üzerine cezalandırma olarak kendilerine vaad ettiği azap çeşitleridir. Bunun delili şu sözdür: “**حتى إذا جاء أمرنا وفار التنور**”; yani kendilerine vaad ettiğimiz şey geldi. Yine onun sözü تعالى: “**أتاها أمرنا ليلا أو نهارا فجعلناها حصيدا**”; bu, onların azabı acele istemeleri ve kıyamet işini ağırdan saymaları sebebiyledir; Allah bunun yakınlığını, gelmiş olan şey menzilesinde olduğunu bildirdi; nitekim عز وجل dedi ki: “**وما أمر الساعة إلا كلمح البصر أو هو أقرب**.”
