# أمس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أمس

أمس، مثلثة الآخر، من ظروف الزمان مبنية على الكسر، إلا أن ينكر أو يعرف، وربما بني على الفتح، نقله الزجاجي في أماليه. وقال ابن هشام على القطر: إن البناء على الفتح لغة مردودة، وأما البناء على الضم فلم يذكره أحد من النحاة. ففي قول المصنف حكاية التثليث نظر حققه شيخنا، وهو اليوم الذي قبل يومك الذي أنت فيه بليلة. قال ابن السكيت: تقول: ما رأيته مذ أمس، فإن لم تره يوما قبل ذلك قلت: ما رأيته مذ أول من أول من أمس، وقال ابن برزج: ويقال: ما رأيته قبل أمس بيوم، يريد من أول من أمس، وما رأيته قبل البارحة بليلة. وفي الصحاح: أمس اسم حرك آخره لالتقاء الساكنين، واختلفت العرب فيه، فأكثرهم يبنيه على الكسر معرفة، ومنهم من يعربه معرفة، وكلهم يعربه إذا دخل عليه الألف واللام أو صيره نكرة أو أضافه. قال ابن بري: اعلم أن أمس مبنية على الكسر عند أهل الحجاز، وبنو تميم يوافقونهم في بنائها على الكسر في حال النصب والجر، فإذا جاءت أمس في موضع رفع أعربوها فقالوا: ذهب أمس بما فيه، لأنها مبنية، لتضمنها لام التعريف، والكسرة فيها لالتقاء الساكنين، وأما بنو تميم فيجعلونها في الرفع معدولة عن الألف واللام، فلا تصرف للتعريف والعدل، كما لا تصرف سحرا إذا أردت به وقتا بعينه، للتعريف والعدل، قال واعلم أنك، إذا نكرت أمس أو عرفتها بالألف واللام أو أضفتها أعربتها، فتقول في التنكير: كل غد صائر أمسا، وتقول في الإضافة ومع لام التعريف: كان أمسنا طيبا، وكان الأمس طيبا. قال: وكذلك لو جمعته لأعربته. وسمع بعض العرب يقول: رأيته أمس، منونا، لأنه لما بني على الكسر شبه بالأصوات، نحو غاق فنون وهي لغة شاذة. ج، آمس، بالمد وضم الميم. وأموس، بالضم، وآماس كأصحاب، وشاهد الثاني قول الشاعر:
  مرت بنا أول من أموس                      تميس فينا مشية العروس

  قال الزجاج: إذا جمعت أمس على أدنى العدد قلت: ثلاثة آمس، مثل فلس وأفلس، وثلاثة آماس، مثل فرخ وأفراخ، فإذا كثرت فهي الأموس، مثل فلس وفلوس. ومما يستدرك عليه: آمس الرجل: خالف. قال أبو سعيد: والنسبة إلى أمس إمسي، بالكسر، على غير قياس، وهو الأفصح. قال العجاج:
  وجف عنه العرق الإمسي وروي جواز الفتح عن الفراء، كما نقله الصاغاني. والمأموسة: النار، في قول الأحمر الباهلي، ولم يسمع إلا في شعره، وهي الأنيسة والمأنوسة، كما سيأتي. وأماسية، بفتح الهمزة وتخفيف الميم، كورة واسعة ببلاد الروم، منها: العز محمد بن عثمان بن صالح رسول الأماسي الدمشقي الحنفي، سمع في الحجاز على أبيه، وتوفي سنة 798، وولده محمد ممن سمع.

### Türkçe

**أمس**; sonu üç türlü (harekeli) olan; zaman zarflarındandır, kesre üzere mebnîdir; ancak inkâr edilirse veya marife kılınırsa (böyle değildir); bazen de fetha üzere mebnî kılınmıştır; bunu **الزجاجي** kendi **أماليه**’sinde nakletmiştir. İbn Hişâm **القطر** üzerine dedi ki: fetha üzere bina, reddedilmiş bir dildir; amma zamme üzere bina ise, nahivcilerden hiçbiri onu zikretmemiştir. Öyleyse musannifin teslîs hikâyesinde bir nazar vardır; bunu şeyhimiz tahkik etti. Ve o, içinde bulunduğun gününden önceki gecesiyle, senin içinde bulunduğun günden önceki gündür. İbnü’s-Sikkît dedi ki: dersin: **ما رأيته مذ أمس**; eğer onu bundan önce bir gün görmediysen dersin: **ما رأيته مذ أول من أول من أمس**. İbn Berzec dedi ki: ve denilir: **ما رأيته قبل أمس بيوم**; **أول من أمس**’den murad eder; ve **ما رأيته قبل البارحة بليلة**. Ve **الصحاح**’ta: **أمس** bir isimdir; iki sâkinin karşılaşması sebebiyle sonu harekeli kılındı; Araplar onda ihtilaf ettiler: onların çoğu onu marife olarak kesre üzere mebnî kılar; onlardan kimi onu marife olarak i‘rab eder; hepsi de ona **الألف واللام** girdiğinde yahut onu nekre kıldığında yahut onu izafet yaptığında i‘rab eder.

İbn Berî dedi ki: bil ki **أمس** Hicaz ehli yanında kesre üzere mebnîdir; Benû Temîm, nasb ve cerr hâlinde onu kesre üzere bina etmede onlara muvafakat eder; **أمس** ref‘ mevkiinde geldiğinde ise onu i‘rab ederler; şöyle derler: **ذهب أمس بما فيه**; çünkü o mebnîdir; **لام التعريف**’i tazammun etmesi sebebiyle; ondaki kesre de iki sâkinin karşılaşması sebebiyledir. Amma Benû Temîm, ref‘te onu **الألف واللام**’dan ma‘dûl kılar; bu yüzden ta‘rîf ve ‘adl sebebiyle sarf olunmaz; tıpkı belirli bir vakti murad ettiğinde **سحرا**’nın ta‘rîf ve ‘adl sebebiyle sarf olunmaması gibi. Dedi ki: ve bil ki sen, **أمس**’i nekre kıldığında yahut onu **الألف واللام** ile marife kıldığında yahut onu izafet yaptığında onu i‘rab edersin; nekre kılmada şöyle dersin: **كل غد صائر أمسا**; izafette ve **لام التعريف** ile şöyle dersin: **كان أمسنا طيبا** ve **كان الأمس طيبا**. Dedi ki: onu cem‘ etsen de onu i‘rab ederdin. Bazı Araplardan şu işitildi: **رأيته أمس**; tenvinli; çünkü o kesre üzere bina kılınınca seslere benzetildi; **غاق** gibi; tenvinli; bu ise şâz bir dildir.

Cem‘i: **آمس**; medd ile ve **الميم**’in zammıyla. Ve **أموس**; zamm ile. Ve **آماس**; **أصحاب** gibi. İkincinin şahidi şairin sözü:
  مرت بنا أول من أموس                      تميس فينا مشية العروس

**الزجاج** dedi ki: **أمس**’i en az sayıya göre cem‘ ettiğinde dersin: **ثلاثة آمس**; **فلس** ve **أفلس** gibi; ve **ثلاثة آماس**; **فرخ** ve **أفراخ** gibi; çoğalınca ise o **الأموس**’tur; **فلس** ve **فلوس** gibi.

Ona istidrâk olunanlardandır: **آمس الرجل**: muhalefet etti. Ebû Sa‘îd dedi ki: **أمس**’e nisbet **إمسي**’dir; kesre ile; kıyasa göre olmaksızın; ve o daha fasîhtir. **العجاج** dedi ki:
  وجف عنه العرق الإمسي

Ve fethanın cevazı **الفراء**’dan rivayet olundu; **الصاغاني**’nin naklettiği gibi. Ve **المأموسة**: ateştir; **الأحمر الباهلي**’nin sözünde; yalnız onun şiirinde işitildi; ve o **الأنيسة** ve **المأنوسة**’dir; geleceği üzere.

Ve **أماسية**; hemzenin fethası ve **الميم**’in tahfîfi ile; Rûm beldelerinde geniş bir kûredir; ondan: **العز محمد بن عثمان بن صالح رسول الأماسي الدمشقي الحنفي**; Hicaz’da babası üzerine semâ‘ etti; 798 senesinde vefat etti; ve oğlu Muhammed, semâ‘ edenlerdendir.
