# أمل (أ-م-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Mülle üstü dikilmiş dolu çuval, melle doldurmak demek, sonuna kadar doldurmak demektir

- Harfler: أ - م - ل
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءمل · امل

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَمَلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Emel | 1 | 1 | [18:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/ayet/18:46.md) |
| [الْأَمَلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%84%D9%8F.md) | الْفَعَلُ | Emel | 1 | 1 | [15:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/ayet/15:3.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (17 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Boğazdaki küçük dil demektir
2. [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
3. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sevb dış elbise demektir
4. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
5. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
6. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
7. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların malları
8. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
9. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
10. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Oğullar
11. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
12. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
13. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
14. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
15. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
16. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أمل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md), [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md), [منى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [يئس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Uzak bir mesafeye veya zamana yayılan beklenti, dikkatle bakma ve uzun kum sırtı |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanı eyleme sevk eden veya hakikatten alıkoyacak denli ileriye ertelenen uzun erimli arzu |
| Çekirdek Özet 3 | Ufkun sonuna yönelen zihinsel tasavvurun somut amellerle kalıcı bir istikamete bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca olumsuz bir oyalanma (tûl-i emel) sayılarak meşru umut ve yapıcı vizyon boyutunun yok sayılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أم | Bir yöne yönelme, hedef gözetme, asıl ve merkez olma; nitekim [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) kastetmek ve öne geçmek, [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md) belirli bir menzile ve sona uzanmak, [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) hedefe güvenle varmak anlamındadır. | ل | Çekirdeğin taşıdığı yönelme ve kastetme hareketine değnek ve sınır çekme işlevine bağlı olarak uzama, mesafeyi sabırla gözetleme ve son noktayı zihinde sabitleme nüansı katarak anlamı uzun süreli beklentiye dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan içsel iradeyi, zihnin öncelikli kastını ve yönlendirici enerjiyi kurar. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Arzunun ve tasavvurun sürekliliğini, iç dünyadaki dalgalanmayı ve zamana yayılan akışı ifade eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Zihindeki akışı belirli bir menzile sevk eder, beklentiyi bir hedefe bağlar ve mesafeyi tayin eder. |
| أمل | Gücün ve yönelişin bir hedefe doğru kesintisiz akarak uzanması | Zihnin belirli bir gayeye odaklanarak gözünü ufka dikmesi, mesafeyi ve zamanı aşarak bir gayeye tutunması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde ana kum kütlesinden ayrılıp bir mil veya günlerce uzayıp giden yüksek kum sırtı (el-amîl); ayrıca bir noktaya gözü dikip dikkati ayırmadan uzun süre bakmak (et-te'emmul). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays Muallaka’sında kökü dikkatle bakma ve gözü dikip gözetleme anlamında kullanır: تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ / تحمّلْنَ بالعَلْياءِ من فَوْق جُرْثُـمِ |
| Erken Arapça kullanım | Çöl Araplarının geniş arazideki mesafeyi tarif ederken kullandığı darbımesel: قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde أمل kökü, zihinsel bir niyetin ve uzun vadeli yönelişin uzamsal genişlemeyle örtüştüğü bir semantik alana oturur. Kökün İbranicedeki muhtemel akrabaları doğrudan umut anlamından ziyade emek sarf etme, çaba gösterme ve bir yükü taşıyarak yorulma (*‘-m-l*) çizgisiyle kesişir; Arapçada ise hemzeli biçim içselleştirilmiş bir zihinsel bekleyişe, dikkat kesilmeye ve geniş bir zamansal ufka odaklanmıştır. Çöl coğrafyasının getirdiği uzamsal genişlik (kum tepesinin göz erimince uzanması), zaman boyutuyla birleşerek gerçekleşmesi uzun süreye bağlı arzuların taşınmasını doğurmuştur. Fonetik açıdan genizsi ve akıcı seslerin birleşimi, içten dışa doğru uzanan ve kolayca tükenmeyen zihinsel bir gerilimi temsil eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Uzun kum hattı ve dikkatle gözetleme | Fiziksel uzama (el-amîl) ve görmede sebat etme (te'emmul), zaman içinde zihinsel bir umuda ve beklentiye (emel) dönüşmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Kuzeybatı Sami dillerindeki yönelme ve emek kökleri | İbranicedeki emek ve zahmet anlamı ile Arapçadaki uzun süreli beklenti arasında zihinsel meşguliyet ve çaba bağı bulunmaktadır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda bu üçlü kök için doğrulanmış ortak bir dış kök tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Gesenius, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أمل | Anlamlı | Uzun süreli beklenti, umut | Bir şeyin olmasını zaman içinde sabırla veya arzuyla beklemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [الم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D9%85.md) | Anlamlı | Acı, sızı | Bedenin veya ruhun duyduğu şiddetli elem ve keder. | Kur'an'da geçer; zihinsel gerilim ve meşakkat boyutuyla temas eder. |
| [مأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D9%84.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim için bağımsız bir kök kaydı yoktur. | Kur'an'da geçmez; mühmeldir. |
| [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) | Anlamlı | Dolmak, doldurmak | Bir kabın veya mekanın hacmini tamamen kaplamak; ileri gelen topluluk. | Kur'an'da geçer; hacimce son sınıra ulaşmayı ifade eder. |
| [لأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A3%D9%85.md) | Anlamlı | Birleştirmek, onarmak, uzlaştırmak | Yarayı kapatmak, arayı düzeltmek; zırh giymek. | Kur'an'da geçmez; parçaları birbirine bitiştirme hareketidir. |
| [لمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%A3.md) | Anlamlı | İşaret etmek, almak | Bir şeyi az miktarda almak veya elle işaret etmek. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde nadir kullanımlı müsta'mel köktür. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أمل | Merkez | Geleceğe dair zihinsel beklenti | Geniş bir zamansal ufka yayılan, dikkat ve tasavvur içeren uzun vadeli arzu. | Vadenin uzunluğu ve zihnin o hedefe odaklanıp derinleşmesi esastır. |
| [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) | Komşu | Umut ve korku arası beklenti | Çoğunlukla gerçekleşmesi kuvvetle muhtemel olan ve içinde saygı/kaygı barındıran umut. | أمل köküne göre daha yakın ve eyleme bitişik bir beklentidir; zıttı havftır. |
| [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | İştahlı ve acil arzu | Bir menfaate anında veya güçlü bir açgözlülükle yönelen şiddetli istek. | أمل gibi uzun vadeye değil, nesnenin kendisine duyulan doğrudan çekime dayanır. |
| [منى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | Ham hayal, kuruntu | Gerçekleşme ihtimali zayıf veya temelsiz olan soyut arzu ve tasavvurlar. | أمل hakiki bir hedefe veya derin tefekküre dayanabilirken [منى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) temelsiz kuruntudur. |
| [يئس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) | Zıt | Umutsuzluk, beklentinin kesilmesi | Bir şeyin gerçekleşme ihtimaline dair zihinsel bağın ve arayışın tamamen kopması. | Beklenti ufkunun sıfırlanması ve zihnin yönelişinin sona ermesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أمل | Geniş ufuklu beklenti, uzun vadeli umut | Ufka yayılan zihinsel tasavvuru ve tefekkürle bakmayı içerir. | Kesin |
| Latince | Spes, Exspectatio | Umut, bekleyiş | Geleceğe dair iyimser bekleyişi karşılar ancak uzun kum sırtı gibi uzamsal derinliği taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Long-term hope, expectation, aspiration | Uzun vadeli umut, beklenti, gaye | Geleceğe dönük hedefi verir; kökteki teemmül (dikkatle tefekkür etme) boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Hoffnung, Erwartung, Fernziel | Umut, beklenti, uzak hedef | Uzak bir gayeye yönelişi iyi ifade eder; zihinsel oyalanma nüansını bağlama göre kazanır. | Güçlü |
| Fransızca | Espoir, espérance, attente | Umut, bekleyiş | Arzu edilen bir gayeye yönelmeyi karşılar, Arapçadaki uzayıp giden kum şeridi somutluğunu vermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| el-Emel (الْأَمَلُ) | İnsanı hakikatten alıkoyan, dünyevi oyalanmaya sevk eden uzun vadeli arzu | İnkarcıların dünyevi ihtiraslara dalarak uyarıları ertelemeleri bağlamı (Hicr [15:3](https://lisan.digital/tr/ayet/15:3.md)). |
| Emel (أَمَلًا) | Ahirete dönük, salih amellerin neticesine bağlanan meşru ve kalıcı umut | Dünya hayatının geçici süslerine karşı kalıcı değerlerin ve nihai gayenin üstünlüğü bağlamı (Kehf [18:46](https://lisan.digital/tr/ayet/18:46.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret inancı ve ecel telakkisi | İnsanın ecelini unutarak bitimsiz bir gelecek kurgulaması ve bunun tevbeyi geciktirmedeki etkisi. | Ecelin kesinliği karşısında zihnin sonsuzluk vehmine kapılması. |
| Fıkıh | Vasiyet, vakıf ve borçlar hukuku | Kişinin geleceğe matuf tasarruflarında ömrün muhtemel sınırları ile hukuki sorumluluk dengesi. | Hakların ertelenmeksizin ifası ve geleceğe yönelik belirsizliklerin sınırlandırılması. |
| Tefsir | Ahlaki ve varoluşsal yöneliş | Ayetlerde geçen emel lafzının yerilen oyalanma ile övülen uhrevi gaye arasındaki ayrımı. | Dünyaya hasredildiğinde aldatıcı, salih amele bağlandığında yapıcı vizyon. |
| Hadis | Zühd ve nefis terbiyesi | Peygamberimizin yere çizdiği dörtgen, ortadaki insan ve dışarı taşan emel çizgisi tasviri. | İnsanın fıtri zaafı olan tûl-i emel (bitimsiz arzu) hastalığının tespiti. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret merkezli varoluş vizyonu | Baki olan değerlere bağlanan nihai gaye | İnsanı anlık hazlardan kurtarıp kalıcı mükâfata sevk etme | Emel fani dünyaya yönelirse gaflet, ebedi hayata yönelirse istikamet üretir. | Kesin |
| İlmi | Metodolojik düşünme ve araştırma | Teemmül (dikkatli tefekkür ve gözlem) | Hadiseleri yüzeysel değil, derinlemesine ve sonunu görerek inceleme | İlim adamının acelecilikten kurtularak verileri uzun vadeli tahlil etmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet yönetimi ve stratejik planlama | Uzun erimli vizyon ve jeopolitik ufuk | Toplumu anlık krizlerden koruyup geleceğe hazırlama | Yöneticinin günübirlik kaygıları aşıp nesiller boyu sürecek istikrarı hedeflemesi. | Güçlü |
| İktisadi | Yatırım, tasarruf ve kaynak yönetimi | Uzun vadeli sermaye birikimi ve kalkınma gayesi | Tüketim çılgınlığını dizginleyip kalıcı değer üretimine yönelme | Kaynakların anlık tüketime değil, geleceği inşa edecek alanlara tahsisi. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptot ve sonsuza ıraksama (matematiksel limit) | Bir fonksiyonun eğrisinin belirli bir eksene doğru sonsuza kadar yaklaşması fakat sonlu bir noktada onu kesemeyip ufka doğru uzayıp gitmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Teleolojik motivasyon ve geleceğe dönük tasavvur (psikoloji/sosyoloji) | Bireyin veya toplumun eylemlerini mevcut durumdan ziyade zihinde kurgulanan uzak geleceğe göre organize etmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca pasif bir hayalperestlik veya sadece kınanmış bir oyalanma (tûl-i emel) olarak görülüp pozitif vizyon boyutunun dışlanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem inkarcıyı alıkoyan dünyevi kuruntuyu hem de müminin salih amellerini üzerine bina ettiği en hayırlı nihai gayeyi ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın geleceğe yönelik tüm hedeflerinin dinen yerildiği zannına kapılarak miskinliğe düşülmesi veya hedefsiz bir dindarlık kurgulanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın eylemlerinin motor gücü olan gelecek tasavvurunun istikametini belirler; hayatın geçici süsleriyle ebedi hakikatler arasındaki tercihi temellendirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünya-ahiret karşılaştırması yapan, insanın yaratılışındaki zaafları ve inkarcıların gaflet psikolojisini tahlil eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin hedefsiz ve vizyonsuz yaşamasını meşrulaştıran kaderci yaklaşımları düzeltir; umudun nesnesinin fani dünya değil salih amel olması gerektiğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Göz erimince uzayıp giden yüksek kum sırtı ve bir nesneye gözü dikip uzun süre dikkatle bakmak.
- Soyut anlam: Zaman ve mekan sınırlarını aşarak zihnin uzak bir gayeye kilitlenmesi, varoluşsal beklenti ve uzun erimli umut.
- Sistematik karşılık: Bireyin ve toplumun eylemlerini yönlendiren nihai teleolojik ufuk; salih amelin yöneldiği kalıcı menzil.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to \infty} \int_{0}^{t} A(\tau) \, d\tau \xrightarrow{\quad} E$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $t$ zaman parametresini, $A(\tau)$ insanın varoluşsal süreç boyunca ortaya koyduğu iradi amelleri ve eylemleri temsil eder. Zamana yayılan bu amellerin toplamı ve yönelişi, zaman sonsuza doğru genişledikçe ($t \to \infty$) nihai ufuk noktası olan ve zihinde tasavvur edilen aşkın gayeye ($E$, yani emele) doğru yakınsar. İnsanın emeli fani olana bağlandığında model ıraksayarak gayesizleşir; kalıcı olana bağlandığında ise ameller anlamlı bir limit değerde toplanır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Hicr 15:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/ayet/15:3.md) — الْأَمَلُ

ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Bırak onları; yesinler, eğlensinler ve kendilerini emel, oyalayadursun. Sonra öğreneceklerdir.

### [Kehf 18:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/ayet/18:46.md) — أَمَلًا

الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا

Meal (IK): Mal ve oğullar dünya hayatının zinetidir. Ama baki kalacak salih ameller, sevab olarak da, amel olarak da Rabbının katında daha hayırlıdır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Mülle üstü dikilmiş dolu çuval, melle doldurmak demek, sonuna kadar doldurmak demektir. Sonra yorulmak anlamındadır. Emelle yorulmadan bıkmadan bir şeyin peşine koşmak anlamındadır. Emel peşine koşulan şey manasındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الّلام والميم و و ا ي ء معهما
ل و م، م ل و، م و ل، و ل م، ل م ي، م ل ي، م ي ل، ل م أ، ل أ م، م ل أ، أ ل م، أ م ل مستعملات
لوم:
اللَّوْم: المَلامةُ، والفعْلُ: لامَ يَلومُ. ورَجُلٌ مَلُومٌ ومَليم: قد استحقّ اللَّوْم. واللَّوْماءُ: المَلامةُ، قال:
ألا يا جارتي غُضِّي		عن اللَّوْماءِ والعَذْلِ
واللَّوْمةُ: الشَّهْدةُ.
واللاّمة، بلا همزٍ، واللاّم: الهَوْلُ، قال:
ويَكادُ من لامٍ يَطـيرُ فُـؤادُهـا		إن صاح مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنَكِّسَ
ملو:
المُلاوةُ: مُلاوةُ العَيْش، تقول: إنّه لفي مُلاوةٍ من عَيْشٍ، أي: أُمْلِيَ له، ومن ذلك قيل: تملّى فلانٌ، واللَّهُ تبارك وتَعالى يُملي لمن يشاء فيؤجّله في الخفض والسّعة والأَمْن، قال: مُلاوةً مُلِّئتها كأنِّي ضاربُ صَنْجَيْ نَشْوةٍ مُغَنِّي والمَلَوان: اللّيلُ والنّهار. والمُلاوةُ: فلاة ذات حَرٍّ وسَرابٍ، وأَمْلَيْت الكتاب: لغة في أمللت.
مول:
المال: معروفٌ. وجمعُهُ: أموال. وكانت أموال العرب: أنعامهم.
ورجل مالٌ، أي: ذو مالٍ، والفِعْل: تَمَوَّل.
والمَوْلةُ: اسمُ العَنْكَبُوت.
ولم:
الوليمةُ: طعام يُتَّخَذ على عُرْسٍ، والفِعْل: أَوْلَمَ يُولِمُ.
لمي:
اللَّمَى، مقصور: من الشَّفة اللَّمْياء، وهي اللّطيفة القليلة الدّم، والنّعت: أَلْمَى ولمياء. وكذلك: لثةٌ لمياء، قليلة اللّحْم والدّم، قال ذو الرّمّة:
لمياءُ في شَفَتَيها حوّةٌ لَعَـسٌ		وفي اللِّثات وفي أنيابها شَنَبُ
ملي:
المَلِيُّ: الهويُّ من الدّهر وهو الحين الطّويل من الزّمان، ولم أسمع منه فِعْلاً ولا جَمْعاً.
والإملاءُ: هو الإملالُ على الكاتب.
ميل:
المَيْلُ: مصدر مالَ يَميل، وهو مائل.. والمَيَل: مصدر الأميل، مَيِل يَمْيَلُ مَيَلاً وهو أَمْيَل.
والمَيْلاء منْ الرّمل: عُقْدَةٌ ضَخْمةٌ مُعْتَزِلة.
والمِيلُ: مَنارٌ يُبْنَى للمُسافِر في أنْشاز الأَرْضِ وأَشْرافها.. والمِيلُ أيضاً: المِكْحال.
والأَمْيل من الرِّجال: الجبان، وهو في تفسير الأعْراب: الذي لا تُرْس معه.
لمأ:
أَلْمَأَ اللِّصُّ على الشّيء فذهب به، أي: وقع عليه ووثب.
والأَرْضُ إذا عهدتَ فيها حُفَراً، ثُمَّ رأيتها قد استوت قلت: تَلَمَّأت، قال:
وللأرض كم من صالحٍ قد تَلَمَّأَتْ		عليه فوارَتْهُ بلـمّـاعةٍ قَـفْـرِ
لأم:
اللَّئِيمُ: مصدرُه اللُّؤْم والَّلآمةُ، والفِعْلُ: لَؤُم يَلْؤُمُ.
والَّلأْمةُ: الدِّرْعُ.. تقول: استلأم الرَّجلُ، أي: لَبِسَ َلأْمَتهُ.
والَّلأْمُ من كلّ شَيءٍ: الشّديدُ.
وإذا اتّفق الشّيئان قيل: الْتَأَما.. وأَْلأَمتُ الجُرْحَ بالدّواء.. وأَْلأَمْتُ القُمْقُمَ أو الشّيء، إذا سَدَدْتَ صُدُوعَهُ.
وريشٌ لُؤامٌ: إِذا كان رِيَش به السَّهْم فالْتَأَم الظَّهران ووافق بَعْضُه بعضاً، قال:
يقلِّب سَهْماً راشَهُ بمَـنـاكـبٍ		ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجَفُ شارِفُ
ملأ:
الملأ: جماعةٌ من النّاس يجتمعون ليتشاوروا ويتحادثوا، والجميع: الأَمْلاء، قال:
وقال لها الأَمْلاءُ من كل مَعْشَرٍ		وخيرُ أقاويلِ الرِّجالِ سَديدُهـا
ومالأتُ فلاناً على الأمر، أي: كنت معه في مشورته. والممالأَة: المعاونة: مالأت على فلان، أي: عاونت عليه.
ويقال: ما كان هذا الأمرُ عن ملأٍ منّا، أي: عن تشاور واجتماع.
والمَلْءُ: من الامتلاء، والمِلءُ: الاسم، ملأته فامتلأ، وهو ملآنٌ مملوءٌ مُمْتلِىءٌ مَلِيءٌ.. وشابٌ ما لِىءُ العَيْن حُسْناً، قال: بهَجْمةٍ تَمْلأُ عَيْنَ الحاسِدِ والمُلأَةُ: ثِقَلٌ يأخذ في الرّأس كالزُّكام من امتلاء المَعِدةِ، فالرّجلُ منه مملوءٌ.. والمُلأَة: كِظّةٌ من كثرة الأكل.. والمُلأةَ:ُ فلاةٌ ذات حرّ وسراب، ويُجْمَعُ: مُلاً، مقصور.
والمُلاءةُ: الرَّيْطةُ، والجميعُ: المُلاءُ.. والمَلاءةُ: مصدر المليء الغنيّ الذي عنده ما يؤدّى، مَلْؤَ يَمْلُؤُ مَلاءَةً فهو مَليءٌ. وقَومٌ مُلآءٌ على فُعَلاء، ومن خَفَّفَ قال: مُلاءُ.
ألم:
الأَلَمُ: الوَجَعُ، والمُؤْلم: المُوجِعُ. والفِعْلُ: أَلِمَ يَأْلَمُ أَلَماً فهو: أَلِمٌ. والمجاوز: آلَمَ يُؤلِمُ إيلاماً، فهو مؤلِمٌ.
أمل:
الأَمَلُ: الرَّجاءُ، تقول: أَمَلْتُهُ آمُلُهُ، وأَمَّلْتُه أؤمّله تأميلا.
والتَّأَمُّل: التَّثَبُّتُ في النّظر، قال:
تأمّلْ خليلي هل تَرَى من ظَعائنٍ		تحمّلْنَ بالعَلْياءِ من فَوْق جُرْثُـمِ
والأَمِيل: حَبْلٌ من الرَّمْلِ معتزل، على تقدير فَعِيل، قال يصف الثَّوْر: فانصاع مَذْعُوراً وما تَصَدّفا
كالبَرْقِ يَجْتازُ أَمِيلاً أَعْرَفا وقال بعضُهم: أراد: الأَمْيَل فخفّف.

##### Türkçe

باب **الّلام** ve **الميم** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ل و م**، **م ل و**، **م و ل**، **و ل م**، **ل م ي**، **م ل ي**، **م ي ل**، **ل م أ**، **ل أ م**، **م ل أ**، **أ ل م**، **أ م ل** kullanılanlardır.

**لوم**:
**اللَّوْم**: kınama; fiil: **لامَ يَلومُ**. Ve bir adam **مَلُومٌ** ve **مَليم**: kınamayı hak etmiş. Ve **اللَّوْماءُ**: kınama. Dedi ki:
ألا يا جارتي غُضِّي		عن **اللَّوْماءِ** والعَذْلِ
Ve **اللَّوْمةُ**: şehadet.
Ve **اللاّمة** (hemzesiz) ve **اللاّم**: dehşet. Dedi ki:
ويَكادُ من **لامٍ** يَطـيرُ فُـؤادُهـا		إن صاح مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنَكِّسَ

**ملو**:
**المُلاوةُ**: geçim **مُلاوةُ**’si; dersin ki: “O, geçimden bir **مُلاوةٍ** içindedir”, yani: ona mühlet verilmiştir. Bundan dolayı “Falanca **تملّى** etti” denildi. Ve Allah Tebâreke ve Teâlâ dilediğine mühlet verir; onu alçaklıkta, genişlikte ve emniyette erteletir. Dedi ki:
مُلاوةً مُلِّئتها كأنِّي ضاربُ صَنْجَيْ نَشْوةٍ مُغَنِّي
Ve **المَلَوان**: gece ve gündüz. Ve **المُلاوةُ**: sıcak ve serap sahibi bir çöl düzlük. Ve “Kitabı **أَمْلَيْت** ettim”: **أمللت**’te bir dil (varyant).

**مول**:
**المال**: bilinen (şey). Çoğulu: **أموال**. Arapların malları: onların davarlarıydı.
Ve bir adam **مالٌ**, yani: mal sahibi; fiil: **تَمَوَّل**.
Ve **المَوْلةُ**: örümceğin adı.

**ولم**:
**الوليمةُ**: düğün üzerine yapılan yemek; fiil: **أَوْلَمَ يُولِمُ**.

**لمي**:
**اللَّمَى** (maksur): **الشَّفة اللَّمْياء**’dan; o, ince, kanı az olandır. Sıfat: **أَلْمَى** ve **لمياء**. Keza: **لثةٌ لمياء**: eti ve kanı az. Zû’r-Rumme dedi ki:
لمياءُ في شَفَتَيها حوّةٌ لَعَـسٌ		وفي اللِّثات وفي أنيابها شَنَبُ

**ملي**:
**المَلِيُّ**: dehrden bir süre; o, zamandan uzun vakittir. Ondan bir fiil de bir çoğul da işitmedim.
Ve **الإملاءُ**: kâtibe **الإملالُ**’dır.

**ميل**:
**المَيْلُ**: **مالَ يَميل**’in mastarıdır; o, eğilendir. Ve **المَيَل**: **الأميل**’in mastarıdır; **مَيِل يَمْيَلُ مَيَلاً** ve o **أَمْيَل**’dir.
Ve kumdan **المَيْلاء**: ayrık, büyük bir düğüm.
Ve **المِيلُ**: yolcu için yerin tümseklerinde ve yükseklerinde yapılan bir işaret direği. Ve **المِيلُ** ayrıca: sürme çekme aleti.
Ve erkeklerden **الأَمْيل**: korkak; bedevîlerin tefsirinde: yanında kalkan bulunmayan kimsedir.

**لمأ**:
Hırsız bir şeye **أَلْمَأَ** etti de onunla gitti; yani: onun üzerine düştü ve sıçradı.
Ve yerde çukurlar gördüğün, sonra onu dümdüz olmuş gördüğün zaman “**تَلَمَّأت**” dersin. Dedi ki:
وللأرض كم من صالحٍ قد تَلَمَّأَتْ		عليه فوارَتْهُ بلـمّـاعةٍ قَـفْـرِ

**لأم**:
**اللَّئِيمُ**: masdarı **اللُّؤْم** ve **الَّلآمةُ**’dır; fiil: **لَؤُم يَلْؤُمُ**.
Ve **الَّلأْمةُ**: zırh. Dersin ki: adam **استلأم** etti; yani: **َلأْمَتهُ**’ni giydi.
Ve her şeyden **الَّلأْمُ**: şiddetli olandır.
Ve iki şey uyuştuğu zaman “**الْتَأَما**” denir. Ve yarayı ilaçla **أَْلأَمتُ**. Ve şişeyi yahut şeyi **أَْلأَمْتُ**, çatlaklarını kapattığın zaman.
Ve **ريشٌ لُؤامٌ**: oka tüy takıldığı zaman, iki sırt birleşti ve bir kısmı bir kısmına uydu. Dedi ki:
يقلِّب سَهْماً راشَهُ بمَـنـاكـبٍ		ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجَفُ شارِفُ

**ملأ**:
**الملأ**: danışmak ve konuşmak için toplanan insan topluluğu; hepsi: **الأَمْلاء**. Dedi ki:
وقال لها الأَمْلاءُ من كل مَعْشَرٍ		وخيرُ أقاويلِ الرِّجالِ سَديدُهـا
Ve “Falancayla iş üzerine **مالأتُ**”: yani onun meşveretinde onunla birlikte oldum. Ve **الممالأَة**: yardımlaşma; “Falancaya karşı **مالأت**”: yani ona karşı yardım ettim.
Ve denir ki: “Bu iş bizden bir **ملأٍ**’dan olmadı”; yani: bir danışma ve toplanmadan (olmadı).
Ve **المَلْءُ**: dolmaktan (olan). Ve **المِلءُ**: isimdir. Onu doldurdum da doldu; o **ملآنٌ** **مملوءٌ** **مُمْتلِىءٌ** **مَلِيءٌ**’dür. Ve “gözü güzellikle dolu bir genç” (**ما لِىءُ العَيْن**) (denir). Dedi ki:
بهَجْمةٍ تَمْلأُ عَيْنَ الحاسِدِ
Ve **المُلأَةُ**: midenin dolmasından, nezle gibi başta tutan bir ağırlıktır; adam ondan **مملوءٌ**’dur. Ve **المُلأَة**: çok yemekten bir tıka basa dolma. Ve **المُلأةَ**: sıcak ve serap sahibi bir çöl düzlük; çoğul yapılır: **مُلاً** (maksur).
Ve **المُلاءةُ**: **الرَّيْطةُ**; hepsi: **المُلاءُ**. Ve **المَلاءةُ**: eda edilecek şeyi yanında bulunduran zengin **المليء**’in masdarıdır; **مَلْؤَ يَمْلُؤُ مَلاءَةً**; o halde o **مَليءٌ**’dür. Ve bir kavim **مُلآءٌ** “**فُعَلاء**” vezni üzeredir; hafifleten kimse “**مُلاءُ**” dedi.

**ألم**:
**الأَلَمُ**: ağrı. Ve **المُؤْلم**: ağrıtan. Fiil: **أَلِمَ يَأْلَمُ أَلَماً**; o halde o: **أَلِمٌ**. Ve geçişli olanı: **آلَمَ يُؤلِمُ إيلاماً**; o halde o **مؤلِمٌ**’dir.

**أمل**:
**الأَمَلُ**: ümit. Dersin ki: **أَمَلْتُهُ آمُلُهُ**; ve **أَمَّلْتُه أؤمّله تأميلا**.
Ve **التَّأَمُّل**: bakışta sebat etmektir. Dedi ki:
تأمّلْ خليلي هل تَرَى من ظَعائنٍ		تحمّلْنَ بالعَلْياءِ من فَوْق جُرْثُـمِ
Ve **الأَمِيل**: ayrık bir kum ipi; **فَعِيل** takdiri üzere. Öküzü vasfederek dedi ki:
فانصاع مَذْعُوراً وما تَصَدّفا
كالبَرْقِ يَجْتازُ أَمِيلاً أَعْرَفا
Ve bazısı dedi ki: “**الأَمْيَل**”i kastetti; sonra hafifletti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَمَلُ: الرجاءُ. يقال: أَمَلَ خَيْرَهُ يَأْمُلُه أَمْلاً، وكذلك التَأْميلُ. قولهم: ما أَطْوَلَ إمْلَتَهُ، أي أَمَلَهُ. وتَأَمَّلْتُ الشيء، أي نظرت إليه مستبيناً له. والأَميلُ: حبْلٌ من الرمل يكون عرضُه نحواً من ميل.

##### Türkçe

**الأَمَلُ**: ümit. Denilir: **أَمَلَ خَيْرَهُ**; onu **يَأْمُلُه** **أَمْلاً** (ümit eder); ve yine **التَأْميلُ** de böyledir. Onların sözü: **ما أَطْوَلَ إمْلَتَهُ**; yani onun **أَمَلَهُ** (ümidi). Ve **تَأَمَّلْتُ الشيء**; yani ona, kendisi için açıklığa kavuşmuş olarak baktım. Ve **الأَميلُ**: kumdan bir iptir; genişliği yaklaşık bir mil kadar olur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ل م ( وايء )
مال ، أمل ، ألم ، لأم ، لوم ، ملا ، أملى ، لما ، ولم .
أمل : الليث : الأَمَل : الرَّجاء .
ويقال : أَمَلْته آمُله ، وأَمَله يأْمُله .
والتّأمُّل : التَّثبُّت .
والأَمِيل : حَبل من الرَّمْل مُعْتَزل عن مُعْظَمه ؛ على تقدير مِيل ؛ وأَنْشد :
كالبَرْق يَجْتَاز أَمِيلاً أَعْرَفَا
وجمعه : أُمُل .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الأَمِيل : حَبْل من الرَّمْل يكون عَرْضه نحواً من مِيل .
قلت : وليس قولُ مَن زعم أنهم أرادوا به الأَميل من الرمل : الأمْيل ، فخُفِّف ، بشيء ، ولا نَعلم في كلامهم ما يشبه هذا .
ويقال : ما أَطول إمْلته من الأَمل .
ابن الأعرابي : الأَمَلة : أعوان الرَّجُل .
واحدهم : آمِل .
ميل : اللّيث : المالُ ، معروف ، وجمعه : أَمْوَال .
ومالُ أهل البادية : النّعَم .
وَرَجُلٌ مالَةٌ : ذو مال ، والفِعل : تَمَوَّل .
أبو زيد : المِيل ، معروف .
والمَيَلُ ، مصدر الأَمْيَل ، وهو المائل .
والفِعل : مَيِل يَمْيَل .
الليث : المَيْلاء من الرَّمْلِ : عُقْدة ضَخْمة مُعْتَزلة .
قلت : لا أعرف المَيْلاء ، في صِفة الرِّمَال ، وأحْسبه أَراد قول ذي الرُّمّة :
مَيْلاَءَ من مَعْدنِ الصِّيران قاصِيَةٍ
أَبْعَارُهُنّ على أَهْدافها كَثَبُ
وإنما أراد ها هنا ب ( المَيْلا ) : أرطاة ، ولها حينئذ مَعْنيان :
أحدهما : أَنه أَراد أنّ فيها اعْوجاجاً .
والثاني : أنه أراد أنها مُنْتَحِيةً مُتباعدة من مَعدن بَقر الوَحْش .
الليث : المِيلُ : مَنارٌ يُبْنى للمُسافر في أنْشاز الأرض وأَشْرافها .
قلتُ : المِيلُ ، في كلام العرب : قدر مُنتهى مدِّ البَصر من الأَرض .
وقيل للأعلام المَبنيّة في طَريق مكة :
أميال ، لأنّها بُنيت على مقادير مَدَى البصر من الميل إلى الميل ، وكلّ ثلاثة أميال منها فَرْسخ .
أبو حاتم ، عن الأصمعي : قول العامّة المِيل لما تُكحل به العينُ ، خطأ ، إنما هو المُلْمُول .
الليث : المِيل : المُلْمُول .
قال : والأَمْيل من الرِّجال : الجبّار .
قال : وهو في تفسير الأعراب : الذي لا تُرس معه في الحَرب .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : الأمْيل : الذي لا سَيْف له ، جمعه : مِيل ؛ قال الأعْشى :
لا مِيلٌ ولا عُزُلُ
وهذا هو الصَّحيح .
ويقال : تَمَوّل فلانٌ مالاً ، إذا اتّخذ قِنْية من المال ؛ ومنه قولُ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( غير مُتموِّل مالاً ، وغير مُتأثِّل مالاً ) .
والمعنيان مُتَقاربان .
ويقال : مال الرَّجُل يَمَالُ : كَثُر مالُه .
وما أمْوَلَه أي ما أكثر مالَه
عمرو ، عن أبيه ، هي العَنكبوت ، والمُولَةُ ، والشَّبَتُ ، والْمِنَنة .
والمِشْطة المَيْلاء : مِشْطة معروفة ، وقد كرهها بعضُهم للنِّساء .
وجاء في الحديث في ذكر النِّساء : ( مائلاتٌ مُميلات ) .
يقول : يَمِلْن بالخُيلاء ويُصْبِين قلوبَ الرِّجال .
وقيل : مائلات الخِمْرة ؛ كما قال الراجز :
مائلة الخِمْرة والكَلاَم
وقيل : المائلات : المُتبرِّجات .
وقيل : مائلات الرُّؤوس إلى الرِّجال .
وفي حديث أبي مُوسى أنه قال لأنس : عُجِّلت الدُّنْيا وغُيِّبت الآخرة ، أما والله لو عاينوها ما عدلوا ولا مَيَّلوا . أي : لم يَشكّوا ولم يترددوا .
تقول العرب : إني لأُميِّل بين ذَيْنك الأَمْرين ، وأُمايل بينهما ، أيّهما أركب ، وأُمايط بينهما ، وإني لأُمَيِّل وأُمايل بينهما أيّهما أفضل ؟ وقال عِمْران بن حطّان :
لما رأوْا مَخْرجاً من كُفْر قَومهم
مَضَوْا فما مَيَّلوا فيه وما عَدَلُوا
أي لم يَشكّوا .
وإذا مَيّل الرَّجُل بين أَمْرين ، فهو شاكّ .
وقوله : ما عدلوا ، كما تقول : كما عَدلوا به أحداً .
أبو زيد : مَيل الحائطُ ، ومَيل سنامُ البعير ؛ ومَيِل الحوْضُ ، مَيَلاً .
ومال الحائطُ يَمِيل مَيْلاً .
ابن السِّكيت : في فلان مَيَلٌ علينا .
وفي الحائط مَيَلٌ .
لأم لوم : الليث : اللّوْم : المَلامة ، وقد لامَ يَلُوم .
ورَجُلٌ مَلُوم ومَلِيم : قد اسْتَحَقّ اللَّومَ .
قال : واللّوْماء : المَلامة .
واللّوْمَةُ : الشّهْدة .
قال : واللاّمة ، بلا همز ، واللاّمُ : الهَوْل ؛ قال المُتَلَمِّس :
ويكاد من لامٍ يَطير فؤادُها
قال : وقال أبو الدُّقَيْق : اللاّم : القُرْب .
وقال أبو خيرة : اللاّم ، من قول القائل : لامٍ ، كما يقول الصائتُ : أيا أيا ، إذا سمعت الناقةُ ذلك طارت من حدّة قلبها .
قال : وقول أبي الدُّقَيْش أوْفق لمعْنى المتنكِّس في البيت ؛ لأنه قال :
ويَكاد من لامٍ يَطير فُؤادُها
إذ مَرَّ مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنكِّسُ
ابن الأعرابي : اللاّمُ : الشخص في بيت المتلمِّس .
يقال : رأيت لامَه ، أي شخصه .
ثعلب ، عنه : اللّوَمُ : كثرة اللّوْم .
وقال الفراء ، وأبو زيد : من العرب من يقول المَلِيم بمعنى : المَلُوم .
ومن قال مَلِيم بناه على لِيمَ .
أبو عُبيدة : لُمْت الرَّجُلَ ، وأَلَمْتُه . بمعنًى واحد ؛ ومنه قول مَعْقل بن خُويلد الهذلي :
حَمِدْتُ الله أن أَمْسى رَبِيع
بدار الهُون مَلْحِيّاً مُلامَا
ويُقال : قضى القومُ لُواماتٍ لهم ، وهي الحاجات .
واحدُها : لُوَامة .
أبو عبيد ، عن أبي عُبيدة : اللأمَةُ : الدِّرْع .
وجمعها : لُؤَم ، مثال فُعَل .
وقال : وهذا على غير قياس .
شَمر ، عن ابن الأعرابي : اللأمة : السِّلاح كُلّه .
يقال للسَّيف : لأْمَة ؛ وللرُّمح : لأْمَة .
وإنما سُمِّيت : لأْمة ، لأنها تُلائم الْجَسَد وتُلازمه .
قال : ويُقال : اسْتلأم الرّجُل ، إذا لبس ما عنده من عدَّة ودِرْع ومِغْفَر وسَيْف ونَبْل ؛ وقال عَنترة :
إن تُغْدِفي دُونِي القِناعَ فإنّني
طَبٌّ بأخْذ الفارس المُسْتَلْئِم
قال : وقال بعضهم : اللأمة ، الدِّرع الحصينة .
سُمّيت : لأْمَة ، لإحكامها وجَودة حلقها ؛ وقال ابن أبي الحُقيق فجعل اللأْمة البَيْضَ :
بِفَيْلَقٍ تُسْقِط الأحْبالَ رُؤيتُها
مُسْتَلْئِمي البَيْض من فوق السَّرابِيلِ
وقال الأعشى ، فجعل اللأمة السِّلاَح كُلّه :
وقُوفاً بما كان من لأْمَةٍ
وهُنّ صِيَامٌ يَلُكْن اللُجُمْ
وقال غيرُه ، فجعل اللأمة الدِّرع وفُروجها بين يَدَيها ومن خَلفها :
كأنّ فُروج اللأمة السَّرْد شَكّها
على نفسِه عَبْلُ الذِّراعين مُخْدِرُ
أبو زيد : لَؤُم الرَّجل يَلْؤُم لُؤْماً ومَلأَمَةً ؛ فهو لَئِيم .
ويقال : قد ألأم الرَّجُل ، إذا صَنَع ما يَدْعوه الناسُ عليه لَئِيماً ، فهو مُلْئِم .
ويقال : هذا رجل مِلأَمٌ ، وهو الذي يُعْذِر اللِّئام .
ابن الأعرابي : المُلْئِم : الذي يَلد اللِّئامَ .
قال : ويُقال للرجل إذا سُبّ : يا لُؤْمان ، ويامَلأَمان ، ويا مَلأم .
قال : واستلأم فلانٌ الأبَ ، إذا كان له أبُ سَوْءٍ لَئِيم .
ويقال : هذا لِئْم هذا ، أي مِثْله .
والقوم أَلآم ؛ وأَنشد :
أتقعد العامَ لا تَجْني على أَحدٍ
مُجنَّدين وهذا الناسُ أَلآمُ
قال : واللأم : الاتِّفاق .
والمُلْئِم : الرَّجُل اللَّئِيم .
وتَلاءَم الشيئان ، إذا اجتمعا واتَّصَلا .
ويُقال : التأم الفَرِيقان والرَّجُلان ، إذا تصالحَا واجتمعا ؛ ومنه قولُ الأَعْشى :
يَظُن الناس بالمَلِكَيْن أنّهما قد الْتأمَا
فإن تَسْمَع بَلأْمهما
فإن الأَمْرَ قد فَقِمَا
والتأم الجُرْحُ : التئاما ، إذا بَرأ والْتحم .
وهذا طعام يُلائمني ، أي يوافقني .
ولا تَقُل : يُلاومني .
ولاءَمْت بين الفريقين ، إذا أَصْلَحْتَ بينهما .
الليث : ألأْمت الجُرْحَ بالدَّواء .
وألأمت القُمْقُم ، إذا سَدَدْت صُدُوعَه .
ابن السِّكيت : اللُّؤْمة : السِّنّة التي تَحْرث بها الأرض .
فإذا كانت على الفَدّان ، فهي العِيَان .
وجمعها : عُيُن .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : سَهْمٌ لأمٌ : عليه ريشٌ لُؤَامٌ ؛ وقال امرؤ القَيس :
نَطْعنهم سُلْكَى ومَخْلُوجةً
لَفْتَكَ لأْميْن على نابِلِ
قال : وقال الكسائيّ : لأَمْتُ السهم ، مثل فَعَلْت : جَعلتُ له لُؤَاماً .
الأصمعيّ ، وأبو عُبيدة : من الرِّيش : اللُّؤَام ، وهو ماكان بَطْن القُذّة منه يَلي ظَهر الأُخرى ، وهو أجود ما يكون ، فإذا التقى بَطْنان ، أو ظَهران ، فهو لُغَاب ولَغْب ؛ وقال أَوْس بن حَجَر :
يُقَلِّب سَهْماً راشه بمَناكِبٍ
ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجفُ شاسِفُ
ويقال : استلام الرجل إلى ضَيْفه ، إذا فعل ما يُلام عليه ؛ وقال القُطاميّ :
ومَن يَكُن اسْتلام إلى ثَوِيَ
فقد أَحْسنتُ يا زُفَر المَتَاعَا
لمى : أبو عبيد ، عن الكسائي : تزوّج فلانٌ لُمَتَه من النِّساء ، أي مِثْله .
ورُوي أن شيخاً تزوَّج جاريةً شابّة زَمن عُمر بن الخطاب ، فَفَرِكَتْه وَقَتَلتْه ، فلما بلغ عُمَرَ الخبرُ قال : يا أيها الناس ، لِيتزوج كُلّ رَجُل لُمَته ، أي امرأته على قَدْر سِنّه ، ولا يتزوّج الشيخ حدثةً يشقّ عليها تَزَوّجه .
ورُوي عن فاطمة البَتول أنها خرجت في لُمَة من نِسائها تتوطّأ ذَيْلَها حتى دَخَلت على أبي بكر الصّديق ، أي : في جماعة من نِسائها .
وقيل : اللُّمَة من الرّجال : ما بين الثّلاثة إلى العَشرة .
ويُقال : لك فيه لُمَة ، أي : أُسْوة ؛ وأَنْشد ابن الأعْرابيّ :
قَضاء الله يَغْلب كُلَّ حَيَ
ويَنْزل بالجَزْوع وبالصَّبُورِ
فإن نَغْبُر فإنّ لنا لُمَاتٍ
وإنْ نَغْبُر فنحن على نُذُورِ
أي : نَذَرنا أنّا سنموت لا بُدّ لنا من ذلك .
قال : واللُّمَات : المُتوافقون من الرِّجال .
يقال : أنت لي لُمَة ، وأنا لك لُمة .
وقال في مَوضع آخر : اللُّمَى : الأتراب .
قلت : جعل النّاقِص من اللُّمَة واواً أو ياء ، فجمعها على اللُّمَى .
قال : واللّمْي : الشِّفاه السُّود .
وفي ( نوادر الأعراب ) : اللُّمَة في المحراث : ما يَجُرّ به الثَّور يُثير به الأرض .
وهي : اللُّومة ، والنَّورج .
أبو زيد : تَلَمّأت الأرضّ على فلانٍ تَلَمُّؤاً ، إذا هي استوت عليه فوارتْه ؛ وأَنشد في ذلك :
وللأَرْض كم مِن صالِحٍ قد تَلَمَّأت
عليه فوارتْه بلمّاعةٍ قَفْرِ
ويُقال : قد ألمأتُ على الشيء ، إذا احتويتَ عليه .
غيره : يُقال : ما أَدري أين أَلمأَ مِن بلاد الله ؟ أي ذَهَب .
ويقال : كان في الأرض مَرعى وزَرع فهاجت الرِّياح فألْمأَتْها ، أي تَركتها صَعِيداً .
ابن كُثْوة : ما يَلْمَأ فَمُه بكلمة ، وما يَجْأَى فَمُه ، بمَعْناه .
وما يلمأ فَمُ فلان بكلمة ، معناه : لا يَسْتعظم شيئاً تَكَلَّم به مِن قَبيح .
الليث : اللَّمى ، مَقصور ، من الشَّفة اللّمْياء ، وهي اللَّطيفة القليلة الدَّم .
والنعت ، أَلْمى ولَمْياء .
وكذلك : لَثة لَمياء : قليلة اللّحم .
وقال أبو نصر : سألت الأصمعي عن اللّمى مرةً ، فقال : هي سُمْرة في الشّفَة .
ثم سألته ثانيةً ، فقال : هو سَواد يكون في الشّفتين ؛ وأَنشد :
يَضْحكن عن مَثْلوجة الأثلاج
فيها لَمًى مِن لُعْسَةِ الأدْعاج
وظِلٌّ أَلْمي : كثيف أَسْود ؛ قال طرفة :
وتَبْسِم عن أَلْمَى كأنّ مُنَوَّراً
تَخَلَّل حُرَّ الرَّمْلِ دِعْصٌ له نَدِي
أراد : عن ثَغْر ألْمى اللِّثات ، فاكتفى بالنَّعت عن المَنْعوت .
وقال أبو الجَرّاح : إنّ فلانة لَتُلَمِّي شَفَتَيْها .
وقال بعضهم : الأَلْمى : البارد الرِّيق . وظِلٌّ ألْمى : بارِد .
وجَعل ابن الأعرابيّ : اللّمَى سَواداً .
ألم : أبو عُبيد : عن ابن السِّكيت : أَلِمْتَ بَطْنَك ، ورَشِدْت أَمْرَك .
قال : وانتصاب بَطْنك وأَمْرك على التّفسير ، وهو مَعرفة ، والمُفَسرات نكرات ؛ كقولك : قَرِرْت به عَيْناً ، وضِقْت به ذَرْعاً . وقد مَرّ تفسيرُه .
والأَلَم : الوَجع .
وقد أَلِم الرَّجُل يَأْلَم ، أَلَماً ، فهو أَلِم .
ويُجمع الأَلم : آلاماً .
فإذا قلت : عذاب أليم ، فهو بمعنى مُؤْلم .
ومنه : رَجُلٌ وَجِع ، وضَرْب وَجِع ، أي مُوجع .
وتألّم فلانٌ من فلانٍ ، إذا تشكَّى منه وتوجَّع .
أبو زيد : يقال : ما أجد أَيْلَمةً ولا ألماً ، وهو الوَجع .
ابن الأعرابي : ما سمعت له أَيْلمةً ، أي صَوتاً .
شمر ، عنه : ما وجدت أَيْلمةً ولا أَلماً ، أي وجعاً .
وقال أبو عمرو : الأَيْلمة : الحَركة ؛ وأَنْشد :
فما سمعتُ بعد تلك النَّأَمَهْ
منها ولا مِنْه هُناك أَيْلَمهْ
وأَلُومَة : موضع ، وقال صَخْر الغَيّ :
ويَجْلُبوا الخَيْلَ من أَلُومةَ أو
مِن بَطْن عَمْقٍ كأنها البُجُدُ
ملا أملى : أبو حاتم : حُبٌّ مَلآن ، وقِرْبة مَلأَى ، وحِبَابٌ مِلاَء .
وإن شِئت خَفّفت الهمزة فقلت : مَلاً .
والمِلْء : ما أَخذ الإناءُ من الماء .
وقد امتلأ الإناء .
وإناء مَلآن .
وشابٌّ مالىء العين ، إذا كان فخماً حَسَناً ؛ قال الراجز :
بِهَجْمة تَملأ عَيْن الحاسِدِ
ويقال : أَمْلأ فلانٌ في قَوْسه ، إذا أَغْرق في النَّزْع .
ومَلأ فلانٌ فُروج فَرسه ، إذا حَمله على أشَدّ الحُضْر .
أبو عُبيد : مُلىء فلانٌ ، فهو مَمْلوء .
والاسم : المُلاءة ، وهو الزُّكام .
وقد أملأه الله ، إذا أَزْكَمه .
الليث : المُلأَة : ثِقَلٌ يأخذ في الرأس كالزُّكام من امتلاء المَعِدة .
والمَلأ ، مهموز مقصور : أشراف الناس ووُجوههم ؛ قال الله عزّ وجلّ : ( أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ ) ( البقرة : 246 ) و ) قَالَ الْمَلاَُ مِن قَوْمِهِ ) ( الأعراف : 59 ) .
ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سَمع رجلاً من الأنصار مَرْجِعَه من غَزوة بَدْر يقول : ما قتلنا إلا عجائزَ صُلْعاً . فقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أولئك الملأ من قُريش لو حَضرت فِعالَهم لاحْتَقرت فِعْلك .
والملأ أيضاً : الخُلق : يقال : أحْسِنْ مَلأَك أيها الرجل ، وأحسنوا أمْلاءَكم .
وفي حديث أبي قتادة أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) لما تكابُّوا على الماء في تِلك الغَزاة لِعَطشٍ نالهم ، قال : ( أَحْسنوا أَمْلاءكم فكُلّكم سَيَرْوَى ) .
أي : أَحْسِنُوا أَخلاقكم .
ومنه قوله :
تَنادَوْا آل بُهْثة إذ رَأَوْنَا
فقُلْنا أحْسِني مَلأً جُهَيْنَا
أي : أحسني خُلقاً يا جُهَينة .
ويُقالُ : أراد : أحسني مُمالأة ، أي معاونةً ، من قولك : مالأت فلاناً ، أي عاونتُه وظاهرتُه .
وفي حديث عمر أنه قَتل سبعة نفر بصبيّ قتلوه غِيلةً ، وقال : لو تمالأ عليه أهل صَنعاء لقتلتُهم به .
يقول : لو تضافَروا واجتمعوا عليه حتى قتلوه .
وقال أبو إسحاق : رجُلٌ مَلِيء ، مهموز : بَيِّنُ المَلاَء .
والمَلأ : الرُّؤساء ، سُمّوا بذلك لأنهم مِلاَءٌ بما يُحتاج إليه .
قال : والمَلأ : الخَلْق .
قال : وهما مَهموزان مَقْصُوران .
وأما الملا : المُتَّسع من الأرض ، فهو غير مهموز ، يكتب بالألف وبالياء ، والبَصريون يكتبونه بالألف ؛ وأنشد :
أَلا غَنِّياني وارْفَعا الصَّوتَ بالمَلاَ
فإنّ المَلاَ عِنْدي يَزيد المَدى بُعْدَا
أبو زيد : مَلُؤ الرَّجُلُ يَمْلُؤُ مَلاءة .
فهو : مَلىء .
الليث : المُلاَءة : الرَّيْطة .
والجمع : المُلاَء .
قال : وقوم مِلاَء .
قال : ومَن خَفّف قال : قومٌ مِلًى .
ابن الأعرابي : المُلَى : الرّمَاد الحارّ .
والمُلَى : الزَّمانُ مِن الدَّهْر .
وقال ابن السِّكيت ، في قول الشاعر :
وتَحَدَّثوا مَلأً لِتُصْبح أُمّنا
عَذْراء لا كَهْلٌ ولا مَوْلُودُ
أي : تَشاوروا وتَحَدَّثوا مُتمالئين على ذلك ليقتُلونا أجمعين فتُصبح أمّنا كالعَذراء التي لا وَلد لها .
أبو عبيد : يُقال للقوم إذا تتابعوا برأيهم على أَمْر : قد تمالئُوا عليه .
وقال ابن السِّكيت : تَمَلَّأْتُ من الطعام تَمَلُّوءاً .
مَلوة من الدهر ، ومُلوة ، ومِلوة ، ومَلاوة ؛ وهُذيل تقول : مَلاَوة ؛ وبعضُ العرب يقول : مُلاَوة ، كله من الطُّول .
ابن الأعرابي : مَلاوة من الدهر ، ومُلاوة ، ومِلاوة ، أي حينٌ من الدّهْر .
الليث : إنه لفي مَلاوة من عَيْش ، أي قد أُمْلِيَ له .
والله يُملي من يشاء فيؤجّله في الخَفض والسَّعة والأَمْن ؛ قال العجّاج :
مُلاوةً مُلِّيتُها كأنِّي
ضاربُ صَنْجٍ نَشْوةٍ مُغَنِّي
الأصمعي : أَمْلى عليه الزَّمنُ ، أي طال عليه .
وأملى له ، أي طوّل له وأَمْهله .
ومَلاَ البَعيرُ يَمْلُو مَلْواً ، إذا سار سَيْراً شديداً ؛ وقال مُلَيح الهُذليّ :
فأَلْقوا عليهنّ السّياط فشَمَّرت
سعالَى عليها المَيْسُ تَمْلُوا وتَقْذِفُ
شَمر : يقال : فلان أَمْلأ لعيني من فلان ، أي أتمّ في كل شيء منظراً وحُسْناً .
وهو رجل مالىءٌ للعَين ، إذا أَعجبك حُسْنه وبَهْجته .
ابن الأعرابي : مالأه ، إذا عاونه ؛ ولامأه ، إذا صحبه أشباهُه .
مأل : ابن الأعرابي : رَجُلٌ مَئِلٌ ، وامرأة مَئِلة ، أي ضَخْمٌ تارٌّ .
وقد مَئِلت تَمْأَل ، ومَؤُلت ، تَمْؤُل .
ولم : وقال أبو العباس : الوَلْمة : تمام الشيء واجْتماعه .
وأَوْلَم الرَّجُلُ : اجتمع خَلْقُه وعَقْلُه .
قال : والوَلَمُ : الحَبْلُ الذي يُشدّ من التَّصْدير إلى السِّنَاف لئلاّ يَقْلقا .
والوَلْم : القَيْد .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : يُسمَّى الطَّعام الذي يُصْنع عند العُرس : الوَلِيمة .
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) لعبد الرحمن بن عوف ، وقد جمع إِليه أهله : ( أَوْلِم ) .
أي : اصْنع وَلِيمةً .
وأصْل هذا كله من الاجتماع .
ابن هانىء ، عن أبي زيد : رجلٌ وَيْلُمّة : داهيةٌ أيّ داهية .

##### Türkçe

ل م ( **وايء** )
Mal, **أمل** , **ألم** , **لأم** , **لوم** , **ملا** , **أملى** , **لما** , **ولم** .

**أمل** : el-Leys: **الأَمَل** : ümit.

Ve denilir: **أَمَلْته** onu **آمُله**; ve **أَمَله** onu **يأْمُله**.

Ve **التّأمُّل** : sağlamca durup yerleşme.

Ve **الأَمِيل** : kumdan bir ip; çoğundan ayrılmış; bir **مِيل** takdiri üzere; ve inşad etti:
كالبَرْق يَجْتَاز أَمِيلاً أَعْرَفَا

Ve onun cem‘i: **أُمُل**.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الأَمِيل** : kumdan bir ip; eni yaklaşık bir **مِيل** olur.

Dedim: Kumdan **الأَميل**i kastettiklerini zannedenin sözü—yani kumdan **الأمْيل**; sonra hafifletildi—bir şey değildir; onların كلامında buna benzeyen bir şey bilmiyoruz.

Ve denilir: **ما أَطول إمْلته** **من الأَمل**den, “onun imlâsı ne kadar uzundur”.

İbnü’l-A‘râbî: **الأَمَلة** : adamın yardımcıları.

Onların teki: **آمِل**.

**ميل** : el-Leys: **المالُ**; bilinen; ve onun cem‘i: **أَمْوَال**.

Ve bedevîlerin malı: **النّعَم**.

Ve **رَجُلٌ مالَةٌ** : mal sahibi; ve fiil: **تَمَوَّل**.

Ebû Zeyd: **المِيل** , bilinen.

Ve **المَيَلُ** , **الأَمْيَل**in masdarıdır; o da eğilen kimsedir.

Ve fiil: **مَيِل** **يَمْيَل**.

el-Leys: kumdan **المَيْلاء** : ayrık, iri bir düğüm.

Dedim: Kumların sıfatında **المَيْلاء**yı bilmiyorum; ve zannediyorum ki Zü’r-Rumme’nin sözünü kastetti:
مَيْلاَءَ من مَعْدنِ الصِّيران قاصِيَةٍ
أَبْعَارُهُنّ على أَهْدافها كَثَبُ

Ve ancak burada (**المَيْلا**) ile: bir **أرطاة**yı kastetti; ve onun o vakit iki manası vardır:
Birincisi: onda bir eğrilik kastetmiş olmasıdır.
İkincisi: vahşî sığırın madeninden nihayete ermiş, uzaklaşmış olmasını kastetmiş olmasıdır.

el-Leys: **المِيلُ** : yolcu için yerin tümseklerinde ve yükseklerinde yapılan bir işaret.

Dedim: Arapların كلامında **المِيلُ** : yerden gözün uzanmasının nihayetinin miktarıdır.

Ve Mekke yolunda yapılmış işaretlere: **أميال** denildi; çünkü onlar, **الميل**den **الميل**e göz menzilinin miktarları üzerine bina edildi; ve onlardan her üç **أميال** bir **فَرْسخ**tur.

Ebû Hâtim, el-Asma‘î’den: Avamın göze sürme çekilen şeye **المِيل** demesi hatadır; ancak o **المُلْمُول**dür.

el-Leys: **المِيل** : **المُلْمُول**dür.

Dedi: Ve erkeklerden **الأَمْيل** : zorbadır.

Dedi: Ve o, bedevîlerin تفسيرinde: savaşta yanında kalkan taşınmayan kimsedir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأمْيل** : kılıcı olmayan kimse; cem‘i: **مِيل**; el-A‘şâ dedi:
لا مِيلٌ ولا عُزُلُ

Ve bu, sahih olanın ta kendisidir.

Ve denilir: Falan **تَمَوّل** bir malı, yani maldan bir **قِنْية** edindiği vakit; ve ondan Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: (**غير مُتموِّل مالاً ، وغير مُتأثِّل مالاً**).

Ve iki mana birbirine yakındır.

Ve denilir: Adamın malı **مال** **يَمَالُ**: malı çoğaldı.

Ve **وما أمْوَلَه** yani “malını ne kadar çoğalttı!”

Amr, babasından: O, **العَنكبوت**tur; ve **المُولَةُ**; ve **الشَّبَتُ**; ve **الْمِنَنة**.

Ve **المِشْطة المَيْلاء** : bilinen bir taraktır; ve onların bazısı onu kadınlara kerih görmüştür.

Ve kadınların zikrinde hadiste geldi: (**مائلاتٌ مُميلات**).

Der ki: Kibirle eğilirler ve erkeklerin kalplerini meylettirirler.

Ve denildi: **مائلات الخِمْرة**; raciz’in dediği gibi:
مائلة الخِمْرة والكَلاَم

Ve denildi: **المائلات** : süslenip açılanlardır.

Ve denildi: Başları erkeklere doğru eğilenlerdir.

Ebû Mûsâ hadîsinde, Enes’e dediği rivayet olunur: Dünya acele ettirildi ve âhiret gizlendi; ama vallahi onu görselerdi ne saparlardı ne de **مَيَّلوا**. Yani: şüphe etmezlerdi ve tereddüt etmezlerdi.

Araplar der: Ben şu iki iş arasında **لأُميِّل** ederim ve ikisi arasında **أُمايل** ederim; hangisine binerim; ve ikisi arasında **أُمايط** ederim; ve ben ikisi arasında **لأُمَيِّل** ederim ve **أُمايل** ederim; hangisi daha faziletli? Ve İmrân b. Hattân dedi:
لما رأوْا مَخْرجاً من كُفْر قَومهم
مَضَوْا فما مَيَّلوا فيه وما عَدَلُوا

Yani şüphe etmediler.

Ve adam iki iş arasında **مَيّل** ederse, o şüphe edendir.

Ve onun sözü: **ما عدلوا**; senin “onunla kimseyi **عَدلوا** etmediler” demen gibi.

Ebû Zeyd: Duvar **مَيل** etti; ve devenin hörgücü **مَيل** etti; ve havuz **مَيِل** etti, **مَيَلاً**.

Ve duvar **مال** eder, **يَمِيل** **مَيْلاً**.

İbnü’s-Sikkît: Falanda bize karşı bir **مَيَلٌ** vardır.

Ve duvarda bir **مَيَلٌ** vardır.

**لأم لوم** : el-Leys: **اللّوْم** : kınama; ve **لامَ** eder, **يَلُوم**.

Ve **رَجُلٌ مَلُوم** ve **مَلِيم** : kınamayı hak etmiştir.

Dedi: Ve **اللّوْماء** : kınamadır.

Ve **اللّوْمَةُ** : şehadettir.

Dedi: Ve **اللاّمة** , hemzesiz; ve **اللاّمُ** : dehşettir; el-Mutelemmis dedi:
ويكاد من لامٍ يَطير فؤادُها

Dedi: Ebû’d-Dukayk dedi: **اللاّم** : yakınlıktır.

Ve Ebû Hayra dedi: **اللاّم** , söyleyenin “**لامٍ**” sözündendir; bağıranın “أيا أيا” demesi gibi; deve bunu işittiğinde kalbinin keskinliğinden uçar.

Dedi: Ebû’d-Dukayş’in sözü, beyitteki **المتنكِّس**in manasına daha uygundur; çünkü dedi:
ويَكاد من لامٍ يَطير فُؤادُها
إذ مَرَّ مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنكِّسُ

İbnü’l-A‘râbî: el-Mutelemmis’in beytinde **اللاّمُ** : şahıstır.

Denilir: Onun **لامَه**ini gördüm; yani şahsını.

Sa‘leb, ondan: **اللّوَمُ** : kınamanın çokluğu.

Ve el-Ferrâ ve Ebû Zeyd dedi: Araplardan kimi **المَلِيم**i **المَلُوم** manasında söyler.

Ve **مَلِيم** diyen onu **لِيمَ** üzerine bina etti.

Ebû Ubeyde: Adamı **لُمْت** ettim ve onu **أَلَمْتُه** ettim; tek bir manada; ve ondan Ma‘kıl b. Huveylid el-Hüzelî’nin sözü:
حَمِدْتُ الله أن أَمْسى رَبِيع
بدار الهُون مَلْحِيّاً مُلامَا

Ve denilir: Kavim kendileri için **لُواماتٍ**ı yerine getirdi; o da ihtiyaçlardır.

Onun teki: **لُوَامة**.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **اللأمَةُ** : zırhtır.

Ve onun cem‘i: **لُؤَم**; **فُعَل** misali.

Ve dedi: Bu, kıyasa göre değildir.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللأمة** : bütün silah.

Kılıca **لأْمَة** denilir; mızrağa da **لأْمَة**.

Ancak ona **لأْمة** adı verildi; çünkü bedene **تُلازمه** eder ve ona **تُلاائم** eder.

Dedi: Ve denilir: Adam **اسْتلأم** etti; yani yanında olan teçhizat, zırh, miğfer, kılıç ve ok giydi; ve ‘Antere dedi:
إن تُغْدِفي دُونِي القِناعَ فإنّني
طَبٌّ بأخْذ الفارس المُسْتَلْئِم

Dedi: Ve onların bazısı dedi: **اللأمة** , sağlam zırhtır.

Ona **لأْمَة** adı verildi; sağlamlığı ve halkalarının iyiliği sebebiyle; ve İbn Ebî’l-Hukayk dedi, **اللأْمة**yi miğferler yaptı:
بِفَيْلَقٍ تُسْقِط الأحْبالَ رُؤيتُها
مُسْتَلْئِمي البَيْض من فوق السَّرابِيلِ

Ve el-A‘şâ dedi, **اللأمة**yi bütün silah yaptı:
وقُوفاً بما كان من لأْمَةٍ
وهُنّ صِيَامٌ يَلُكْن اللُجُمْ

Ve başkası dedi, **اللأمة**yi zırh ve onun önünde ve arkasında bulunan yarıkları yaptı:
كأنّ فُروج اللأمة السَّرْد شَكّها
على نفسِه عَبْلُ الذِّراعين مُخْدِرُ

Ebû Zeyd: Adam **لَؤُم** eder, **يَلْؤُم** **لُؤْماً** ve **مَلأَمَةً**; o da **لَئِيم**dir.

Ve denilir: Adam **ألأم** etti; yani insanlar onu **لَئِيماً** diye çağıracak şeyi yaptı; o da **مُلْئِم**dir.

Ve denilir: Bu, **مِلأَمٌ** bir adamdır; o, alçaklara mazeret sağlayandır.

İbnü’l-A‘râbî: **المُلْئِم** : alçakları doğuran kimsedir.

Dedi: Ve adama sövüldüğünde denilir: **يا لُؤْمان** ve **يامَلأَمان** ve **يا مَلأم**.

Dedi: Ve falan **استلأم** etti babayı; yani onun kötü, alçak bir babası oldu.

Ve denilir: Bu, bunun **لِئْم**idir; yani onun benzeridir.

Ve kavim **أَلآم**dır; ve inşad etti:
أتقعد العامَ لا تَجْني على أَحدٍ
مُجنَّدين وهذا الناسُ أَلآمُ

Dedi: Ve **اللأم** : uyuşmadır.

Ve **المُلْئِم** : alçak adamdır.

Ve iki şey **تَلاءَم** ettiğinde: birleşip bitiştiler.

Ve denilir: İki fırka ve iki adam **التأم** etti; yani barıştılar ve toplandılar; ve ondan el-A‘şâ’nın sözü:
يَظُن الناس بالمَلِكَيْن أنّهما قد الْتأمَا
فإن تَسْمَع بَلأْمهما
فإن الأَمْرَ قد فَقِمَا

Ve yara **التأم** etti: **التئاما**; yani iyileşti ve kaynaştı.

Ve bu yemek bana **يُلائمني**; yani bana uygun gelir.

Ve “**يُلاومني**” deme.

Ve iki fırka arasında **ولاءَمْت** ettim; yani ikisinin arasını düzelttim.

el-Leys: Yarayı ilaçla **ألأْمت** ettim.

Ve **القُمْقُم**u **ألأمت** ettim; yani çatlaklarını kapattım.

İbnü’s-Sikkît: **اللُّؤْمة** : yerin sürüldüğü **السِّنّة**dir.

Eğer **الفَدّان** üzerinde olursa, o **العِيَان**dır.

Ve onun cem‘i: **عُيُن**.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **سَهْمٌ لأمٌ** : üzerinde **لُؤَامٌ** tüy vardır; ve İmru’ul-Kays dedi:
نَطْعنهم سُلْكَى ومَخْلُوجةً
لَفْتَكَ لأْميْن على نابِلِ

Dedi: Ve el-Kisâî dedi: Oku **لأَمْتُ** ettim; **فَعَلْت** gibi: ona **لُؤَاماً** yaptım.

el-Asma‘î ve Ebû Ubeyde: Tüyden **اللُّؤَام**: **القُذّة**nin karnının ötekinin sırtına bitişik olmasıdır; ve o, olanın en iyisidir; iki karın veya iki sırt buluşursa o **لُغَاب** ve **لَغْب**dur; ve Evs b. Hacer dedi:
يُقَلِّب سَهْماً راشه بمَناكِبٍ
ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجفُ شاسِفُ

Ve denilir: Adam misafirine karşı **استلام** etti; yani kınanacağı şeyi yaptı; ve el-Kutamî dedi:
ومَن يَكُن اسْتلام إلى ثَوِيَ
فقد أَحْسنتُ يا زُفَر المَتَاعَا

**لمى** : Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: Falan kadınlardan **لُمَتَه** ile evlendi; yani onun benzeriyle.

Ve rivayet olundu ki Ömer b. el-Hattâb zamanında bir ihtiyar genç bir cariyeyle evlendi; o da ondan tiksindi ve onu öldürdü; haber Ömer’e ulaşınca dedi: Ey insanlar, her adam **لُمَتَه** ile evlensin; yani karısı yaşının ölçüsünce olsun; ihtiyar, kendisine evlenmesi ağır gelecek bir gençle evlenmesin.

Ve Fâtıma el-Betûl’ün, kadınlarından bir **لُمَة** içinde çıktığı rivayet olundu; eteğini çiğneyerek Ebû Bekir es-Sıddîk’ın yanına girinceye dek; yani kadınlarından bir cemaat içinde.

Ve denildi: Erkeklerden **اللُّمَة** : üç ile on arasıdır.

Ve denilir: Sende onda bir **لُمَة** vardır; yani bir **أُسْوة**; ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
قَضاء الله يَغْلب كُلَّ حَيَ
ويَنْزل بالجَزْوع وبالصَّبُورِ
فإن نَغْبُر فإنّ لنا لُمَاتٍ
وإنْ نَغْبُر فنحن على نُذُورِ

Yani: Biz, mutlaka öleceğimize adadık; bundan bize kaçış yoktur.

Dedi: Ve **اللُّمَات** : erkeklerden birbirine uygun olanlardır.

Denilir: Sen bana bir **لُمَة**sin, ben de sana bir **لُمة**yim.

Ve başka bir yerde dedi: **اللُّمَى** : yaşıtlar.

Dedim: **اللُّمَة**nin eksik harfini **واواً** veya **ياء** yaptı; sonra onu **اللُّمَى** üzerine cem‘ etti.

Dedi: Ve **اللّمْي** : siyah dudaklardır.

Ve (**نوادر الأعراب**)da: Saban içinde **اللُّمَة** : öküzün onunla çektiği, onunla toprağı kaldırdığı şeydir.

Ve o: **اللُّومة** ve **النَّورج**dur.

Ebû Zeyd: Yer falanın üzerine **تَلَمّأت** etti, **تَلَمُّؤاً**; yani onun üzerinde düzleşti de onu örttü; ve bunun hakkında inşad etti:
وللأَرْض كم مِن صالِحٍ قد تَلَمَّأت
عليه فوارتْه بلمّاعةٍ قَفْرِ

Ve denilir: Bir şeyin üzerine **ألمأتُ** ettim; yani onu kuşattın.

Başkası: Denilir: Allah’ın beldelerinden nereye **أَلمأَ** ettiğini bilmiyorum; yani gitti.

Ve denilir: Yerde otlak ve ekin vardı; rüzgârlar esti de onları **فهاجت**; sonra onları **فألْمأَتْها**; yani onları dümdüz toprak bıraktı.

İbn Küثوة: Ağzı bir kelimeyle **ما يَلْمَأ** etmez; ve ağzı **ما يَجْأَى** etmez; manası aynıdır.

Ve falanın ağzı bir kelimeyle **ما يلمأ**; manası: çirkin olarak konuştuğu bir şeyi büyük görmez.

el-Leys: **اللَّمى** , maksûr; **الشَّفة اللّمْياء**dan; o da ince, kanı az olandır.

Ve sıfat: **أَلْمى** ve **لَمْياء**.

Ve aynı şekilde: **لَثة لَمياء** : eti az.

Ebû Nasr dedi: el-Asma‘î’ye bir kere **اللّمى**yı sordum; dedi ki: dudakta bir esmerliktir.

Sonra ona ikinci kez sordum; dedi ki: iki dudakta bulunan bir siyahlıktır; ve inşad etti:
يَضْحكن عن مَثْلوجة الأثلاج
فيها لَمًى مِن لُعْسَةِ الأدْعاج

Ve **ظِلٌّ أَلْمي** : yoğun siyah; Tarafe dedi:
وتَبْسِم عن أَلْمَى كأنّ مُنَوَّراً
تَخَلَّل حُرَّ الرَّمْلِ دِعْصٌ له نَدِي

Kastetti: **ألْمى اللِّثات** bir ağızdan; sıfatla mevsufu yeterli gördü.

Ebû’l-Cerrâh dedi: Filanca iki dudağını **لَتُلَمِّي** eder.

Ve bazısı dedi: **الأَلْمى** : soğuk tükürüktür. Ve **ظِلٌّ ألْمى** : soğuktur.

Ve İbnü’l-A‘râbî **اللّمَى**yı siyahlık yaptı.

**ألم** : Ebû Ubeyd: İbnü’s-Sikkît’ten: **أَلِمْتَ بَطْنَك** ve **رَشِدْت أَمْرَك**.

Dedi: Karnın ve işin nasbı tefsir üzerinedir; o ise marifedir; ve müfesserler nekrelerdir; senin “onunla bir göz **قَرِرْت** ettim” ve “onunla bir kol boyu **ضِقْت** ettim” demen gibi. Onun tefsiri geçmişti.

Ve **الأَلَم** : ağrıdır.

Ve adam **أَلِم** eder, **يَأْلَم**; **أَلَماً**; o da **أَلِم**dir.

Ve **الأَلم** cem‘ olunur: **آلاماً**.

“**عذاب أليم**” dediğinde, o **مُؤْلم** manasındadır.

Ve ondan: **رَجُلٌ وَجِع** ve **ضَرْب وَجِع**; yani **مُوجع**.

Ve falan falandan **تألّم** etti; yani ondan şikâyet etti ve acı duydu.

Ebû Zeyd: Denilir: Ne bir **أَيْلَمةً** ne de bir **ألماً** buluyorum; o da ağrıdır.

İbnü’l-A‘râbî: Onun için bir **أَيْلمةً** işitmedim; yani bir ses.

Şemmer, ondan: Ne bir **أَيْلمةً** ne de bir **أَلماً** buldum; yani bir ağrı.

Ebû Amr dedi: **الأَيْلمة** : harekettir; ve inşad etti:
فما سمعتُ بعد تلك النَّأَمَهْ
منها ولا مِنْه هُناك أَيْلَمهْ

Ve **أَلُومَة** : bir yerdir; ve Sahr el-Gayy dedi:
ويَجْلُبوا الخَيْلَ من أَلُومةَ أو
مِن بَطْن عَمْقٍ كأنها البُجُدُ

**ملا أملى** : Ebû Hâtim: **حُبٌّ مَلآن**; ve **قِرْبة مَلأَى**; ve **حِبَابٌ مِلاَء**.

İstersen hemzeyi hafifletirsin de **مَلاً** dersin.

Ve **المِلْء** : kabın sudan aldığı şeydir.

Ve kap **امتلأ** etti.

Ve **إناء مَلآن**.

Ve **شابٌّ مالىء العين**: heybetli, güzel olduğu vakit; raciz dedi:
بِهَجْمة تَملأ عَيْن الحاسِدِ

Ve denilir: Falan yayında **أَمْلأ** etti; yani çekişte sonuna vardı.

Ve falan atının yarıklarını **مَلأ** etti; yani onu en şiddetli sürate yükledi.

Ebû Ubeyd: Falan **مُلىء** edildi; o da **مَمْلوء**dur.

Ve isim: **المُلاءة**; o da nezledir.

Ve Allah onu **أملأه** etti; yani onu nezle yaptı.

el-Leys: **المُلأَة** : mide doluluğundan nezle gibi başta tutan bir ağırlıktır.

Ve **المَلأ** , hemzeli maksûr: insanların eşrafı ve yüzleridir; Aziz ve Celil Allah dedi: (**أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ**) (البقرة: 246) ve (**قَالَ الْمَلاَُ مِن قَوْمِهِ**) (الأعراف: 59).

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: Ensardan bir adamın Bedir gazvesinden dönüşünde “Biz ancak kel, yaşlı kadınları öldürdük” dediğini işitti; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: Onlar Kureyş’in **الملأ**sidir; onların fiillerine şahit olsaydın kendi fiilini küçük görürdün.

Ve **الملأ** ayrıca: huydur; denilir: Ey adam, **أحْسِنْ مَلأَك**; ve “**أحسنوا أمْلاءَكم**”.

Ebû Katâde hadîsinde: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) o gazvede kendilerine isabet eden susuzluktan dolayı su üzerine birbirlerini devirdiklerinde dedi: (**أَحْسنوا أَمْلاءكم فكُلّكم سَيَرْوَى**).

Yani: Ahlâkınızı güzel yapın.

Ve ondan onun sözü:
تَنادَوْا آل بُهْثة إذ رَأَوْنَا
فقُلْنا أحْسِني مَلأً جُهَيْنَا

Yani: Ey Cüheyne, huyu güzel yap.

Ve denilir: Kastetti: **مُمالأة**yi güzel yap; yani yardımı; “Falanı **مالأت** ettim” sözünden; yani ona yardım ettim ve onu destekledim.

Ömer hadîsinde: Bir çocuğu hileyle öldüren yedi kişiyi öldürdü; ve dedi: Sana‘ halkı onun üzerine **تمالأ** etseydi, onları onunla öldürürdüm.

Der ki: Onun üzerine yardımlaşıp toplansalardı da onu öldürselerdi.

Ebû İshâk dedi: **رجُلٌ مَلِيء** , hemzeli: **المَلاَء**ı açık olandır.

Ve **المَلأ** : reislerdir; onlara bu ad verildi; çünkü onlar ihtiyaç duyulana dair bir **مِلاَءٌ**dur.

Dedi: Ve **المَلأ** : huydur.

Dedi: İkisi de hemzeli, maksûrdur.

أما **الملا** : yerin geniş olanı; o hemzeli değildir; elifle ve yâ ile yazılır; Basralılar onu elifle yazar; ve inşad etti:
أَلا غَنِّياني وارْفَعا الصَّوتَ بالمَلاَ
فإنّ المَلاَ عِنْدي يَزيد المَدى بُعْدَا

Ebû Zeyd: Adam **مَلُؤ** eder, **يَمْلُؤُ** **مَلاءة**.

O da: **مَلىء**dür.

el-Leys: **المُلاَءة** : **الرَّيْطة**dır.

Ve cem‘i: **المُلاَء**.

Dedi: Ve bir kavim **مِلاَء**.

Dedi: Ve kim hafifletirse der ki: bir kavim **مِلًى**.

İbnü’l-A‘râbî: **المُلَى** : sıcak küldür.

Ve **المُلَى** : dehrden zamandır.

Ve İbnü’s-Sikkît, şairin sözünde:
وتَحَدَّثوا مَلأً لِتُصْبح أُمّنا
عَذْراء لا كَهْلٌ ولا مَوْلُودُ

Yani: Bizi hep birlikte öldürmek için bunun üzerine **مُتمالئين** olarak danıştılar ve konuştular; böylece annemiz, çocuğu olmayan bakire gibi sabahlasın.

Ebû Ubeyd: Kavme, bir iş üzerinde görüşleri ardı ardına geldiğinde denilir: Onun üzerine **تمالئُوا** ettiler.

Ve İbnü’s-Sikkît dedi: Yemekten **تَمَلَّأْتُ** ettim, **تَمَلُّوءاً**.

Dehrden bir **مَلوة**; ve **مُلوة**; ve **مِلوة**; ve **مَلاوة**; Hüzeyl **مَلاَوة** der; ve Arapların bazısı **مُلاَوة** der; hepsi uzunluktandır.

İbnü’l-A‘râbî: Dehrden bir **مَلاوة**; ve **مُلاوة**; ve **مِلاوة**; yani dehrden bir vakit.

el-Leys: O, bir yaşayış **مَلاوة**sindedir; yani ona **أُمْلِيَ** edildi.

Ve Allah dilediğine **يُملي** eder; onu alçaklıkta, genişlikte ve emniyette erteleyip mühlet verir; el-‘Accâc dedi:
مُلاوةً مُلِّيتُها كأنِّي
ضاربُ صَنْجٍ نَشْوةٍ مُغَنِّي

el-Asma‘î: Zaman ona **أَمْلى عليه** etti; yani ona uzun geldi.

Ve ona **أملى له**; yani ona uzattı ve ona mühlet verdi.

Ve deve **مَلاَ** eder, **يَمْلُو** **مَلْواً**; yani şiddetli bir yürüyüşle yürüdüğünde; Müleyh el-Hüzelî dedi:
فأَلْقوا عليهنّ السّياط فشَمَّرت
سعالَى عليها المَيْسُ تَمْلُوا وتَقْذِفُ

Şemmer: Denilir: Falan, falandan gözüm için daha **أَمْلأ**dır; yani her şeyde görünüş ve güzellikçe daha tamdır.

Ve o, gözü dolduran bir adamdır; yani güzelliği ve parlaklığı seni hayran bıraktığında.

İbnü’l-A‘râbî: Onu **مالأه** etti; yani ona yardım etti; ve onu **لامأه** etti; yani benzerleri ona eşlik etti.

**مأل** : İbnü’l-A‘râbî: **رَجُلٌ مَئِلٌ** ve **امرأة مَئِلة**; yani iri, dolgun.

Ve **مَئِلت** eder, **تَمْأَل**; ve **مَؤُلت** eder, **تَمْؤُل**.

**ولم** : Ebû’l-Abbâs dedi: **الوَلْمة** : şeyin tamamı ve toplanmasıdır.

Ve adam **أَوْلَم** etti: yaratılışı ve aklı toplandı.

Dedi: Ve **الوَلَمُ** : **التَّصْدير**den **السِّنَاف**a bağlanan iptir; ikisi sallanmasın diye.

Ve **الوَلْم** : bağdır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Düğünde yapılan yemeğe **الوَلِيمة** denilir.

Ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Abdurrahman b. Avf’a—ailesini yanına toplamışken—dedi: (**أَوْلِم**).

Yani: bir **وَلِيمة** yap.

Ve bunun hepsinin aslı toplanmadandır.

İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den: **رجلٌ وَيْلُمّة** : bir felaket; ne felaket.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والميم وما بعدهما في الثلاثي)
(أمن) الهمزة والميم والنون أصلان متقاربان: أحدهما الأمانة التي هي ضدّ الخيانة، ومعناها سُكون القلب، والآخر التصديق. والمعنيان كما قلنا متدانيان. قال الخليل: الأَمَنَةُ مِن الأمْن. والأمان إعطاء الأَمَنَة. والأمانة ضدُّ الخيانة.
يقال أمِنْتُ الرّجُلَ أَمْناً وأَمَنَةً وأَماناً، وآمنني يُؤْمنني إيماناً. والعرب تقول: رجل أُمَّانٌ، إذا كان أميناً. قال الأعشى([1]):
ولقد شَهِدْتُ التّاجِر الـ  *** أُمّانَ موْرُوداً شرابُه
وما كان أميناً ولقد أَمُنَ. قال أبو حاتم: الأمين المؤتَمِن. قال النابغة:
وكنتَ أمينَهُ لو لم تخُنْه *** ولكن لا أمانَةَ لليماني([2])وقال حسّان:
وَأمينٍ حَفَّظْتُه سِرَّ نفسي *** فوَعاهُ حِفْظَ الأمينِ الأمِينا([3])الأوّل مفعول والثاني فاعل، كأنّه قال: حفْظ المؤتَمَن المؤتَمِن. وبيْتٌ آمِنٌ ذو أَمْن. قال الله تعالى: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا البَلَدَ آمِناً﴾ [إبراهيم 35]. وأنشد اللِّحيانيّ:
ألم تعلَمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّني  *** حَلَفْتُ يميناً لا أَخُون أمِيني([4])أي آمِني. وقال اللّحياني وغيره: رجلٌ أُمَنَة إذا كان يأمَنه الناسُ ولا يخافون غَائِلَتَهُ؛ وأَمَنَةٌ بالفتح يصدّق ما سَمِع ولا يكذِّب بشيءٍ، يثق بالناس. فأما قولهم: أعطيتُ فلاناً من آمَنِ مالي فقالوا: معناهُ مِن أعَزِّه عليّ. وهذا وإن كان كذا فالمعنى معنى الباب كلِّه، لأنّه إذا كان من أعزّه عليه فهو الذي تسكن نفسهُ. وأنشدوا قولَ القائل:
ونِقِي بآمَن مالِنا أحسابَنَا *** و*نُجِِرُّ في الهَيْجَا الرّمَاحَ ونَدّعِي([5])وفي المثل: "مِن مَأمَنِه يُؤْتَى الحَذِر" ويقولون: "البَلَوِيُّ أخُوك ولا تأمَنْه([6])"، يُراد به التَّحذير.
وأمّا التّصديق فقول الله تعالى: ﴿وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا﴾ [يوسف 17] أي مصدِّقٍ لنا. وقال بعض أهل العلم: إن "المؤمن" في صفات الله تعالى هو أن يَصْدُق  ما وَعَدَ عبدَه من الثّواب. وقال آخرون: هو مؤمنٌ لأوليائه يؤْمِنُهم عذابَه ولا يظلمُهم. فهذا قد عاد إلى المعنى الأوّل. ومنه قول النّابغة:
والمؤمنِ العَائِذَاتِ الطَّيرِ يمسحُها *** رُكْبانُ مَكة بين الغِيلِ والسَّعَدِ([7])ومن الباب الثاني- والله أَعلمُ- قولنا في الدعاء: "آمين"، قالوا: تفسيره: اللهم افْعَل، ويقال هو اسمٌ من أسماء الله تعالى. قال:
تباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ وابنُ أُمِّهِ *** أَمِينَ فزادَ اللهُ ما بيننا بُعْدا([8])وربما مَدُّوا، وحُجّتُه قولُه([9])
يا رَبِّ لا تسلِبَنّي حُبَّها أبداً *** ويَرْحَمُ اللهُ عَبْداً قالَ آمِينَا
(أمه) وأما الهمزة والميم والهاء. فقد ذكروا في قول الله: ﴿وادّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ﴾ [يوسف 45] على قراءة من قرأها كذلك([10])، أنّه النّسيان، يقال أمِهْتُ إذَا نسِيتَ. وذا حرفٌ واحد لا يقاسُ عليه.
(أمو/ي) وأما الهمزة والميم [وما] بعدهما من المعتلّ فأصلٌ واحد. وهو عُبوديّة المملوكة. قال الخليل: الأمَة المرأة ذات عُبوديّة. تقول أقرّتْ بالأمُوَّة. قال:
* كما تَهْدِي إلى العُرُساتِ آمِ([11]) *
وتقول: تأمَّيْتُ فُلانةَ جعلتُها أَمَةً. وكذلك استَأْمَيْتُ. قال:
* يرضَوْنَ بالتّعْبيدِ والتّأَمّي([12]) *
ولو قيل: تَأَمّتْ، أي صارت أمةً، لكان صواباً. وقال في الأُمِيّ([13]):
إذا تبارَين معاً كالأُمِيِّ  *** في سَبْسَبٍ مطَّرِد القَتَامْ
ولقد أَمِيتِ وتَأَمّيْتِ أُمُوّةً. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال استَأْمَتْ إذا أَشْبَهَت الإماءَ، وليست بمستأميةٍ إذا لم تشبِهْهن وكذلك عبدٌ مستعبِدٌ.
(أمت) الهمزة والميم والتاء أصلٌ واحد لا يقاس عليه، وهو الأَمْتُ، قال الله تعالى: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [طه 107]. قال الخليل: العِوَج والأمْتُ بمعنىً واحد. وقال آخرون - وهو ذلك المعنى - إنّ الأمْتَ أن يغلُظ مكانٌ ويَرِقّ مكان.
(أمد) الهمزة والميم والدال، الأمد: الغاية. كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها.
(أمر) الهمزة والميم والراء أصولٌ خمسةٌ: الأمر من الأمور، والأمر ضدّ النهي، والأَمَر النَّماء والبَرَكة بفتح الميم، والمَعْلَم، والعَجَب.
فأمّا الواحد من الأمور فقولهم هذا أمرٌ رَضِيُتُه، وأمرٌ لا أَرضاه. وفي المثل: "أمْرٌ] ما أتَى بك". ومن ذلك في المثل: "لأمْرٍ ما يُسوَّد من يَسُوُد([14])". والأمر الذي هو نقيض النَّهْي قولك افعَلْ كذا. قال الأصمعيّ: يقال: لي عليك أمْرَةٌ مطاعَةٌ، أي لي عليك أنْ آمُرَكَ مرّةً واحدةً فتُطِيعَني. قال الكسائي: فلان يُؤامِرُ نفسَيْه، أي نفسٌ تأمره بشيءٍ ونفسٌ تأمره بآخَر. وقال: إنّه لأَمُورٌ بالمعروف ونَهِيٌّ عن المنكر([15])، من قوم أُمُرٍ. ومن هذا الباب الإمْرَة والإمارة، وصاحبها أميرٌ ومؤمَّر. قال ابن الأعرابيّ: أمَّرتُ فلاناً أي جعلتُه أميراً. وأَمَرْتُه وآمرتُه كلُّهن بمعنىً واحد([16]). قال ابنُ الأعرابيّ: أمر فلانٌ على قومه، إذا صار أميراً([17]). ومن هذا الباب الإمَّرُ الذي لا يزال يستأمِر النّاسَ وينتهي إلى أمرهم. قال الأصمعي: الإمّرُ الرّجل الضعيف الرأي الأحمق. الذي يَسمعُ كلامَ هذا [وكلام هذا([18])] فلا يدري بأيِّ شيءٍ يأخُذ. قال:
ولستُ بِذِي رَثْيَةٍ إمَّرٍ *** إذا قِيدَ مُستكْرَهاً أَصْحَبَا([19])وتقول العرب: "إذا طلعت الشِّعرَى سَحَراً، ولم تَرَ فيها مَطراً، فلا تُلْحِقَنَّ فيها إمَّرَةً ولا إمَّراً"([20])، يقول: لا تُرسِل في إبلك رجلاً لا عقل له.
وأمّا النّماء فقال الخليل: الأمَرُ النّماء والبَرَكة وامْرَأَةٌ أَمِرَةٌ أي مباركةٌ على زوجها. وقد أمِرَ الشّيء أَي كثُر. ويقول العرب: "من قَلَّ ذَلَّ، ومن أَمِر فَلّ"([21]) أَي من كثُرَ غَلَبَ. وتقول: أمِرَ بنو فلان أمَرَةً([22]) أي كثُروا وولدَتْ نَعَمُهُم. قال لبيد:
إنْ يُغْـبَطُوا يَهْبِطُوا وإنْ أَمِرُوا *** يَوْماً يصيروا للهُلْكِ والنَّفَدِ([23])قال الأصمعيّ: يقول العرب: "خيرُ المالِ سِكّةٌ مَأْبُورَة، أو* مُهْرَةٌ مأمورة" وهي الكثيرةُ الولدِ المبارَكة. ويقال: أَمرَ الله مالـه وآمَرَه. ومنه "مُهرةٌ مأمورة" ومن الأوّل: {أَمَرْنا مُتْرَفِيها[الإسراء 16]. ومن قرأ (أَمَّرْنا) فتأويله وَلَّيْنا([24]).
وأمّا المَعْلَمُ والمَوْعِد فقال الخليل: الأَمارة المَوْعِد. قال العجاج([25]):
* إلى أمَارٍ وأمَارِ مُدَّتي([26]) *
قال الأصمعيّ: الأمارة العلامة، تقول اجْعَلْ بيني وبينك أمَارة وأمَاراً. قال:
إذا الشّمسُ ذرّتْ في البلادِ فإنّها  *** أَمَارةُ تسليمي عليكِ فسلِّمي([27])والأمارُ أمارُ الطّريق: مَعالِمُه، الواحدة أَمارة. قال حُمَيد بن ثَور:
بِسواءِ مَجْمَعَةٍ كأنَّ أمَارةً *** فيها إذا برزَتْ فَنيقٌ يَخْطِر([28])والأمَرُ واليَأْمُور([29]) العَلَم أَيضاً، يقال: جعلتُ بيني وبينه أمَاراً ووَقْتا ومَوْعِداً وأَجَلاً، كل ذلك أَمارٌ.
وأمّا العَجَبُ فقول الله تعالى: ﴿لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إمْراً﴾ [الكهف 71].
(أمع) الهمزة والميم والعين، ليس بأصل، والذي جاء فيه رجلٌ إمَّعَةٌ، وهو الضعيف الرّأْي، القائلُ لكلِّ أحدٍ أنا معَك. قال ابنُ مسعود: "لا يكونَنَّ أَحَدُكم إمَّعَةً"، والأصل "مع" والألف زائدة.
(أمل) الهمزة والميم واللام أصلان: الأول التثبُّت والانتظار، والثاني الحَبْل من الرَّمل. فأمّا الأول فقال الخليل: الأمل الرَّجاء، فتقول أمَّلتُه أُؤَمِّله تأميلاً، وأَمَلْتُه آمُلُهُ أَمْلاً وإمْلَةً على بناء جِلْسَة. وهذا فيه بعضُ الانتظار. وقال أيضاً: التأمُّل التثبّت في النَّظر. قال([30]):
تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ  *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ
وقال المرار:
تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ([31])القُطاميَّ: الصَّقْر، وهو مُكتَفٍ بنظرةٍ واحدة.
والأصل الثاني قال الخليل: والأمِيلُ حبْلٌ من الرمل معتزِلٌ معْظَمَ الرّمل، وهو على تقدير فَعِيل، وجمْعُه أُمُل. أَنشد ابنُ الأعرابيّ:
* وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ([32]) *
تجشّمت: تعسَّفت. وأمِيل الأُمُلِ: أعظَمُها. وقال:
فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا([33])قال الأصمعيّ: في المثل: "قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ" يُراد قد كان في الأرض متّسَعٌ.
____________________
([1]) انظر ديوانه ص54 واللسان (أمن 162).
([2]) ديوان النابغة 78.
([3]) ديوان حسان 414 بلفظ: "حدثته سر نفسي فرعاه".
([4]) ويروى: "لا أخون يميني" أي الذي يأتمنني. وقيل إن الأمين في هذا البيت بمعنى المأمون. انظر اللسان (أمن 160-161).
([5]) البيت للحادرة الذبياني في المفضليات (1: 43) ويروى: "بآمن" بكسر الميم.
([6]) البلوى: منسوب إلى بلى، وهم بنو عمرو بن الحاف بن قضاعة، انظر الإنباه على قبائل الرواة ص132.
([7]) والمؤمن، بالجر على القسم، أو هو عطف على "الذي" في البيت قبله. وهو كما في الديوان 24:
فلا لعمر الذي مسحت كعبته *** وما هريق على الأنصاب من جسد
وفي الأصل"والسند"، صوابه من الديوان. والسعد: أجمة بين مكة ومنى.
([8]) أنشده في اللسان (16: 167) برواية: "فطحل إذ سألته" وعلق عليه بقوله: "أراد: زاد الله ما بيننا بعداً. أمين".
([9]) البيت لعمر بن أبي ربيعة، كما في اللسان.
([10]) هي قراءة ابن عباس، وزيد بن علي، والضحاك، وقتادة، وأبي رجاء، وشبيل بن عزرة، وربيعة بن عمرو، وكذلك قرأها ابن عمر، ومجاهد، وعكرمة، باختلاف عنهم. وقرئ أيضاً إِمّة بكسر الهمزة وتشديد الميم. وقرأها الجمهور بضم الهمزة وتشديد الميم. انظر تفسير أبي حيان (5: 314) واللسان (أمه).
([11]) تهدي: تتقدم. ورواية اللسان (18: 47): "تردي" وصدره:
* تركت الطير حاجلة عليه *
([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 143 واللسان (18: 48). وقبله:
*ما الناس إلا كالثمام الثم *
([13]) يقال "أُمي" و"أَمي" بضم الهمزة وفتحها، كما في أمالي ثعلب 643.
([14]) لعل أقدم من استعمل هذا المثل في شعره أنس بن مدركة الخثعمي، قال:
عزمت على إقامة ذي صباح *** لأمر ما يسود من يسود
انظر الحيوان (3: 81) وسيبويه (1: 116) والخزانة (1: 476). وأمثال الميداني (2: 130).
([15]) نقل في اللسان كلام ابن بري على "نهى" فروى العبارة: "نهو عن المنكر" وقال: كان قياسه أن يقال نهيّ، لأن الواو والياء إذا اجتمعتا وسبق الأول بالسكون قلبت الواو ياء.
([16]) المعروف في هذا المعنى صيغة التشديد فقط.
([17]) يقال أَمَر وأَمُر وأَمِر، بفتح الهمزة وتثليث الميم.
([18]) زدتها مطاوعة للسياق.
([19]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 156 واللسان (أمر 92): والرثية: الضعف، والحمق. وفي الأصل واللسان: "ريثة" صواب روايته من الديوان وأمالي ثعلب 45 واللسان (2: 9).
([20]) انظر أمالي ثعلب ص558.
([21]) بالفاء، والتي قبلها بالقاف من القلة. وفي اللسان (14: 46) بالفاء في الموضعين، محرف.
([22]) في الأصل: "أمارة" صوابه من القاموس، يقال: أمر أمراً وأمرة.
([23]) البيت في ديوان لبيد ص19 طبع فينا 1880. وقد أنشده في اللسان (هبط 300) برواية: "يوماً فهم للفناء". وفي (أمر 88): "يوماً يصيروا للهلك والنكد". وهذه الأخيرة هي رواية الديوان.
([24]) انظر: أمالي ثعلب ص609.
([25]) في الأصل: "الحجاج"، تحريف. انظر ديوان العجاج ص6 واللسان (5: 93).
([26]) في الأصل: "مدى"، محرف. وقبل البيت: * إذ ردها بكيده فارتدت *
([27]) رواية اللسان (5: 93): "إذا طلعت شمس النهار".
([28]) في اللسان: "كأن أمارة منها.
([29]) لم يذكرها في اللسان. وبدلها في القاموس: "التؤمور" قال: "التآمير الأعلام في المفاوز، الواحد تؤمور".
([30]) هو زهير، في معلقته.
([31]) البيت وتفسيره في اللسان (قطم) بدون نسبه.
([32]) سكن ميم "الأمل" للشعر.
([33]) البيت في اللسان (أمل).
-

(باب الهمزة والميم وما بعدهما في الثلاثي)
(أمن) الهمزة والميم والنون أصلان متقاربان: أحدهما الأمانة التي هي ضدّ الخيانة، ومعناها سُكون القلب، والآخر التصديق. والمعنيان كما قلنا متدانيان. قال الخليل: الأَمَنَةُ مِن الأمْن. والأمان إعطاء الأَمَنَة. والأمانة ضدُّ الخيانة.
يقال أمِنْتُ الرّجُلَ أَمْناً وأَمَنَةً وأَماناً، وآمنني يُؤْمنني إيماناً. والعرب تقول: رجل أُمَّانٌ، إذا كان أميناً. قال الأعشى([1]):
ولقد شَهِدْتُ التّاجِر الـ  *** أُمّانَ موْرُوداً شرابُه
وما كان أميناً ولقد أَمُنَ. قال أبو حاتم: الأمين المؤتَمِن. قال النابغة:
وكنتَ أمينَهُ لو لم تخُنْه *** ولكن لا أمانَةَ لليماني([2])وقال حسّان:
وَأمينٍ حَفَّظْتُه سِرَّ نفسي *** فوَعاهُ حِفْظَ الأمينِ الأمِينا([3])الأوّل مفعول والثاني فاعل، كأنّه قال: حفْظ المؤتَمَن المؤتَمِن. وبيْتٌ آمِنٌ ذو أَمْن. قال الله تعالى: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا البَلَدَ آمِناً﴾ [إبراهيم 35]. وأنشد اللِّحيانيّ:
ألم تعلَمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّني  *** حَلَفْتُ يميناً لا أَخُون أمِيني([4])أي آمِني. وقال اللّحياني وغيره: رجلٌ أُمَنَة إذا كان يأمَنه الناسُ ولا يخافون غَائِلَتَهُ؛ وأَمَنَةٌ بالفتح يصدّق ما سَمِع ولا يكذِّب بشيءٍ، يثق بالناس. فأما قولهم: أعطيتُ فلاناً من آمَنِ مالي فقالوا: معناهُ مِن أعَزِّه عليّ. وهذا وإن كان كذا فالمعنى معنى الباب كلِّه، لأنّه إذا كان من أعزّه عليه فهو الذي تسكن نفسهُ. وأنشدوا قولَ القائل:
ونِقِي بآمَن مالِنا أحسابَنَا *** و*نُجِِرُّ في الهَيْجَا الرّمَاحَ ونَدّعِي([5])وفي المثل: "مِن مَأمَنِه يُؤْتَى الحَذِر" ويقولون: "البَلَوِيُّ أخُوك ولا تأمَنْه([6])"، يُراد به التَّحذير.
وأمّا التّصديق فقول الله تعالى: ﴿وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا﴾ [يوسف 17] أي مصدِّقٍ لنا. وقال بعض أهل العلم: إن "المؤمن" في صفات الله تعالى هو أن يَصْدُق  ما وَعَدَ عبدَه من الثّواب. وقال آخرون: هو مؤمنٌ لأوليائه يؤْمِنُهم عذابَه ولا يظلمُهم. فهذا قد عاد إلى المعنى الأوّل. ومنه قول النّابغة:
والمؤمنِ العَائِذَاتِ الطَّيرِ يمسحُها *** رُكْبانُ مَكة بين الغِيلِ والسَّعَدِ([7])ومن الباب الثاني- والله أَعلمُ- قولنا في الدعاء: "آمين"، قالوا: تفسيره: اللهم افْعَل، ويقال هو اسمٌ من أسماء الله تعالى. قال:
تباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ وابنُ أُمِّهِ *** أَمِينَ فزادَ اللهُ ما بيننا بُعْدا([8])وربما مَدُّوا، وحُجّتُه قولُه([9])
يا رَبِّ لا تسلِبَنّي حُبَّها أبداً *** ويَرْحَمُ اللهُ عَبْداً قالَ آمِينَا
(أمه) وأما الهمزة والميم والهاء. فقد ذكروا في قول الله: ﴿وادّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ﴾ [يوسف 45] على قراءة من قرأها كذلك([10])، أنّه النّسيان، يقال أمِهْتُ إذَا نسِيتَ. وذا حرفٌ واحد لا يقاسُ عليه.
(أمو/ي) وأما الهمزة والميم [وما] بعدهما من المعتلّ فأصلٌ واحد. وهو عُبوديّة المملوكة. قال الخليل: الأمَة المرأة ذات عُبوديّة. تقول أقرّتْ بالأمُوَّة. قال:
* كما تَهْدِي إلى العُرُساتِ آمِ([11]) *
وتقول: تأمَّيْتُ فُلانةَ جعلتُها أَمَةً. وكذلك استَأْمَيْتُ. قال:
* يرضَوْنَ بالتّعْبيدِ والتّأَمّي([12]) *
ولو قيل: تَأَمّتْ، أي صارت أمةً، لكان صواباً. وقال في الأُمِيّ([13]):
إذا تبارَين معاً كالأُمِيِّ  *** في سَبْسَبٍ مطَّرِد القَتَامْ
ولقد أَمِيتِ وتَأَمّيْتِ أُمُوّةً. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال استَأْمَتْ إذا أَشْبَهَت الإماءَ، وليست بمستأميةٍ إذا لم تشبِهْهن وكذلك عبدٌ مستعبِدٌ.
(أمت) الهمزة والميم والتاء أصلٌ واحد لا يقاس عليه، وهو الأَمْتُ، قال الله تعالى: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [طه 107]. قال الخليل: العِوَج والأمْتُ بمعنىً واحد. وقال آخرون - وهو ذلك المعنى - إنّ الأمْتَ أن يغلُظ مكانٌ ويَرِقّ مكان.
(أمد) الهمزة والميم والدال، الأمد: الغاية. كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها.
(أمر) الهمزة والميم والراء أصولٌ خمسةٌ: الأمر من الأمور، والأمر ضدّ النهي، والأَمَر النَّماء والبَرَكة بفتح الميم، والمَعْلَم، والعَجَب.
فأمّا الواحد من الأمور فقولهم هذا أمرٌ رَضِيُتُه، وأمرٌ لا أَرضاه. وفي المثل: "أمْرٌ] ما أتَى بك". ومن ذلك في المثل: "لأمْرٍ ما يُسوَّد من يَسُوُد([14])". والأمر الذي هو نقيض النَّهْي قولك افعَلْ كذا. قال الأصمعيّ: يقال: لي عليك أمْرَةٌ مطاعَةٌ، أي لي عليك أنْ آمُرَكَ مرّةً واحدةً فتُطِيعَني. قال الكسائي: فلان يُؤامِرُ نفسَيْه، أي نفسٌ تأمره بشيءٍ ونفسٌ تأمره بآخَر. وقال: إنّه لأَمُورٌ بالمعروف ونَهِيٌّ عن المنكر([15])، من قوم أُمُرٍ. ومن هذا الباب الإمْرَة والإمارة، وصاحبها أميرٌ ومؤمَّر. قال ابن الأعرابيّ: أمَّرتُ فلاناً أي جعلتُه أميراً. وأَمَرْتُه وآمرتُه كلُّهن بمعنىً واحد([16]). قال ابنُ الأعرابيّ: أمر فلانٌ على قومه، إذا صار أميراً([17]). ومن هذا الباب الإمَّرُ الذي لا يزال يستأمِر النّاسَ وينتهي إلى أمرهم. قال الأصمعي: الإمّرُ الرّجل الضعيف الرأي الأحمق. الذي يَسمعُ كلامَ هذا [وكلام هذا([18])] فلا يدري بأيِّ شيءٍ يأخُذ. قال:
ولستُ بِذِي رَثْيَةٍ إمَّرٍ *** إذا قِيدَ مُستكْرَهاً أَصْحَبَا([19])وتقول العرب: "إذا طلعت الشِّعرَى سَحَراً، ولم تَرَ فيها مَطراً، فلا تُلْحِقَنَّ فيها إمَّرَةً ولا إمَّراً"([20])، يقول: لا تُرسِل في إبلك رجلاً لا عقل له.
وأمّا النّماء فقال الخليل: الأمَرُ النّماء والبَرَكة وامْرَأَةٌ أَمِرَةٌ أي مباركةٌ على زوجها. وقد أمِرَ الشّيء أَي كثُر. ويقول العرب: "من قَلَّ ذَلَّ، ومن أَمِر فَلّ"([21]) أَي من كثُرَ غَلَبَ. وتقول: أمِرَ بنو فلان أمَرَةً([22]) أي كثُروا وولدَتْ نَعَمُهُم. قال لبيد:
إنْ يُغْـبَطُوا يَهْبِطُوا وإنْ أَمِرُوا *** يَوْماً يصيروا للهُلْكِ والنَّفَدِ([23])قال الأصمعيّ: يقول العرب: "خيرُ المالِ سِكّةٌ مَأْبُورَة، أو* مُهْرَةٌ مأمورة" وهي الكثيرةُ الولدِ المبارَكة. ويقال: أَمرَ الله مالـه وآمَرَه. ومنه "مُهرةٌ مأمورة" ومن الأوّل: {أَمَرْنا مُتْرَفِيها[الإسراء 16]. ومن قرأ (أَمَّرْنا) فتأويله وَلَّيْنا([24]).
وأمّا المَعْلَمُ والمَوْعِد فقال الخليل: الأَمارة المَوْعِد. قال العجاج([25]):
* إلى أمَارٍ وأمَارِ مُدَّتي([26]) *
قال الأصمعيّ: الأمارة العلامة، تقول اجْعَلْ بيني وبينك أمَارة وأمَاراً. قال:
إذا الشّمسُ ذرّتْ في البلادِ فإنّها  *** أَمَارةُ تسليمي عليكِ فسلِّمي([27])والأمارُ أمارُ الطّريق: مَعالِمُه، الواحدة أَمارة. قال حُمَيد بن ثَور:
بِسواءِ مَجْمَعَةٍ كأنَّ أمَارةً *** فيها إذا برزَتْ فَنيقٌ يَخْطِر([28])والأمَرُ واليَأْمُور([29]) العَلَم أَيضاً، يقال: جعلتُ بيني وبينه أمَاراً ووَقْتا ومَوْعِداً وأَجَلاً، كل ذلك أَمارٌ.
وأمّا العَجَبُ فقول الله تعالى: ﴿لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إمْراً﴾ [الكهف 71].
(أمع) الهمزة والميم والعين، ليس بأصل، والذي جاء فيه رجلٌ إمَّعَةٌ، وهو الضعيف الرّأْي، القائلُ لكلِّ أحدٍ أنا معَك. قال ابنُ مسعود: "لا يكونَنَّ أَحَدُكم إمَّعَةً"، والأصل "مع" والألف زائدة.
(أمل) الهمزة والميم واللام أصلان: الأول التثبُّت والانتظار، والثاني الحَبْل من الرَّمل. فأمّا الأول فقال الخليل: الأمل الرَّجاء، فتقول أمَّلتُه أُؤَمِّله تأميلاً، وأَمَلْتُه آمُلُهُ أَمْلاً وإمْلَةً على بناء جِلْسَة. وهذا فيه بعضُ الانتظار. وقال أيضاً: التأمُّل التثبّت في النَّظر. قال([30]):
تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ  *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ
وقال المرار:
تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ([31])القُطاميَّ: الصَّقْر، وهو مُكتَفٍ بنظرةٍ واحدة.
والأصل الثاني قال الخليل: والأمِيلُ حبْلٌ من الرمل معتزِلٌ معْظَمَ الرّمل، وهو على تقدير فَعِيل، وجمْعُه أُمُل. أَنشد ابنُ الأعرابيّ:
* وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ([32]) *
تجشّمت: تعسَّفت. وأمِيل الأُمُلِ: أعظَمُها. وقال:
فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا([33])قال الأصمعيّ: في المثل: "قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ" يُراد قد كان في الأرض متّسَعٌ.
____________________
([1]) انظر ديوانه ص54 واللسان (أمن 162).
([2]) ديوان النابغة 78.
([3]) ديوان حسان 414 بلفظ: "حدثته سر نفسي فرعاه".
([4]) ويروى: "لا أخون يميني" أي الذي يأتمنني. وقيل إن الأمين في هذا البيت بمعنى المأمون. انظر اللسان (أمن 160-161).
([5]) البيت للحادرة الذبياني في المفضليات (1: 43) ويروى: "بآمن" بكسر الميم.
([6]) البلوى: منسوب إلى بلى، وهم بنو عمرو بن الحاف بن قضاعة، انظر الإنباه على قبائل الرواة ص132.
([7]) والمؤمن، بالجر على القسم، أو هو عطف على "الذي" في البيت قبله. وهو كما في الديوان 24:
فلا لعمر الذي مسحت كعبته *** وما هريق على الأنصاب من جسد
وفي الأصل"والسند"، صوابه من الديوان. والسعد: أجمة بين مكة ومنى.
([8]) أنشده في اللسان (16: 167) برواية: "فطحل إذ سألته" وعلق عليه بقوله: "أراد: زاد الله ما بيننا بعداً. أمين".
([9]) البيت لعمر بن أبي ربيعة، كما في اللسان.
([10]) هي قراءة ابن عباس، وزيد بن علي، والضحاك، وقتادة، وأبي رجاء، وشبيل بن عزرة، وربيعة بن عمرو، وكذلك قرأها ابن عمر، ومجاهد، وعكرمة، باختلاف عنهم. وقرئ أيضاً إِمّة بكسر الهمزة وتشديد الميم. وقرأها الجمهور بضم الهمزة وتشديد الميم. انظر تفسير أبي حيان (5: 314) واللسان (أمه).
([11]) تهدي: تتقدم. ورواية اللسان (18: 47): "تردي" وصدره:
* تركت الطير حاجلة عليه *
([12]) البيت لرؤبة في ديوانه 143 واللسان (18: 48). وقبله:
*ما الناس إلا كالثمام الثم *
([13]) يقال "أُمي" و"أَمي" بضم الهمزة وفتحها، كما في أمالي ثعلب 643.
([14]) لعل أقدم من استعمل هذا المثل في شعره أنس بن مدركة الخثعمي، قال:
عزمت على إقامة ذي صباح *** لأمر ما يسود من يسود
انظر الحيوان (3: 81) وسيبويه (1: 116) والخزانة (1: 476). وأمثال الميداني (2: 130).
([15]) نقل في اللسان كلام ابن بري على "نهى" فروى العبارة: "نهو عن المنكر" وقال: كان قياسه أن يقال نهيّ، لأن الواو والياء إذا اجتمعتا وسبق الأول بالسكون قلبت الواو ياء.
([16]) المعروف في هذا المعنى صيغة التشديد فقط.
([17]) يقال أَمَر وأَمُر وأَمِر، بفتح الهمزة وتثليث الميم.
([18]) زدتها مطاوعة للسياق.
([19]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 156 واللسان (أمر 92): والرثية: الضعف، والحمق. وفي الأصل واللسان: "ريثة" صواب روايته من الديوان وأمالي ثعلب 45 واللسان (2: 9).
([20]) انظر أمالي ثعلب ص558.
([21]) بالفاء، والتي قبلها بالقاف من القلة. وفي اللسان (14: 46) بالفاء في الموضعين، محرف.
([22]) في الأصل: "أمارة" صوابه من القاموس، يقال: أمر أمراً وأمرة.
([23]) البيت في ديوان لبيد ص19 طبع فينا 1880. وقد أنشده في اللسان (هبط 300) برواية: "يوماً فهم للفناء". وفي (أمر 88): "يوماً يصيروا للهلك والنكد". وهذه الأخيرة هي رواية الديوان.
([24]) انظر: أمالي ثعلب ص609.
([25]) في الأصل: "الحجاج"، تحريف. انظر ديوان العجاج ص6 واللسان (5: 93).
([26]) في الأصل: "مدى"، محرف. وقبل البيت: * إذ ردها بكيده فارتدت *
([27]) رواية اللسان (5: 93): "إذا طلعت شمس النهار".
([28]) في اللسان: "كأن أمارة منها.
([29]) لم يذكرها في اللسان. وبدلها في القاموس: "التؤمور" قال: "التآمير الأعلام في المفاوز، الواحد تؤمور".
([30]) هو زهير، في معلقته.
([31]) البيت وتفسيره في اللسان (قطم) بدون نسبه.
([32]) سكن ميم "الأمل" للشعر.
([33]) البيت في اللسان (أمل).
-

##### Türkçe

(Üçlüde hemze, **الميم** ve onlardan sonrakiler bâbı)

(**أمن**) **الهمزة** ve **الميم** ve **النون** birbirine yakın iki asıldır: biri, hıyanetin zıddı olan emanet; mânâsı kalbin sükûnudur; diğeri tasdiktir. İki mânâ, dediğimiz gibi, birbirine yakındır. **الخليل** dedi: **الأَمَنَةُ** **الأمْن**dendir. **الأمان** ise **الأَمَنَة**yi vermektir. **الأمانة** hıyanetin zıddıdır.

Denir: Bir adamı **أمِنْتُ**; **أَمْناً** ve **أَمَنَةً** ve **أَماناً** (ile). Ve “Bana güven verdi” **آمنني**; “Bana iman (güven) verir” **يُؤْمنني**; **إيماناً** (ile). Araplar der ki: **رجل أُمَّانٌ**; emin olduğu zaman. **الأعشى** dedi:
ولقد شَهِدْتُ التّاجِر الـ  *** أُمّانَ موْرُوداً شرابُه
Ve (o) emin değildi; hâlbuki **أَمُنَ** (emin oldu). **أبو حاتم** dedi: **الأمين** **المؤتَمِن**dir. **النابغة** dedi:
وكنتَ أمينَهُ لو لم تخُنْه *** ولكن لا أمانَةَ لليماني
Ve **حسّان** dedi:
وَأمينٍ حَفَّظْتُه سِرَّ نفسي *** فوَعاهُ حِفْظَ الأمينِ الأمِينا
Birincisi mef‘ûl, ikincisi fâildir; sanki dedi ki: **حفْظ** **المؤتَمَن**in, **المؤتَمِن** (olan)ın (hıfzı). Ve **بيْتٌ آمِنٌ**: **أَمْن** sahibi (ev). Allah Teâlâ dedi: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا البَلَدَ آمِناً﴾ [İbrâhîm 35]. **اللِّحيانيّ** şu beyti okudu:
ألم تعلَمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّني  *** حَلَفْتُ يميناً لا أَخُون أمِيني
Yani: **آمِني** (güvenliğim). **اللّحياني** ve başkası dedi: **رجلٌ أُمَنَة**; insanlar ona güvendikleri ve onun **غَائِلَتَهُ**nden korkmadıkları zaman. Ve **أَمَنَةٌ** (fetha ile): işittiğini tasdik eder, hiçbir şeyi yalanlamaz; insanlara güvenir. Ama onların sözü: “Falana malımın **آمَنِ**inden verdim” dediler ki: mânâsı “Bana en aziz olanından”dır. Bu böyle olsa da mânâ, bütün bâbın mânâsıdır; çünkü ona en aziz olanından olunca, nefsi sükûn bulduğu şeydir. Şu söyleyenin sözünü okudular:
ونِقِي بآمَن مالِنا أحسابَنَا *** و*نُجِِرُّ في الهَيْجَا الرّمَاحَ ونَدّعِي
Ve meselde: “**مِن مَأمَنِه يُؤْتَى الحَذِر**”. Ve derler: “**البَلَوِيُّ أخُوك ولا تأمَنْه**”, bununla sakındırma kastedilir.

Tasdik ise, Allah’ın sözü: ﴿وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا﴾ [Yûsuf 17], yani: bize tasdik edici. Ehl-i ilimden bazıları dedi: Allah Teâlâ’nın sıfatlarında “**المؤمن**”, kuluna sevaptan vaad ettiğini doğru kılmasıdır. Başkaları dedi: O, velîlerine **مؤمن**dir; onları azabından emin kılar ve onlara zulmetmez. Bu ise birinci mânâya dönmüştür. Ondan, **النّابغة**’nin sözü:
والمؤمنِ العَائِذَاتِ الطَّيرِ يمسحُها *** رُكْبانُ مَكة بين الغِيلِ والسَّعَدِ
Ve ikinci bâbdan—Allah daha iyi bilir—duada sözümüz: “**آمين**”; dediler: tefsiri “Allah’ım yap”tır; ve denir ki o, Allah Teâlâ’nın isimlerinden bir isimdir. Dedi:
تباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ وابنُ أُمِّهِ *** أَمِينَ فزادَ اللهُ ما بيننا بُعْدا
Ve bazen med ederler; onun hücceti şu sözüdür:
يا رَبِّ لا تسلِبَنّي حُبَّها أبداً *** ويَرْحَمُ اللهُ عَبْداً قالَ آمِينَا

(**أمه**) Hemze, **الميم** ve **الهاء** ise: Allah’ın sözü ﴿وادّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ﴾ [Yûsuf 45] hakkında—onu böyle okuyan kimsenin kıraatine göre—zikrettiler ki o, unutmadır; denir: “Unuttuğun zaman **أمِهْتُ**.” Bu, üzerine kıyas yapılmayan tek bir harftir.

(**أمو/ي**) Hemze ve **الميم** ve onlardan sonra gelen illetli (harf)ler ise tek bir asıldır. O da, memlûkün kulluğudur. **الخليل** dedi: **الأمَة** kulluk sahibi kadındır. Dersin: **الأمُوَّة**yi ikrar etti. Dedi:
* كما تَهْدِي إلى العُرُساتِ آمِ *
Ve dersin: “Falancayı **تأمَّيْتُ**”; onu **أَمَة** yaptım. Aynı şekilde **استَأْمَيْتُ**. Dedi:
* يرضَوْنَ بالتّعْبيدِ والتّأَمّي *
Ve eğer “**تَأَمّتْ**”, yani **أَمَة** oldu, denilseydi doğru olurdu. **الأُمِيّ** hakkında dedi:
إذا تبارَين معاً كالأُمِيِّ  *** في سَبْسَبٍ مطَّرِد القَتَامْ
Ve gerçekten **أَمِيتِ** ve **تَأَمّيْتِ**; **أُمُوّةً** (ile). **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Denir: “**استَأْمَتْ**”; cariyelere benzediği zaman. Ve onlara benzemediği zaman **بمستأميةٍ** değildir. Aynı şekilde: **عبدٌ مستعبِدٌ**.

(**أمت**) Hemze, **الميم** ve **التاء** üzerine kıyas yapılmayan tek bir asıldır; o da **الأَمْتُ**tur. Allah Teâlâ dedi: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [Tâhâ 107]. **الخليل** dedi: **العِوَج** ve **الأمْتُ** tek bir mânâdadır. Başkaları dedi—o da o mânâdır—**الأمْت** şudur: bir yer kalınlaşır, bir yer incelir.

(**أمد**) Hemze, **الميم** ve **الدال**: **الأمد** gayedir. Üzerine kıyas yapılmayan tek bir kelimedir.

(**أمر**) Hemze, **الميم** ve **الراء** beş asıldır: işlerden olan **الأمر**; ve **الأمر** nehiyin zıddıdır; ve **الأَمَر** (mîm fetha ile) büyüme ve berekettir; ve **المَعْلَم**; ve **العَجَب**.

İşlerden olanın birine gelince: onların sözü “Bu bir **أمر**dir, onu razı oldum” ve “Bir **أمر**dir, onu razı olmam.” Meselde: “**أمْرٌ** ما أتَى بك.” Ve bundan, meselde: “**لأمْرٍ ما يُسوَّد من يَسُوُد**.” Nehiyin nakîzi olan **الأمر** ise, senin “Şunu yap” demendir. **الأصمعيّ** dedi: Denir: “Benim senin üzerinde itaat edilen bir **أمْرَةٌ**m vardır”; yani benim senin üzerinde, sana bir defa emretmem ve senin bana itaat etmen vardır. **الكسائي** dedi: Falanca, iki nefsini **يُؤامِرُ**; yani bir nefis ona bir şey emreder, bir nefis ona başka bir şey emreder. Ve dedi: O, marufla **لأَمُورٌ**dur ve münkerden **نَهِيٌّ**dir; **أُمُرٍ** olan bir kavimdendir. Bu bâbdandır: **الإمْرَة** ve **الإمارة**; ve onun sahibi **أميرٌ** ve **مؤمَّر**dir. **ابن الأعرابيّ** dedi: “Falancayı **أمَّرتُ**”; yani onu emir yaptım. Ve “Ona emrettim” **أَمَرْتُه** ve “Onunla emirde bulundum” **آمرتُه**; hepsi tek bir mânâdadır. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: Falanca kavmi üzerine **أمر** etti; emir olduğu zaman. Bu bâbdandır: insanların kendisinden sürekli emir istemesi ve onların emrine varması sebebiyle **الإمَّرُ**. **الأصمعي** dedi: **الإمّرُ** zayıf görüşlü, ahmak adamdır; bunun sözünü ve bunun sözünü işitir de hangi şeyle alacağını bilmez. Dedi:
ولستُ بِذِي رَثْيَةٍ إمَّرٍ *** إذا قِيدَ مُستكْرَهاً أَصْحَبَا
Araplar der: “**إذا طلعت الشِّعرَى سَحَراً، ولم تَرَ فيها مَطراً، فلا تُلْحِقَنَّ فيها إمَّرَةً ولا إمَّراً**”; der ki: develerinin içine aklı olmayan bir adamı salma.

Büyümeye gelince: **الخليل** dedi: **الأمَرُ** büyüme ve berekettir; ve **امْرَأَةٌ أَمِرَةٌ** yani kocası üzerine bereketli. Ve şey **أمِرَ** etti; yani çoğaldı. Araplar der: “**من قَلَّ ذَلَّ، ومن أَمِر فَلّ**”; yani kim çoğalırsa galip gelir. Ve dersin: “Falancanın oğulları **أمِرَ** etti; **أمَرَةً** (ile)”; yani çoğaldılar ve davarları doğurdu. **لبيد** dedi:
إنْ يُغْـبَطُوا يَهْبِطُوا وإنْ أَمِرُوا *** يَوْماً يصيروا للهُلْكِ والنَّفَدِ
**الأصمعيّ** dedi: Araplar der: “Malın hayırlısı, aşılanmış bir tarla sırası; yahut çok doğuran, bereketli bir **مُهْرَةٌ مأمورة**.” Ve denir: Allah onun malını **أَمرَ** etti ve onu **آمَرَه**. Ondandır: “**مُهرةٌ مأمورة**.” Ve birincidendir: ﴿أَمَرْنا مُتْرَفِيها﴾ [İsrâ 16]. Kim “**أَمَّرْنا**” okursa, te’vili “**وَلَّيْنا**”dır.

**المَعْلَمُ** ve **المَوْعِد**e gelince: **الخليل** dedi: **الأَمارة** **المَوْعِد**dir. **العجاج** dedi:
* إلى أمَارٍ وأمَارِ مُدَّتي *
**الأصمعيّ** dedi: **الأمارة** alâmettir; dersin: “Benimle senin arana bir **أمَارة** ve bir **أمَار** koy.” Dedi:
إذا الشّمسُ ذرّتْ في البلادِ فإنّها  *** أَمَارةُ تسليمي عليكِ فسلِّمي
Ve **الأمار** yolun **أمار**ıdır: onun işaretleridir; teki **أَمارة**dır. **حُمَيد بن ثَور** dedi:
بِسواءِ مَجْمَعَةٍ كأنَّ أمَارةً *** فيها إذا برزَتْ فَنيقٌ يَخْطِر
Ve **الأمَرُ** ve **اليَأْمُور** da alâmettir; denir: “Benimle onun arasına bir **أمَاراً** ve bir vakit ve bir **مَوْعِداً** ve bir **أَجَلاً** koydum”; bunların hepsi **أَمارٌ**dır.

**العَجَب**a gelince: Allah’ın sözü: ﴿لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إمْراً﴾ [Kehf 71].

(**أمع**) Hemze, **الميم** ve **العين**: asıl değildir. Onda gelen şudur: **رجلٌ إمَّعَةٌ**; o, zayıf görüşlüdür; her birine “Ben seninleyim” diyen. **ابنُ مسعود** dedi: “Sizden biriniz **إمَّعَةً** olmasın.” Asıl **مع**dır; elif ziyadedir.

(**أمل**) Hemze, **الميم** ve **اللام** iki asıldır: birincisi sebat ve bekleyiş; ikincisi kumdan iptir. Birinciye gelince, **الخليل** dedi: **الأمل** ümittir; dersin: “Onu ümitlendirdim” **أمَّلتُه**; “Onu ümitlendiririm” **أُؤَمِّله**; **تأميلاً** (ile). Ve “Onu ümit ettim” **أَمَلْتُه**; “Onu ümit ederim” **آمُلُهُ**; **أَمْلاً** ve **إمْلَةً** (ile), **جِلْسَة** vezni üzere. Bunun içinde bir miktar bekleyiş vardır. Yine dedi: **التأمُّل** bakışta sebat etmektir. Dedi:
تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ  *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ
Ve **المرار** dedi:
تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ
**القُطاميَّ**: doğandır; o, tek bir bakışla yetinen (kuştur).

İkinci asıl ise, **الخليل** dedi: **الأمِيلُ** kumdan bir iptir; kumun çoğunluğundan ayrılmıştır; **فَعِيل** takdiri üzeredir; cem‘i **أُمُل**dür. **ابنُ الأعرابيّ** şu beyti okudu:
* وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ *
**تجشّمت**: zorlukla yüklendin. **أمِيل الأُمُلِ**: onların en büyüğüdür. Ve dedi:
فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا
**الأصمعيّ** dedi: Meselde: “**قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ**”; bununla “yerde genişlik vardı” kastedilir.

(باب الهمزة والميم وما بعدهما في الثلاثي)
(**أمن**) **الهمزة** ve **الميم** ve **النون** birbirine yakın iki asıldır: bunlardan biri, **الخيانة**’nin zıddı olan **الأمانة**’dir; onun manası kalbin sükûnudur; diğeri ise tasdiktir. İki mana, dediğimiz gibi, birbirine yakındır. **الخليل** dedi: **الأَمَنَةُ** **الأمْن**’dendir. **الأمان** **الأَمَنَة**’yi vermektir. **الأمانة** **الخيانة**’nin zıddıdır.

Denir: Bir adamı **أمِنْتُ**; **أَمْناً** ve **أَمَنَةً** ve **أَماناً** (ile). Ve “Bana güven verdi” **آمنني**; “Bana güven verir” **يُؤْمنني**; **إيماناً** (ile). Araplar der: **رجل أُمَّانٌ**; emin olduğu zaman. **الأعشى** dedi([1]):
ولقد شَهِدْتُ التّاجِر الـ  *** أُمّانَ موْرُوداً شرابُه
Ve (o) emin değildi; hâlbuki **أَمُنَ** (oldu). **أبو حاتم** dedi: **الأمين** **المؤتَمِن**’dir. **النابغة** dedi:
وكنتَ أمينَهُ لو لم تخُنْه *** ولكن لا أمانَةَ لليماني([2])
Ve **حسّان** dedi:
وَأمينٍ حَفَّظْتُه سِرَّ نفسي *** فوَعاهُ حِفْظَ الأمينِ الأمِينا([3])
Birincisi mef’ûl, ikincisi fâildir; sanki şöyle dedi: **المؤتَمَن**’ın **المؤتَمِن**’i hıfzı. Ve **بيْتٌ آمِنٌ**: **أَمْن** sahibi. Allah تعالى dedi: ﴿رَبِّ اجْعَلْ هذا البَلَدَ آمِناً﴾ [إبراهيم 35]. **اللِّحيانيّ** şu beyti okudu:
ألم تعلَمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّني  *** حَلَفْتُ يميناً لا أَخُون أمِيني([4])
Yani: **آمِني**. **اللّحياني** ve başkası dedi: **رجلٌ أُمَنَة**; insanlar ona güvendikleri ve onun **غَائِلَتَهُ**’inden korkmadıkları zaman; ve fetha ile **أَمَنَةٌ**, işittiğini tasdik eder, hiçbir şeyi yalanlamaz; insanlara güvenir. “Falana malımın **آمَنِ**’inden verdim” sözlerine gelince; dediler ki: manası, bana en aziz olanındandır. Bu böyle olsa da mana, bütün babın manasıdır; çünkü ona en aziz olanından ise, o, nefsi sükûn bulan şeydir. Şu söyleyenin sözünü okudular:
ونِقِي بآمَن مالِنا أحسابَنَا *** و*نُجِِرُّ في الهَيْجَا الرّمَاحَ ونَدّعِي([5])
Meselde: “**مِن مَأمَنِه يُؤْتَى الحَذِر**” ve derler: “**البَلَوِيُّ أخُوك ولا تأمَنْه([6])**”; bununla sakındırma kastedilir.

Tasdik ise, Allah تعالى’nın sözü: ﴿وَمَا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنَا﴾ [يوسف 17], yani: bizi tasdik edici. Ehl-i ilimden bazıları dedi: Allah تعالى’nın sıfatlarında “**المؤمن**”, kuluna sevaptan vaad ettiğini doğru çıkarmasıdır. Başkaları dedi: O, velîlerine **مؤمن**’dir; onları azabından emin kılar ve onlara zulmetmez. Bu, birinci manaya dönmüştür. Ondan, **النّابغة**’nin sözü:
والمؤمنِ العَائِذَاتِ الطَّيرِ يمسحُها *** رُكْبانُ مَكة بين الغِيلِ والسَّعَدِ([7])
İkinci babdan—Allah daha iyi bilir—duada söylediğimiz “**آمين**” sözüdür; dediler: tefsiri: “Allah’ım yap”; ve denir ki o, Allah تعالى’nın isimlerinden bir isimdir. Dedi:
تباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ وابنُ أُمِّهِ *** أَمِينَ فزادَ اللهُ ما بيننا بُعْدا([8])
Bazen de med ederler; delili onun sözü([9]):
يا رَبِّ لا تسلِبَنّي حُبَّها أبداً *** ويَرْحَمُ اللهُ عَبْداً قالَ آمِينَا

(**أمه**) **الهمزة** ve **الميم** ve **الهاء**’ya gelince: Allah’ın ﴿وادّكَرَ بَعْدَ أَمَهٍ﴾ [يوسف 45] sözü hakkında, onu böyle okuyan kimsenin kıraatine göre([10]), onun unutma olduğunu zikrettiler; “Unuttun” denir: **أمِهْتُ**. Bu, tek bir harftir; ona kıyas edilmez.

(**أمو/ي**) **الهمزة** ve **الميم** ve onlardan sonra gelen illetli harfler ise tek bir asıldır: o, memlûkün kulluğudur. **الخليل** dedi: **الأمَة** kulluk sahibi kadındır. “**الأمُوَّة**’yi ikrar etti” dersin. Dedi:
* كما تَهْدِي إلى العُرُساتِ آمِ([11]) *
Ve dersin: “Falancayı **تأمَّيْتُ**”: onu **أَمَةً** yaptım. Aynı şekilde **استَأْمَيْتُ**. Dedi:
* يرضَوْنَ بالتّعْبيدِ والتّأَمّي([12]) *
“**تَأَمّتْ**”, yani **أمةً** oldu, denilse doğru olurdu. **الأُمِيّ** hakkında dedi([13]):
إذا تبارَين معاً كالأُمِيِّ  *** في سَبْسَبٍ مطَّرِد القَتَامْ
Ve gerçekten **أَمِيتِ** ve **تَأَمّيْتِ** **أُمُوّةً**. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: “**استَأْمَتْ** denir; cariyelere benzediği zaman; ve onlara benzemezse **بمستأميةٍ** değildir; aynı şekilde **عبدٌ مستعبِدٌ**.”

(**أمت**) **الهمزة** ve **الميم** ve **التاء** tek bir asıldır; ona kıyas edilmez; o da **الأَمْتُ**’tur. Allah تعالى dedi: ﴿لا تَرَى فِيهَا عِوَجاً ولاَ أَمْتاً﴾ [طه 107]. **الخليل** dedi: **العِوَج** ve **الأمْتُ** tek bir manadadır. Başkaları dedi—ki o da o manadır—**الأمْت** şudur: bir yer kalınlaşır, bir yer incelir.

(**أمد**) **الهمزة** ve **الميم** ve **الدال**: **الأمد** gayedir. Tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez.

(**أمر**) **الهمزة** ve **الميم** ve **الراء** beş asıldır: işlerden olan **الأمر**; ve **النهي**’nin zıddı olan **الأمر**; ve **الميم**’in fethasıyla **الأَمَر**: büyüme ve bereket; ve **المَعْلَم**; ve **العَجَب**.

İşlerden olanın tekiline gelince: “Bu, razı olduğum bir **أمرٌ**” ve “Razı olmadığım bir **أمرٌ**” sözleridir. Meselde: “**أمْرٌ] ما أتَى بك**”. Ondan da meselde: “**لأمْرٍ ما يُسوَّد من يَسُوُد([14])**”. **النَّهْي**’nin nakîzi olan **الأمر** ise, “Şunu yap” demendir. **الأصمعيّ** dedi: “**لي عليك أمْرَةٌ مطاعَةٌ** denir”; yani: sana bir defa emretmem ve senin bana itaat etmen benim üzerimde (hakkım)dır. **الكسائي** dedi: “Falanca, iki nefsini **يُؤامِرُ**”; yani bir nefis ona bir şey emreder, bir nefis ona başka bir şey emreder. Ve dedi: “O, maruf ile **لأَمُورٌ** ve münkerden **نَهِيٌّ**’dir([15])”; **قوم أُمُرٍ**’den. Bu babdandır: **الإمْرَة** ve **الإمارة**; ve onun sahibi **أميرٌ** ve **مؤمَّر**’dir. **ابن الأعرابيّ** dedi: “Falancayı **أمَّرتُ**”; yani onu emir yaptım. Ve **أَمَرْتُه** ve **آمرتُه**’nin hepsi tek bir manadadır([16]). **ابنُ الأعرابيّ** dedi: “Falanca kavmi üzerine **أمر** etti”; emir olduğu zaman([17]). Bu babdandır: insanların işini sürekli **يستأمِر** eden ve onların emrine varan **الإمَّرُ**. **الأصمعي** dedi: **الإمّرُ** zayıf görüşlü, ahmak adamdır; şu bunun sözünü ve [şunun sözünü([18])] işitir de hangi şeyle alacağını bilmez. Dedi:
ولستُ بِذِي رَثْيَةٍ إمَّرٍ *** إذا قِيدَ مُستكْرَهاً أَصْحَبَا([19])
Araplar der: “**إذا طلعت الشِّعرَى سَحَراً، ولم تَرَ فيها مَطراً، فلا تُلْحِقَنَّ فيها إمَّرَةً ولا إمَّراً**”([20]); der ki: develerinde aklı olmayan bir adamı göndermeyesin.

Büyümeye gelince: **الخليل** dedi: **الأمَرُ** büyüme ve berekettir; ve **امْرَأَةٌ أَمِرَةٌ**, yani kocası üzerine bereketli. Ve şey **أمِرَ** etti; yani çoğaldı. Araplar der: “**من قَلَّ ذَلَّ، ومن أَمِر فَلّ**”([21]); yani kim az olursa zelil olur, kim çok olursa galip gelir. Ve dersin: “Falancanın oğulları **أمِرَ** etti; **أمَرَةً**”([22]); yani çoğaldılar ve davarları doğurdu. **لبيد** dedi:
إنْ يُغْـبَطُوا يَهْبِطُوا وإنْ أَمِرُوا *** يَوْماً يصيروا للهُلْكِ والنَّفَدِ([23])
**الأصمعيّ** dedi: Araplar der: “Malın hayırlısı, aşılanmış bir tarla sırası (**سِكّةٌ مَأْبُورَة**) yahut çok doğuran, bereketli bir kısrak (**مُهْرَةٌ مأمورة**)”dır. Ve denir: Allah onun malını **أَمرَ** etti ve **آمَرَه**. Ondandır: “**مُهرةٌ مأمورة**”. Ve birincidendir: ﴿**أَمَرْنا مُتْرَفِيها**﴾ [الإسراء 16]. **(أَمَّرْنا)** okuyan kimseye gelince, onun te’vili: “**وَلَّيْنا**”dır([24]).

**المَعْلَمُ** ve **المَوْعِد**’e gelince: **الخليل** dedi: **الأَمارة** **المَوْعِد**’dir. **العجاج** dedi([25]):
* إلى أمَارٍ وأمَارِ مُدَّتي([26]) *
**الأصمعيّ** dedi: **الأمارة** alâmettir; “Benimle senin aranda bir **أمَارة** ve bir **أمَار** kıl” dersin. Dedi:
إذا الشّمسُ ذرّتْ في البلادِ فإنّها  *** أَمَارةُ تسليمي عليكِ فسلِّمي([27])
Ve **الأمار** yolun **أمار**’ıdır: onun işaretleridir; tekili **أَمارة**. **حُمَيد بن ثَور** dedi:
بِسواءِ مَجْمَعَةٍ كأنَّ أمَارةً *** فيها إذا برزَتْ فَنيقٌ يَخْطِر([28])
Ve **الأمَرُ** ve **اليَأْمُور**([29]) da alâmettir; “Benimle onun arasında bir **أمَاراً** ve bir vakit ve bir **مَوْعِداً** ve bir **أَجَلاً** kıldım” denir; bunların hepsi **أَمارٌ**’dır.

**العَجَب**’a gelince: Allah تعالى’nın sözü: ﴿لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً **إمْراً**﴾ [الكهف 71].

(**أمع**) **الهمزة** ve **الميم** ve **العين**: asıl değildir; onda gelen şey: **رجلٌ إمَّعَةٌ**’dir; o, zayıf görüşlüdür; her birine “Ben seninleyim” diyen. **ابنُ مسعود** dedi: “Sizden biriniz **إمَّعَةً** olmasın”; asıl **مع**’dır; **الألف** ziyadedir.

(**أمل**) **الهمزة** ve **الميم** ve **اللام** iki asıldır: birincisi sebat ve bekleyiş; ikincisi kumdan iptir. Birinciye gelince, **الخليل** dedi: **الأمل** ümittir; dersin: “Onu **أمَّلتُه**; onu **أُؤَمِّله**; **تأميلاً** (ile)”; ve “Onu **أَمَلْتُه**; onu **آمُلُهُ**; **أَمْلاً** ve **إمْلَةً** (ile)”; **جِلْسَة** vezni üzere. Bunda bir miktar bekleyiş vardır. Yine dedi: **التأمُّل** bakışta sebat etmektir. Dedi([30]):
تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ  *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ
Ve **المرار** dedi:
تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ([31])
**القُطاميَّ**: doğandır; o, tek bir bakışla yetinen kimsedir.

İkinci asıl: **الخليل** dedi: **الأمِيلُ**, kumun çoğunluğundan ayrılmış bir kum ipidir; o, **فَعِيل** takdiri üzeredir; cem’i **أُمُل**’dür. **ابنُ الأعرابيّ** şu beyti okudu:
* وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ([32]) *
**تجشّمت**: zorlukla yüklendin. **أمِيل الأُمُلِ**: onların en büyüğüdür. Ve dedi:
فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا([33])
**الأصمعيّ** dedi: Meselde: “**قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ**”; bununla, yerde bir genişlik vardı, kastedilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ م ل
فلان بحر المؤمل بدر المتأمل‏.‏

##### Türkçe

أ م ل
Falanca, **المؤمل**’in denizi, **المتأمل**’in dolunaydır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَمَل والأَمْل والإِمْل: الرَّجاء؛ الأَخيرة عن ابن جني، والجمع آمال. وأَمَلْتُه آمُله وقد أَمَلَه يأْمُله أَمْلاً؛ المصدر عن ابن جني، وأَمَّله تَأْميلاً، ويقال أَمَل خَيْرَه يأْمُله أَمْلاً، وما أَطول إِمْلته، من الأَمَل أَي أَمَله، وإِنه لَطويلُ الإِمْلة أَي التأْميل؛ عن اللحياني، مثل الجِلسة والرِّكبة.
والتَّأَمُّلُ: التَّثَبُّت. وتأَمَّلت الشيءَ أَي نظرت إِليه مُستثْبِتاً له. وتَأَمّل الرجلُ: تَثَبَّت في الأَمر والنظر. والأَميلُ على فَعيل: حَبْلٌ من الرمل معتزل عن معظمه على تقدير مِيل؛ وأَنشد:
كالبَرْق يَجْتاز أَمِيلاً أَعْرَفا
قال ابن سيده: الأَمِيل حَبْل من الرمل يكون عَرْضه نحواً من مِيل، وقيل: يكون عرضه مِيلاً وطوله مسيرة يوم، وقيل مسيرة يومين، وقيل عرضه نصف يوم، وقيل الأَمِيل ما ارتفع من الرمل من غير أَن يحدّ. الجوهري: الأَميل اسم موضع أَيضاً، قال ابن بري: ومنه قول الفرزدق:
وهُمُ على هَدَبِ الأَمِيل تَداركوا
نَعَماً، تُشَلُّ إِلى الرَّئيس وتُعْكَل
(* قوله «وهم على هدب الاميل» الذي في المعجم: على صدف الأميل). قال أَبو منصور: وليس قول من زعم أَنهم أَرادوا بالأَمِيلِ من الرمل الأَمْيَلَ فَخُفِّف بشيء؛ قال: ولا يعلم من كلامهم ما يشبه هذا، وجمع الأَمِيلِ ما ارتفع من الرمل: أُمُل؛ قال سيبويه: لا يُكَسَّر على غير ذلك.وأَمُول: موضع؛ قال الهذلي:
رِجالُ بني زُبَيْدٍ غَيَّبَتْهم
جِبالُ أَمُولَ، لاسُقِيَتْ أَمُولُ
ابن الأَعرابي: الأَمَلة أَعوان الرجل، واحدهم آمل.

##### Türkçe

**الأَمَل** ve **الأَمْل** ve **الإِمْل**: ümit; sonuncusu İbn Cinnî’den; çoğulu **آمال**. Ve “onu umdum” **أَمَلْتُه**: onu umarım **آمُله**; ve gerçekten onu umdu **أَمَلَه**: onu umar **يأْمُله** (bunu) bir umut olarak **أَمْلاً**; mastar İbn Cinnî’den; ve “ona ümit verdi” **أَمَّله** (onu) ümitlendirme olarak **تَأْميلاً**; ve denilir: “onun hayrını umdu” **أَمَل خَيْرَه**: onu umar **يأْمُله** (bunu) bir umut olarak **أَمْلاً**; ve “onun ümitlendirmesi ne kadar uzundur” **وما أَطول إِمْلته**, **الأَمَل**’den, yani onun ümidi **أَمَله**; ve şüphesiz o, ümitlendirmesi uzun olandır **وإِنه لَطويلُ الإِمْلة** yani ümitlendirme **التأْميل**; Lihyânî’den; **الجِلسة** ve **الرِّكبة** gibi.

Ve **التَّأَمُّلُ**: sağlamlaştırma/iyice sabitleme. Ve “şeye teemmül ettim” **وتأَمَّلت الشيءَ** yani ona baktım, onu sağlamlaştırıcı olarak **مُستثْبِتاً له**. Ve “adam teemmül etti” **وتَأَمّل الرجلُ**: işte ve bakışta sağlamlaştı **تَثَبَّت**.

Ve **الأَميلُ** “**فعيل**” vezni üzere: kumdan bir ip; onun çoğundan ayrılmış, bir mil takdiri üzere; ve inşad etti:
كالبَرْق يَجْتاز **أَمِيلاً** أَعْرَفا

İbn Sîde dedi: **الأَمِيل** kumdan bir iptir; onun eni yaklaşık bir mil olur; ve denildi: eni bir mil olur ve boyu bir gün yürüyüşü; ve denildi iki gün yürüyüşü; ve denildi eni yarım gün; ve denildi: **الأَمِيل** kumdan yükselen şeydir, sınırlandırılmaksızın. Cevherî: **الأَميل** bir yer adıdır da; İbn Berrî dedi: ve ondandır Ferazdak’ın sözü:
وهُمُ على هَدَبِ **الأَمِيل** تَداركوا
نَعَماً، تُشَلُّ إِلى الرَّئيس وتُعْكَل

(* Onun sözü “وهم على هدب الاميل” ki sözlükte olan: “على صدف الأميل”).

Ebû Mansûr dedi: ve kumdan **الأَمِيل** ile **الأَمْيَلَ**’i kastettikleri, sonra bir şeyle hafifletildiği iddiasında bulunanın sözü bir şey değildir; dedi: ve onların كلامından buna benzeyen bir şey bilinmez. Ve kumdan yükselen şey olan **الأَمِيل**’in çoğulu: **أُمُل**; Sîbeveyh dedi: bunun dışında bir şeye kırılmaz.

Ve **أَمُول**: bir yer; Hüzellî dedi:
رِجالُ بني زُبَيْدٍ غَيَّبَتْهم
جِبالُ **أَمُولَ**، لاسُقِيَتْ **أَمُولُ**

İbnü’l-A‘râbî: **الأَمَلة** adamın yardımcılarıdır; onların bir teki **آمل**’dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ م ل * * الأَمَلُ * الرجاء يقال * أمَل * خيره يأمل بالضم أملا بفتحتين و * أَمَّله * أيضا * ـَأْمِيلا * و * تأمَّلَ * الشيء نظر إليه مستبينا له

##### Türkçe

* أ م ل * * **الأَمَلُ** * ümit; denilir: * **أمَل** * hayrını; (kişi) damme ile **يأمل**; iki fetha ile **أملا**; ve **أَمَّله** de; ayrıca * ـَأْمِيلا *; ve **تأمَّلَ** * şey’i, ona baktı; onu kendisi için açıklığa kavuşturmuş olarak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأمل، كجبل ونجم وشبر الأخيرة عن ابن جني: الرجاء والأولى من اللغات هي المعروفة. ثم ظاهر كلامه كغيره، أن الأمل والرجاء شيء واحد، وقد فرق بينهما فقهاء اللغة، قال المناوي: الأمل: توقع حصول الشيء، وأكثر ما يستعمل فيما يستبعد حصوله، فمن عزم على سفر إلى بلد بعيد يقول: أملت، ولا يقول: طمعت، إلا إن قرب منها، فإن الطمع ليس إلا في القريب. والرجاء بين الأمل والطمع، فإن الراجي قد يخاف أن لا يحصل مأموله، فليس يستعمل بمعنى الخوف. ويقال لما في القلب مما ينال من الخير: أمل، ومن الخوف: إيحاش، ولما لا يكون لصاحبه، ولا عليه: خطر، ومن الشر وما لا خير فيه: وسواس. وقال الحراني: الرجاء: ترقب الانتفاع بما تقدم له سبب ما. وقال غيره: هو لغة: الأمل، وعرفا: تعلق القلب بحصول محبوب مستقبلا: قاله ابن الكمال. وقال الراغب: هو ظن يقتضي حصول ما فيه مسرة. ج: آمال كأجبال وأفراخ وأشبار. أمله يأمله أملا بالفتح، المصدر، عن ابن جني. وأمله تأميلا: رجاه، قولهم: ما أطول إملته، بالكسر: أي أمله. وهي كالركبة والجلسة. أو تأميله وهذا عن اللحياني. وتأمل الرجل: تلبث في الأمر والنظر وانتظر، قال زهير بن أبي سلمى:
  تأمل خليلي هل ترى من ظعائنتحملن بالعلياء من فوق جرثم وقال المرار بن سعيد الفقعسي:
  تأمل ما تقول وكنت حيا                      قطاميا تأمله قـلـيل وقيل: تأمل الشيء: إذا حدق نحوه، وقيل: تدبره وأعاد النظر فيه، مرة بعد أخرى ليتحققه. الأميل كأمير: ع وله وقعة قتل فيها بسطام بن قيس، قاله أبو أحمد العسكري، وأنشد ابن بري للفرزدق:
  وهم على هدب الأميل تداركوا                      نعما تشل إلى الرئيس وتعكل الأميل: اسم الحبل من الرمل مسيرة يوم وفي المعجم: مسيرة أيام طولا، مسيرة ميل أو نحوه عرضا، أو هو المرتفع منه المعتزل عن معظمه. قال ذو الرمة:
  وقد مالت الجوزاء حتى كأنها                      صوار تدلى من أميل مقابل وقال العجاج:
  كالبرق يجتاز أميلا أعرفا ج: أمل، ككتب قال سيبويه: لا يكسر على غير ذلك، قال الراعي:
  مهاريس لاقت بالوحيد سحـابة                      إلى أمل الغراف ذات السلاسل الأمول كصبور: ع باليمن، بل مخلاف من مخاليفها، قال سلمى بن المقعد الهذلي:
  رجال بني زبيد غيبتـهـم                      جبال أمول لا سقيت أمول

  المؤمل كمعظم: الثامن من خيل الحلبة العشرة، المتقدم ذ كرها.والأملة، محركة: أعوان الرجل واحدهم: آمل، قاله ابن الأعرابي، وكذلك الوزعة والفرعة والشرط والتواثير والعتلة. وآمل، كآنك: د، بطبرستان في السهل، وهو أكبر مدينة بها، بينها وبين سارية: ثمانية عشر فرسخا، وبين الرويان: اثنا عشر فرسخا، وبين سالوس: عشرون فرسخا. وتنسب إليها البسط الحسان، والسجادات الطبرية. وقد خرج منه خلق من العلماء، لكنهم قلما ينتسبون إلى غير طبرستان، فيقال لهم: الطبري. منهم الإمام أبو جعفر محمد بن جرير الطبري الآملي، صاحب التفسير والتاريخ المشهور، أصله ومولده آمل، مات سنة 310. والفضل بن أحمد الزهري وأحمد بن هارون، وأبو إسحاق إبراهيم بن بشار، وأبو عاصم زرعة بن أحمد بن محمد بن هشام، وإسماعيل بن أحمد بن أبي القاسم الآمليون المحدثون، الأخير أجاز لأبي سعد السمعاني، ومات سنة 529. آمل أيضا: د، على ميل من جيحون في غربيه، على طريق القاصد إلى بخارى من مرو، ويقابلها في شرقي جيحون فربر، ويقال لها: آمل زم، وآمل جيحون، وآمل الشط، وآمل المفازة، لأن بينها وبين مرو رمالا صعبة المسلك، ومفازة أشبه بالمهلك. والعامة من العجم تقول: آمو وآمويه، على الاختصار والعجمة والصواب آمل وربما ظن قوم أن هذه أسماء لعدة مسميات، وليس الأمر كذلك. وبين زم التي يضيف بعض الناس آمل إليها وبينها، أربع مراحل، وبين آمل هذه وبين خوارزم نحو اثنتي عشرة مرحلة، وبينها وبين مرو الشاهجان ستة وثلاثون فرسخا، وبينها وبين بخارى سبعة عشر فرسخا. منه أبو عبد الرحمن عبد الله بن حماد بن أيوب بن موسى الآملي، حدث عن عبد الغفار بن داود الحراني، وأبي جماهر محمد بن عثمان الدمشقي، ويحيى بن معين، وغيرهم. وهو شيخ البخاري روى عنه، عن يحيى بن معين حديثا، وعن سليمان بن عبد الرحمن حديثا آخر. وروى عنه أيضا الهيثم بن كليب الشاشي، ومحمد بن المنذر بن سعيد الهروي، شكر، وغيرهم، ومات في سنة 269. وعبد الله بن علي، أبو محمد الآملي، عن محمد بن منصور الشاشي. وخلف بن خيام الآملي. وأحمد بن عبدة الآملي شيخ أبي داود صاحب السنن، وشيخ الفضل بن محمد بن علي، وهو روى عن عبد الله بن عثمان بن جبلة، المعروف بعبدان المروزي، وغيره. وموسى بن حسن الآملي، عن أبي رجاء البغلاني. والفضل بن سهل بن أحمد الآملي عن سعيد بن النضر بن شبرمة. وأبو سعيد محمد بن أحمد بن علي الآملي. وإسحاق بن يعقوب بن إسحاق الآملي، وغيرهم، محدثون.
 ومما يستدرك عليه: ناقة أملة بضمتين واللام مشددة، ونوق أملات، وهي الجلة. والمؤمل، كمعظم: الأمل. ومؤمل: من الأعلام. وفي المثل: قد كان بين الأميلين محل: أي قد كان في الأرض متسع، عن الأصمعي. وأبو الوفاء بديل بن أبي القاسم بن بديل الخويي الإملي، بكسر فسكون: منسوب إلى إملة، وهو التمتام، بلغة خوى، وكان جده تمتاما، فلقب بذلك، ونسب حفيده إليه، كان فقيها، توفي سنة 530. وكزبير: أميل بن إبراهيم المروزي، عن ابن حمزة السكري. والمؤمل بن أميل: شاعر. وأبو حفص عمر بن حسن بن مزيد بن أميلة المراغي، كجهينة: محدث العراق، روى عن الفخر ابن البخاري، وغيره.

##### Türkçe

**الأمل**، **كجبل ونجم وشبر**; sonuncusu İbn Cinnî’den: **الرجاء**; birincisi dillerden bilinen olandır. Sonra onun sözünün zahiri, başkası gibi, **الأمل** ile **الرجاء**’ın tek bir şey olduğu (yönündedir); hâlbuki lugat fukahası ikisi arasında ayırım yapmıştır. el-Menâvî dedi: **الأمل**: şeyin meydana gelmesini beklemek; çoğunlukla meydana gelmesi uzak görülen şey hakkında kullanılır; uzak bir beldeye yolculuğa azmeden kimse: “**أملت**” der, “**طمعت**” demez; ancak ona yaklaştığı zaman (der); çünkü **الطمع** ancak yakında olana dairdir. **والرجاء** **الأمل** ile **الطمع** arasındadır; zira **الراجي** umduğunun elde edilmemesinden korkabilir; bu sebeple (o) korku manasında kullanılmaz. Ve kalpte hayırdan elde edilecek şeye: **أمل** denir; korkudan olana: **إيحاش**; sahibinin lehine de aleyhine de olmayan şeye: **خطر**; şerden ve içinde hayır olmayan şeyden: **وسواس**. el-Harrânî dedi: **الرجاء**: kendisine bir sebep geçmiş olan şeyle faydalanmayı gözetlemek. Başkası dedi: o, lugatça: **الأمل**; ıstılahta: kalbin gelecekte sevilen bir şeyin meydana gelmesine bağlanmasıdır; bunu İbnü’l-Kemâl söyledi. er-Râgıb dedi: o, içinde sevinç bulunan şeyin meydana gelmesini gerektiren bir zandır. Çoğulu: **آمال** **كأجبال وأفراخ وأشبار**.

**أمله يأمله أملا** (fetha ile), masdar; İbn Cinnî’den. Ve **أمله تأميلا**: onu umdu; onların sözü: “**ما أطول إملته**”, kesra ile: yani onun **أمله**’si. Ve o, **كالركبة والجلسة** gibidir. Yahut **تأميله**; bu, el-Lihyânî’dendir. Ve **تأمل الرجل**: işte ve bakışta ağır davrandı ve bekledi. Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi:
  **تأمل خليلي هل ترى من ظعائن**
  **تحملن بالعلياء من فوق جرثم**

Ve el-Merâr b. Saîd el-Fak‘asî dedi:
  **تأمل ما تقول وكنت حيا**
  **قطاميا تأمله قـلـيل**

Ve denildi: **تأمل الشيء**: ona doğru gözünü diktiği zaman. Ve denildi: onu tedebbür etti ve onda nazarı tekrar etti; bir defadan sonra bir defa daha; onu tahkik etmek için.

**الأميل كأمير**: bir yer; onda bir vak‘a vardır; onda Bistâm b. Kays öldürüldü; bunu Ebû Ahmed el-Askerî söyledi. Ve İbn Berrî, el-Ferazdak için inşad etti:
  **وهم على هدب الأميل تداركوا**
  **نعما تشل إلى الرئيس وتعكل**

**الأميل**: kumdan olan ipin adıdır; bir gün yürüyüşü (mesafesi). Ve **في المعجم**: uzunlukça günler yürüyüşü; genişlikçe bir mil yahut onun gibi; yahut o, ondan (kumdan) yüksek olan, çoğundan ayrılmış olandır. Zü’r-Rumme dedi:
  **وقد مالت الجوزاء حتى كأنها**
  **صوار تدلى من أميل مقابل**

Ve el-Accec dedi:
  **كالبرق يجتاز أميلا أعرفا**

Çoğulu: **أمل** **ككتب**. Sîbeveyh dedi: bunun dışında bir şeye kırılmaz. er-Râ‘î dedi:
  **مهاريس لاقت بالوحيد سحـابة**
  **إلى أمل الغراف ذات السلاسل**

**الأمول كصبور**: Yemen’de bir yer; bilakis onun muhâliflerinden bir muhâleftir. Selmâ b. el-Muk‘ad el-Hüzelî dedi:
  **رجال بني زبيد غيبتـهـم**
  **جبال أمول لا سقيت أمول**

**المؤمل كمعظم**: onluk halbe atlarının sekizincisi; daha önce zikredilen ileride olan. Ve **الأملة** (harekeli): adamın yardımcıları; onların birine: **آمل** denir; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve كذلك **الوزعة** ve **الفرعة** ve **الشرط** ve **التواثير** ve **العتلة**.

Ve **آمل كآنك**: Taberistan’da ovada bir şehir; oradaki en büyük şehirdir; onunla Sâriye arasında: on sekiz fersah; er-Rûyân ile arasında: on iki fersah; Sâlûs ile arasında: yirmi fersah. Ve ona güzel yaygılar ve Taberî seccadeler nisbet edilir. Ondan âlimlerden bir topluluk çıkmıştır; lâkin onlar nadiren Taberistan’dan başkasına nisbet edilirler; onlara: et-Taberî denir. Onlardan: tefsir ve meşhur tarih sahibi imam Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî el-Âmilî; aslı ve doğumu **آمل**; 310 senesinde öldü. Ve el-Fadl b. Ahmed ez-Zührî ve Ahmed b. Hârûn, ve Ebû İshâk İbrâhîm b. Bişâr, ve Ebû Âsım Zur‘a b. Ahmed b. Muhammed b. Hişâm, ve İsmâ‘îl b. Ahmed b. Ebî’l-Kâsım; **الآمليون** muhaddislerdir; sonuncusu Ebû Sa‘d es-Sem‘ânî’ye icazet verdi; 529 senesinde öldü.

**آمل** ayrıca: Ceyhûn’un batısında, ondan bir mil (uzakta) bir şehir; Merv’den Buhârâ’ya gidenin yolu üzerindedir; Ceyhûn’un doğusunda ona karşılık **فربر** vardır. Ve ona: **آمل زم** ve **آمل جيحون** ve **آمل الشط** ve **آمل المفازة** denir; çünkü onunla Merv arasında geçidi zor kumlar vardır; ve helâke daha çok benzeyen bir çöl. Acemlerin avamı kısaltma ve acemlik üzere: **آمو** ve **آمويه** der; doğru olan **آمل**’dir. Ve bazen bir kavim bunun birkaç müsemmânın isimleri olduğunu zannetti; hâlbuki durum öyle değildir. Ve bazı insanların **آمل**’i kendisine izafe ettiği **زم** ile onun arasında dört merhale vardır. Ve bu **آمل** ile Hârizm arasında yaklaşık on iki merhale vardır. Ve onunla Mervüşşâhcân arasında otuz altı fersah vardır. Ve onunla Buhârâ arasında on yedi fersah vardır.

Ondan: Ebû Abdirrahmân Abdullah b. Hammâd b. Eyyûb b. Mûsâ el-Âmilî; Abdülgaffâr b. Dâvûd el-Harrânî’den, ve Ebû Cemâhir Muhammed b. Osmân ed-Dımaşkî’den, ve Yahyâ b. Ma‘în’den ve başkalarından hadis rivayet etti. O, el-Buhârî’nin şeyhidir; Buhârî ondan, Yahyâ b. Ma‘în’den bir hadis rivayet etti; ve Süleymân b. Abdirrahmân’dan başka bir hadis (rivayet etti). Ondan ayrıca el-Heysem b. Kuleyb eş-Şâşî, ve Muhammed b. el-Münzir b. Sa‘îd el-Herevî, **شكر** ve başkaları rivayet etti. 269 senesinde öldü. Ve Abdullah b. Alî, Ebû Muhammed el-Âmilî; Muhammed b. Mansûr eş-Şâşî’den. Ve Halef b. Hıyâm el-Âmilî. Ve Ahmed b. Abde el-Âmilî; Sünen sahibi Ebû Dâvûd’un şeyhi; ve el-Fadl b. Muhammed b. Alî’nin şeyhi; o, Abdullah b. Osmân b. Ceble’den, **عبدان المروزي** diye bilinen (kimseden) ve başkasından rivayet etti. Ve Mûsâ b. Hasan el-Âmilî; Ebû Recâ el-Bağlânî’den. Ve el-Fadl b. Sehl b. Ahmed el-Âmilî; Sa‘îd b. en-Nadr b. Şubrume’den. Ve Ebû Sa‘îd Muhammed b. Ahmed b. Alî el-Âmilî. Ve İshâk b. Ya‘kûb b. İshâk el-Âmilî ve başkaları; muhaddislerdir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **ناقة أملة** (iki damme ile ve **اللام** şeddeli), ve **نوق أملات**; ve o, **الجلة**’dir. Ve **المؤمل كمعظم**: **الأمل**. Ve **مؤمل**: özel adlardandır. Ve meselde: **قد كان بين الأميلين محل**: yani yerde bir genişlik vardı; el-Asma‘î’den.

Ve Ebû’l-Vefâ Bedîl b. Ebî’l-Kâsım b. Bedîl el-Hûyî el-İmlî, kesra sonra sükûn ile: **إملة**’ye nisbetlidir; ve o, **التمتام**’dır; Hûy lügatinde. Ve dedesi **تمتاما** idi; bununla lakaplandı; torunu ona nisbet edildi. Fakih idi; 530 senesinde vefat etti.

Ve **كزبير**: **أميل بن إبراهيم المروزي**; İbn Hamza es-Sukkerî’den. Ve **المؤمل بن أميل**: şair. Ve Ebû Hafs Ömer b. Hasan b. Mezîd b. **أميلة** el-Merâğî, **كجهينة**: Irak muhaddisi; Fahr İbnü’l-Buhârî’den ve başkasından rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: امل

أَمَلَهُ
1 أَمَلَهُ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. اَمُلَ , (T, S, M, Msb,) and اَمِلَ , (so in the M accord. to the TT,) inf. n. أَمَلٌ, (T, S, M, &c.,) this being the inf. n. accord. to IJ, [as distinguished from أَمْلٌ and اِمْلٌ,] (M,) He hoped it; or hoped for it; syn. رَجَاهُ; (S, * M, * [see أَمَلٌ below,] K;) meaning, what was good for him; (S;) as also ↓ أمَلهُ, (T, * M, K,) inf. n. تَأميلٌ: (S, T:) or he expected it; [or had a distant, or remote, expectation of it; for] it is mostly used in relation to that of which the occurrence, or coming to pass, is deemed remote; as in the saying of Zuheyr,
أَرْجُو وَآمُلُ أَنْ تَدْنُو مَوَدَّتُهَا
[I hope, and have a distant expectation, that her love may approach]: he who has determined upon a journey to a distant town or country says, أَمَلْتُ الوُصُولَ [I have formed an expectation, or a distant expectation, of arriving]; but he does not say, طَمِعْتُ until he has become near thereto; for طَمَعٌ relates only to that of which the occurrence, or coming to pass, is [deemed] near: and الرَّجَآءُ is between الأَمَلُ and الطَّمَعُ; for it is sometimes attended with fear that the thing expected may not come to pass, wherefore it is used in the sense of fear; and when the fear is strong, [lest the thing expected should not come to pass, it denotes distant expectation, and thus] it is used in the sense of الأَمَلُ; whence the usage in the verse of Zuheyr; but otherwise it is used in the sense of الطَّمَعُ: (Msb:) or الرجاء signifies the expectation of benefit, or advantage, from some preceding cause or means: so says El-Harلllee: or it is properly syn. with الأَمَلُ; and in common conventional language, means the clinging of the heart to the coming to pass of a future desired event: so says Ibn-El-Kemلl: or, accord. to Er-Rلghib, an opinion requiring the coming to pass of an event in which will be a cause of happiness: (TA:) and ↓ أمّلهُ, inf. n. تَأْمِيلٌ, signifies he expected it much; and is more commonly used than the form without teshdeed. (Msb.)

2 اَمَّلَ see 1, in two places. -A2- تَأْمِيلٌ also signifies The inducing [one] to hope or expect. (KL.)

تأملالشَّىءِ
5 تأملالشَّىءِ ذ [He considered the thing, or studied it, or contemplated it, carefully, or attentively, with investigation;] he looked at the thing endeavouring to obtain a clear knowledge of it: (S:) or i. q. تَدَبَّرَهُ; (Msb, TA;) i. e., (Msb,) he looked into the thing, considered it, examined it, or studied it, repeatedly, (Msb, TA,) in order to know it, or until he knew it, (Msb,) or in order to ascertain its real case: (TA:) or he looked intently, or hardly, at, or towards, the thing: (TA:) or تأمّل signifies he acted, or proceeded, deliberately, not hastily, syn. تَثَبَّتَ, (T, M,) or he paused, or waited, syn. تَلَبِّثَ, (K,) in an affair, and in consideration; (M, K, TA;) he paused, and acted with deliberation. (TA.) فِيهِ تَأَمُّلٌ [meaning It requires careful, or attentive, consideration, or simply it requires consideration,] is a phrase [of frequent occurrence in the larger lexicons &c., used to imply doubt, and also to insinuate politely that the words to which it relates are false, or wrong,] like فِيهِ نَظَرٌ [q. v.]. (MF in art. صفح.)

أَمْلٌ
أَمْلٌ ذ : see أَمَلٌ.

اِمْلٌ
اِمْلٌ أمال أمل أملى امل مال مل ملا ملى آمل : see أَمَلٌ.

أَمَلٌ
أَمَلٌ ذ (T, S, M, Msb, K) and ↓ اـٍِمْلٌ (IJ, M, K) and ↓ أَمْلٌ, (K,) the first of which is an inf. n., accord. to IJ, (M,) and is the form commonly known, (TA,) Hope; syn. رَجَآءٌ: (S, M, K:) or expectation; [or distant, or remote, expectation; being] mostly used in relation to that of which the occurrence, or coming to pass, is deemed remote: applied also to an affection of the heart from some good to be attained: (Msb, TA: [in both of which are further explanations, for which see 1:]) ↓ اِمْلَةٌ, also, signifies the same as أَمَلٌ, (S, M, K,) or تَاـْمِيلٌ; (Lh, M, K;) [or a manner of hoping or expecting; for J adds,] and it is like جِلْسَةٌ and رِكْبَةٌ: (S:) and ↓ مُؤَمَّلٌ, likewise, signifies the same as اـَمَلٌ: (TA:) the pl. of أمَلٌ and اـَمْلٌ and أَمْلٌ is آمَلٌ. (M, * K, TA.) You say, خَابَ سَعْيُهُ وَأَمَلُهُ [His labour, and his hope, or expectation, were disappointed, frustrated, or balked]. (A and TA in art. خيب.) And ↓ مَا أَطْوَلَ اـَمْلَتَهُ How far-reaching is his hope, or expectation! (T, * S, M, K:) [or his manner of hoping or expecting!] from الأَمَلُ. (T.) ― -b2- Also, the first, An object of hope. (Jel in xviii. 44.)

اِمْلَةٌ
اِمْلَةٌ أمل أملى أمله امله املة ملا ملى آمل آمله آملة : see أَمَلٌ, in two places.

آمِلٌ
آمِلٌ آمل act. part. n. of 1; [Hoping: or] expecting. (Msb.) [See 1.]

مُؤَمَّلٌ
مُؤَمَّلٌ ذ One whose beneficence may be hoped for. (Har p. 183.) ― -b2- المُؤَمَّلُ The eighth of the horses that are started together in a race; (K;) these being ten: (TA:) or the ninth thereof: (TA in explanation of السُّكَيْتُ:) or the seventh thereof. (Ham p. 46.) -A2- See also أَمَلٌ.

مَأْمُولٌ
مَأْمُولٌ ذ pass. part. n. of 1; [Hoped: or] expected. (Msb.)

##### Türkçe

**أَمَلَهُ**
1 **أَمَلَهُ** ذ, (T, S, M, &c.,) muzâri‘i **اَمُلَ**, (T, S, M, Msb,) ve **اَمِلَ**, (TT’ye göre M’de böyle,) mastar **أَمَلٌ**, (T, S, M, &c.,) bunun IJ’ye göre mastar olmasıyla, [**أَمْلٌ** ve **اِمْلٌ**’den ayrılarak,] (M,) Ona ümit etti; yahut onu umdu; eşanlamlısı **رَجَاهُ**; (S, * M, * [aşağıda **أَمَلٌ**’e bak,] K;) yani, onun için hayırlı olanı; (S;) bunun gibi ↓ **أمَلهُ**, (T, * M, K,) mastar **تَأميلٌ**: (S, T:) yahut onu bekledi; [yahut ona uzak, yahut uzak bir beklenti besledi; zira] çoğunlukla, vuku bulması yahut gerçekleşmesi uzak görülen şeye nispetle kullanılır; Zuheyr’in sözünde olduğu gibi,
أَرْجُو وَآمُلُ أَنْ تَدْنُو مَوَدَّتُهَا
[Ümit ederim ve uzak bir beklenti beslerim ki onun sevgisi yaklaşsın]: uzak bir şehre yahut ülkeye yolculuğa azmetmiş olan kimse, **أَمَلْتُ الوُصُولَ** [varmaya dair bir beklenti, yahut uzak bir beklenti oluşturdum] der; fakat ona yakınlaşıncaya kadar **طَمِعْتُ** demez; çünkü **طَمَعٌ** yalnızca vuku bulması yahut gerçekleşmesi [yakın görülen] şeye ilişkindir: ve **الرَّجَآءُ**, **الأَمَلُ** ile **الطَّمَعُ** arasındadır; zira bazen, beklenen şeyin gerçekleşmemesi korkusuyla birlikte olur; bu sebeple korku manasında kullanılır; ve korku şiddetli olunca, [beklenen şeyin gerçekleşmemesi endişesiyle, uzak beklentiyi ifade eder ve böylece] **الأَمَلُ** manasında kullanılır; buradan Zuheyr’in beytindeki kullanım; fakat bunun dışında **الطَّمَعُ** manasında kullanılır: (Msb:) yahut **الرجاء**, önceki bir sebep yahut vasıtadan fayda yahut menfaat beklentisini ifade eder: El-Harلllee böyle der: yahut o, aslında **الأَمَلُ** ile eşanlamlıdır; ve örfî umumî dilde, kalbin, gelecekte arzu edilen bir olayın gerçekleşmesine tutunması manasına gelir: İbn-El-Kemلl böyle der: yahut Er-Rلghib’e göre, içinde mutluluğa sebep olacak bir olayın gerçekleşmesini gerektiren bir kanaat: (TA:) ve ↓ **أمّلهُ**, mastar **تَأْمِيلٌ**, onu çokça bekledi demektir; ve şeddeli olmayan kalıptan daha yaygın kullanılır. (Msb.)

2 **اَمَّلَ**: 1’e bak, iki yerde. -A2- **تَأْمِيلٌ** ayrıca, [birini] ümit etmeye yahut beklemeye sevk etme manasına gelir. (KL.)

**تأملالشَّىءِ**
5 **تأملالشَّىءِ** ذ [şeyi düşündü, yahut onu inceledi, yahut onu tefekkür etti, dikkatle yahut özenle, araştırmayla;] onu açık bir bilgi elde etmeye çalışarak şeye baktı: (S:) yahut **تَدَبَّرَهُ** ile aynı: (Msb, TA;) yani, (Msb,) şeyi yokladı, onu düşündü, onu inceledi, yahut onu çalıştı, tekrar tekrar, (Msb, TA,) onu bilmek için, yahut onu bilinceye kadar, (Msb,) yahut onun gerçek hâlini tespit etmek için: (TA:) yahut şeye, yahut şeye doğru, dikkatle, yahut sertçe baktı: (TA:) yahut **تأمّل** demektir ki, acele etmeyerek, ağırdan alarak davrandı yahut yürüttü; eşanlamlısı **تَثَبَّتَ**, (T, M,) yahut bir işte ve düşünmede durakladı yahut bekledi; eşanlamlısı **تَلَبِّثَ**, (K,) (M, K, TA;) durakladı ve ağırdan alarak davrandı. (TA.) **فِيهِ تَأَمُّلٌ** [yani, dikkatli yahut özenli bir düşünmeyi gerektirir, yahut sadece düşünmeyi gerektirir,] [büyük sözlüklerde vb. sık geçen bir ibaredir; şüpheyi ima etmek için ve ayrıca, ilgili olduğu sözlerin yanlış yahut hatalı olduğunu nezaketle sezdirmek için kullanılır,] **فِيهِ نَظَرٌ** [bk. o] gibidir. (MF, madde **صفح**’ta.)

**أَمْلٌ**
**أَمْلٌ** ذ : **أَمَلٌ**’e bak.

**اِمْلٌ**
**اِمْلٌ** أمال أمل أملى امل مال مل ملا ملى آمل : **أَمَلٌ**’e bak.

**أَمَلٌ**
**أَمَلٌ** ذ (T, S, M, Msb, K) ve ↓ **اـٍِمْلٌ** (IJ, M, K) ve ↓ **أَمْلٌ**, (K,) bunların ilki IJ’ye göre mastardır, (M,) ve yaygınca bilinen şekildir, (TA,) Ümit; eşanlamlısı **رَجَآءٌ**: (S, M, K:) yahut beklenti; [yahut uzak, yahut uzak beklenti;] çoğunlukla vuku bulması yahut gerçekleşmesi uzak görülen şeye nispetle kullanılır: ayrıca, elde edilecek bir hayırdan kalbin bir hâli için de kullanılır: (Msb, TA: [ikisinde de daha fazla açıklamalar vardır; 1’e bak:]) ↓ **اِمْلَةٌ** de, **أَمَلٌ** ile aynı manaya gelir, (S, M, K,) yahut **تَاـْمِيلٌ**; (Lh, M, K;) [yahut ümit etmenin yahut beklemenin bir tarzı; zira J ilave eder ki,] o, **جِلْسَةٌ** ve **رِكْبَةٌ** gibidir: (S:) ve ↓ **مُؤَمَّلٌ** dahi, **اـَمَلٌ** ile aynı manaya gelir: (TA:) **أمَلٌ**’ün ve **اـَمْلٌ**’ün ve **أَمْلٌ**’ün çoğulu **آمَلٌ**’dür. (M, * K, TA.) Şöyle dersin: **خَابَ سَعْيُهُ وَأَمَلُهُ** [Onun emeği ve ümidi yahut beklentisi boşa çıktı, akim kaldı, engellendi]. (A ve TA, madde **خيب**’te.) Ve ↓ **مَا أَطْوَلَ اـَمْلَتَهُ** Onun ümidi yahut beklentisi ne kadar uzun erimli! (T, * S, M, K:) [yahut ümit etme yahut bekleme tarzı ne kadar uzun!] **الأَمَلُ**’den. (T.) ― -b2- Ayrıca, ilki, Ümit edilen bir nesne. (Jel, xviii. 44’te.)

**اِمْلَةٌ**
**اِمْلَةٌ** أمل أملى أمله امله املة ملا ملى آمل آمله آملة : **أَمَلٌ**’e bak, iki yerde.

**آمِلٌ**
**آمِلٌ** آمل 1’in ism-i fâilidir; [ümit eden: yahut] bekleyen. (Msb.) [1’e bak.]

**مُؤَمَّلٌ**
**مُؤَمَّلٌ** ذ İhsanı ümit edilebilen kimse. (Har s. 183.) ― -b2- **المُؤَمَّلُ** Bir yarışta birlikte koşturulan atların sekizincisi; (K;) bunlar ondur: (TA:) yahut bunun dokuzuncusu: (TA, **السُّكَيْتُ**’ün açıklamasında:) yahut bunun yedincisi. (Ham s. 46.) -A2- Ayrıca **أَمَلٌ**’e de bak.

**مَأْمُولٌ**
**مَأْمُولٌ** ذ 1’in ism-i mef‘ûlüdür; [ümit edilen: yahut] beklenen. (Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءمل

أَمَلَ
أَمَلَ U ( n. ac. أَمَل 4 ),
a.  Hoped for, expected; hoped in.

أَمَّلَ
أَمَّلَ II ,
a.  see I .

b.  Gave hope.

تَأَمَّلَ
تَأَمَّلَ V
a.  [ Fī ], Meditated, reflected upon, over. ( b ),  see I .

أَمْل
أَمْل 1 ,  اِمْل 2 ,  اِمْلَة 2t ,
a.  see 4 .

أَمَل
أَمَل 4 , ( pl. آمَاْل 38 ),
a.  Hope, expectation.

أَمَلَة
أَمَلَة 4t ,
a.  Reinforcement; support, help; auxiliary.

آمِلَة
آمِلَة 21t ,
a.  Lamentation, weeping.

أَمِيْل
أَمِيْل 25 , ( pl. أُمُل 10 ),
a.  Sandhill.

##### Türkçe

**أَمَلَ**
**أَمَلَ** U (isim-fiil: **أَمَل** 4),
a. Umdu; bekledi; -e/-a umut bağladı.

**أَمَّلَ**
**أَمَّلَ** II,
a. I’e bak.

b. Umut verdi.

**تَأَمَّلَ**
**تَأَمَّلَ** V
a. [ **فِي** ], üzerinde tefekkür etti, üzerinde düşündü. (b), I’e bak.

**أَمْل**
**أَمْل** 1, **اِمْل** 2, **اِمْلَة** 2t,
a. 4’e bak.

**أَمَل**
**أَمَل** 4, (çoğulu: **آمَاْل** 38),
a. Umut, beklenti.

**أَمَلَة**
**أَمَلَة** 4t,
a. Takviye; destek, yardım; yardımcı.

**آمِلَة**
**آمِلَة** 21t,
a. Ağıt yakma, ağlama.

**أَمِيْل**
**أَمِيْل** 25, (çoğulu: **أُمُل** 10),
a. Kum tepesi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءمل

ءمل
أَمَلَ - يَأْمُلُ
أَمَلَ - يَأْمُلُ - أَمَل
أَمَلَ - يَأْمُلُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يتمنى ويرجو أن يقع أمرفي المستقبل يكون فيه خير له
أَمَل: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " أَمَلَ - يَأْمُلُ ": الخير المرجو حصوله في ما يستقبل من الزمن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التمني والشعور بالرجاء والأمل في حصول أمر"، وهي
طَمِعَ - يَطْمَعُ، مَنَا - يَمْنُو (مَنا - يَمني) (المتعدي)، أَمَلَ - يَأْمَلُ، عَسَى - يَعْسُو، رَجا - يَرْجوْ، عَلَّ - يَعِلُّ
أمل
	﴿ذرهم يأكلوا ويتمتعوا ويلههم الأمل فسوف يعلمون(3)﴾ الحجر ﴿المال والبنون زينة الحياة الدنيا والباقيات الصالحات خير عند ربك ثوابا وخير أملا (46)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [أمل] أ م ل: الأَمَلُ الرجاء يقال أمَل خيره يأمل بالضم أملا بفتحتين و أَمَّله أيضا ـَأْمِيلا و تأمَّلَ الشيء نظر إليه مستبينا له
ملخص اللسان
1.	أَمَلْتُه آمُله وقد أَمَلَه يأْمُله أَمْلاً؛ الأَمَل والأَمْل والإِمْل: الرَّجاء؛
2.	وإِنه لَطويلُ الإِمْلة أَي التأْميل؛
3.	والتَّأَمُّلُ: التَّثَبُّت.
4.	وتأَمَّلت الشيءَ أَي نظرت إِليه مُستثْبِتاً له.
5.	وتَأَمّل الرجلُ: تَثَبَّت في الأَمر والنظر.
6.	والأَميلُ: حَبْلٌ من الرمل معتزل عن معظمه على تقدير مِيل؛
7.	الأَمِيل ما ارتفع من الرمل من غير أَن يحدّ.
8.	الأَمَلة أَعوان الرجل،
لسان العرب
● - أمل: الأَمَل والأَمْل والإِمْل: الرَّجاء؛ الأَخيرة عن ابن جني، والجمع    آمال. وأَمَلْتُه آمُله وقد أَمَلَه يأْمُله أَمْلاً؛ المصدر عن ابن    جني، وأَمَّله تَأْميلاً، ويقال أَمَل خَيْرَه يأْمُله أَمْلاً، وما أَطول    إِمْلته، من الأَمَل أَي أَمَله، وإِنه لَطويلُ الإِمْلة أَي التأْميل؛ عن    اللحياني، مثل الجِلسة والرِّكبة.    والتَّأَمُّلُ: التَّثَبُّت. وتأَمَّلت الشيءَ أَي نظرت إِليه    مُستثْبِتاً له. وتَأَمّل الرجلُ: تَثَبَّت في الأَمر والنظر.    والأَميلُ على فَعيل: حَبْلٌ من الرمل معتزل عن معظمه على تقدير مِيل؛    وأَنشد:    كالبَرْق يَجْتاز أَمِيلاً أَعْرَفا    قال ابن سيده: الأَمِيل حَبْل من الرمل يكون عَرْضه نحواً من مِيل،    وقيل: يكون عرضه مِيلاً وطوله مسيرة يوم، وقيل مسيرة يومين، وقيل عرضه نصف    يوم، وقيل الأَمِيل ما ارتفع من الرمل من غير أَن يحدّ. الجوهري: الأَميل    اسم موضع أَيضاً، قال ابن بري: ومنه قول الفرزدق:    وهُمُ على هَدَبِ الأَمِيل تَداركوا    نَعَماً، تُشَلُّ إِلى الرَّئيس وتُعْكَل    (* قوله «وهم على هدب الاميل» الذي في المعجم: على صدف الأميل).    قال أَبو منصور: وليس قول من زعم أَنهم أَرادوا بالأَمِيلِ من الرمل    الأَمْيَلَ فَخُفِّف بشيء؛ قال: ولا يعلم من كلامهم ما يشبه هذا، وجمع    الأَمِيلِ ما ارتفع من الرمل: أُمُل؛ قال سيبويه: لا يُكَسَّر على غير    ذلك.وأَمُول: موضع؛ قال الهذلي:    رِجالُ بني زُبَيْدٍ غَيَّبَتْهم    جِبالُ أَمُولَ، لاسُقِيَتْ أَمُولُ    ابن الأَعرابي: الأَمَلة أَعوان الرجل، واحدهم آمل.
مقاييس اللغة:
(أمل) الهمزة والميم واللام أصلان: الأول التثبُّت والانتظار، والثاني الحَبْل من الرَّمل. فأمّا الأول فقال الخليل: الأمل الرَّجاء، فتقول أمَّلتُه أُؤَمِّله تأميلاً، وأَمَلْتُه آمُلُهُ أَمْلاً وإمْلَةً على بناء جِلْسَة. وهذا فيه بعضُ الانتظار. وقال أيضاً: التأمُّل التثبّت في النَّظر. قال([30]):
تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ  *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ
وقال المرار:
تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ([31])
القُطاميَّ: الصَّقْر، وهو مُكتَفٍ بنظرةٍ واحدة.
والأصل الثاني قال الخليل: والأمِيلُ حبْلٌ من الرمل معتزِلٌ معْظَمَ الرّمل، وهو على تقدير فَعِيل، وجمْعُه أُمُل. أَنشد ابنُ الأعرابيّ:
* وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ([32]) *
تجشّمت: تعسَّفت. وأمِيل الأُمُلِ: أعظَمُها. وقال:
فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا([33])
قال الأصمعيّ: في المثل: "قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ" يُراد قد كان في الأرض متّسَعٌ.
القاموس المحيط:
الأَمَلُ، كجَبَلٍ ونَجْمٍ وشِبْرٍ الرَّجاءُ، ج آمالٌ. أمَلَهُ أمْلاً، وأمَّلَه رَجاهُ. وما أطْوَلَ إِمْلَتَهُ، بالكَسرِ أمَلَهُ، أو تأميلَهُ. وتأمَّلَ تَلَبَّثَ في الأَمْرِ والنَّظَرِ. وكأَميرٍ ع، والحَبْلُ من الرَّمْلِ مَسيرَةَ يومٍ طُولاً وميلٍ عَرْضاً، أَو المُرْتَفِعُ منه، ج أُمُلٌ، ككُتُبٍ. وكصَبورٍ ع. وكمُعَظَّمٍ الثامِنُ من خَيْلِ الحَلْبَةِ. والأَمَلَةُ، محرَّكةً أعوانُ الرَّجُلِ. وآمُلُ، كآنُكٍ د بطَبرِسْتانَ، منه الإِمامُ محمدُ بنُ جَريرٍ الطَّبَرِيُّ، والفَضْلُ بنُ أحمدَ الزُّهْرِيُّ، ود على مِيلٍ من جَيْحونَ، والعامَّةُ تقولُ آمو، والصَّوابُ آمُلُ، منه عبدُ الله بنُ حَمَّادٍ شَيخُ البُخاريِّ، وأحمدُ بنُ عَبْدَةَ شَيْخُ أبي داودَ.
تاج العروس:
أ - م - ل
الأَمَلُ كجَبَلٍ ونَجْمٍ وشِبرٍ الأخيرةُ عن ابن جِني : الرَّجاءُ والأولَى من اللّغات هي المَعْرُوفَة . ثم ظاهِرُ كلامِه كغيرِه أن الأَملَ والرَّجاءَ شيءٌ واحِدٌ وقد فَرَّق بينَهما فُقهاءُ اللُّغة قال المُناوِيّ : الأَمَلُ : تَوقُّعُ حُصُولِ الشيء وأكثرُ ما يُستَعْمَلُ فيما يُستَبعَدُ حصولُه فمَن عَزَم علَى سَفَرٍ إلى بَلَدٍ بَعِيدٍ يقول : أمّلْتُ ولا يقول : طَمِعْتُ إلاَّ إن قَرُب مِنها فإنّ الطَّمَع ليس إلاَّ في القَرِيب . والرَجاءُ بينَ الأملِ والطَّمعِ فإنّ الرّاجِيَ قد يَخاف أن لا يَحصُلَ مأمولُه فليس يُستَعمَل بمعنى الخَوْفِ . ويُقال لِما في القَلْبِ مِمّا يُنالُ مِن الخيرِ : أَمَلٌ ومِن الخَوْف : إيحاشٌ ولِما لا يكون لِصاحِبِه ولا عليه : خَطَرٌ ومِن الشَّرِّ وما لا خَيرَ فيه : وَسْواسٌ . وقال الحَرَّانِي : الرَّجاءُ : تَرَقبُ الانتفاعِ بما تقدَّم له سَبَبٌ ما . وقال غيره : هو لُغَةً : الأَمَلُ وعُرْفاً : تَعَلُّقُ القَلْب بحُصولِ مَحْبوبٍ مُستَقْبَلاً : قاله ابنُ الكَمال . وقال الراغِب : هو ظَنٌّ يَقْتَضِي حُصولَ ما فيه مَسَرَّةٌ . ج : آمالٌ كأَجْبالٍ وأفْراخٍ وأَشْبارٍ . أَمَلَهُ يَأْمُلُهُ أَمْلاً بالفتح المصدرُ عن ابنِ جني . وأَمَّلَهُ تَأْمِيلاً : رَجاهُ قولُهم : ما أَطْوَلَ إِمْلَتَهُ بالكسرِ : أي أَمَلَهُ . وهي كالرِّكْبَةِ والجِلْسَةِ . أو تَأْمِيلَهُ وهذا عن اللِّحْيانيّ . وتَأَمَّلَ الرجُلُ : تَلَبَّثَ في الأَمْرِ والنَّظَرِ وانْتَظَر قال زُهَيرُ بن أبي سُلْمَى :
" تَأَمَّلْ خَلِيلِي هَلْ تَرَى مِنْ ظَعائِنٍتَحَمَّلْنَ بِالعَلْياءِ مِن فَوْقِ جُرْثُمِ وقال المَرّارُ بن سَعِيدٍ الفَقْعَسِيُّ :
تَأمَّلُ ما تَقُولُ وكنتَ حَياًّ ... قَطامِيّاً تَأَُّملُه قَلِيلُ وقِيل : تَأَمَّلَ الشيء : إذا حَدَّقَ نَحْوَه وقِيل : تَدَبَّرَهُ وأعَاد النَّظَرَ فيه مًرَّةً بعدَ أخْرَى لِيتحقَّقَه . الأَمِيلُ كأَمِيرٍ : ع وله وَقْعَةٌ قُتِل فيها بِسطامُ بنُ قَيس قاله أبو أحمدَ العَسكَرِيُّ وأنشدَ ابنُ بَرِّيّ للفَرزدَق :
وهُمُ على هَدَبِ الأمِيلِ تَدارَكُوا ... نَعَماً تُشَلُّ إلى الرَّئيسِ وتُعْكَلُ الأَمِيلُ : اسمُ الحَبلِ مِن الرَّمْلِ مَسِيرةَ يَوْمٍ وفي المُعْجَم : مَسِيرةَ أيّامٍ طُولاً مَسِيرةَ مِيلٍ أو نَحْوِه عَرضاً أو هو المرتَفِعُ منه المُعْتَزِلُ عن مُعْظَمِهِ . قال ذو الرّمّة :
وقَدْ مالَتِ الجَوْزاءُ حَتَّى كأنَّهَا ... صَوَارٍ تَدَلَّى مِنْ أَمِيلٍ مُقابِلِ وقال العَجَّاجُ :
" كالْبَرْقِ يَجْتَازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا ج : أُمُلٌ كَكُتُبٍ قال سِيبَوَيْه : لا يُكَسَّرُ على غيرِ ذلك قال الرَّاعِي :
مَهارِيسُ لاقَتْ بالوَحِيدِ سَحابَةً ... إلى أُمُلِ الغَرّافِ ذاتِ السَّلاسِلِ الأمُولُ كصَبُورٍ : ع باليَمَنِ بل مِخْلافٌ مِن مَخالِيفِها قال سَلْمَى بن المُقْعَد الهُذَلِي :
رِجالُ بني زُبَيدٍ غَيَّبَتْهُمْ ... جِبالُ أَمُولَ لا سُقيَتْ أمُولُ
المُؤَمَّلُ كمُعَظَّمٍ : الثَّامِنُ مِن خَيلِ الحَلْبَةِ العَشرة المتقدّم ذِ كْرُها . والأَمَلَةُ مُحَرَّكَةً : أَعْوانُ الرَّجُلِ واحِدُهم : آمِلٌ قاله ابنُ الأعرابِي وكذلك الوَزَعَةُ والفَرَعَةُ والشرَطُ والتَّواثِير والعَتَلَةُ . وآمُلُ كآنُكٍ : د بَطَبرِسْتانَ في السَّهْلِ وهو أكبرُ مدينةٍ بها بينَها وبينَ سارِيَةَ : ثَمانِيةَ عَشَرَ فَرسَخاً وبينَ الرُّويان : اثْنا عَشَر فَرسَخاً وبينَ سالُوسَ : عِشْرُون فَرسَخاً . وتُنْسَبُ إليها البُسُطُ الحِسانُ والسَّجَّاداتُ الطَّبَرِيَّةُ . وقد خَرَج منه خَلْقٌ مِن العُلماء لكنّهم قَلَّما يَنْتسِبون إلى غيرِ طَبَرِسْتانَ فيقال لَهُم : الطَّبَرِيُّ . منهم الإمام أبو جعفر مُحمّدُ بنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ الآمُلِيُّ صاحب التفسيرِ والتاريخِ المشهورِ أصلُه ومَولِدُه آمُل مات سنة 310 . والفَضْلُ بنُ أحمدَ الزّهْرِيُّ وأحمد بن هارون وأبو إسحاق إبراهيمُ بن بَشّار وأَبو عاصِم زُرعةُ بن أَحْمَدَ بنِ محمّدِ بن هِشامٍ وإسماعيلُ بنُ أَحْمَد بن أبي القاسِم الآمُلِيونَ المُحَدِّثُون الأَخيرُ أجاز لأبي سعد السَّمْعاني ومات سنة 529 . آمُلُ أيضاً : د علَى مِيلٍ مِن جَيحُونَ في غَرْبيِّه على طريقِ القاصدِ إلى بُخارى مِن مَروَ ويُقابِلها في شَرقي جَيحُونَ فَرَبْرُ ويُقال لها : آمُلُ زَمّ وآمُلُ جَيحُونَ وآمُلُ الشَّطِّ وآمُلُ المَفازَة لأنّ بينَها وبَينَ مَروَ رِمالاً صعبةَ المَسلَك وَمفازَةً أشْبَهُ بالمَهْلَك . والعامَّةُ من العجم تقول : آمُو وآمُّويَه على الاختصارِ والعُجْمة والصَّواب آمُلُ ورُبَّما ظنَّ قومٌ أنّ هذه أسماءٌ لعِدّة مُسَمَّيات وليس الأمرُ كذلك . وبينَ زَمّ التي يضِيفُ بعضُ الناسِ آمُلَ إليها وبَينَها أربع مَراحِلَ وبينَ آمُلَ هذه وبينَ خُوارَزْمَ نحو اثنَتَي عشرةَ مَرحَلَةً وبينَها وبينَ مَرو الشاهْجان سِتَّةٌ وثلاثون فَرسخاً وبينَها وبينَ بُخارى سَبعةَ عَشَرَ فَرسخاً . منه أبو عبدِ الرحمن عبدُ الله بن حَمّاد بن أيوب بن موسى الآمُليُّ حدَّث عن عبد الغَفّار بن داوُدَ الحَرّاني وأبي جُماهِر محمّد بن عثمان الدِّمشقي ويحيى بنِ مَعِينٍ وغيرِهم . وهو شيخُ البُخارِيّ رَوى عنه عن يحيى بن مَعِين حديثاً وعن سلَيمانَ بن عبد الرحمن حديثاً آخَرَ . وروى عنه أيضاً الهَيثَمُ بن كُلَيب الشَّاشِيُّ ومحمّدُ بن المُنْذِر بن سعيد الهَرَوِيُّ شَكَّر وغيرُهم ومات في سنة 269 . وعبدُ الله بن علي أبو محمد الآمليُّ عن محمّد بن منصور الشّاشي . وخلفُ بن خَيام الآمُلِي . وأحمدُ بن عَبْدَةَ الآمُلِي شيخُ أبي داوُدَ صاحبِ السُّنَن وشيخُ الفَضْلِ بن محمد بن علي وهو رَوى عن عبدِ الله بن عُثمانَ بن جَبَلة المعروفِ بعَبدانَ المَروَزِيّ وغيرِه . وموسى بن حسن الآمُليُّ عن أبي رَجاء البَغْلانيّ . والفَضْلُ بن سهل بن أحمدَ الآمُلِيُّ عن سعيد بن النَّضْرِ بن شُبرُمَة . وأبو سعيد محمد بن أحمد بن علي الآمُلِي . وإسحاقُ بن يعقوب بن إسحاق الآملِي وغيرُهم مُحَدِّثون
وممّا يُستَدْرَكُ عليه : ناقَةٌ أُمُلُّةٌ بضمَّتين واللامُ مشدَّدة ونُوقٌ أُمُلَّاتٌ وهي الجِلَّةُ . والمُؤَمَّلُ كمُعَظَّم : الأَمَلُ . ومؤَمَّل : مِن الأعلام . وفي المَثَل : قد كان بَين الأَمِيلَيْنِ مَحَلٌّ : أي قد كان في الأرضِ مُتَّسَعٌ عن الأصمَعِي . وأبو الوَفاءِ بَدِيلُ بن أبي القاسمِ بن بَدِيلٍ الخُوَيِّيّ الإِمْلِيّ بكسرٍ فسكون : منسوبٌ إلى إِمْلَةَ وهو التَّمْتامُ بلُغة خُوَىّ وكان جَدُّه تَمْتاماً فلُقِّب بذلك ونُسِب حفيدُه إليه كان فقيهاً تُوفي سنةَ 530 . وكزبَير : أُمَيلُ بن إبراهيمَ المَروَزِيّ عن ابن حمزةَ السُّكَّريّ . والمُؤمَّلُ بن أُمَيل : شاعِرٌ . وأبو حفص عمرُ بن حسن بن مَزْيَد بن أُمَيلَةَ المَراغِيّ كجُهَينةَ : مُحَدِّثُ العِراق رَوى عن الفَخْر ابن البُخارِيّ وغيرِه

##### Türkçe

ءمل
**أَمَلَ - يَأْمُلُ**
**أَمَلَ - يَأْمُلُ - أَمَل**
**أَمَلَ - يَأْمُلُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi: gelecekte kendisi için onda hayır bulunan bir işin vuku bulmasını temenni eder ve ümit eder.
**أَمَل**: “**فـَعـَل**” vezninde, **أَمَلَ - يَأْمُلُ**’den “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: zamanın geleceğinde elde edilmesi umulan hayır.
Ve lafız, “bir işin gerçekleşmesinde temenni ve ümit duygusu ve umut” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**طَمِعَ - يَطْمَعُ**، **مَنَا - يَمْنُو** (**مَنا - يَمني**) (müteaddî), **أَمَلَ - يَأْمَلُ**، **عَسَى - يَعْسُو**، **رَجا - يَرْجوْ**، **عَلَّ - يَعِلُّ**

أمل
	﴿Onları bırak yesinler ve faydalansınlar; ve **الأمل** onları oyalasın; yakında bilecekler (3)﴾ **الحجر** ﴿Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür; kalıcı salihler ise Rabbin katında sevapça daha hayırlı ve **أملا** daha hayırlıdır (46)﴾ **الكهف**

مختار الصحاح
● [**أمل**] ء م ل: **الأَمَلُ** ümittir; denir ki: **أمَل خيره**; **يأمل** (damme ile) **أملا** (iki fetha ile). Ve onu ayrıca **أَمَّله** — **تَأْمِيلا**; ve **تأمَّلَ الشيء**: onu, kendisi için açıklığa kavuşturarak ona baktı.

ملخص اللسان
1.	**أَمَلْتُه**: onu umdum; **آمُله**; ve **أَمَلَه يأْمُله أَمْلاً**; **الأَمَل** ve **الأَمْل** ve **الإِمْل**: ümit;
2.	Ve şüphesiz o, **لَطويلُ الإِمْلة**’dir; yani **التأْميل**;
3.	Ve **التَّأَمُّلُ**: **التَّثَبُّت**.
4.	Ve **تأَمَّلت الشيءَ**: yani ona, onu sağlamlaştırarak baktım.
5.	Ve **تَأَمّل الرجلُ**: işte ve bakışta sağlamlaştı.
6.	Ve **الأَميلُ**: kumdan bir ip; çoğundan ayrılmış; bir mil takdiri üzere;
7.	**الأَمِيل**: kumdan, sınırlandırılmaksızın yükselen şeydir.
8.	**الأَمَلة**: adamın yardımcılarıdır.

لسان العرب
● - **أمل**: **الأَمَل** ve **الأَمْل** ve **الإِمْل**: ümittir; sonuncusu İbn Cinnî’den; çoğulu **آمال**. Ve **أَمَلْتُه آمُله**; ve **أَمَلَه يأْمُله أَمْلاً**; masdar İbn Cinnî’den; ve **أَمَّله تَأْميلاً**; ve denir ki: **أَمَل خَيْرَه يأْمُله أَمْلاً**; ve “**وما أَطول إِمْلته**”, **الأَمَل**’den; yani onun umudu; ve şüphesiz o, **لَطويلُ الإِمْلة**’dir; yani **التأْميل**; Lihyânî’den; **الجِلسة** ve **الرِّكبة** gibi. Ve **التَّأَمُّلُ**: **التَّثَبُّت**. Ve **تأَمَّلت الشيءَ**: yani ona, onu sağlamlaştırarak baktım. Ve **تَأَمّل الرجلُ**: işte ve bakışta sağlamlaştı. Ve **الأَميلُ** “**فعيل**” üzere: kumdan bir ip; çoğundan ayrılmış; bir mil takdiri üzere; ve şu beyit okunmuştur:
    كالبَرْق يَجْتاز أَمِيلاً أَعْرَفا
    İbn Sîde dedi: **الأَمِيل** kumdan bir iptir; genişliği yaklaşık bir mil olur; denildi ki: genişliği bir mil olur ve uzunluğu bir gün yürüyüşüdür; ve denildi: iki gün yürüyüşüdür; ve denildi: genişliği yarım gündür; ve denildi: **الأَمِيل** kumdan, sınırlandırılmaksızın yükselen şeydir. Cevherî: **الأَميل** ayrıca bir yer adıdır; İbn Berrî dedi: ve ondan Ferazdak’ın sözü:
    وهُمُ على هَدَبِ الأَمِيل تَداركوا
    نَعَماً، تُشَلُّ إِلى الرَّئيس وتُعْكَل
    (* “وهم على هدب الاميل” sözü ki, mu‘cemde olan: **على صدف الأميل**).
    Ebû Mansûr dedi: onların **الأَمِيلِ** ile kumdan **الأَمْيَلَ**’i kastettikleri, sonra bir şeyle hafifletildiği zannedenin sözü bir şey değildir; dedi: onların sözlerinden buna benzeyen bir şey bilinmez. Ve kumdan yükselen **الأَمِيل**’in çoğulu: **أُمُل**; Sîbeveyh dedi: bunun dışında bir şeye kırılmaz. Ve **أَمُول**: bir yerdir; Hüzellî dedi:
    رِجالُ بني زُبَيْدٍ غَيَّبَتْهم
    جِبالُ أَمُولَ، لاسُقِيَتْ أَمُولُ
    İbnü’l-A‘râbî: **الأَمَلة** adamın yardımcılarıdır; onların bir teki **آمل**’dir.

مقاييس اللغة:
(**أمل**) hemze, mîm ve lâm iki asıldır: birincisi sağlamlaşma ve bekleyiş; ikincisi kumdan ip. Birinciye gelince, Halîl dedi: **الأمل** ümittir; dersin ki: **أمَّلتُه أُؤَمِّله تأميلاً**; ve **أَمَلْتُه آمُلُهُ أَمْلاً وإمْلَةً** “**جِلْسَة**” binası üzere. Ve bunda bir miktar bekleyiş vardır. Ve yine dedi: **التأمُّل** bakışta sağlamlaşmadır. Dedi([30]):
تَأَمَّلْ خَليلي هَلْ تَرَى مِن ظعائنٍ  *** تَحَمَّلْنَ بالعَلياءِ من فوق جُرْثُمِ
Ve Merrâr dedi:
تَأَمَّلْ ما تَقُولُ وكُنْتَ قِدْماً *** قُطامِيَّاً تأمُّلُهُ قليلُ([31])
**القُطاميَّ**: doğandır; o, tek bir bakışla yetinen kimsedir.
İkinci asıl: Halîl dedi: **الأمِيلُ** kumdan bir iptir; kumun çoğundan ayrılmıştır; o, **فَعِيل** takdiri üzeredir; çoğulu **أُمُل**’dür. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
* وقد تجشّمت أمِيلَ الأمْلِ([32]) *
**تجشّمت**: zorlama yola saptın. Ve **أمِيل الأُمُلِ**: onların en büyüğüdür. Ve dedi:
فانصاعَ مذْعُوراً وما تَصَدَّفاً *** كالبَرْقِ يجتازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا([33])
Asma‘î dedi: meselde: “**قد كان بينَ الأَميلَين مَحَلٌّ**”; murat: yerde bir genişlik vardı.

القاموس المحيط:
**الأَمَلُ**— **جَبَلٍ** ve **نَجْمٍ** ve **شِبْرٍ** gibi— ümittir; çoğulu **آمالٌ**. **أمَلَهُ أمْلاً**; ve **أمَّلَه**: onu umdu. Ve “**وما أطْوَلَ إِمْلَتَهُ**” kesre ile: onun umudu; yahut onun **تأميل**’i. Ve **تأمَّلَ**: işte ve bakışta ağır davrandı. Ve **الأَمِيلُ**— **أَميرٍ** gibi— bir yerdir; ve kumdan iptir: uzunlukça bir gün yürüyüşü ve genişlikçe bir mil; yahut ondan yükselen; çoğulu **أُمُلٌ**— **كُتُبٍ** gibi. Ve **أَمُولُ**— **صَبورٍ** gibi— bir yerdir. Ve **المُؤَمَّلُ**— **مُعَظَّمٍ** gibi— **الحَلْبَة**’nin atlarından sekizincisidir. Ve **الأَمَلَةُ**— harekeli— adamın yardımcılarıdır. Ve **آمُلُ**— **آنُكٍ** gibi— Taberistan’da bir şehirdir; ondan imam Muhammed b. Cerîr et-Taberî ve el-Fadl b. Ahmed ez-Zührî; ve Ceyhun’dan bir mil üzerinde bir şehirdir; avam **آمو** der; doğrusu **آمُلُ**’dür; ondan Abdullah b. Hammâd Buhârî’nin şeyhidir; ve Ahmed b. Abde Ebû Dâvûd’un şeyhidir.

تاج العروس:
ء - م - ل
**الأَمَلُ**— **جَبَلٍ** ve **نَجْمٍ** ve **شِبرٍ** gibi— sonuncusu İbn Cinnî’den: ümittir; dillerin ilki meşhur olandır. Sonra onun sözü, başkası gibi, **الأَمل** ile **الرَّجاء**’ın tek bir şey olduğu zâhiridir; hâlbuki lugat fakihleri ikisi arasında ayırım yapmıştır. Münâvî dedi: **الأَمَلُ**: şeyin elde edilmesini beklemektir; çoğunlukla elde edilmesi uzak görülen şeyde kullanılır; uzak bir beldeye yolculuğa azmeden kimse: “**أمّلْتُ**” der, “**طَمِعْتُ**” demez; ancak ona yaklaştığında; çünkü **الطَّمَع** ancak yakında olur. Ve **الرَجاءُ** umut ile tamah arasındadır; çünkü ümit eden, umduğunun elde edilmemesinden korkabilir; bu yüzden korku mânasında kullanılmaz. Ve kalpte hayırdan elde edilecek şeye: **أَمَلٌ**; korkudan olana: **إيحاشٌ**; sahibine ne lehine ne aleyhine olana: **خَطَرٌ**; şerden ve hayrı olmayan şeyden olana: **وَسْواسٌ** denir. Harrânî dedi: **الرَّجاءُ**: kendisi için bir sebep geçmiş olan şeyle faydalanmayı gözetmektir. Başkası dedi: o, lugatça: **الأَمَلُ**; örfte: kalbin, gelecekte sevilenin elde edilmesine bağlanmasıdır; bunu İbnü’l-Kemâl söyledi. Râgıb dedi: o, içinde sevinç bulunanın elde edilmesini gerektiren bir zandır. Çoğulu: **آمالٌ**— **أَجْبالٍ** ve **أفْراخٍ** ve **أَشْبارٍ** gibi. **أَمَلَهُ يَأْمُلُهُ أَمْلاً** fetha ile: masdar İbn Cinnî’den. Ve **أَمَّلَهُ تَأْمِيلاً**: onu umdu. Onların sözü: “**ما أَطْوَلَ إِمْلَتَهُ**” kesre ile: yani onun umudu; ve o, **الرِّكْبَة** ve **الجِلْسَة** gibidir; yahut onun **تَأْمِيل**’i; bu Lihyânî’dendir. Ve **تَأَمَّلَ الرجُلُ**: işte ve bakışta ağır davrandı ve bekledi. Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi:
" تَأَمَّلْ خَلِيلِي هَلْ تَرَى مِنْ ظَعائِنٍتَحَمَّلْنَ بِالعَلْياءِ مِن فَوْقِ جُرْثُمِ
Ve Merrâr b. Sa‘îd el-Fak‘asî dedi:
تَأمَّلُ ما تَقُولُ وكنتَ حَياًّ ... قَطامِيّاً تَأَُّملُه قَلِيلُ
Ve denildi: **تَأَمَّلَ الشيء**: ona doğru gözünü diktiği zaman; ve denildi: onu düşündü ve onu tahkik etmek için onda bakışı bir kereden sonra bir kere daha iade etti. **الأَمِيلُ**— **أَمِيرٍ** gibi— bir yerdir; ve onda Bistâm b. Kays’ın öldürüldüğü bir vak‘a vardır; bunu Ebû Ahmed el-Askerî söyledi; ve İbn Berrî Ferazdak için şu beyiti okudu:
وهُمُ على هَدَبِ الأمِيلِ تَدارَكُوا ... نَعَماً تُشَلُّ إلى الرَّئيسِ وتُعْكَلُ
**الأَمِيلُ**: kumdan ipin adıdır; bir gün yürüyüşü; ve mu‘cemde: uzunlukça günler yürüyüşü, genişlikçe bir mil yürüyüşü yahut ona yakın; yahut ondan, çoğundan ayrılmış yükselen şeydir. Zü’r-Rumme dedi:
وقَدْ مالَتِ الجَوْزاءُ حَتَّى كأنَّهَا ... صَوَارٍ تَدَلَّى مِنْ أَمِيلٍ مُقابِلِ
Ve Accâc dedi:
" كالْبَرْقِ يَجْتَازُ أَمِيلاً أَعْرَفَا
Çoğulu: **أُمُلٌ**— **كُتُبٍ** gibi—; Sîbeveyh dedi: bunun dışında bir şeye kırılmaz. Râ‘î dedi:
مَهارِيسُ لاقَتْ بالوَحِيدِ سَحابَةً ... إلى أُمُلِ الغَرّافِ ذاتِ السَّلاسِلِ
**الأمُولُ**— **صَبُورٍ** gibi— Yemen’de bir yerdir; bilakis onun **مِخْلاف**’larından bir **مِخْلاف**tır. Selmâ b. el-Muk‘ad el-Hüzelî dedi:
رِجالُ بني زُبَيدٍ غَيَّبَتْهُمْ ... جِبالُ أَمُولَ لا سُقيَتْ أمُولُ
**المُؤَمَّلُ**— **مُعَظَّمٍ** gibi— daha önce zikri geçen onluk **الحَلْبَة** atlarının sekizincisidir. Ve **الأَمَلَةُ** harekeli: adamın yardımcılarıdır; onların bir teki: **آمِلٌ**; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve كذلك **الوَزَعَةُ** ve **الفَرَعَةُ** ve **الشرَطُ** ve **التَّواثِير** ve **العَتَلَةُ**. Ve **آمُلُ**— **آنُكٍ** gibi— Taberistan’da ovada bir şehirdir; o, oradaki en büyük şehirdir; onunla Sâriye arasında: on sekiz fersah; ve Rûyân ile arasında: on iki fersah; ve Sâlûs ile arasında: yirmi fersah. Ve ona güzel yaygılar ve Taberî seccadeler nisbet edilir. Ondan âlimlerden bir topluluk çıkmıştır; fakat onlar nadiren Taberistan’dan başkasına nisbet ederler; onlara **الطَّبَرِيُّ** denir. Onlardan imam Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî **الآمُلِيُّ**, tefsir ve meşhur tarih sahibidir; aslı ve doğumu **آمُل**’dür; 310 yılında öldü. Ve el-Fadl b. Ahmed ez-Zehrî ve Ahmed b. Hârûn ve Ebû İshâk İbrâhîm b. Beşşâr ve Ebû Âsım Zur‘a b. Ahmed b. Muhammed b. Hişâm ve İsmâ‘îl b. Ahmed b. Ebî’l-Kâsım; **الآمُلِيونَ** muhaddislerdir; sonuncusu Ebû Sa‘d es-Sem‘ânî’ye icazet verdi ve 529 yılında öldü. **آمُلُ** ayrıca: Ceyhun’un batısında, Merv’den Buhârâ’ya gidenin yolu üzerinde, Ceyhun’dan bir mil üzerinde bir şehirdir; ve Ceyhun’un doğusunda ona karşılık **فَرَبْرُ** vardır; ona **آمُلُ زَمّ** ve **آمُلُ جَيحُونَ** ve **آمُلُ الشَّطِّ** ve **آمُلُ المَفازَة** denir; çünkü onunla Merv arasında geçidi zor kumlar ve helâke daha çok benzeyen bir çöl vardır. Acemlerden avam, kısaltma ve yabancılık ile **آمُو** ve **آمُّويَه** der; doğrusu **آمُلُ**’dür; ve bazen bir kavim, bunların birkaç müsemmânın isimleri olduğunu zanneder; hâlbuki durum böyle değildir. Ve insanların bazısının **آمُل**’ü ona izafe ettiği **زَمّ** ile onun arasında dört merhale vardır; ve bu **آمُل** ile Hârizm arasında yaklaşık on iki merhale; ve onunla Mervüşşâhcân arasında otuz altı fersah; ve onunla Buhârâ arasında on yedi fersah. Ondan Ebû Abdirrahmân Abdullah b. Hammâd b. Eyyûb b. Mûsâ **الآمُلِيُّ**; Abdülgaffâr b. Dâvûd el-Harrânî’den ve Ebû Cumâhir Muhammed b. Osman ed-Dımaşkî’den ve Yahyâ b. Ma‘în’den ve başkalarından rivayet etti. O, Buhârî’nin şeyhidir; Yahyâ b. Ma‘în’den bir hadis, ve Süleymân b. Abdirrahmân’dan başka bir hadis rivayet etti. Ondan ayrıca Heysem b. Küleyb eş-Şâşî ve Muhammed b. el-Münzir b. Sa‘îd el-Herevî Şekker ve başkaları rivayet etti; 269 yılında öldü. Ve Abdullah b. Ali Ebû Muhammed **الآمليُّ**, Muhammed b. Mansûr eş-Şâşî’den. Ve Halef b. Hayyâm **الآمُلِي**. Ve Ahmed b. Abde **الآمُلِي**, Sünen sahibi Ebû Dâvûd’un şeyhi ve el-Fadl b. Muhammed b. Ali’nin şeyhidir; o, Abdan el-Mervezî diye bilinen Abdullah b. Osman b. Cebele’den ve başkasından rivayet etti. Ve Mûsâ b. Hasan **الآمُليُّ**, Ebû Recâ el-Bağlânî’den. Ve el-Fadl b. Sehl b. Ahmed **الآمُلِيُّ**, Sa‘îd b. en-Nadr b. Şubrumâ’dan. Ve Ebû Sa‘îd Muhammed b. Ahmed b. Ali **الآمُلِي**. Ve İshâk b. Ya‘kûb b. İshâk **الآملِي** ve başkaları; muhaddislerdir.

Ve onun üzerine istidrâk olunan şeylerdendir: **ناقَةٌ أُمُلُّةٌ** (iki damme ile ve lâm şeddeli) ve **نُوقٌ أُمُلَّاتٌ**; ve o, **الجِلَّةُ**’dir. Ve **المُؤَمَّلُ**— **مُعَظَّم** gibi— **الأَمَلُ**’dir. Ve **مؤَمَّل**: özel adlardandır. Ve meselde: “**قد كان بَين الأَمِيلَيْنِ مَحَلٌّ**”: yani yerde bir genişlik vardı; Asma‘î’den. Ve Ebû’l-Vefâ Bedîl b. Ebî’l-Kâsım b. Bedîl el-Huveyyî **الإِمْلِيّ** (kesre sonra sükûn ile): **إِمْلَةَ**’ye mensuptur; o da Huveyy dilinde **التَّمْتامُ**’dur; dedesi **تَمْتاماً** idi; bununla lakaplandı ve torunu ona nisbet edildi; fakih idi; 530 yılında öldü. Ve **زُبَير** gibi: **أُمَيلُ** b. İbrâhîm el-Mervezî, İbn Hamza es-Sukkerî’den. Ve **المُؤمَّلُ بن أُمَيل**: şairdir. Ve Ebû Hafs Ömer b. Hasan b. Mezîd b. **أُمَيلَةَ** el-Merâğî— **جُهَينةَ** gibi— Irak’ın muhaddisidir; Fahr İbnü’l-Buhârî’den ve başkasından rivayet etti.
