# أمن — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أمن

: ( *!الأَمْنُ *!والآمِنُ ، كصاحِبٍ ) ،
( يقالُ : أَنْتَ في *!آمِنٍ أَي *!أَمْنٍ .
وقالَ أَبو زِيادٍ : أَنْتَ في آمن مِن ذلِكَ أَي في *!أَمانٍ .
قالَ شيْخُنا ، رحِمَه اللَّهُ تعالى : وهو مِن وُرُودِ المَصْدرِ على فاعِلٍ وهو غَريبٌ .
( ضِدُّ الخَوْفِ ) .
( وقالَ المَناوِي : عدمُ تَوقُعِ مَكْروهٍ في الزَّمنِ الآتي ، وأَصْلُه طمأْنِينَةُ النَّفْسِ وزَوالُ الخَوْفِ . وقد ( *!أَمِنَ ،

كفَرِحَ ، *!أَمْناً *!وأماناً بفتْحِهِما ) ، وكان الإِطْلاقُ فيهما كافِياً عن ضبْطِهما ، ( *!وأَمَناً *!وأَمَنَةً ، محرَّكتينِ ، *!وإِمْناً ، بالكسْرِ ) وهذه عن الزجَّاج . وفي التنْزِيلِ العَزيزِ : ﴿*!أَمَنَةً نُعاساً﴾ نُصِبَ لأنَّه مَفْعولٌ له كقوْلِكَ فعَلْتُ ذلكَ حَذَرَ الشَّرِّ ؛ ومنه حدِيثُ نُزولِ عيسَى ، عليه السّلام : ( وتَقَعُ *!الأَمَنَةُ في الأرضِ ) ، أَي الأَمْنُ . ( فهو *!أَمِنٌ *!وأَمِينٌ ، كفَرِحٍ وأَميرٍ ) : ) عن اللّحْيانيّ .
( ورَجُلٌ *!أُمَنَةٌ ، كهُمَزَةٍ ويُحَرَّكُ : *!يأْمَنُهُ كلُّ أَحَدٍ في كلِّ شيءٍ ) ؛ ) ونَقَلَ الجوْهرِيُّ اللّغَتَيْن .
وقَرَأَ أَبو جَعْفرٍ المَدنيُّ : لسْتُ *!مُؤْمِناً أَي لا *!نُؤَمِّنك ؛ ( وقد *!آمَنَهُ ) ، بالمدِّ ، ( *!وأَمَّنَهُ ) ، بالتّشْديدِ على كذا .
( *!والأَمِنُ ، ككَتِفٍ : المُسْتَجِيرُ *!ليَأْمَنَ على نَفْسِه ) ؛ ) عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
وقُرِىءَ في سورَةِ بَراءَة : ﴿إنَّهم لا *!إيمانَ لهم﴾ ، بالكسْرِ ، أَي لا إجارَةَ ، أَي لم يَفُوا وغَدَروا .
( *!والأَمانَةُ *!والأَمَنَةُ ) ، محرَّكةً : ( ضِدُّ الخِيانَةِ ، وقد *!أَمِنَهُ ) ؛ ) وقالَ اللَّحْيانيُّ : رَجُلٌ أَمَنةٌ ، محرَّكةً : لا يُصَدِّق بكلِّ ما سمعَ ولا يُكَذِّبُ بشيءٍ ، ( كسَمِعَ وأَمَّنَهُ *!تأْمِيناً *!وائْتَمَنَه *!واسْتَأْمَنَه ) بمعْنًى واحِدٍ .
وقَرَأَ : ﴿ما لَكَ لا *!تأْمَننا على يوسفَ﴾ بينَ الإِدغامِ والإِظهارِ .
قالَ الإِمامُ الأَخْفش : والإِدْغامُ أَحْسنُ . وتقولُ : *!اؤْتُمِن فلانٌ ، على ما لم

يُسمَّ فاعلُه ، فإن ابْتَدَأَتَ به صيَّرْتَ الهَمْزَةَ الثانيَةَ واواً ، لأنَّ كلَّ كلمةٍ اجْتمَعَ في أَوَّلِها هَمْزتانِ وكانت الأُخْرى منهما ساكِنَةً ، فلكَ أَن تُصَيِّرها واواً إن كانتِ الأُولى مَضْمومَة ، أَو ياءً إنْ كانتِ الأُولى مكْسورَةً نحو إِيتَمَنه ، أَو أَلِفاً إن كانتِ الأُولى مَفْتوحَةً نحو آمَنُ ؛ كما في الصِّحاحِ .
وفي الحدِيثِ : ( المُؤَذِّنُ *!مُؤْتَمَنٌ ) ؛ مُؤْتَمَنُ القوْمِ : الذي يثِقُون إليه ويتَّخِذُونَه أَمِيناً حافِظاً .
ويقالُ : ما كانَ فلانٌ أَمِيناً ، ( وقد *!أَمُنَ ، ككَرُمَ ، فهو *!أَمينٌ *!وأُمَّانٌ ، كرُمَّانٍ ) ، أَي له دينٌ ، وقيلَ : ( *!مَأْمونٌ به ثِقَةٌ ) ؛ ) وأَنْشَدَ الجوْهرِيُّ للأَعْشَى :
ولَقَدْ شَهِدْتُ التَّاجر*!الأُمَّانِ مَوْروداً شرابُهْ ( وما أَحْسَنَ *!أَمْنَكَ ) ، بالفتْحِ ( ويُحَرَّكُ ) ، أَي ( دينَكَ وخُلُقَكَ ) ؛ ) نَقَلَهُ ابنُ سِيْدَه ( *!وآمَنَ به *!إِيماناً : صَدَّقَهُ .
( *!والإِيمانُ ) : ) التَّصدِيقُ ، وهو الذي جَزَمَ به الزَّمَخَشْريُّ في الأساسِ واتَّفَقَ عليه أَهْلُ العلْمِ مِن اللّغَويِّين وغيرِهم .
وقالَ السَّعْد ، رحِمَه اللَّهُ تعالى : إنَّه حَقيقَةٌ وظاهِرُ كَلامِه في الكشاف أنَّ حَقيقَةَ آمَنَ به *!آمَنَه التّكْذِيبَ ، لأنَّ *!أَمِنَ ثُلاثيًّا مُتَعدَ لواحِدٍ بنفْسِه ، فإذا نقل لبابِ الأَفْعالِ تعدَّى لاثْنَيْن ، فالتَّصْدِيق عليه معْنَى مجازِي *!للإِيمانِ وهو خِلافُ كَلامِه في الأَساسِ ، ثم إنَّ *!آمن يتعدَّى لواحِدٍ بنفْسِه وبالحَرْفِ ولاثنين بالهَمْزَةِ ، على ما في الكشافِ والمصْباحِ وغيرِهِ .
وقيلَ : إنه بالهَمْزَةِ يتعدَّى لواحِدٍ كما نَقَلَه عبدُ الحكِيمِ في حاشِيَةِ القاضِي .
وقالَ في حاشِيَةِ المطول : أَمَن يتعدَّى ولا يتَعدَّى .
وقالَ بعضُ المُحَقّقين : *!الإِيمانُ يتعدَّى بنفْسِه كصَدَّق ، وباللامِ باعْتِبارِ معْنَى الإذْعانِ ،

وبالباءِ باعْتِبارِ معْنَى الاعْتِرافِ إشارَةً إلى أنَّ التَّصْدِيقَ لا يُعْتَبرُ بدُون اعْتِرافٍ .
( و ) قد يكونُ الإِيمانُ بمعْنَى : ( الثِّقَةُ ) يتعدَّى بالباءِ بِلا تَضْمِينٍ ؛ قالَهُ البَيْضاوِي ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى .
وقالَ الجوْهرِيُّ : أَصْلُ آمَنَ *!أَأْمَنَ بهَمْزَتَيْن ، لُيِّنَت الثانِيَةُ .
وقالَ الأزْهرِيُّ : أَصْلُ الإِيمانِ الدُّخولُ في صِدْقِ الأمانَةِ التي ائْتَمَنَه اللَّهُ تعالَى عليها ، فإنِ اعْتَقَدَ التَّصْديقَ بقلْبِه كما صدَّقَ بلِسانِه فقد أَدَّى *!الأَمانَةَ وهو *!مُؤْمنٌ ، ومن لم يَعْتَقدِ التَّصْديقَ بقلْبِه فهو غيرُ مُؤَدَ *!للأَمانَةِ التي ائْتَمَنَه اللَّهُ عليها ، وهو مُنافِقٌ ، ومَن زَعَمَ أَنَّ الإِيمانَ هو إِظْهارُ القَوْل دُونَ التَّصْديقِ بالقلْبِ فهو لا يخلو مِن أَنْ يكونَ مُنافِقاً أَو جاهلاً لا يَعْلم ما يقولُ أَو يُقالُ له .
قُلْتُ : وقد يُطْلَقُ الإِيمانُ على الإقْرارِ باللِّسانِ فقط كقوْلِه تعالى : ﴿ذلك بأنَّهم *!آمَنُوا ثم كَفَرُوا﴾ ، أَي آمَنُوا باللِّسانِ وكَفَرُوا بالجنانِ فتأَمَّل .
( و ) قد يكونُ الإيمانُ ( إظهارُ الخُضوعِ .
( و ) أَيْضاً : ( قُبولُ الشَّريعَةِ ) وما أَتَى به النبيُّ صلى الله عليه وسلم واعْتقادُه وتَصْديقُه بالقلْبِ ؛ قالَهُ الزجَّاجُ .
قالَ الإمامُ الرَّاغبُ ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى : الإيمانُ يُسْتَعْملُ تارَةً اسْماً للشَّريعَةِ التي جاءَ بها النبيُّ صلى الله عليه وسلم وتارَةً يُسْتَعْملُ على سبيلِ المدْحِ ، ويُرادُ به إذْعانُ النَّفْسِ للحقِّ على سبيلِ التَّصْديقِ وذلكَ باجْتِماعِ ثلاثَةِ أَشْياءٍ تَحْقيقٌ بالقلْبِ وإقرارٌ باللِّسانِ وعَمَلٌ بالأرْكانِ ، ويقالُ لكلِّ واحِدٍ مِنَ الاعْتِقادِ والقَوْلِ والصِّدْقِ والعَمَلِ الصالحِ *!إيمانٌ .

( *!والأمينُ : القَوِيُّ ) لأنَّه يُوثَقُ بقُوَّتِهِ *!ويُؤْمَنُ ضعفُه .
( و ) قالَ ابنُ السِّكّيت ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى : الأَمينُ : ( *!المُؤْتَمِنُ ؛ و ) أَيْضاً : ( المُؤْتَمَنُ ) ، وهو ( ضِدٌّ .
( و ) *!الأَمينُ : ( صفَةُ اللَّهِ تعالى ) ، هكذا مُقْتَضَى سِياقِه وفيه نَظَرٌ إلاَّ أَنْ يكونَ الأَمينُ بمعْنَى *!المُؤْمن للغَيْرِ ، وإلاَّ فالذي في صفَتِه تعالى فهو المُؤْمن جلَّ شَأْنه ، ومعْناه أَنَّه تعالَى آمَنَ الخلقَ من ظُلْمِه ، أو *!آمَنَ أَوْلياءَه عذَابَه ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
ورَوَى المنْذرِي ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى عن أَبي العبَّاس : هو المصدِّقُ عبادَه المُسْلمين يومَ القِيامَةِ إذا سُئِلَ الأُمَمُ عن تَبْلِيغِ رُسُلِهم ، فيُكذِّبونَ أَنْبياءَهم ، ويُؤْتَى بسيِّدِنا محمدٍ صلى الله عليه وسلم فيَسْأَلُونَه عن ذلِكَ فيُصدِّقُونَ الماضِينَ ، فيُصدِّقُهم اللَّهُ تعالى ، ويصدِّقُهم النبيُّ صلى الله عليه وسلم
وقيلَ : هو الذي يَصْدُقُ عِبادَه ما وَعَدَهُم فهو مِن الإِيمانِ التَّصدِيقِ ، أَو *!يُؤْمِنُهم في القِيامَةِ عَذابَه فهو مِن *!الأَمانِ ضِدّ الخَوْف ؛ قالَهُ ابنُ الأثيرِ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالى .
( وناقَةٌ *!أَمونٌ : وَثيقَةُ الخَلْقِ ) *!يُؤْمَنُ فُتورُها وعِثارُها ، وهو مجازٌ .
وفي الصِّحاحِ : هي الموثقةُ الخَلْقِ التي *!أُمِنَتْ أَن تكونَ ضعيفَةً ، اه . وهو فَعولَةٌ جاء في موْضِعِ مَفْعولةٍ ، كما يقالُ : ناقَةٌ عَضوبٌ وحَلوبٌ .
وفي الأساسِ : ناقَةٌ أَمونٌ : قويَّةٌ *!مأْمونٌ فُتُورُها ، جُعِلَ الأَمْنُ لها وهو لصاحِبِها ؛ ( ج ) *!أُمُنٌ ، ( ككُتُبٍ .
( و ) مِن المجازِ : ( أَعْطَيْتُه مِن *!آمَنِ مالِي ) ، كصاحِبٍ : أَي ( مِن خالِصِه وشرِيفِه ) ، يعْنِي بالمالِ الإِبِلَ ، أَو أَيَّ مالٍ كانَ ، كأَنَّه لو عَقَلَ *!لأَمِنَ أَن يُبْدَلَ ؛ قالَ الحُوَيْدرَةُ :

ونَقِي *!بآمِنِ مالِنا أحْسابَناونُجِرُّ في الهَيْجا الرِّماحَ وندَّعِي ( و ) مِن المجازِ : ( ما *!أَمِنَ أَن يَجِدَ صَحابَةً ) : ) أَي ( ما وَثِقَ ) أَن يَظْفَرَ . يقالُ ذلِكَ لمَنْ نَوى السَّفَرَ ، ( أَو ما كادَ .
( *!وآمينُ ، بالمدِّ والقَصْرِ ) ، نَقَلَهما ثَعْلَب وغيرُهُ ، وكِلاهُما يصحُّ مَشْهوراً ، ويقالُ : القَصْرُ لُغَةُ أَهْلِ الحِجازِ : والمدُّ إشْباعٌ بدَليلِ أَنَّه ليسَ في اللغَةِ العربيَّةِ كَلمةٌ على فاعِيلٍ .
قالَ ثَعْلَب : قوْلُهم *!آمينُ هو على إشْباعِ فتْحَةِ الهَمْزَةِ فنَشَأَتْ بعْدَها أَلِفٌ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ في القَصْرِ لجبيرِ بنِ الأَضْبط :
تَباعَدَ مِنِّي فُطْحُلٌ إذ رأيْتُه *!أَمينَ فزادَ اللَّهُ ما بَيْنَنا بُعْداوأَنْشَدَ في المَمْدُودِ لمجنُونِ بَني عامِرٍ :
يا ربِّ لا تَسْلُبَنِّي حُبَّها أَبداً ويَرْحَمُ اللَّهُ عَبْداً قال *!آمِينا وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي في لُغَةِ القَصْر :
سَقَى اللَّهُ حَيًّا بينَ صارَةَ والحِمَى حِمَى فَيْدَ صَوْبَ المُدْجِناتِ المَواطرِأَمِينَ ورَدَّ اللَّهُ رَكْباً إليهمبِخَيْرٍ ووَقَّاهُمْ حِمامَ المَقادِرِ ( وقد يُشَدَّدُ المَمْدودُ ) ؛ ) أَشارَ بقوْلِهِ : وقد إلى ضعْفِ هذه اللغَةِ . ونَقَلَها عياضٌ عن الدَّاودي ، وأَنْكَرَها غيرُ واحِدٍ مِن أَئمَةِ اللُّغَةِ ؛ ففي الصِّحاحِ فتَشْديدُ الميمِ خَطَأٌ .
وفي الفصيح : قالَ المَناوي : وقوْلُ بعضِ أَهْلِ

اللُّغَةِ إنَّه لُغَةٌ وهمٌ قدِيمٌ وسبَبُه أنَّ ( أبا ) العبَّاسِ أحْمد بن يَحْيَى قالَ : *!وآمِينَ كعاصِينَ لُغَةٌ فتَوَهم أنَّ المُرادَ به صِيغَة الجَمْع لأنَّه قابلَه بالجَمْعِ ويردُّه قَوْل ابن جنِّي ما نَصَّه : فأَمَّا قَوْل أَبي العبَّاس أنَّ آمِينَ بمنْزلَةِ عاصِينَ فإنما يُريدُ به أنَّ الميمَ خَفيفَةٌ كصادِ عاصِينَ ، لا يُريدُ به حَقيقَةَ الجَمْعِ ، وكيفَ ذلكَ وقد حُكي عن الإمامِ الحَسَنِ ، رحِمَه اللَّهُ تعالى ، أَنَّه قالَ : إنَّ آمِينَ اسمٌ مِن أَسْماءِ اللَّهِ ، عزَّ وجلَّ ، فأَيْنَ لكَ في اعْتِقادِ معْنَى الجَمْع على هذا التَّفْسِير ؟
قالَ المَناوِي ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى : ثم إنَّ المعْنَى غيرُ مُسْتَقيمٍ على التَّشديدِ لأنَّ التَّقديرَ ولا الضَّالِّين قاصِدِينَ إليك ، وذلكَ لا يَرْتَبِط بمَا قَبْله .
( ويُمالُ أَيْضاً ) ، نُقِلَ ذلكَ ( عن ) الإِمامِ الحَسَنِ أَحْمد بن محمدٍ ( الواحِدِي في ) تفْسِيرِه ( البَسِيطِ ) وهو أَكْبَر مِن الوَسِيط والوَجِيز ، وقد شارَكَه الإِمامُ أَبو حامِدٍ الغَزاليّ ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى في تَسْمِيةِ كُتُبِه الثلاثَةِ المَذْكُورَةِ ، تُوفي الإمامُ الواحِدِيُّ سَنَة 468 ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى .
قالَ شيْخُنا ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى : وهذه الإمالَةُ غَيْر مَعْروفَةٍ في مُصنَّفاتِ كُتُبِ اللُّغَةِ ، وحَكَاها بعضُ القرَّاءِ وقالَ : هي لثْغَةٌ لبعضِ أَعْرابِ اليَمَنِ .
واخْتَلَفُوا في معْنَى هذه الكَلِمَةِ فقيلَ : ( اسمٌ مِن أَسْماءِ اللَّهِ تعالَى ) .
( رَوَاه ابنُ جنِّي عن الحَسَنِ ، رحِمَه اللَّهُ .
والأَزْهريُّ عن مجاهِدٍ قالَ : ولا يصحُّ ذلكَ عنْدَ أَهْلِ اللّغَةِ من أنَّه بمنْزِلَةِ يا أللَّه وأَضْمِر اسْتَجِبْ لي ، قالَ ولو كانَ كما قالَ لرُفِع إذا أُجْرِي ولم يكنْ مَنْصوباً .
( أَو مَعْناه : اللَّهمَّ اسْتَجِبْ ) لي ، فهي جمْلةٌ مُركَّبَةٌ مِن اسمٍ وفِعْلٍ ؛ قالَهُ الفارِسِيُّ ؛ قالَ : ودَليلُ ذلكَ أنَّ موسَى ، عليه السَّلام ، لمَّا دَعَا على فِرْعونَ

وأَتْباعِه قالَ هَارون ، عليه السّلام : آمِينَ ، فطبَّق الجُمْلةَ بالجمْلةِ في موْضِعِ اسمِ الاسْتِجابَةِ : كما أنَّ صَهْ مَوْضوعٌ موْضِعُ ، اسْكُتْ ، وحقُّه مِنَ الإِعرابِ الوَقفُ لأنَّه بمنْزِلَةِ الأَصْواتِ إذا كانَ غَيْرَ مُشْتقَ مِن فِعْلٍ له ، لأنَّ النونَ فُتِحَتْ فيه لالْتِقاءِ الساكِنَيْن ولم تُكْسرِ النُّونُ لثقلِ الكَسْرةِ بعْدَ الياءِ ، كما فَتَحوا كيفَ وأَينَ .
( أَو ) مَعْناه : ( كذلِكَ فليكُنْ ) ، أَو كذلكَ يكونُ ، ( أَو كذلكَ ) ربّ ( فافْعَلْ ) وفي حدِيثِ أَبي هُرَيْرَةَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنه رَفَعَه : ( آمِينَ خاتمة ربِّ العالَمِيْن على عبادِهِ *!المُؤْمِنِين ) .
قالَ شيْخُنا ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى : ومِن الغَريبِ قَوْل بعض العُلَماء : آمِينَ بَعْد الفاتِحَةِ دُعاءٌ مُجْمَل ويَشْتملُ على جَمِيعِ ما دُعي به في الفاتِحَةِ مفصَّلاً ، فكأَنَّه دعى مَرَّتَيْن ؛ كذا في التَّوْشيحِ .
( وعبْدُ الرَّحْمنِ بنُ آمِينَ ) ، بالمدِّ ، ( أَو يامينٍ ) ، بالياءِ ، ( تابِعِيٌّ ) ذَكَرَه ابنُ الطَحَّانِ ؛ وعلى الأَخيرِ اقْتَصَرَ الإمامُ ابنُ حبَّان في الثِّقات وقالَ : هو مَدنيٌّ يَرْوِي عن أَنَس بن مالِكٍ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه ، وعنه عبدُ الرحمنِ أَبو العَلاءِ .
( *!والأُمَّانُ ، كرُمَّانٍ : مَنْ لا يَكْتُبُ كأَنَّه أُمِّيٌّ .
( و ) أَيْضاً : ( الزُّرَاعُ ) ، كرُمَّانٍ أَيْضاً ؛ وفي نسخةِ : الزِّرَّاعُ ، بالكسْرِ .
( *!والمَأْمُونِيَّةُ *!والمَأْمَنُ : بَلَدانِ بالعِراقِ ) ، الأُولى نِسْبَة إلى *!المَأْمُون العبَّاسِيّ ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى .
( *!وآمنةُ بنْتُ وهْبِ ) بنِ عبْدِ مَنَاف بنِ مرَّةَ بنِ كِلابٍ ( أُمُّ النبيِّ صلى الله عليه وسلم ؛ ) وأُمُّ وهْبٍ عاتِكَةُ بنْتُ الأَقصى السّلَميَّة ، وأُمُّ السيِّدَةِ *!آمِنَة ، رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنها ، مرَّةُ بنْتُ عبدِ العُزى بنِ غنمِ بنِ عبدِ الدَّارِ بنِ قصيَ ، كما ذَكَرْناه في العقْدِ المنظم

في ذِكْرِ أُمَّهاتِ النبيِّ صلى الله عليه وسلم
( و ) المُسَمَّات *!بآمِنَةَ ( سَبْعُ صَحابِيَّاتٍ ) وهي : آمِنَةُ بنْتُ الفَرجِ الجُرْهمِيَّةُ ، وابْنَةُ الأَرْقَم ، وابْنَةُ خَلَف الأَسْلميَّة ، وابْنَةُ رقش ، وابْنَةُ سعْدِ بنِ وهْبٍ ، وابْنَةُ عفَّان ، وابْنَةُ أَبي الصَّلْت .
وفَاتَهُ : ذِكْرُ آمِنَة بنْتُ غفار ، وابْنَة قرْط بنِ خنارٍ ، رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنهنَّ .
( وأبو آمِنَةَ الفَزارِيُّ ؛ وقيلَ ) : ) أَبو أُمَيَّةَ ( بالياءِ ، صَحابِيٌّ ) رأَى النبيَّ صلى الله عليه وسلمبحنجم ، رَوَى عنه أَبو جَعْفرٍ الفرَّاءُ .
( *!وأَمَنَةُ بنُ عيسَى ، محرَّكةً ) ، عن أَبي صالِحٍ : ( كاتِبُ اللّيْثِ ، مُحَدِّثٌ ) .
( وسِياقُ المصنِّفِ ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى ، يَقْتَضي أَنَّه هو كاتِبُ اللّيْثِ .
قالَ الحافِظُ : وهو فَرْدٌ .
( وكزُبَيْرٍ ) : ) ابنُ درء بنِ نضلَةَ بنِ نهضَةَ ( الحِرْمازِيُّ ) عن جَدِّه نضلَةَ ، وعنه ابْنُه الجُنَيْد ؛ ( و ) *!أُمَيْنُ بنُ مُسْلمٍ ( العَبْسِيُّ ) مِن عَبْس مُرَاد ، حَكَى عنه سعيدُ بنُ عفير ؛ ( و ) أُمَيْنُ ( بنُ عَمْرٍ و المَعافِرِيُّ ) أَبو خارِجَةَ ، تابِعِيٌّ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه ؛ ( وأَبو أُمَيْنٍ ، كزُبَيْرٍ ، البَهْرانِيُّ ) عن القاسِمِ بنِ عبْدِ الرَّحمنِ الشَّاميِّ ؛ ( وأَبو أُمَيْنٍ : صاحِبُ أَبي هُرَيْرَةَ ) ، رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنه ، وعنه أَبو الوازع ، ( رُواةُ ) الآثارِ .
( و ) قوْلُه تعالَى : ﴿( إنَّا عَرَضْنا *!الأَمانَةَ ) على السَّمواتِ والأرْضِ﴾ الآيَة ؛ فقد رُوِي عن ابنِ عبَّاسٍ وابنِ جُبَيْرٍ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنهما أَنَّهما قالا : ( أَي الفَرائِضَ المَفْروضَةَ ) على عِبادِهِ .
وقالَ ابنُ عُمَرَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالَى

عنهما : ( عُرِضَتْ على آدَمَ ، عليه السَّلام ، الطاعةُ والمَعْصيةُ وعُرِّفَ ثَوابَ الطاعَةِ وعِقابَ المَعْصيةِ ) .
( أَو ) الأَمانَةَ هنا ( النِّيَّةَ التي يَعْتَقِدُها ) الإِنْسانُ ( فيمَا يُظْهِرُه باللِّسانِ مِن الإِيمانِ ويُؤَدِّيَه من جَميعِ الفَرائِضِ في الظَّاهِرِ ، لأنَّ اللَّهَ تعالَى ائْتَمَنَهُ عليها ، ولم يُظْهِرْها لأَحَدٍ من خَلْقِه ، فَمَنْ أَضْمَرَ من التَّوْحيدِ ) ومِن التَّصْديقِ ( مِثْلَ ما أَظْهَرَ فقد أَدَّى الأَمانَةَ ) ، ومَنْ أَضْمَرَ التّكْذيبَ وهو مُصَدِّقٌ باللِّسانِ في الظاهِرِ فقد حَمَل الأَمانَةَ ولم يُؤَدِّها ، وكلُّ مَنْ خانَ فيمَا اؤتُمِنَ عليه فهو حامِلٌ ؛ والإِنْسانُ في قوْلِه : ﴿وحَمَلَها الإنْسانُ﴾ ؛ هو الكافِرُ الشاكُّ الذي لا يُصدِّقُ ، وهو الظَّلُومُ الجَهُولُ ؛ نَقَلَهُ الأَزْهرِيُّ وأَيَّدَه .
وفي حدِيثِ ابنِ عبَّاسٍ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنهما ، رَفَعَه : ( الإِيمانُ *!أَمانَةٌ ولا دِينَ لمَنْ لا أَمانَةَ له ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الأمانُ : ضِدّ الخَوْفِ .
*!وآمنَهُ : ضِدُّ أَخَافَه .
ورجُلٌ *!آمِنٌ ورِجالٌ *!أَمَنةٌ ، ككاتِبٍ وكَتَبَةٍ ؛ ومنه الحدِيثُ : ( وأَصْحابي أَمَنَةٌ لأُمَّتي ) ، وقيلَ : جَمْعُ *!أَمِينٍ وهو الحافِظُ ؛ وجَمْعُه أُمَنَاهُ أَيْضاً .
ورجُلٌ *!أَمِنٌ *!وأَمِينٌ بمعْنًى واحِدٍ .
والبَلَدُ *!الأَمِينُ : مكَّةُ ، شرَّفَها اللَّهُ تعالَى .
*!والأَمِينُ أَيْضاً : *!المَأْمُونُ ؛ وبه فُسِّر قَوْلُ الشاعِرِ :
أَلم تَعْلِمي يا أَسْمَ وَيْحَكِ أَنَّنيحلَفْتُ يميناً لا أَخونُ أَمِينيوفي الحدِيثِ : ( مَنْ حَلَفَ *!بالأَمانَةِ فليسَ مِنَّا ) ، وكأَنَّهم نُهُوا عن ذلِكَ ، لأنَّ الأَمانَةَ ليْسَتْ مِن أَسْماءِ اللَّهِ تعالى ، وإِنَّما هي أَمْرٌ مِن أُمُورِه فلا يُسَوَّى بَيْنَها وبينَ أَسْماءِ اللَّهِ تعالى ، كما نُهُوا

عن الحَلْفِ بالآباءِ ، وإذا قالَ الحالِفُ : *!وأَمانَةِ اللَّهِ كانتْ يَمِيناً عنْدَ الإِمامِ أَبي حَنيفَةَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه ، والشافِعِيُّ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه ، لا يعدُّها يَمِيناً .
*!والأمانَةُ : الأَهْلُ والمَالُ المَوْدُوعُ .
وقد يُرادُ *!بالإيمانِ الصَّلاةُ ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿لا يُضِيعَ *!إيمانكم﴾ .
*!وآمِنُ الحِلْم : وَثِيقُه الذي قد أَمِنَ اخْتِلالَهُ وانْحِلالَهُ ؛ قالَ :
والخَمْرُ ليْسَتْ منْ أَخِيكَ ولكنْ قد تَغُرُّ *!بآمِنِ الحِلْمِورُوِي : قد تَخُون بثامِرِ الحِلْم ، أَي بِتامِّه .
*!والمَأْمُونَةُ مِن النِّساءِ : المُسْترادُ لمِثْلِها .
*!والأَمِينُ *!والمَأْمُونُ : من بَني العبَّاسِ ، مَشْهورَان .
*!والمُؤْتمِنُ : إسحاق بنُ جَعْفرٍ الصَّادِق ، رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنهما ، رَوَى عنه الثَّوْريُّ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى .
*!واسْتَأْمَنَ إليه : دَخَلَ في *!أَمانه ؛ نَقَلَه الجوْهرِيُّ .
*!وأُمَيْنُ بنُ أَحمدَ اليَشْكرِيُّ ، كزُبَيْرٍ : وَلِيَ خُراسانَ لعُثْمان ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه ؛ هكذا ضَبَطَه سَيْف ، ويقالُ آخِره رَاءٌ .
*!وأَمْنٌ ، بالفتْحِ : ماءٌ في بِلادِ غَطَفانَ ، ويقالُ : يَمْنٌ أَيْضاً كما سَيَأْتِي .
*!والمَأْمونِيَّةُ : نوعٌ مِنَ الأَطْعِمةِ نُسِبَ إلى المَأْمُون .
*!والمَأْمَنُ : موْضِعُ الأمانِ .
*!والأمنية : مِن أَسْماءِ المَدينَةِ ، على ساكِنِها أَفْضَل الصَّلاةِ والسَّلام .
*!وأَمَّنَ *!تَأْمِيناً : قالَ : آمِينَ .
*!وَإيْتَمَنَهُ *!كائْتَمَنَه ، عن ثَعْلَب .
*!واسْتَأْمَنَه : طَلَبَ منه الأَمانَ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ السِّكِّيت :
شَرِبْتُ مِنْ *!أَمْنِ دَواءِ المَشْي

يُدْعى المَشُوَّ طَعْمُه كالشَّرْيقالَ الأَزْهرِيُّ : أَي مِنْ خالِصِ دَواءِ المَشْيِ .
وفي النوادِرِ : أَعَطَيْتُ فلاناً مِنْ أَمْنِ مالي ؛ فسَّرَه الأزْهرِيُّ فقالَ : مِن خالِصِ مالِي .
*!والأَمِينُ ، كأَميرٍ : بليد في كُورَةِ الغربية مِن أَعْمالِ مِصْرَ ؛ نَقَلَهُ ياقوت .

### Türkçe

: **الأَمْنُ** ve **الآمِنُ** ( **صاحِبٍ** gibi ),
( denir ki: Sen **آمِنٍ** içindesin, yani **أَمْنٍ**.
Ebû Ziyâd dedi ki: Sen bundan **آمن** içindesin, yani **أَمانٍ** içindesin.
Şeyhimiz, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi ki: Bu, masdarın فاعِل vezni üzerine gelişindendir ve bu gariptir.
( korkunun zıddı ).
( el-Menâvî dedi ki: Gelecek zamanda bir mekruhun beklenmemesi; aslı ise nefsin sükûneti ve korkunun zail olmasıdır. Ve ( **أَمِنَ**,

**فَرِحَ** gibi, **أَمْناً** ve **أماناً** ikisini de فتح ile ) (gelir); ve ikisinde de إطلاق, ikisini ضبط etmekten kâfi idi; ( **أَمَناً** ve **أَمَنَةً** , ikisi de harekeli, ve **إِمْناً** , kesr ile ) ve bunlar ez-Zeccâc’dandır. Aziz tenzîlde: ﴿**أَمَنَةً نُعاساً**﴾ (vardır); mef‘ûl leh olduğu için nasb edildi; senin “Bunu şerrin korkusuyla yaptım” sözün gibi. Ve ondan, Îsâ’nın inişi hadisi, عليه السّلام: ( Yeryüzünde **الأَمَنَةُ** vuku bulur ), yani emn. ( O hâlde o **أَمِنٌ** ve **أَمِينٌ**’dir, **فَرِحٍ** ve **أَميرٍ** gibi ): ) el-Lihyânî’den.
( Ve bir adam **أُمَنَةٌ**’dir, **هُمَزَةٍ** gibi; ve harekelenir: **يأْمَنُهُ** her bir kimse onu her şeyde (emin bilir) ); ) ve el-Cevherî iki lugatı nakletti.
Ebû Ca‘fer el-Medenî okudu: “Ben **مُؤْمِناً** değilim” yani “seni **نُؤَمِّنك** (emniyete almayız)”; ( ve gerçekten **آمَنَهُ** ), med ile, ( **أَمَّنَهُ** ), teşdîd ile, şu şekilde.
( **الأَمِنُ** , **كَتِفٍ** gibi: **ليَأْمَنَ على نَفْسِه** (kendi nefsi üzerine emniyette olmak) için sığınan kimse ); ) İbnü’l-A‘râbî’den.
Berâe sûresinde şöyle okunmuştur: ﴿Onların **إيمانَ**’ı yoktur﴾, kesr ile; yani himaye yoktur; yani vefa göstermediler ve hıyanet ettiler.
( **الأَمانَةُ** ve **الأَمَنَةُ** ), harekeli: ( hıyanetin zıddı; ve gerçekten **أَمِنَهُ** ); ) ve el-Lihyânî dedi ki: Bir adam **أَمَنةٌ**’dir, harekeli: işittiği her şeyi tasdik etmez ve hiçbir şeyi tekzip etmez; ( **سَمِعَ** gibi; ve **أَمَّنَهُ** **تأْمِيناً** ve **ائْتَمَنَه** ve **اسْتَأْمَنَه** ) tek bir mânâ ile.
Ve okudu: ﴿Yusuf hakkında bize niçin **تأْمَننا** etmiyorsun﴾ idğam ile izhâr arasında.
İmam el-Ahfeş dedi ki: İdğam daha güzeldir. Ve dersin ki: **اؤْتُمِن** falan kimse, faili adlandırılmadan; eğer onunla başlarsan ikinci hemzeyi vâv yaparsın; çünkü her kelime ki başında iki hemze toplanır ve ikincisi sâkin olursa, sana onu vâv yapman caizdir eğer birincisi dammeli ise; yahut yâ yapman eğer birincisi kesreli ise, **إِيتَمَنه** gibi; yahut elif yapman eğer birincisi fethalı ise, **آمَنُ** gibi; **الصِّحاح**’ta olduğu üzere.
Hadiste: ( Müezzin **مُؤْتَمَنٌ**’dır ); kavmin **مُؤْتَمَنُ**’ı: kendisine güvendikleri ve onu emin, koruyucu edindikleri kimsedir.
Ve denir ki: Falan kimse emin olmadı; ( ve gerçekten **أَمُنَ** , **كَرُمَ** gibi; o hâlde o **أَمينٌ** ve **أُمَّانٌ**’dır, **رُمَّانٍ** gibi ); yani onun dini vardır; ve denildi ki: ( **مَأْمونٌ**; onunla güven (vardır) ); ) ve el-Cevherî el-A‘şâ’dan şu beyti inşâd etti:
ولَقَدْ شَهِدْتُ التَّاجر**الأُمَّانِ** مَوْروداً شرابُهْ
( Ve ne güzel **أَمْنَكَ** ) fetha ile ( ve harekelenir ), yani ( dinin ve ahlâkın ); ) İbn Sîde onu nakletti. ( **وآمَنَ به** **إِيماناً**: onu tasdik etti.
( **الإِيمانُ** ): ) tasdiktir; Zemahşerî’nin **الأساس**’ta kesinleştirdiği ve lugavîlerden ve başkalarından ilim ehlinin üzerinde ittifak ettiği budur.
Es-Sa‘d, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi ki: Bu hakikattir; ve onun **الكشاف**’taki sözünün zahiri şudur ki: “**آمَنَ به**”nin hakikati “onu tekzîbden **آمَنَهُ** (emin kıldı)”dır; çünkü **أَمِنَ** üçlüdür, bizzat kendisiyle bir mef‘ûle müteaddîdir; fiiller bâbına nakledilince ikiye müteaddî olur; böylece tasdik, **الإِيمانِ** için mecazî bir mânâdır; bu ise onun **الأَساس**’taki sözünün hilâfınadır. Sonra, **آمن** birine bizzat kendisiyle ve harf ile, ve hemze ile ikiye müteaddî olur; **الكشاف** ve **المصْباح** ve başkasında olduğu üzere.
Ve denildi ki: Hemze ile birine müteaddî olur; bunu Abdülhakîm, kâdînin hâşiyesinde nakletti.
Ve **حاشِيَةِ المطول**’de dedi ki: **أَمَن** müteaddî olur ve müteaddî olmaz.
Bazı muhakkikler dedi ki: **الإِيمانُ** bizzat kendisiyle **صَدَّق** gibi müteaddî olur; ve lâm ile, iz‘ân mânâsı itibarıyla; ve bâ ile, i‘tirâf mânâsı itibarıyla; tasdikin i‘tirâf olmaksızın muteber olmadığını işaret ederek.
( Ve ) iman, şu mânâda da olabilir: ( güven ); bâ ile, تضمين olmaksızın müteaddî olur; bunu el-Beydâvî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, söyledi.
El-Cevherî dedi ki: **آمَنَ**’ın aslı iki hemzeli **أَأْمَنَ**’dır; ikinci yumuşatıldı.
El-Ezherî dedi ki: İmanın aslı, Allah Teâlâ’nın onu üzerinde emanet kıldığı emanetin doğruluğuna giriş yapmaktır; eğer kalbiyle tasdiki itikad eder de diliyle tasdik ettiği gibi (olursa), **الأَمانَةَ**’yi eda etmiş olur ve o **مُؤْمنٌ**’dir. Kim kalbiyle tasdiki itikad etmezse, Allah’ın onu üzerinde emanet kıldığı **الأَمانَةِ**’yi eda eden değildir; o münafıktır. Ve kim iman’ın, kalp ile tasdik olmaksızın sözün izharı olduğunu iddia ederse, ya münafık olur ya da cahil olur; ne dediğini bilmez yahut ona söyleneni (bilmez).
Ben dedim ki: İman, yalnız dil ile ikrar üzerine de إطلاق olunur; Allah Teâlâ’nın şu sözü gibi: ﴿Bu, onların **آمَنُوا** sonra kâfir oldukları sebebiyledir﴾; yani dil ile iman ettiler ve gönül ile kâfir oldular; öyleyse düşün.
( Ve ) iman şu da olabilir: ( boyun eğişi izhar etmek ).
( Ve ) ayrıca: ( şeriatı kabul etmek ) ve Peygamber’in صلى الله عليه وسلم getirdiği şeyi; ve ona itikad etmek ve kalp ile tasdik etmek; bunu ez-Zeccâc söyledi.
İmam er-Râgıb, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi ki: İman bazen Peygamber’in صلى الله عليه وسلم getirdiği şeriatın adı olarak kullanılır; bazen de medih yoluyla kullanılır; ve onunla, hakkı tasdik yoluyla nefsin iz‘ânı kastedilir; bu ise üç şeyin birleşmesiyle olur: kalp ile tahkik, dil ile ikrar ve organlarla amel. Ve itikadın, sözün, doğruluğun ve salih amelin her birine **إيمانٌ** denir.

( **والأمينُ** : **القَوِيُّ** ) çünkü o, kuvvetiyle güvenilir; ve zayıflığı güven altında olur.
( و ) İbnü’s-Sikkît, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: **الأَمينُ**: ( **المُؤْتَمِنُ**; ve ) ayrıca: ( **المُؤْتَمَنُ** ), ve o ( zıttır ).
( و ) **الأَمينُ**: ( Allah Teâlâ’nın sıfatı )dır; işte onun siyakının gereği böyledir; ve onda bir nazar vardır; ancak **الأَمينُ** başkası için **المُؤْمن** manasında olursa (başka); yoksa O’nun Teâlâ’nın sıfatında olan, celâl şânı yüce olan **المُؤْمن**’dir; ve manası: O Teâlâ’nın mahlûku zulmünden emin kılmasıdır; yahut **آمَنَ أَوْلياءَه** azabından (emin kıldı); İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve Münzirî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, Ebü’l-Abbâs’tan rivayet etti: O, ümmetlere resullerinin tebliği hakkında sorulduğu vakit, kıyamet günü Müslüman kullarını tasdik edendir; böylece peygamberlerini yalanlarlar; ve efendimiz Muhammed صلى الله عليه وسلم getirilir de ona bundan sorarlar; böylece geçmiştekileri tasdik ederler; böylece Allah Teâlâ onları tasdik eder; ve Peygamber صلى الله عليه وسلم onları tasdik eder.
Ve denildi: O, kullarına vaad ettiğini doğru çıkarandır; böylece o, imandan olan tasdik (kısmın)dandır; yahut kıyamette onları azabından **يُؤْمِنُهم** (emin kılar); böylece o, korkunun zıddı olan **الأَمانِ**dandır; bunu İbnü’l-Esîr, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, söyledi.
( Ve bir dişi deve **أَمونٌ**: yaratılışı sağlam olan )dır; onun gevşekliği ve sürçmesi güven altında olur; ve bu mecazdır.
Ve Sıhâh’ta: o, yaratılışı sağlam olan, zayıf olması **أُمِنَتْ** (emin olunan)dır, h. Ve o, **فَعولَةٌ** veznindedir; **مَفْعولةٍ** yerinde gelmiştir; nitekim denir: dişi deve **عَضوبٌ** ve **حَلوبٌ**.
Ve Esâs’ta: dişi deve **أَمونٌ**: güçlü; onun gevşekliği **مأْمونٌ** (emin olunan); emn ona kılındı, hâlbuki o sahibinindir; (çoğulu) **أُمُنٌ**, ( **ككُتُبٍ** gibi).
( و ) Mecazdan: ( malımın **آمَنِ**’inden ona verdim ), **كصاحِبٍ** gibi: yani ( onun hâlisinden ve şereflisinden ); malla develeri kastediyor; yahut her ne mal olursa; sanki o akletseydi, **لأَمِنَ** değiştirilmekten emin olurdu; Huveydire dedi ki:

Ve temiz, **بآمِنِ مالِنا** (malımızın **آمَنِ**’i ile) soylarımızı (temizleriz); ve savaşta mızrakları sürükleriz ve iddia ederiz.

( و ) Mecazdan: ( **أَمِنَ** (emin oldu) bir arkadaşlık bulmayı ): yani ( **وَثِقَ** ) zafere erişeceğine. Bu, yolculuğa niyet eden kimse için söylenir; (yahut neredeyse).
( **وآمينُ** , med ile ve kasr ile ), ikisini Sa‘leb ve başkası nakletti; ve ikisi de meşhur olarak sahih olur; ve denilir: kasr, Hicaz ehlinin lügatidir; med ise işbâdır; delili: Arap dilinde **فاعِيلٍ** üzere bir kelime olmamasıdır.
Sa‘leb dedi: onların **آمينُ** sözü, hemzenin fethasının işbâı üzeredir; böylece ondan sonra bir elif meydana geldi; ve Cevherî kasrda Cübeyr b. el-Aḍbaṭ için inşâd etti:
Benden uzaklaştı Fuṭḥul, onu gördüğümde **أَمينَ**; böylece Allah aramızdaki uzaklığı artırdı.
Ve memdûdda Benî Âmir’in Mecnûn’u için inşâd etti:
Ey Rabbim, onun sevgisini benden ebediyen çekip alma; ve Allah, **آمِينا** diyen bir kula rahmet etsin.
Ve İbn Berrî kasr lügatinde inşâd etti:
Allah, Ṣâra ile Ḥimâ arasında bir hayyı sulasın; Feyd ḥimâsını, sağanaklı, yağmurlu bulutların (yağmuru ile).
**أَمِينَ**; ve Allah bir kafileyi onlara hayırla geri döndürsün; ve onları kaderlerin ölümünden korusun.
( Ve memdûd şeddelenebilir ); onun “ve kad” sözüyle işaret ettiği, bu lügatın zayıflığına idi. Onu İyâḍ, Dâvûdî’den nakletti; ve dil imamlarından birden fazlası onu inkâr etti; Sıhâh’ta: mimin şeddelenmesi hatadır.
Ve Fasîh’te: Menâvî dedi: ve dil ehlinden bazısının “o bir lügattir” sözü eski bir vehimdir; sebebi: ( **أبا** ) el-Abbâs Ahmed b. Yaḥyâ dedi ki: **وآمِينَ كعاصِينَ** bir lügattir; böylece muradın cem‘ sigası olduğu vehmine düştü; çünkü onu cem‘ ile karşılaştırdı; ve bunu İbn Cinnî’nin nassı olan sözü reddeder: Ebü’l-Abbâs’ın “**آمِينَ** **عاصِينَ** menzilesindedir” sözüne gelince, bununla ancak mimin, **عاصِينَ**’in ṣâdı gibi hafif olduğunu kasteder; cem‘in hakikatini kastetmez; bu nasıl olur, hâlbuki İmam Hasan’dan, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, şöyle dediği hikâye edilmiştir: “Şüphesiz **آمِينَ** Allah’ın isimlerinden bir isimdir, عزّ وجلّ”; öyleyse bu tefsir üzere cem‘ manasını itikad etmek nereden sana?
Menâvî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: sonra mana şedde üzere müstakim değildir; çünkü takdir: “ve ne de dalâlette olanlar, sana yönelenler”dir; ve bu, ondan öncekiyle irtibat etmez.
( Ve ayrıca imâle edilir ), bu ( …’dan ) İmam Hasan Ahmed b. Muhammed el-Vâḥidî’nin ( **البَسِيطِ** ) tefsirinde nakledildi; ve o, **الوَسِيط** ve **الوَجِيز**’den daha büyüktür; ve İmam Ebû Ḥâmid el-Gazâlî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, zikredilen üç kitabını isimlendirmede ona iştirak etti; İmam Vâḥidî 468 senesinde vefat etti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin.
Şeyhimiz, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: ve bu imâle, dil kitaplarının tasniflerinde ma‘rûf değildir; ve onu bazı kurrâ hikâye etti ve dedi: o, Yemen bedevilerinden bazısının peltekliğidir.
Ve bu kelimenin manasında ihtilaf ettiler; böylece denildi: ( Allah Teâlâ’nın isimlerinden bir isim ).
( İbn Cinnî onu Hasan’dan, Allah ona rahmet etsin, rivayet etti.
Ve Ezherî, Mücâhid’den: bu, dil ehli yanında sahih olmaz; onun “ya Allah” menzilesinde olduğu ve “bana icabet et”in gizlendiği (iddiası); dedi: eğer dediği gibi olsaydı, icrâ edildiğinde merfû olurdu ve mansûb olmazdı.
( Yahut manası: “Allah’ım, icabet et” ) bana; böylece o, isim ve fiilden mürekkep bir cümledir; bunu Fârisî söyledi; dedi: bunun delili, Mûsâ عليه السَّلام Firavun’a beddua ettiğinde…

Ve onun tâbileri: Hârûn, عليه السّلام, dedi ki: **آمِينَ**; böylece cümleyi cümleyle, icâbet isminin konulduğu yerde tatbik etti: nitekim **صَهْ** “sus”un konulduğu yere konulmuştur; ve onun i‘râbdan hakkı vakıftır; çünkü o, kendisi için bir fiilden türemiş olmadığı zaman, sesler menzilesindedir; çünkü onda **النون** iki sâkinin buluşması sebebiyle fetha edildi ve **الياء**’dan sonra kesrenin ağırlığından dolayı **النون** kesrelenmedi; “nasıl” ve “nerede”yi fetha ettikleri gibi.

( أَو ) mânâsı: “(öyleyse öyle olsun)” yahut “öyle olur”, (yahut “öyle”) belki “öyleyse yap”; Ebû Hureyre hadîsinde, رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنه, onu merfû‘ olarak rivayet etti: “(**آمِينَ** ربّü’l-âlemîn’in kulları üzerindeki hâtemidir *!mü’minler).”

Şeyhimiz, رحِمَه اللَّهُ تعالَى, dedi: Garîbden, bazı âlimlerin sözü: Fâtiha’dan sonra **آمِينَ** icmâlî bir duadır ve Fâtiha’da tafsîlen dua edilenin tamamını ihtivâ eder; sanki iki kere dua etmiş gibidir; et-Tevşîh’te böyledir.

( **وعبْدُ الرَّحْمنِ بنُ آمِينَ** ), med ile; ( أَو **يامينٍ** ), **الياءِ** ile; ( tâbiî ) İbnü’t-Tahhân onu zikretti; ve sonuncusu üzerine İmam İbn Hibbân es-Sikât’ta iktisar etti ve dedi ki: O Medenîdir; Enes b. Mâlik’ten, رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه, rivayet eder; ondan da Abdurrahman Ebû’l-Alâ rivayet eder.

( *!**والأُمَّانُ** , “rummân” gibi: yazmayan; sanki ümmîdir.
( و ) ayrıca: ( ziraatçılar ), “rummân” gibi yine; bir nüshada: **الزِّرَّاعُ**, kesre ile.
( *!**والمَأْمُونِيَّةُ** *!**والمَأْمَنُ** : Irak’ta iki belde ) birincisi, Abbâsî **المَأْمُون**’a nisbetle; رحِمَه اللَّهُ تعالَى.
( *!**وآمنةُ بنْتُ وهْبِ** ) b. Abd Menâf b. Mürre b. Kilâb ( Peygamber’in annesi صلى الله عليه وسلم; ) Vehb’in annesi Âtike bintü’l-Aksâ es-Sülemiyye’dir; ve hanımefendi **آمِنَة**’nin annesi, رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنها, Mürre bint Abdiluzzâ b. Ganm b. Abdiddâr b. Kusayy’dir; el-‘İkdü’l-munazzam’da Peygamber’in annelerini zikretmede anlattığımız gibi

Peygamber’in annelerini zikretmede صلى الله عليه وسلم
( و ) **بآمِنَةَ** diye adlandırılanlar ( yedi sahâbî kadındır ) ve onlar: Âmine bintü’l-Ferec el-Cürhemiyye, ve İbnü’l-Erkam’ın kızı, ve Halef el-Eslemiyye’nin kızı, ve Rakş’ın kızı, ve Sa‘d b. Vehb’in kızı, ve Affân’ın kızı, ve Ebü’s-Salt’ın kızı.
Ve ondan kaçtı: Âmine bint Gıfâr’ı ve Kurt b. Hınâr’ın kızını zikretmek; رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنهنَّ.
( Ve Ebû Âmine el-Fezârî; ve denildi ki ): ( **أَبو أُمَيَّةَ** ) **بالياءِ** ile, ( sahâbî ) Hunecem’de Peygamber’i صلى الله عليه وسلم gördü; ondan Ebû Ca‘fer el-Ferrâ rivayet etti.
( *!**وأَمَنَةُ بنُ عيسَى** , harekeli ) Ebû Sâlih’ten: ( Leys’in kâtibi, muhaddis ) .
( Musannifin siyakı, رحِمَه اللَّهُ تعالَى, onun Leys’in kâtibi olduğunu gerektirir.
Hâfız dedi: O ferdtir.
( Ve Zübeyr gibi ): ( İbn Dır’ b. Nadle b. Nehda ( el-Hirmâzî ) dedesi Nadle’den; ondan da oğlu el-Cüneyd; ( ve ) *!**أُمَيْنُ بنُ مُسْلمٍ** ( el-Absî ) Abs Murâd’dandır; ondan Saîd b. ‘Ufeyr hikâye etti; ( ve ) Ümeyn ( b. ‘Amr ve el-Me‘âfirî ) Ebû Hârice; tâbiî, رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه; ( ve Ebû Ümeyn, Zübeyr gibi, el-Behrânî ) el-Kâsım b. Abdirrahman eş-Şâmî’den; ( ve Ebû Ümeyn: Ebû Hureyre’nin arkadaşı ), رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنه; ondan Ebû’l-Vâzi‘; ( rivayet edenler ) âsârın.

( و ) O’nun sözü تعالى: ﴿( biz *!**الأَمانَةَ**’yi arz ettik ) göklere ve yere﴾ âyet; İbn Abbâs ve İbn Cübeyr’den, رضِيَ اللَّهُ تعالى عنهما, rivayet edildi ki ikisi dediler: ( yani kulları üzerine farz kılınmış farzlar ).
İbn Ömer, رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنهما, dedi: ( Âdem’e, عليه السَّلام, itaat ve isyan arz edildi; itaatin sevabı ve isyanın azabı tanıtıldı ).
( أَو ) buradaki **الأَمانَةَ** ( insanın, dil ile izhar ettiği imandan ve zahirde bütün farzları eda etmesinden, izhar ettiğinde inandığı niyettir; çünkü Allah تعالى onu bununla emanetlendirdi ve onu mahlûkatından hiç kimseye izhar etmedi; artık kim tevhidden ) ve tasdikten ( izhar ettiği gibi bir şeyi içe gizlerse, emaneti eda etmiştir ); ve kim tekzibi içe gizler de zahirde dil ile tasdik edici ise, emaneti yüklenmiş olur ve onu eda etmemiş olur; ve her kim kendisine emanet edilende hıyanet ederse o bir taşıyıcıdır; ve insan, O’nun sözü’nde: ﴿ve insan onu yüklendi﴾; o, tasdik etmeyen kâfir şüphecidir; ve o, çok zulmeden çok cahildir; el-Ezherî onu nakletti ve onu teyit etti.
İbn Abbâs hadîsinde, رضِيَ اللَّهُ تعالى عنهما, onu merfû‘ olarak: ( iman *!**أَمانَةٌ**’dir; ve emaneti olmayanın dini yoktur ).
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
*!**الأمانُ**: korkunun zıddı.
*!**وآمنَهُ**: “onu korkuttu”nun zıddı.
Ve bir adam *!**آمِنٌ** ve adamlar *!**أَمَنةٌ**, “kâtib” ve “ketebe” gibi; ve ondan hadîs: ( ve ashabım ümmetim için **أَمَنَةٌ**’dir ); ve denildi ki: *!**أَمِينٍ**’in cem‘idir; o, koruyandır; ve onun cem‘i **أُمَنَاهُ** da olur.
Ve bir adam *!**أَمِنٌ** *!**وأَمِينٌ** bir mânâdadır.
Ve belde *!**الأَمِينُ**: Mekke’dir; Allah تعالى onu şereflendirsin.
*!**والأَمِينُ** ayrıca: *!**المَأْمُونُ**; ve onunla şairin sözü tefsir edildi:
“Bilmiyor musun ey Esmâ, yazık sana, ben
Bir yemin ettim ki emîne hıyanet etmem”
Ve hadîste: ( kim *!**بالأَمانَةِ** yemin ederse bizden değildir ); sanki onlar bundan nehyedildiler; çünkü **الأَمانَةَ** Allah تعالى’nın isimlerinden değildir; ancak O’nun işlerinden bir iştir; bu sebeple o, Allah تعالى’nın isimleriyle bir tutulmaz; nitekim nehyedildiler

Babalara yemin etmek hakkında; ve yemin eden kimse: “**وأَمانَةِ اللَّهِ**!” dediğinde, İmam Ebû Hanîfe katında, Allah Teâlâ ondan razı olsun, bir yemin idi; Şâfiî ise, Allah Teâlâ ondan razı olsun, onu yemin saymaz.

**والأمانَةُ**: aile ve emanet bırakılmış maldır.

Bazen **بالإيمانِ** ile namaz kastedilir; bunun delili, O’nun (Allah’ın) sözü, yücedir: ﴿**إيمانكم**’u zayi etmez﴾.

**وآمِنُ الحِلْم**: bozulmasından ve çözülmesinden emin olunan sağlamı; dedi ki:

Şarap kardeşinden değildir; fakat **بآمِنِ الحِلْمِ**’i aldatabilir
Ve şöyle rivayet edilmiştir: “hilm’in semeresiyle hainlik eder”; yani onun tamı ile.

**والمَأْمُونَةُ مِن النِّساءِ**: benzeri için aranan (kadın).

**والأَمِينُ** ve **والمَأْمُونُ**: Abbâs oğullarından, meşhur iki kişidir.

**والمُؤْتمِنُ**: İshak b. Ca‘fer es-Sâdık’tır, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun; ondan Sevrî rivayet etmiştir, Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

**واسْتَأْمَنَ إليه**: onun **أَمانه**’ine girdi; bunu Cevherî nakletmiştir.

**وأُمَيْنُ بنُ أَحمدَ اليَشْكرِيُّ**، **كزُبَيْرٍ**: Osman için Horasan’a vali oldu, Allah Teâlâ ondan razı olsun; bunu böylece Seyf ضبط etti; ve denilir ki sonu **رَاءٌ**’dır.

**وأَمْنٌ**، fetih ile: Gatafân diyarında bir sudur; ve denilir ki: ileride geleceği üzere **يَمْنٌ** da (denilir).

**والمَأْمونِيَّةُ**: Me’mûn’a nisbet edilmiş yiyeceklerden bir türdür.

**والمَأْمَنُ**: emniyet yeri.

**والأمنية**: Medine’nin isimlerindendir; sakinine en faziletli salât ve selâm olsun.

**وأَمَّنَ** **تَأْمِيناً**: dedi ki: **آمِينَ**.

**وَإيْتَمَنَهُ** **كائْتَمَنَه**; Sa‘leb’den.

**واسْتَأْمَنَه**: ondan emân istedi; İbnü’s-Sikkît inşâd etti:

**شَرِبْتُ مِنْ أَمْنِ دَواءِ المَشْي**

Yürüyüş ilacı diye adlandırılır; tadı şerî gibi. Ezherî dedi ki: yani yürüyüş ilacının hâlisinden.

Nevâdir’de: “Falana malımın **أَمْنِ**’inden verdim”; Ezherî onu tefsir etti ve dedi ki: malımın hâlisinden.

**والأَمِينُ**، **كأَميرٍ**: Mısır amellerinden Garbiyye kûresinde bir beldedir; bunu Yâkût nakletmiştir.
