# أمه — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%87/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85%D9%87/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%87.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أمه

: ( *!أَمِهَ ، كفَرِحَ ) ، *!أَمْهاً : ( نَسِيَ ) ، ومنه قِراءَةُ ابنِ عباسٍ : { وادَّكَرَ بعد

*!أَمَهٍ } ، وقالَ الشاعِرُ :
*!أَمِهْتُ وكنتُ لا أَنْسَى حَدِيثاً كذاك الدَّهْرُ يُودِي بالعُقُولِقالَ الجوْهرِيُّ : ( و ) أَمَّا في حدِيثِ الزّهْري : أَمِهَ بمعْنَى أَقَرَّ و ( اعْتَرَفَ ) ، فهي لُغَةٌ غَيْرُ مَشْهورَةٍ .
قُلْتُ : والحدِيثُ المَذْكُورُ : ( من امْتُحِنَ في حَدَ *!فأَمِهَ ثم تَبَرَّأَ فليْسَتْ عليه عُقُوبَة ، فإن عُوقِبَ فأَمِهَ فليسَ عليه حَدٌّ إلاَّ أنْ *!يَأْمَه مِن غيرِ عُقُوبَةٍ ) .
قالَ أَبو عُبيدٍ : ولم أَسْمَعْ *!الأَمَهَ بمعْنَى الإِقْرارِ في غيرِ هذا الحدِيثِ . وفَسَّرَ أَبو عُبيدٍ قِراءَةَ ابن عبَّاسٍ بالإِقْرارِ ، قالَ : ومَعْناهُ أَنْ يُعاقَبَ ليُقِرَّ فإِقْرارُه باطِلٌ .
( و ) أَمَهَ ، ( كنَصَرَ : عَهِدَ ) . ) يقالُ : *!أَمَهْتُ إليه في أَمرٍ فأَمَهَ إليَّ ، أَي عَهِدْتُ إليه فعَهِدَ إليَّ ؛ عن أَبي عُبَيدٍ .
( *!والأمِيهَةُ ، كسَفِينَةٍ : جُدَرِيُّ الغَنَمِ ) .
( وفي الصِّحاحِ : بَثْرٌ يَخْرُجُ بالغَنَمِ كالحَصْبَةِ والجُدَرِيِّ ؛ ( وقد *!أُمِهَتْ ، كعُنِيَ ) *!تُومَهُ ، ( و ) أَمِهَتْ مِثَالُ ( عَلِمَ ) ؛ ) وعلى الأُولى اقْتَصَرَ الجوْهرِيُّ وجَماعَةٌ ، ( *!أَمْهاً ) ، بالفتْحِ عن ابنِ الأَعْرابيِّ ، ( *!وأَمِيهَةً ) ، كسَفِينَةٍ عن أَبي عُبيدَةَ .
وقالَ ابنُ سِيدَه : هو خَطَأٌ لأنَّ *!الأمِيهَةَ اسمٌ لا مَصْدَرٌ إذ ليْسَتْ فَعِيلَة من أبْنِيَةِ المَصادِرِ .
( فهي *!أمِيْهَةٌ *!ومَأْموهَةٌ *!ومُؤَمَّهَةٌ ) ، كمُعَظَّمَةٍ ، وهذه عن الفرَّاء وأَنْشَدَ لرُؤْبَة :
تُمسي به الأُدْمان *!كالمؤمَّه

وعلى الأولَيَيْن اقْتَصَرَ ابنُ سِيدَه ، والجَوْهرِيِّ على الثانِيَةِ .
وقالَ الجوْهرِيُّ : يقالُ في الدّعاءِ : آهَةً *!وأَمِيهَةً ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابيِّ :
طَبِيخُ نُحازٍ أَو طَبِيخُ *!أَمِيهَةٍ دَقِيقُ العِظامِ سَيِّىءُ القِشْمِ أَمْلَطُقالَ الأَزْهرِيُّ : الآهَةُ : التَّأْوُّهُ ؛ *!والأَمِيهَةُ : الجُدَرِيُّ .
وقالَ ابنُ سِيدَه يقولُ : كانتْ أُمُّهُ حامِلَةً به وبها سُعالٌ أَو جُدَرِيٌّ ، فجاءَتْ به ضاوِياً .
( و ) قالَ الفرَّاءُ : ( *!أُمِهَ الرَّجُلُ ) ، كعِنِيَ ، ( فهو *!مَأْمُوهٌ ) ، وهو الذي ( ليسَ معه عَقْلُه .
( *!والأُمَّهَةُ ، كقُبَّرَةٍ ) ، لُغَةٌ في ( الأُمِّ ) ، كما في المُحْكَم .
وفي الصحاح أَصْلُ قَوْلهم أُمُّ .
وقالَ أَبو بكْرٍ : الهاءُ في *!أُمَّهَة أَصْلِيَّة ، وهي فُعَّلَة بمنْزِلَة تُرَّهَةٍ وأُبَّهَةٍ .
قُلْتُ : فإذاً قَوْل شيْخِنا إنَّهم أَجْمَعوا على زِيادَةِ هائِه فلا معْنًى لوُرودِه هنا ولا لدَعْوى أنه لُغَةٌ مَحلُّ نَظَر .
( أَو هي لِمَنْ يَعْقِلُ ؛ والأُمُّ لمَا لا يَعْقِلُ ) ، والجَمْعُ *!أُمَّهاتٌ وأُمَّاتٌ ؛ قالَ قُصَيٌّ :
*!أُمَّهَتي خِنْدِفُ والْياسُ أَبي وقالَ زهيرٌ فيمَا لا يَعْقِل :
وإلاَّ فأنا بالشَّرَيَّةِ فاللِّوَى نُعَقِّرُ أُمَّاتِ الرِّباعِ ونَيْسِرُوقد جاءَتْ *!الأُمَّهَةُ فيمَا لا يَعْقِل ؛ كلُّ ذلِكَ عن ابنِ جنِّي .
وقالَ الأَزْهرِيُّ : يقالُ في جَمْعِ الأُمِّ مِن غيرِ الآدَمِيِّين أُمَّاتٌ ، وأَمَّا بَناتُ آدَمَ *!فأُمَّهاتٌ . والقُرْآنُ نَزَلَ

*!بأُمَّهاتٍ ، وهو أَوْضَحُ دَلِيلٍ على أَنَّ الواحِدَةُ أُمَّهَةٌ .
قالَ : وزِيدَتِ الهاءُ في *!أُمَّهاتٍ لتكونَ فرْقاً بينَ بَناتِ آدَمَ وسائِرِ الحيوانِ ، قالَ : وهذا القَوْلُ أَصحُّ القَوْلَيْن .
*!وتَأَمَّهَ أُمًّا : اتَّخَذَها ) ، كأنَّه مِن *!الأُمَّهَةِ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وهذا يُقَوِّي كون الهاء أَصْلاً ، لأنَّ *!تأَمَّهْتُ تَفَعَّلْتُ بمنْزِلةِ تَفَوَّهْتُ وتَنَبَّهْتُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الأَمَهُ ، بالفتْحِ : النِّسيانُ ؛ رُوِي ذلِكَ عن أَبي عبيدَةَ .
قالَ الأَزْهرِيُّ : وليسَ ذلكَ بصَحيحٍ .
قالَ : وكانَ أَبو الهَيْثم فيمَا أَخْبَرني عنه المُنْذرِي يقْرَأُ : بعد *!أَمَهٍ ، يقول :*!أَمَهِ خَطَأٌ .
وقالَ ابنُ بَرِّي : *!أُمَّهَةُ الشَّبابِ : كِبْرُه وتِيهُهُ .
قُلْتُ : وكأَنَّ مَيمَه بدلٌ من باءِ أُبَّهَةٍ .

### Türkçe

: ( **أَمِهَ** , **كَفَرِحَ** ) , **أَمْهاً** : ( unuttu ) , ve ondan İbn Abbâs’ın kıraati: { ve hatırladı sonra

**أَمَهٍ** } , ve şair dedi:
**أَمِهْتُ** ve ben bir sözü unutmazdım; işte böyle zaman akılları götürür
el-Cevherî dedi: ( ve ) ez-Zührî’nin hadîsinde ise: **أَمِهَ** “ikrar etti” ve ( itiraf etti ) mânâsındadır; o, meşhur olmayan bir lugattır.
Dedim: ve zikredilen hadîs: ( kim bir had cezasında imtihan olunur da **فأَمِهَ** sonra beri olur ise ona ceza yoktur; eğer cezalandırılır da **فأَمِهَ** olursa ona had yoktur, ancak cezalandırma olmaksızın **يَأْمَه** etmesi müstesna ).
Ebû Ubeyd dedi: ve ben bu hadîs dışında ikrar mânâsında **الأَمَهَ** işitmedim. Ebû Ubeyd, İbn Abbâs’ın kıraatini ikrar ile tefsir etti; dedi: ve mânâsı: ikrar etsin diye cezalandırılmasıdır; böylece onun ikrarı bâtıldır.
( ve ) **أَمَهَ** , ( **كَنَصَرَ** : ahdetti ) . denir: bir işte ona **أَمَهْتُ** de o da bana **فأَمَهَ** etti; yani ona ahdettim de o da bana ahdetti; Ebû Ubeyd’den.
( **والأمِيهَةُ** , **كسَفِينَةٍ** : koyunun çiçek hastalığıdır ).
( ve Sıhâh’ta: koyunda çıkan, kızamık ve çiçek gibi bir kabarcıktır; ( ve **أُمِهَتْ** , **كعُنِيَ** ) **تُومَهُ** , ( ve ) **أَمِهَتْ** , **عَلِمَ** misali; ) ve birincisine el-Cevherî ve bir cemaat iktisar etti, ( **أَمْهاً** ) fetha ile İbnü’l-A‘râbî’den, ( **وأَمِيهَةً** ) **كسَفِينَةٍ** Ebû Ubeyde’den.
İbn Sîde dedi: o hatadır; çünkü **الأمِيهَةَ** bir isimdir, masdar değildir; zira o, masdarların binalarından değildir.
( öyleyse o **أمِيْهَةٌ** ve **مَأْموهَةٌ** ve **مُؤَمَّهَةٌ** ) , **كمُعَظَّمَةٍ**; ve bu el-Ferrâ’dan; ve Ru’be’ye ait olarak inşad etti:
Onunla derileri tabaklanmışlar akşamlar **كالمؤمَّه**
İlk ikisine İbn Sîde iktisar etti; el-Cevherî ise ikinciye.
El-Cevherî dedi: duada denir: âhetten **آهَةً** ve **أَمِيهَةً**; ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
Nuhâz pişiği yahut **أَمِيهَةٍ** pişiği; kemikleri ince, kabuğu kötü, tüysüz
el-Ezherî dedi: **الآهَةُ**: inleme; **والأَمِيهَةُ**: çiçek hastalığıdır.
İbn Sîde dedi: şöyle der: annesi ona hamile idi ve onda öksürük yahut çiçek vardı; böylece onu zayıf getirdi.
( ve ) el-Ferrâ dedi: ( **أُمِهَ الرَّجُلُ** ) , **كعِنِيَ** , ( o halde o **مَأْمُوهٌ** ) , ve o, ( aklı kendisiyle olmayan kimsedir.
( **والأُمَّهَةُ** , **كقُبَّرَةٍ** ) , ( **الأُمِّ** ) hakkında bir lugattır; el-Muhkem’de olduğu gibi.
Sıhâh’ta onların “umm” sözünün aslı **أُمُّ**’dur.
Ebû Bekr dedi: **أُمَّهَة**’deki hâ asıldır; ve o, **تُرَّهَةٍ** ve **أُبَّهَةٍ** menzilesinde **فُعَّلَة**’dir.
Dedim: öyleyse şeyhimizin onların onun hâsının ziyade olduğunda icmâ ettikleri sözüne, burada vürûdunun da, onun bir lugat olduğu iddiasının da bir mânâsı yoktur; mahall-i nazardır.
( yahut o, akıl sahipleri içindir; **والأُمُّ** akıl sahibi olmayan içindir ) , ve cem‘i **أُمَّهاتٌ** ve **أُمَّاتٌ**’tır; Kusayy dedi:
**أُمَّهَتي** Hındif’tir ve Elyâs babamdır
ve Züheyr akıl sahibi olmayan hakkında dedi:
Yoksa biz eş-Şeriyye’deyiz; el-Livâ’da dört ayaklıların **أُمَّاتِ**’ını ve naysiri boğazlarız
ve **الأُمَّهَةُ** akıl sahibi olmayan hakkında da gelmiştir; bütün bunlar İbn Cinnî’dendir.
el-Ezherî dedi: Âdemoğulları dışındakilerden “anne”nin cem‘inde **أُمَّاتٌ** denir; Âdem’in kızları ise **فأُمَّهاتٌ**. Kur’ân

**بأُمَّهاتٍ** ile indi; ve o, bir tanesinin **أُمَّهَةٌ** olduğuna en açık delildir.
Dedi: ve **أُمَّهاتٍ**’ta hâ, Âdem’in kızları ile sair hayvan arasında fark olsun diye ziyade edildi; dedi: ve bu söz iki sözün daha sahihidir.
**وتَأَمَّهَ** bir anne: onu edindi ) , sanki o **الأُمَّهَةِ**’dendir.
İbn Sîde dedi: ve bu, hâ’nın asl oluşunu kuvvetlendirir; çünkü **تأَمَّهْتُ** “tefa‘‘altu”dur; **تَفَوَّهْتُ** ve **تَنَبَّهْتُ** menzilesinde.
Ve ona müstedrek olanlardandır:
**الأَمَهُ** , fetha ile: unutma; bu Ebû Ubeyde’den rivayet edildi.
el-Ezherî dedi: ve bu sahih değildir.
Dedi: ve Ebû’l-Heysem, Münzirî’nin bana haber verdiği üzere, “sonra **أَمَهٍ**” diye okurdu; derdi ki: **أَمَهِ** hatadır.
İbn Berrî dedi: **أُمَّهَةُ الشَّبابِ**: onun büyüklüğü ve kibirlenmesidir.
Dedim: ve sanki onun mîmi, **أُبَّهَةٍ**’nin bâ’sından bedeldir.
