# أم — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%85/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: أم

وأَمَّا أمْ مُخَفَّفَةً فهي حرفَ عطفٍ في الاستفهام، ولها موضعان: أحدهما أن تقع مُعادِلَةً لأَلِفِ الاستفهام بمعنى أَيٍّ. تقول: أَزَيْدٌ في الدار أم عمروٌ? والمعنى أيُّهما فيها. والثاني أن تكون منقطعة مما قبلها خبراً أو استفهاماً. تقول في الخبر إنّها لإبِلٌ أمْ شاءٌ يا فتى. وذلك إذا نظرت إلى شخص فتوهَّمْتَه إِبِلاً، فقلتَ ما سبق إليك، ثم أدركك الظنُّ أنه شاءٌ، فانصرفْتَ عن الأول فقلت أَمْ شاءٌ، بمعنى بَلْ؛ لأنَّه إضرابٌ عما كان قبله، إلاَّ أن ما يقعُ بعد بَلْ يقينٌ، وما بعد أَمْ مَظْنُونٌ. وتقول في الاستفهام: هل زيدٌ منطلقٌ أَمْ عمروٌ يا فتى، إنّما أضربْتَ عن سؤالك عن انطلاق زيد وجعلْتَه عن عمرو، فَأَمْ معها ظنٌّ واستفهمامٌ وإضرابٌ. وأنشد الأخفش:
كَذَبَتْكَ عَيْنُكَ أَمْ رأيتَ بِواسِـطٍغَلَسَ الظَلامِ من الرَبابِ خَيالا
قال تعالى: "لا ريبَ فيهِ مِنْ رَبِّ العالَمين. أمْ يَقولون افْتَراهُ". وهذا كلامٌ لم يكن أصلُه استفهاماً. وليس قوله: "أمْ يقولون افْتَراهُ" شَكَّاً، ولكنه قال هذا التقبيح صنيعهم. ثم قال: "بَلْ هو الحَقُّ مِنْ رَبِّكَ" كأنَّه أراد أن يُنَبِّه على ما قالوه، نحو قولك للرجل: الخيرُ أحبُّ إليك أم الشرّ? وأنت تعلم أنَّه يقول الخير، ولكن أردتَ أن تُقَبِّحَ عنده ما صَنَع. وتَدْخُلُ أَمْ على هَلْ فتقول: أَمْ هَلْ عندك عمروٌ. وقال:
أَمْ هَلْ كبيرٌ بكى لم يَقْض عَبْرَتَهُإثْرَ الأحِبَّةِ يومَ البَيْنِ مشـكـومُ
ولا تدخل أَمْ على الألْف، لا تقول أَعِنْدَكَ زيدٌ أَمْ أَعِنْدَكَ عمروٌ، لأنّ أصل ما وُضِعَ للاستفهام حرفان أحدهما الألِف ولا تقع إلاّ في أول الكلام، والثاني أَمْ ولا تقع إلاَّ في وسط الكلام، وهَلْ إنما أقيمَ مقام الألف في الاستفهام فقط، ولذلك لم يقع في كلِّ مواقع الأصل. وأَمْ قد تكون زائدة، كقول الشاعر:
يا هِنْدُ أَمْ ما كان مَشْيِي رَقَصا
يعني ما كان.

### Türkçe

Ve **أَمْ** (hafifletilmiş olarak) ise, istifhamda bir atıf harfidir; ve onun iki yeri vardır: birincisi, **أَلِفِ الاستفهام**’a **أَيٍّ** mânâsıyla muâdil olarak vâki olmasıdır. Dersin ki: أَزَيْدٌ في الدار أم عمروٌ? Mânâ: hangisi ondadır. İkincisi, kendisinden önce olandan, haber veya istifham olarak, kopuk olmasıdır. Haberde dersin: إنّها لإبِلٌ **أَمْ** شاءٌ يا فتى. Bu, bir şahsa baktığın zaman onu **إِبِلاً** zannettiğinde; böylece sana önce geleni söylediğinde; sonra zannın onun **شاءٌ** olduğu sana eriştiğinde; birinciden dönüp **أَمْ** شاءٌ dediğinde olur; **بَلْ** mânâsıyla; çünkü o, kendisinden önce olan şeyden bir i‘râbdır; ancak **بَلْ**’den sonra vâki olan yakîndir, **أَمْ**’den sonra olan ise zannolunandır. İstifhamda dersin: هل زيدٌ منطلقٌ **أَمْ** عمروٌ يا فتى; ancak sen, Zeyd’in çıkıp gitmesi hakkındaki sualinden i‘râb ettin ve onu Amr hakkında kıldın; böylece **أَمْ** ile beraber zann, istifham ve i‘râb vardır. Ve el-Ahfeş inşâd etti:
كَذَبَتْكَ عَيْنُكَ أَمْ رأيتَ بِواسِـطٍغَلَسَ الظَلامِ من الرَبابِ خَيالا

Yüce Allah dedi: "لا ريبَ فيهِ مِنْ رَبِّ العالَمين. **أَمْ** يَقولون افْتَراهُ". Ve bu, aslı istifham olmayan bir sözdür. Ve onun " **أَمْ** يقولون افْتَراهُ" sözü bir şüphe değildir; fakat bu, onların işini çirkinleme olarak bunu söyledi. Sonra dedi: "بَلْ هو الحَقُّ مِنْ رَبِّكَ" sanki, onların söyledikleri şeye dikkat çekmek istedi; senin bir adama sözün gibi: الخيرُ أحبُّ إليك **أَمْ** الشرّ? Ve sen onun hayrı söylediğini bilirsin; fakat onun yanında yaptığı şeyi çirkinlemek istedin. Ve **أَمْ**, **هَلْ** üzerine girer; böylece dersin: **أَمْ** هل عندك عمروٌ. Ve dedi:
أَمْ هَلْ كبيرٌ بكى لم يَقْض عَبْرَتَهُإثْرَ الأحِبَّةِ يومَ البَيْنِ مشـكـومُ

Ve **أَمْ**, **الألْف** üzerine girmez; أَعِنْدَكَ زيدٌ **أَمْ** أَعِنْدَكَ عمروٌ demezsin; çünkü istifham için vaz‘ olunanın aslı iki harftir: bunlardan biri **الألِف**tir ve ancak sözün başında vâki olur; ikincisi **أَمْ**’dir ve ancak sözün ortasında vâki olur; **هَلْ** ise istifhamda yalnızca **الألف**’in makamına ikame edilmiştir; bu yüzden aslın bütün mevkiilerinde vâki olmamıştır. Ve **أَمْ** ziyade de olabilir; şairin sözü gibi:
يا هِنْدُ أَمْ ما كان مَشْيِي رَقَصا

Yani: ما كان.
