# أنث (أ-ن-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%86%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere zeker, eğildiğinde tekrar kendi kendine düzelmeyen şeylere, yumuşak demire ünsa denir

- Harfler: أ - ن - ث
- Kur'an'da: 30 geçiş · 26 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءنث · انث

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أُنْثَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/siga/%D8%A3%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%AB%D9%8E%D9%89.md) | فُعْلَى | Kadın | 8 | 8 | [3:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/3:36.md) |
| [الْأُنْثَيَيْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%AB%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90.md) | الْفُعْلَيَيْنِ | İki kadın | 6 | 4 | [4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/4:11.md) |
| [إِنَاثًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/siga/%D8%A5%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Kadınlar | 5 | 5 | [4:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/4:117.md) |
| [وَالْأُنْثَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%AB%D9%8E%D9%89.md) | وَالْفُعْلَى | Ve kadın | 4 | 4 | [2:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/2:178.md) |
| [الْأُنْثَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%AB%D9%8E%D9%89.md) | الْفُعْلَى | Kadın | 2 | 2 | [53:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/53:21.md) |
| [بِالْأُنْثَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%AB%D9%8E%D9%89.md) | بِالْفُعْلَى | Kadın ile; Kadına karşılık | 2 | 2 | [2:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/2:178.md) |
| [كَالْأُنْثَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%AB%D9%8E%D9%89.md) | كَالْفُعْلَى | Kadın gibi | 1 | 1 | [3:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/3:36.md) |
| [وَأُنْثَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%AB%D9%8E%D9%89.md) | وَفُعْلَى | Ve kadın | 1 | 1 | [49:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/49:13.md) |
| [وَإِنَاثًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A5%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%AB%D9%8B%D8%A7.md) | وَفِعَالًا | Ve kadınlar | 1 | 1 | [42:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/42:50.md) |

## Mücavir kökler — 54 mücavir (173 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 16 ortak ayet · G² 68 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
2. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 23 · Sena yaka demektir
3. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 5 ortak ayet · G² 20 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
4. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 7 ortak ayet · G² 18 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
5. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Koyar
6. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Huzve atışlardaki hedef demektir
7. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Yarısı
8. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 10 ortak ayet · G² 12 · Dağın sivri noktası demektir
9. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Sol
10. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Haml: İple yüklenen yük demektir
11. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
12. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Petekteki baldır
13. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
14. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
15. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sülle çokluk demektir
16. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
17. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
18. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
19. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
20. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Dahl: Kuytu yer demektir
21. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kadınlar
22. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
23. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ad verilen
24. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Tanınan ile
25. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hiram keçe demektir
26. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
27. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
28. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
29. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Şey
30. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Yavru” demektir
31. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
32. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
33. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
34. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
35. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
36. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kıdr kazandır
37. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
38. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Oğullar
39. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
40. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
41. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
42. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
43. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
44. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
45. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
46. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
47. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
48. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zalimler
49. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
50. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 9 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
51. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
52. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
53. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
54. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أنث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88.md), [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md), [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sertlik ve katılığın karşıtı olarak yumuşaklık, esneklik, alıcılık ve şekil almaya elverişlilik |
| Çekirdek Özet 2 | Biyolojik dişi cinsiyet; edilgenlik, üretkenlik ve ontolojik olarak şekil ve sûret kabul eden zemin |
| Çekirdek Özet 3 | İlâhî yaratılışta çift kutupluluğun alıcı, koruyucu, doğurgan ve dönüştürücü kanadı |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca biyolojik zayıflık veya aşağılık olarak okuyup ontolojik tamamlayıcılık ve üretkenlik vasfını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أن | İçsel meyil, yöneliş, vakti gelme, olgunlaşma ve sükûnet hali; nitekim [أنى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%89.md), [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md), [أنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%85.md) köklerinde de bu yumuşak yöneliş, yerleşme ve yatışma anlamı görülür | ث | Yayılma, dökülme ve saçılma karakteri taşıyan sesin eklenmesiyle çekirdekteki içe dönük yumuşaklık dışa doğru esneyen, şekil kabul eden ve bükülgen bir yumuşaklığa dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İlksel varoluş gücü ve temel başlangıç enerjisi |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Yaşamın akışı, çoğalma, tohumun uyanışı ve içten gelen hareket |
| ث | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son (ikiz harf ت üzerinden türetme) | Katı sınırın yumuşaması, çatallanma, dağılma ve esnek alan oluşturma |
| أنث | Gücün süreklilik içinde yumuşayarak şekil alması | Başlangıçtaki ham gücün (أ) hayat verici bir süreklilikle (ن) katılığı kırarak esnek ve üretici bir kalıba (ث) bürünmesi hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kolayca bükülen, çekiç darbesiyle kırılmayan, sertliği ve su verilmişliği az olan yumuşak demir; aynı zamanda işlenmeye ve bitki bitirmeye elverişli yumuşak, gevşek toprak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Sahru’l-Gayy el-Hüzelî kılıcını nitelerken kökü bükülgen olmayan, sağlam çelik anlamında zıddıyla zikreder: فيعلمه بأن العقل عندي / جرازا لا أفل ولا أنيث |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde kılıcın yumuşak demirden yapılmış olanına سيف أنيث denilmiş; ayrıca sertlik göstermeyip yumuşak davranma hali أنثت في أمرك ifadesiyle karşılanmıştır |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Dîvânü’l-Hüzeliyyîn.

### Sami etimolojik katman

Arapça أنث kökü, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde genel olarak dişil cinsiyeti, yumuşaklığı ve zayıflığı/alıcılığı ifade eden ortak Afro-Asyatik mirasla doğrudan bağlantılıdır. İbranice *’ānash* / *’inshāh* (insan, zayıf/kırılgan varlık) ve Aramice/Süryanice *’ntt’* / *attā* (kadın, dişi) biçimleri, fonetik olarak n-ş / n-t / n-th geçişkenlikleri içinde dişil varoluşun korunmaya muhtaç, alıcı ve yumuşak tabiatını imler. Akadca *enšu* (zayıf, esnek, dayanıksız) kelimesi de aynı anlamsal eksende sertliğin karşıtı olan bükülgenliği ifade eder. Arapçada bu kök bir yandan biyolojik dişiliği (أنثى) adlandırırken diğer yandan metalurjik ve jeolojik olarak sert olmayan, esnek maddeyi (demir ve toprak) niteleyerek kökün ilksel somut çekirdeğini korumuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert ve dik duran her nesnenin ([ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md)) karşıtı olarak esneyen, bükülen, içine alan nesne | Biyolojik dişilik ile madendeki bükülgenlik ve topraktaki verimli gevşeklik aynı esneklik matrisine dayanır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *’ānash*, Süryanice *’attā*, Akadca *enšu* | Zayıflık, kırılganlık, alıcılık ve dişi fert anlam alanında ortak Sami söz dağarcığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Bazı Berberice ve Afro-Asyatik lehçelerde dişil işaretleyiciler ve gevşeklik bildiren formlar | Erken katmanda dişil ilke ile esnek ve akışkan madde arasındaki bağ örtüşmektedir | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أنث | Anlamlı | Dişilik, yumuşaklık, bükülgenlik | Sertliğin zıddı, alıcı ve doğurgan tabiat | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [أثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%86.md) | Anlamlı | Birbirine dolanma, katlanma, sıklaşma | Ağaç dallarının veya saçın birbirine girmesi, iç içe geçip bükülmesi | Esneme ve bükülme payı taşır; Kur'an'da geçmez |
| [نأث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A3%D8%AB.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| نثأ | Anlamlı | Sırrı yayma, haber sızdırma, kaynama | Bir şeyin içindekini dışarıya sızdırması veya taşması | Dağılma ve dışa vurma yönü vardır; Kur'an'da geçmez |
| [ثأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A3%D9%86.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| ثنأ | Anlamlı | Katlama, bükme, ikiye katlama | [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) köküyle eşanlamlı olarak bir şeyi kendi üzerine kıvırma | Bükülme ve katlanma yönüyle أنث köküne yakındır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أنث | Merkez | Dişilik, esneklik, alıcılık | Sertliğin zıddı olup kendi içine kabul eden, doğuran ve şekil alan esnek varlık | Hem maddî hem manevî esneklik ve cinsiyet kutbu |
| [رخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88.md) | Komşu | Gevşeklik, yumuşaklık | Yapının dirayetini kaybedip gevşemesi; dirençsizlik boyutu öndedir | أنث kökündeki üretkenlik ve sûret kabul etme vasfını taşımaz |
| [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Kolaylık, bükülgenlik, sert olmama | Temas anındaki tatlılık, kabalık ve katılığın yokluğu | أنث ontolojik bir cinsiyet ve kapasite iken [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) ahlaki ve fiziksel bir sıfattır |
| [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) | Komşu | Güçsüzlük, takatsizlik | Kuvvetin zıddı; fiziki veya manevi direnç yetersizliği | أنث bir zayıflık değil mahiyet farkıdır; [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) ise eksiklik bildirir |
| [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) | Zıt | Erkeklik, sertlik, diklik, anma | Nüfuz eden, şekil veren, sert, dik ve dışa dönük etken kutup | Biyolojik ve kozmik ikiliğin karşıtı; kılıcın çelik ve sert olanı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أنث | Dişilik, bükülgenlik, alıcılık | Sertliğin zıddı olan esnek demir, gevşek-verimli toprak ve biyolojik dişi | Kesin |
| Latince | Femina, mollis, ductilis | Kadın/dişi; yumuşak, işlenebilir/esnek | Biyolojik cinsiyeti ve madenin dövülerek şekil alabilirliğini birlikte karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Female, ductile, malleable | Dişi; bükülgen, şekil verilebilir | Hem cinsiyet kutbunu hem de malzemenin esneklik özelliğini kapsar | Güçlü |
| Almanca | Weiblich, biegsam, duktil | Dişil; eğilebilir, dövülgen | Yumuşak demir ve cinsiyet ayrımındaki alıcı tarafı iyi verir | Güçlü |
| Fransızca | Femelle, ductile, malléable | Dişi; tel haline gelebilen, işlenebilir | Direnmeyip şekli kabul eden madde ve biyolojik cinsiyet | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أُنْثَى (Tekil) | Biyolojik dişi insan / zevce | Yaratılışın çift kutupluluğu, miras ve adalet bağlamı (Âl-i İmrân [3:36](https://lisan.digital/tr/ayet/3:36.md), en-Nisâ [4:124](https://lisan.digital/tr/ayet/4:124.md)) |
| إِنَاث / أُنُث (Çoğul) | Cansız, edilgen ve tesirsiz putlar | Müşriklerin cansız nesneleri veya dişi addettikleri varlıkları ilâh edinmesi (en-Nisâ [4:117](https://lisan.digital/tr/ayet/4:117.md)) |
| إِنَاث (Çoğul melek tasavvuru) | Meleklerin ontolojik konumu | Melekleri Allah'ın kızları sayan pagan zihniyetin reddi bağlamı (es-Sâffât [37:150](https://lisan.digital/tr/ayet/37:150.md), ez-Zuhruf [43:19](https://lisan.digital/tr/ayet/43:19.md)) |
| اَلْأُنْثَيَيْنِ (Tesniye) | İki kız evlat / iki dişi payı | Miras taksiminde hak ve sorumluluk dengesi bağlamı (en-Nisâ [4:11](https://lisan.digital/tr/ayet/4:11.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlâhî zâtın cinsiyetten tenzihi ve meleklerin mahiyeti | Müşriklerin meleklere dişilik isnat etmelerinin ontolojik ve itikadi olarak iptali | Cinsiyetin yaratılmışlara mahsus bir ikilik ve noksanlık olduğu vurgusu |
| Fıkıh | Ahvâl-i şahsiyye, miras ve cinsiyet hükümleri | Hak ve vazifelerin bedenî ve içtimaî fıtrata göre tevzi edilmesi; hünsâ (çift cinsiyetli) durumu | Miras, şehadet ve ibadetlerde hakiki cinsiyetin tespiti ve hukukî statü |
| Tefsir | Çift kutuplu yaratılış ve şirk psikolojisi | Putlara tapınmanın acziyeti ve kız çocuklarının diri diri gömülmesinin kınanması | Şirkin edilgenliği ile pagan toplumun kadına bakışındaki çelişkinin ifşası |
| Hadis | Fıtrat, ahlak ve yaratılış rolleri | Erkek ve kadının fıtrî sınırlarını koruması; cinsiyet karmaşasına yol açan tavırların yasaklanması | Fıtrî yaratılış özelliklerinin toplumsal rollerde muhafaza edilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Çift kutuplu kozmoloji | Alıcı ve tecelli kabul eden kutup | Varlığın sürekliliğini sağlama | Her şeyin zıddıyla kaim olduğu nizamda üretici ve taşıyıcı fıtrat | Kesin |
| İlmi | Fizik ve biyoloji | Bükülgen madde, alıcı/üretici hücre | Şekil alma, besleme ve çoğalma | Katı ve nüfuz edici ilkeye karşı esnek, koruyucu ve biçimlenen zemin | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki haklar ve temsil | Korunan ve sorumlulukla dengelenen süje | Toplumsal dengenin idamesi | Hak dağıtımında biyolojik farklılığın adil fonksiyonel dağılıma dönüşmesi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve miras dolaşımı | Korunan sermaye payı | Üretim yükü olmadan hak sahibi olma | Erkeğin nafaka mükellefiyetine karşılık kadının net servetini muhafaza etmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme biliminde süneklik (ductility); matematikte topolojik esneklik | Malzemenin kırılmadan kalıcı biçim değiştirebilmesi, gerilimi sönümlemesi ve yeni sûreti koruması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide intibak kabiliyeti; hukukta koruyucu ve alıcı ehliyet | Toplumsal yapıda çatışmayı soğuran, kurucu bağları muhafaza eden ve yeni nesli yetiştiren esnek zemin | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca biyolojik bir indirgemeyle veya ataerkil/modernist tartışmaların kısır zemininde salt zayıflık, eksiklik ve değersizlik olarak kavramak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | أنث varlığın çift yaratılışındaki (زوجين) kurucu iki kanattan biridir; sertliğin alternatifi olan yumuşaklık, hayatın mayalandığı ve şekil aldığı kurucu rahmet zeminidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kadının ontolojik değerini ikincil görmek veya meleklerin dişileştirilmesindeki putperest mantığı kavramayıp meallerde cinsiyet kavramını çarpıtmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda teklik yalnızca Allah'a aittir; yaratılmış olan her şey ise zıtların birliğiyle (çift kutupluluk) var olur. أنث kökü, bu dengenin alıcı, şekil veren, çoğaltan ve yumuşatan fıtrî kanadını temsil eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın çift kutupluluğunu bildiren ayetlerde (en-Necm [53:45](https://lisan.digital/tr/ayet/53:45.md), el-Kıyâme [75:39](https://lisan.digital/tr/ayet/75:39.md)), miras ve hukuk taksimatında (en-Nisâ [4:11](https://lisan.digital/tr/ayet/4:11.md)), şirk psikolojisinin ve putperestliğin deşifre edildiği uyarılarda (en-Nisâ [4:117](https://lisan.digital/tr/ayet/4:117.md), en-Nahl [16:58](https://lisan.digital/tr/ayet/16:58.md)-59). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kadının yaratılıştan kaynaklanan eksik veya aşağı bir varlık olduğu vehmini yıkar; dişilik niteliğinin bir kusur değil, hayatın devamını ve sûret bulmasını sağlayan aslî bir zemin olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Çekiç darbesiyle kırılmayıp bükülen, şekil alan yumuşak demir ve tohumu kolayca kabul edip bitiren gevşek ve verimli toprak.
- Soyut anlam: Sertlik ve katılığın zıddı olarak alıcılık, esneklik, koruyuculuk, sûret kabul etme ve hayatı çoğaltma potansiyeli.
- Sistematik karşılık: Kozmik ve toplumsal varoluşun tamamlayıcı çift kutbunda etken gücü soğuran, ona kalıp ve süreklilik kazandıran üretken zemin.
- LaTeX modeli: $$P = \{(x, y) \mid x \in D \land y \in A \land f(x, y) = 1\}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde evrensel çift kutupluluk kümesi $P$ sembolüyle gösterilmiştir. $D$ sert, yönlendirici ve aktif kutbu ([ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md)); $A$ ise esnek, alıcı, şekil alan ve koruyan kutbu (أنث) temsil eder. $f(x, y) = 1$ fonksiyonu bu iki kutbun bir araya gelerek üretkenliği ve varoluşsal dengeyi tamamlamasını modeller; kutuplardan biri olmadan varoluş sistemi tamamlanamaz.

## Geçtiği ayetler (26 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%86%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/2:178.md) — وَالْأُنْثَى · بِالْأُنْثَى

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; öldürmede size kısas farz kılındı. Hür; hür ile, köle; köle ile, dişi; dişi ile. Ama kim de kardeşi tarafından affedilirse, ma’ruf olan emre ittiba etmeli ve ona güzellikle ödemelidir. Bu, Rabbınız tarafından bir hafifletme ve rahmettir. Kim, bundan sonra da tecavüzde bulunursa; onun için pek acıklı bir azab vardır.

### [Ali İmran 3:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/3:36.md) — أُنْثَى · كَالْأُنْثَى

فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

Meal (IK): Fakat onu doğurunca-Allah onu ve doğurduğunu daha iyi bilici iken-Rabbım ben onu kız olarak doğurdum. Erkek, kız gibi değildir. Gerçekten ben adını Meryem koydum. Ben onu da soyunu da kovulmuş şeytandan sana sığındırırım, demişti.

### [Ali İmran 3:195](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/3:195.md) — أُنْثَى

فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ

Meal (IK): Nihayet Rabbları, onlara icabet etti: Birbirinizden meydana gelen sizlerden; gerek erkek olsun gerek dişi olsun, çalışanın işini boşa çıkarmam. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda işkenceye, hakarete, ziyana uğrayanların, muharebe edenlerin ve öldürülenlerin suçlarını elbette örteceğim, Allah katından mükafat olmak üzere; onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Sevabın en güzeli, Allah katındadır.

### [Nisa 4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/4:11.md) — الْأُنْثَيَيْنِ

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Çocuklarınızın mirastaki durumu hakkında Allah, size şöyle emir buyuruyor: Erkeğe iki dişinin hissesi kadardır. Eğer kadınlar ikinin üstünde ise; bırakılan malların üçte ikisi onlarındır. Şayet kız tek ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa; ana ve babadan herbirine bırakılan malın altıda biri; çocuğu olmayıp da ona ana ve babası mirasçı olduysa; üçte biri, anasınındır. Kardeşleri varsa; o vakit, altıda bir anasınındır. Bu hükümler ölenin borcu ödenip yaptığı vassiyetler yerine getirildikten sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Allah’tan bir fariza olarak. Doğrusu Allah; Alim, Hakim olandır.

### [Nisa 4:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/4:117.md) — إِنَاثًا

إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا

Meal (IK): Onu bırakıp da yalnız dişi putlara tapıyorlar. Aslında onlar, inatçı şeytandan başkasına tapmıyorlar.

### [Nisa 4:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/4:124.md) — أُنْثَى

وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا

Meal (IK): Erkek veya kadın her kim ki; mü’min olarak salih amel işlerse cennete girer. Ve kendilerine zerre kadar zulmedilmez.

### [Nisa 4:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/4:176.md) — الْأُنْثَيَيْنِ

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Senden fetva isterler. De ki: Size babası ve çocuğu olmayanın mirası hakkında fetvayı Allah veriyor. Çocuğu olmayıp bir kız kardeşi bulunan erkek ölürse; bıraktığının yarısı kız kardeşine kalır. Fakat kız kardeşinin çocuğu yoksa; kendisi ona tamamen varis olur. Eğer iki kız kardeş kalmışsa; bıraktığının üçte ikisi onlaradır. Eğer erkekli kadınlı bir çok kardeşi varsa; erkeğe iki kadının hissesi kadar pay vardır. Şaşırasınız diye Allah, size açıklıyor. Allah; her şeyi hakkıyla bilendir.

### [En'am 6:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/6:143.md) — الْأُنْثَيَيْنِ

ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Sekiz çift; koyundan iki, keçiden iki. De ki: İki erkeği mi, iki dişiyi mi veya iki dişinin rahimlerinde bulunanları mı haram kıldı? Eğer sadıklardan iseniz; bana bilgiye dayanarak haber verin.

### [En'am 6:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/6:144.md) — الْأُنْثَيَيْنِ

وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Deveden de iki, sığırdan da iki. De ki: İki erkeği mi, iki dişiyi mi veya iki dişinin rahimlerinde bulunanı mı haram kıldı? Yoksa Allah; size bunları buyururken, siz orada mı idiniz? İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah’a karşı yalan uyduranlardan daha zalim kimdir? Muhakkak ki Allah; zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Rad 13:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/13:8.md) — أُنْثَى

اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ

Meal (IK): Allah; her dişinin neyi yüklendiğini ve rahimlerin neyi eksiltip artırdığını bilir. O’nun katında her şey bir ölçüye göredir.

### [Nahl 16:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/16:58.md) — بِالْأُنْثَى

وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ

Meal (IK): Onlardan birine bir kızı olduğu müjdelenirse; içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir.

### [Nahl 16:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/16:97.md) — أُنْثَى

مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Kadın olsun, erkek olsun; her kim, inanmış olarak iyi amel işlerse; ona hoş bir hayat yaşatacağız. Mükafatlarını yaptıklarından daha güzeli ile ödeyeceğiz.

### [İsra 17:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/17:40.md) — إِنَاثًا

أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا

Meal (IK): Yoksa Rabbınız size oğulları seçti de kendisi meleklerden kızlar mı edindi? Muhakkak ki siz, büyük bir söz söylüyorsunuz.

### [Fatır 35:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/35:11.md) — أُنْثَى

وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجًا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ

Meal (IK): Allah, sizi topraktan yaratmıştır, sonra bir damla sudan sonra da sizleri çiftler olarak var etmiştir. Hiç bir dişi O’nun bilgisi olmadan hamile kalmaz ve doğum yapmaz. Bir ömürlünün çok yaşaması ve ömrünün azalması ancak kitabdadır. Muhakkak ki bu; Allah’ a pek kolaydır.

### [Saffat 37:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/37:150.md) — إِنَاثًا

أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ

Meal (IK): Yoksa, Biz, melekleri dişi olarak yarattık da onlar buna şahid miydiler?

### [Mü'min 40:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/40:40.md) — أُنْثَى

مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ

Meal (IK): Kim, bir kötülük işlerse; ancak onun benzerleriyle ceza görür. Kadın veya erkek her kim de inanarak salih amel işlerse; işte onlar, cennete girerler ve orada hesapsız şekilde rızıklanırlar.

### [Fussilet 41:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/41:47.md) — أُنْثَى

إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَائِي قَالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ

Meal (IK): Kıyamet saatının bilgisi, ancak O’na aittir. O’nun ilmi olmadıkça hiç bir meyve tomurcuklarından çıkmaz. Hiç bir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. Onlara: Nerede Benim ortaklarım? diye seslendiği gün derler ki: Bizden hiç bir şahid olmadığını Sana arzederiz.

### [Şura 42:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/42:49.md) — إِنَاثًا

لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ

Meal (IK): Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır. Dilediğini yaratır. Dilediğine dişiler bağışlar, dilediğine ne erkekler bağışlar.

### [Şura 42:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/42:50.md) — وَإِنَاثًا

أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ

Meal (IK): Veya hem dişi, hem erkek olmak üzere çift verir. Dilediğini de kısır bırakır. Muhakkak ki O; Alim’dir, Kadir’dir.

### [Zuhruf 43:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/43:19.md) — إِنَاثًا

وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ

Meal (IK): Onlar; Rahman’ın kulları olan melekleri de dişi saydılar. Yaratılışlarını mı görmüşler. Onların şehadetleri yazılacak ve onlar sorguya çekileceklerdir.

### [Hucurat 49:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/49:13.md) — وَأُنْثَى

يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ

Meal (IK): Ey insanlar; doğrusu Biz, sizi bir erkekle bir dişiden yarattık. Ve birbirinizle tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Gerçekten Allah katında en değerliniz; O’ndan en çok korkanınızdır. Şüphesiz ki Allah; Alim’dir, Habir’dir.

### [Necm 53:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/53:21.md) — الْأُنْثَى

أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى

Meal (IK): Demek erkekler sizin, dişiler O’nun mu?

### [Necm 53:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/53:27.md) — الْأُنْثَى

إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلَائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى

Meal (IK): Doğrusu ahirete inanmayanlar meleklere dişi adlarını takarlar.

### [Necm 53:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/53:45.md) — وَالْأُنْثَى

وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى

Meal (IK): Doğrusu O yarattı iki çifti; erkeği de, dişiyi de.

### [Kıyamet 75:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/75:39.md) — وَالْأُنْثَى

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى

Meal (IK): Ve ondan erkek, dişi iki cins yaratmıştır.

### [Leyl 92:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/ayet/92:3.md) — وَالْأُنْثَى

وَمَا خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى

Meal (IK): Erkeği ve dişiyi yaratana.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere zeker, eğildiğinde tekrar kendi kendine düzelmeyen şeylere, yumuşak demire ünsa denir. Erkeklere zeker, kadınlara da ünsa denmektedir.
Yumuşak demire ünsa, sert demire zeker denir. Zeker erkeğe ünsa da kadına isim olmuştur.
Yumuşak demir, zeker çelik demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء والنون و و ا ي ء معهما
ن ث و، و ث ن، ث ن ي، أ ن ث
نثو:
النَّثا، مقصور: ما أخبرت عن رَجُلٍ من سُوءٍ أو صالحٍ، لا يُشتَقُّ منه فِعْل. تقول: حَسَنُ النّثا، وقبيحُ النَّثا، وقد يُقال: نَثاهُ يَنثُوهُ.
وثن:
الوَثَنُ: صَنَمٌ يُعْبَدُ، وجَمْعُه: الأَوْثان والوُثُنُ.
والواتِنُ والواثِنُ بالتّاء والثّاء: الشّيء المُقيمُ الرّاكدُ في مكانِه، قال رؤبة: على أَخِلاّءِ الصَّفاءِ الوُثَّنِ ومن روى: الوُتَّن فإِنّه يردّ إلى تلك اللُّغةِ، واشْتِقاقُه من الوَتينِ، ويُقال: المُواتنةُ: المُلازَمةُ والمُقارَبةُ، وفي قِلَّةِ التَّفَرُّقِ، كما أنّ الوَتينَ أَقْربُ الحَشا إلى القَلب.
ثني:
الثِّنْيُ من كلّ شيء: ما يُثْنَى بَعْضُه على بَعض أَطباقاً، كلّ واحد ثِنْيٌ، حتّى قيل: أَثْناءُ الحيّةِ مَطاويها إذا انْطَوَتْ، فإذا أَرَدْتَ أثناء الشّيء بَعضِهِ على بَعْضٍ، قلتَ: ثَنَيتُه ثَنياً، حتّى إنّ الرّجُلَ يُريدُ وَجْهاً فيَثْنيه عَوْدُه على بَدْئِهِ، وذَهابُه على مَجِيئِهِ.. ويقال: لا يُثْنَى فلانٌ عن قِرْنِه ولا عن وَجْهِهِ.
وثَنَّيْتُ الشَّيءَ تثنيةً: جعلته اثنين.
وثَنَى رِجْلَهُ عن دابّته: ضمَّ ساقه إلى فَخِذِه فنزل عن دابّته.
وثَنَيتُ الرَّجُلَ فأناثانيه، وأَنتَ أَحَدُ الرَّجُلَيْنِ، ولا يُتكَلَّمُ به إلاّ كذلك.. لا يُقالُ: ثَنَيتُ فُلاناً، أي: صِرْتُ ثانيهِ، كَراهِيَةَ الالتباس، وتقول: صرتُ له ثانياً، أو مَعَهُ ثانياً.
واثْنانِ: اسمان قرينان لا يفردان، كما أنّ الثّلاثة: أسماء مقترنة لا تُفَرَّق. واثنتان: على تقدير: اثنة إلى اثنة لا تفردان. والألف في اثنين ألف وَصْل.. وربّما قالوا: ثِنْتانِ، كما قالوا: هي ابنةُ فُلانٍ، وهي: بِنْتُهُ.
والتَّثنّي: التّلَوِّي في المِشْية.. والثَّنِيّةُ: أَعْلَى مَيْلٍ في رأس جَبَل يُرَى من بعيد فيُعرَف.. والثَّنِيّةُ: أحبّ الأولاد إلى الأمّ، قال المهلهل:
ثكلتني على الثَّنِيَّةِ أُمّـي		يوم فارقته دُوَينَ الصَّعيدِ
والثَّنِيُّ من غير النّاس: ما سَقَطَتْ ثَنِيَّتاهُ الرّاضعتان، ونَبَتَتْ له ثَنِيّتانِ أُخْرَيان، فيقال: قد أَثْنَى.. والظَّبْيُ لا يَزْداد على الإثناء، ولا يُسَدَّسُ إلاّ البَعِير.
وجاءوا مَثْنَى، لا يُصْرَف، وثُنَى ثُنَى أيضاً.
والمْثَنَّى: الثّاني من أوتار العُود.
والمُثَاَّني: آياتُ فاتحةِ الكِتابِ، وفي حديث آخر: المَثاني: سُوَرٌ أَوَّلُها: البَقَرة، وآخِرُها: بَراءة. وفي ثالثٍ: المثاني: القُرآنُ كُلُّه، لأنّ القصص والانباء تثنى فيه.
والثَّنْي: ضَمُّ واحدٍ إلى واحدٍ، والثِّنيُ: الاسم، يقال: ثِنيُ هذا الثوب.
والثِّنيُ: بعدَ البِكْر، قال:
أبا دوابها الحَيَّيْنِ كَعْباً ومَذْحِجـاً		وبالبِيضِ فتكاً غَير ثِنْيٍ ولا بِكْرِ
أي: ليست تلك من فعلاتهم ببِكْرٍ ولا ثِنيٍ.
والثَّناءُ: تَعَمُّدُكِ لِشَيْءٍ تُثني عليه بحَسَنٍ أو قَبيح.
والثِّناءُ: ثَنْيُ عِقال البعير ونحوه إذا عَقَلْته بحَبل مَثْنّيٍ، وكُلُّ واحدٍ منْ ثِنْيَيْهِ فهو ثِناء. وعَقَلْتُ البَعيرَ بثِنايَينِ، يُظْهِرون الياءَ بَعدَ الأَلِفِ، وهي المدّةُ التّي كانت فيها، ولو مُدَّ مَدّاً لكان صَوابا، كقولك: كِسَاء وكِساوان وكِساءان وسماء وسماوان وسماءان.
والثِّنَى من الرِّجال، مقصور: الذي بَعْدَ السَّيِّد، وهو الثُّنيان، قال:
تَرَى ثِنانا إذا ما جاء، بَدْأَهُمُ		وبَدْؤُهم إن أتانا كان ثُنْيانا
أنث:
الأُنْثَى: خِلافُ الذَّكَرِ من كُلِّ شيءٍ.. والأُنثيانِ: الخُصْيتانِ، والانثيان: الأُذُنانِ، قال:
وكُنّا إذا القَيسيُّ نَـبَّ عَـتُـودُهُ		ضَرَبْناهُ تَحتَ الأُنْثَيَيْنِ على الكَرْدِ
والمؤنَّث ذَكَرٌ في خلق أنثى.. والإناثُ: جماعة الأنْثَى، ويَجيءُ في الشِّعر: أَناثَى.
فإِذا قلت للشّيء تُؤَنِّثُهُ، فالنَّعْتُ بالهاء، مثل: المرأة، فإذا قلت: يُؤَنَّث فالنَّعْت مثل الرّجل، بغير هاء، كقولك: مُؤنَّثة ومُؤَنَّث.

##### Türkçe

باب **الثاء** و**النون** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ن ث و**، **و ث ن**، **ث ن ي**، **أ ن ث**

**نثو**:
**النَّثا**، maksûr: bir adam hakkında kötülükten veya iyilikten haber verdiğin şey; ondan fiil türetilmez. Dersin ki: **حَسَنُ النّثا** ve **قبيحُ النَّثا**; ve denilebilir: **نَثاهُ يَنثُوهُ**.

**وثن**:
**الوَثَنُ**: tapılan put; çoğulu: **الأَوْثان** ve **الوُثُنُ**.
Ve **الواتِنُ** ve **الواثِنُ** **التّاء** ve **الثّاء** ile: yerinde duran, yerinde hareketsiz kalan şey; Rü’be dedi ki:
على أَخِلاّءِ الصَّفاءِ الوُثَّنِ
Ve kim **الوُتَّن** rivayet ettiyse, şüphesiz onu o dile döndürür; onun اشتقاق’ı **الوَتينِ**’dendir. Ve denilir: **المُواتنةُ**: ملازمة ve مقاربة; ve ayrılığın azlığında; nitekim **الوَتينَ** iç boşluğun kalbe en yakın olanıdır.

**ثني**:
Her şeyden **الثِّنْيُ**: bir kısmı diğer kısmı üzerine tabakalar hâlinde katlanan şey; her biri **ثِنْيٌ**’dir; hatta denildi: **أَثْناءُ الحيّةِ** onun kıvrımlarıdır, katlandığı zaman. Şeyin **أثناء**’sını, onun bir kısmını diğer kısmı üzerine katlamayı istediğinde, dersin ki: **ثَنَيتُه ثَنياً**; hatta adam bir yön ister de, onun dönüşü onu başlangıcına döndürür, gidişi gelişinin üzerine olur.. Ve denilir: falan kimse **قِرْنِه**’den de **وَجْهِهِ**’nden de çevrilmez.
Ve **وثَنَّيْتُ الشَّيءَ تثنيةً**: onu iki yaptım.
Ve **وثَنَى رِجْلَهُ عن دابّته**: baldırını uyluğuna topladı da binitinden indi.
Ve **وثَنَيتُ الرَّجُلَ فأناثانيه**; ve sen iki adamdan birisin; ve ancak böyle konuşulur.. “**ثَنَيتُ فُلاناً**”, yani “onun ikincisi oldum” denilmez; karışıklık korkusundan. Ve dersin: ona ikinci oldum, yahut onunla birlikte ikinci oldum.
Ve **اثْنانِ**: iki bitişik isimdir, tekil yapılmazlar; nitekim **الثّلاثة**: bitişik isimlerdir, ayrılmaz. Ve **اثنتان**: “bir **اثنة**’ye bir **اثنة**” takdiri üzeredir; tekil yapılmazlar. Ve **اثنين**’deki **الألف** **ألف وَصْل**’dür.. Ve bazen **ثِنْتانِ** dediler; nitekim “o falanın kızıdır” dediler, ve o: “onun kızı”dır.
Ve **التَّثنّي**: yürüyüşte kıvrılma.. Ve **الثَّنِيّةُ**: bir dağın başında, uzaktan görülen ve bilinen en yüksek yamaç.. Ve **الثَّنِيّةُ**: annenin çocuklar içinde en sevdiği; Mühelhil dedi ki:
ثكلتني على الثَّنِيَّةِ أُمّـي		يوم فارقته دُوَينَ الصَّعيدِ
Ve insanlardan başka **الثَّنِيُّ**: süt emen iki **ثَنِيَّة**’si düşmüş, ona iki başka **ثَنِيّة** bitmiş olan; böylece “**قد أَثْنَى**” denilir.. Ve ceylan **الإثناء**’dan fazlasına çıkmaz; ve **يُسَدَّسُ** ancak deve olur.
Ve **مَثْنَى** geldiler; sarf edilmez; ve **ثُنَى ثُنَى** da.
Ve **المْثَنَّى**: udun tellerinden ikincisi.
Ve **المُثَاَّني**: Kitabın Fâtiha’sının âyetleri. Ve başka bir hadiste: **المَثاني**: ilki **البَقَرة** olan, sonu **بَراءة** olan sûrelerdir. Ve üçüncüsünde: **المثاني**: Kur’ân’ın tümüdür; çünkü kıssalar ve haberler onda ikilenir.
Ve **الثَّنْي**: birini bire katmaktır; ve **الثِّنيُ**: isimdir; denilir: **ثِنيُ هذا الثوب**.
Ve **الثِّنيُ**: **البِكْر**’den sonra; dedi ki:
أبا دوابها الحَيَّيْنِ كَعْباً ومَذْحِجـاً		وبالبِيضِ فتكاً غَير ثِنْيٍ ولا بِكْرِ
Yani: bunlar onların fiillerinden ne **بِكْر** ile ne de **ثِني** ile değildir.
Ve **الثَّناءُ**: bir şeye, ona iyi veya kötü ile övgüde bulunarak yönelmen.
Ve **الثِّناءُ**: deve bağını ve benzerini, onu iki katlı bir iple bağladığında katlamaktır; ve onun iki katından her biri **ثِناء**’dır. Ve deveyi **ثِنايَينِ** ile bağladım; **الأَلِف**’ten sonra **الياء**’yı açıkça söylerler; ve o, içinde bulunduğu uzatma idi; eğer bir uzatma ile uzatılsaydı doğru olurdu; senin “**كِسَاء** ve **كِساوان** ve **كِساءان**; ve **سماء** ve **سماوان** ve **سماءان**” demen gibi.
Ve erkeklerden **الثِّنَى**, maksûr: efendiden sonra olan; o **الثُّنيان**’dır; dedi ki:
تَرَى ثِنانا إذا ما جاء، بَدْأَهُمُ		وبَدْؤُهم إن أتانا كان ثُنْيانا

**أنث**:
**الأُنْثَى**: her şeyde **الذَّكَرِ**’in zıddı.. Ve **الأُنثيانِ**: iki testis; ve **الانثيان**: iki kulak; dedi ki:
وكُنّا إذا القَيسيُّ نَـبَّ عَـتُـودُهُ		ضَرَبْناهُ تَحتَ الأُنْثَيَيْنِ على الكَرْدِ
Ve **المؤنَّث**: dişi yaratılışta bir erkektir.. Ve **الإناثُ**: **الأنْثَى**’nın topluluğudur; ve şiirde gelir: **أَناثَى**.
Şeye “onu dişil yapıyorsun” dediğinde, sıfat **الهاء** iledir; مثل: **المرأة**. “Dişil sayılır” dediğinde ise, sıfat erkek gibi, **هاء**sızdır; senin “**مُؤنَّثة** ve **مُؤَنَّث**” demen gibi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأنثى: خلاف الذكر، ويجمع على إناث. وقد قيل أُنُثٌ كأنَّه جمع إناثِ. وآنَثَتِ المرأةُ، إذا وَلدت أنثى، فهي مُؤْنِثٌ. وإذا كان ذلك عادتَها فهي مِئْناثٌ أيضاً. وتأنيث الاسم؛ خلاف تذكيره. وقد أَنَّثْتُهُ فَتأَنَّثَ. والأَنيثُ: ما كان من الحديد غير ذَكَرٍ. والأُنْثَيانِ: الخُِصْيانِ. والأُنْثَيانِ أيضاً: الأذنان. قال الكلابي: يقال ارض أَنيثَةٌ: تُنْبِتُ البَقْلَ سَهْلَةٌ.

##### Türkçe

**الأنثى**: **الذكر**’in karşıtı; ve **إناث** üzerine cem‘ olunur. Ve **أُنُثٌ** denilmiştir; sanki **إناثِ**’in cem‘i gibi. Ve kadın **آنَثَتِ**; **أنثى** doğurduğu zaman; o hâlde o **مُؤْنِثٌ**’tir. Ve eğer bu onun âdeti ise o ayrıca **مِئْناثٌ**’tır. Ve ismin **تأنيث**’i; onun **تذكير**’inin karşıtıdır. Ve ben onu **أَنَّثْتُهُ** de; böylece o **فَتأَنَّثَ**. Ve **الأَنيثُ**: demirden olup **ذَكَرٍ** olmayan şey. Ve **الأُنْثَيانِ**: **الخُِصْيانِ**. Ve **الأُنْثَيانِ** ayrıca: **الأذنان**. **الكلابي** dedi: **ارض أَنيثَةٌ** denilir: kolay, **البَقْلَ** bitirir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ن ( وايء )
ثنى ، نثا ، أنث ، أثن ، وثن ، ثأن .
ثنى : قال الله عزّ وجلّ : ( أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ ) ( هود : 5 ) .
قال الفرّاء : نزَلت في بعض مَن جاء يَلْقَى النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) بما يُحب ويَنطوي له على العداوة والبُغض ، فذلك هو الثَّنْيُ : الإِخفاء .
وقال الزّجّاج : يَثْنُونَ صُدورهم ، أي يُجِتون ويَطوون ما فيها ويسترونه استخفاء بذلك من الله .
ورُوي عن ابن عباس أنه قرأ : ( ألا إنهم يثنَوْنِي صدورهم ) ( هود : 5 ) .
قال الفَرّاء : وهو في العربيّة : بمنزلة ( تَنْثَنِي ) وهو من الفِعل : افْعَوْعلت .
قلت : وأصله من : ثَنَيْت الشَّيء ، إذا حَنَيْته وعَطَفته وطَوَيْته .
واثْنَوْنى صَدْرُه على البَغضاء ، أي انْحنَى وانطوى .
وكُلّ شيء عَطَفْته ، فقد ثَنَيْته .
وسَمعت أَعرابيّاً يقول لراعي إبل أَوْردها الماءَ جُمْلةً : ألاَ واثْنِ وُجُوهَها عن الماء ثم أَرْسِل منها رِسْلاً رِسْلاً ، أي قطيعاً قطيعاً . أراد بقوله : اثن وجوهها ، أي اصرف وجُوهها عن الماء لئلا تَزْدَحم عَلَى الحوض فتَهْدِمه .
ويُقال للفارس إذا ثَنَى عُنُقَ دابّته عند حُضْرِه : جاء ثَانِيَ العِنان .
ويُقال للفرس نَفسه : جاءَ سابقاً ثانياً ، إذا جاء وقد ثَنَى عُنُقه نشاطاً ، لأنه إذا أَعْيا مدّ عُنُقه ؛ وإذا لم يَجىء ولم يَجْهَد وجاء سيرُه عَفْواً غير مجهود ثَنى عُنُقه ؛ ومنه قوله :
ومَن يَفْخَرْ بمثل أَبِي وَجَدِّي
يَجِىءْ قَبل السَّوابق وهو ثانِي
أي يجىء كالفرس السّابق الذي قد ثَنى عُنُقه .
ويجوز أن يجعله كالفارس الذي سَبق فرسُه الخَيْلَ ، وهو مع ذلك قد ثَنى من عُنُقه .
وفي حديث عَمرو بن دِينار ، قال : رأيتُ ابن عُمر يَنْحر بَدَنته وهي باركةٌ مَثْنِيّة بِثنَايَيْن ، غير مهموز ؛ وذلك أن يَعْقل يدَيْه جميعاً بعقالَيْن .
ويُسمى ذلك الحَبْل : الثِّنَاية .
وقال اللّيث : عقلت البَعير بِثِنَاييْن .
يُظهرون الياء بعد الألف ، وهي المَدّة التي كانت فيها . وإن مَدّ مادٌّ لكان صواباً ، كقولك : كساء ، وكساوان ، وكساآن .
قال : وواحد ( الثنايَيْن ) : ثِناء ، مثل : كِساء ، ممدود .
قلت : أغفل اللَّيث العلَّة في ( الثنَايَيْن ) وأجاز ما لم يُجزه النّحْويون .
وقال سيبويه : سألت الخليلَ عن قولهم : عَقله بِثنايَيْن ، لِمَ لَمْ يَهْمز ؟
فقال : تَركوا ذلك حين لم يُفْرِدُوا الواحد .
قلت : وهذا خِلاف ما ذكره اللّيْث في كتابه ، لأنه أجاز أن يُقال لواحد ( الثِّنَايَيْن ) : ثِناء .
والخَلْيل يقول : لم يَهمزوا ( ثنايَيْن ) لأنهم لا يُفردون الواحد منهما .
رَوى هذا شَمر عن سِيبويه .
وقال شمر : قال أبو زيد : يُقال : عقلت البعير بثنايَيْن ، إذا عَقلت يدَيْه بطَرفي حَبْل .
قال : وعقلته بثِنْيَيْن ، إذا عَقَلْت يداً واحدة بعُقدَتَيْن .
قال شَمر : وقال الفَرّاء : لم يهمزوا ( ثنايين ) لأنّ واحده لا يُفرد .
قلت : والبَصْريون والكُوفيّون اتّفقوا على ترك الهمزة في ( الثنايين ) وعلى ألاّ يُفْرد الواحد .
قلت : والحَبل يقال له : الثِّناية .
وإنما قالوا : ثِنَايَين ، ولم يقولوا : ثنايَتَين ، لأنه حبل واحد تُشدّ بأحد طرفيه يَدُ البعير ، وبالطَّرف الآخر اليَد الأخرى ، فيقال : ثَنَيْت البَعير بثنايَين ، كأنّ ( الثنايَين ) كالواحد ، وإن جاء بلفظ اثنين ، ولا يُفرد له واحد ؛ ومثله : المِذْروان : طَرفا الألْيَتين ، جعل واحداً ، ولو كانا اثنين لقيل : مِذْريان . وأمّا العِقال الواحد فإِنّه لا يُقالَ له : ثناية ، إنما ( الثناية ) : الحبلُ الطويل ؛ ومنه قولُ زُهير يَصف السّانية وشَدّ قِتْبها عليها :
تَمْطُو الرِّشاءَ وتَجْري في ثِنَايَتها
مِن المَحالة قَبّاً زائداً قَلِقَا
فالثِّناية ، ها هنا : حبل يُشد طرفاه في قِتْب السَّانية ويُشد طَرف الرِّشاء في مَثْنَاته ، وكذلك الحبل إذا عُقل بطَرفيه يدُ البعير : ثِنايةٌ أيضاً .
ويقال : فلانٌ ثاني اثنين ، أي هو أحدهما ، مُضاف .
ولا يقال : هو ثانٍ اثنين ، بالتَّنوين .
وقد مَرّ تَفسيره مُشْبعاً في باب ( الثّلاث ) .
وثِنْيَا الحَبْل : طَرفاه ؛ واحدهما : ثنْيٌ ؛ وقال طَرَفة :
لَعَمْرك إنّ الموتَ ما أَخْطَأ الفَتَى
لكالطِّوَلِ المرْخَى وثِنْيَاه بالْيَدِ
يَقُول : إنّ الموت وإن أخطأ الفتى فإِنَّ
مَصيره إليه ، كما أنّ الفرس وإن أُرْخي له طِوَلُه فإنَّ مَصيره إلى أن يَثْنيه صاحبُه ، إذ طَرَفه بِيَدِه .
ويقال : رَبَّق فلانٌ أَثناء الحَبْل ، إذا جَعل وَسَطه أَرْباقاً ، أي نُشَقاً للشاء يُنْشَق في أَعْناق البَهْم .
وأَثناء الحَيّة : مَطاوِيها إذا تَحوَّت .
وأَثناء الوِشَاح : ما انْثَنى منه ؛ ومنه قوله :
تَعَرُّض أَثناء الوِشَاح المُفَصَّل
أبو عُبيد : يقال للذي يجيء ثانياً في السُّؤدد ولا يجيء أولاً : ثِنًى ، مَقصور ، وثُنْيَان ، وثِنْي ، كل ذلك يقال : قال أَوْس ابن مَغْراء :
تَرى ثِنَانَا إذا ما جاء بَدأَهمُ
وبَدْؤُهم إن أتانا كان ثُنْيَانَا
يقول : الثاني منّا في الرّياسة يكون في غيرنا سابقاً في السُّؤدد ، والكامل في السُّؤدد من غيرنا ثِني في السّؤدد عندنا ، لفَضْلنا على غيرنا .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( لا ثِنًى في الصّدقة ) ، مَقصورٌ .
قال أبو عُبَيد : يعني أنه لا تؤخذ الصَّدقة في السّنة مرّتين .
قاله الأصمعي والكسائيّ ؛ وأنشد أحدهما :
أفِي جَنْبِ بكْرٍ قَطَّعَتْني مَلاَمَةً
لَعَمْرِي لقد كانت مَلاَمتُها ثِنَى
أي ليس هذا بأول لومها ، قد فَعَلَتْهُ قبل هذا ، وهذا ثِنًى بعده .
قال أبو سَعيد : لسنا نُنكر أنَّ ( الثِّنى ) إعادة الشيء مرّةً بعد مرّة ، ولكنه ليس وجه الكلام ولا معنى الحديث ، ومعناه : أَن يتصدّق الرّجل على آخر بصدَقة ثم يَبدو له فيُريد أَن يسترِدَّها ، فيقال : لا ثِنًى في الصَّدقة ، أي لا رُجُوع فيها ، فيقول المتصدَّق عليه : ليس لك عليَّ عُصْرَةُ الوالد ، أي ليس لك رُجوع كرجوع الوالد فيما يُعْطي ولده .
أبو عُبَيد ، عن الأصمعي : ناقةٌ ثِنْيٌ ، إذا وَلَدَت بطناً واحداً .
ويقال فيه أيضاً : إذا وَلدت بطَنين ؛ قال لَبيد :
ليالي تحت الخِدْر ثِنْيُ مُصِيفة
من الأُدْمِ تَرْتَادُ الشُّرُوجَ القَوابِلا
قال : ولدُهما الثاني : ثِنْيُها .
قلت : والذي سمعتُه من العرب : يقولون للناقة إذا وَلَدت أوّل وَلد تَلده ، فهي بِكْر ؛ وولدها أيضاً بِكرها . فإذا وَلدت الولد الثاني ، فهو ثِنْيٌ ؛ ووَلدُها الثاني ثِنْيُها . وهذا هو الصّحيح .
وأخبَرني المنذريّ ، عن أبي الهيثم ، قال :
المُصيفة : التي تَلد وَلداً وقد أَسَنَّت ؛ والرّجل كذلك مُصيف ، وولدُه صَيْفِيّ ؛ وأَرْبع الرّجُل ، وولدُه رِبْعِيُّون .
وقال الأصمعي : الثِّنْي من الجبل والوادي : مُنْقَطعه .
قال : ومَثْنَى الأيادي أن يُعيد مَعْروفَه مرّتين أو ثلاثاً .
وقال أبو عُبَيدة : مَثنى الأيادي : هي الأنصباء التي كانت تُفْصَل من جَزُور المَيْسر ، فكان الرجلُ الجواد يَشْرِيها فيُطعِمُها الأَبْرام .
وقال أبو عمرو : مَثنى الأيادي : أن يأخذ القِسْمَ مَرَّة بعد مَرَّة .
وقال الفَراء في قول الله عزّ وجلّ : ( مُّبِينٍ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَاباً مُّتَشَابِهاً مَّثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ) ( الزمر : 23 ) أي مكرراً ، كُرِّر فيه الثواب والعقاب .
وقال الزّجاج : في قوله تعالى : ( وَلَقَدْ ءاتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْءَانَ الْعَظِيمَ ) ( الحجر : 87 ) قيل : إن السَّبع من المثاني : فاتحة الكتاب ، وهي سَبع آيات ، قيل لها : مثاني ، لأنه يُثْنَى بها في كُل رَكعة من ركعات الصَّلاة .
قال : ويجوز أن يكون والله أعلم من المثاني : أي مما أُثْني به على الله ، لأن فيها حَمْد الله وتوحيده وذكر ما لَه يوم الدِّين .
المعنى : ولقد آتيناك سبع آيات من جُملة الآيات التي يُثّنَى بها على الله ، وأتيناك القرآن العظيم .
وقال الفرّاء في قوله : ( وَلَقَدْ ءاتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي ) ( الحجر : 87 ) : يعني : فاتحة الكتاب ، وهي سبع آيات .
قال : وسُمّيت ( المثاني ) لأنها تُعاد في كلّ رُكعة .
وقال أبو الهيثم : سُمّيت آيات الحمد : مثاني ، واحدتها : مَثناة ، وهي سَبع آيات ، لأنها تثنى في كُلّ ركعة .
وقال أبو عُبيد : ( المثاني ) من كتاب الله : ثلاثة أشياء ، سَمّى الله عزَّ وجلّ القرآن كُلَّه ( مثاني ) في قوله تعالى : ( اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَاباً مُّتَشَابِهاً ) ( الزمر : 23 ) ، وسَمّى فاتحة الكتاب ( مثاني ) في قوله : ( وَلَقَدْ ءاتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي ) ( الحجر : 87 ) ، وسَمّى القرآن ( مثاني ) لأن الأنباء والقصص ثُنِّيت فيه .
وقرأت بخط شَمِر ، قال : رَوى محمد بن طلحة بن مُصَرّف عن أصحاب عبد الله : أن ( المثاني ) سِتّ وعشرون سورة ، وهي : سورة الحج ، والقَصَص ، والنَّمْل ، والنُّور ، والأنفال ، ومريم ، والعنكبوت ، ويس ، والفرقان ، والحجر ، والرعد ،
وسبأ ، والملائكة ، وإبراهيم ، وص ، ومحمد ، ولقمان ، والغُرف ، والمؤمن ، والزخرف ، والسجدة ، والأحقاف ، والجاثية ، والدخان .
فهذه هي المثاني عند أصحاب عبد الله .
قلت : وهكذا وجدتها في النُّسخ التي نَقَلْت منها خمسة وعشرين ، والظاهر أن السادسة والعشرين ، هي سورة الفاتحة ؛ فإما أن يكون أسقطها النُّساخ ؛ وإما أن يكون غَنِي عن ذكرها بما قدمه من ذلك ؛ وإما أن يكون غير ذلك .
وقال أبو الهَيثم : المثاني من سُور القرآن ، كل سُورة دُون الطُّوَل ودون المئين ، وفوق المفصَّل .
رُوي ذلك عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ثم عن ابن مسعود ، وعثمان ، وابن عباس ، قال : والمفصَّل يلي المَثاني ، والمثاني ما دُون المئين .
وأما قول عبد الله بن عمرو : من أشراط الساعة أن يُقرأ فيها بالمَثْناة على رؤوس الناس ليس أحدٌ يُغيِّرها .
قيل : وما المَثناة ؟ قال : ما استُكتب من غَير كتاب الله .
وقال أبو عُبيد : وسألت رجلاً من أهل العِلْم بالكتُب الأولى ، قد عَرفها وقرأها ، عن ( المَثْناة ) فقال : إن الأحبار والرُّهبان مِن بني إسرائيل بعد موسى وضعوا كتاباً فيما بينهم على ما أرادوا من غير كتاب الله ، فهو المَثْناة .
قال أبو عُبيد : وإنما كره عبدُ الله الأخذ عن أهل الكتاب ، وقد كانت عنده كُتب وقعت إليه يوم اليَرْموك منهم ، فأظنه قال هذا لمعرفته بما فيها ، ولم يُرد النّهي عن حديث رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وسُنته ، وكيف ينهى عن ذلك وهو من أكبر الصحابة حديثاً عنه .
وقيل لِمَا وَلِي المِئين من السُّور : مثان ، لأن المئين كأنها مبادىء وهذه مثانٍ .
ومَثَاني الوادِي ومَحَانِيه : معاطِفُه .
ومَثَاني الدابّة : رُكبتاه ومِرْفَقاه ؛ قال امرؤ القَيس :
ويَخْدِي على صُمَ صِلاَبٍ مَلاَطِسٍ
شَدِيداتِ عَقْدٍ لَيِّناتِ مَثَاني
أي ليست بجاسِيَةٍ .
وثنَايا الإنسان في فَمِه : الأَرْبَعُ التي في مُقدّمٍ فيه : ثِنْتان من فَوْق ، وثِنْتان من أَسْفل .
البعير إذا استكمل الخامسة وطَعن في السادسة فهو ثَنِيُّ ، والأُنثى : ثَنِيّة ، وهو أَدنى ما يَجوز من سِنّ الإبل في
الأضاحي ، وكذلك من البقر والمِعْزَى ؛ فأما الضأن فيجوز منها الجَذَع في الأَضَاحِي .
وإنما سُمي البعير ثَنِيّاً ، لأنه أَلْقى ثَنِيَّته .
وقال ابن الأَعرابيّ في الفرس إذا اسْتَتَم الثالثةَ ودَخل في الرابعة : ثَنِيّ ، فإذا أَثْنى أَلْقى رَوَاضِعه ، فيقال : أَثْنى وأَدْرم للإثْناء .
قال : وإذا أَثنى سَقَطت رواضعُه وثَبتت مكانها سِنٌّ : فنبَاتُ تلك السِّن هو الإثناء ، ثم تسقط التي تَليها عند إرباعه .
والثّنِيّ من الغنم : الذي استكمل الثانيةَ ودخل في الثالثة .
والأُثنى : ثَنِيّة .
ووَلد البقرة أول سنَة : تَبيع ، ثم هو جَذع في السنة الثانية ، مثل ( الشاة ) سَواء .
أبو عبيدة ، عن أبي عمرو : الثّنايا ، هي العِقاب .
قلت : والعِقاب : جِبال طِوال بِعَرْض الطريق ، فالطريق تَأْخذ فيها .
وكل عَقَبة مَسْلُوكة : ثَنِيَّة ؛ وجمعُها : ثنَايا ، وهي المَدارج أيضاً .
ومنه قول عبد الله ذُو البجادَيْن المُزَني :
تَعرّضي مَدَارِجاً وسُومِي
تَعَرُّضَ الجَوْزاء للنُّجُوم
يُخاطِب ناقة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وكان دليلَه برُكوبه ، والتعرُّض فيها أن يَتَيامَن السّاندُ فيها مرّةً ويَتياسر أُخرى ليكون أَيْسَرَ عليه .
ويقال : حَلَفَ فلانٌ يميناً ليس فيها ثُنْيا ، ولا ثَنْوَى ، ولا ثَنِيَّة ، ولا مَثنَوِيّة ، ولا اسْتِثْنَاء ، كله واحد . وأصل هذا كلِّه من ( الثَّنْى ) وهو الكَفّ والردّ ؛ لأن الحالف إذا قال : والله لا أفعل كذا وكذا إلا أن يشاء الله غَيْرَه ، فقد رَدّ ما قاله ، بمَشيئة الله غيره .
ورُوي عن كعب أنه قال : الشُّهداء ثَنِيَّة الله في الأرض .
تأوّل قول الله تعالى : ( يُشْرِكُونَ وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ إِلاَّ مَن شَآءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ ) ( الزمر : 68 ) . فالذين استثناهم عند كَعب من الصَّعق الشُّهداء ، لأنهم عند ربّهم أحياء يُرْزقون فرِحين بما أتاهم الله من فَضْله ، فإذا صُعق الخلق عند النّفخة الأولى لم يُصْعقوا . وهذا معنى كلام كَعب .
والثُّنْيا ، المَنهيّ عنها في البيع : أن يُسْتَثنى منه شيء مَجهول فيَفْسد البيع ؛ وكذلك إذا باعَ جزوراً بثمن معلوم واسْتثنى رأسه وأطرافه ، فإنّ البيع فاسد .
والثُّنْيا من الجَزور : الرأس والقوائم ، وسُمِّيت ثُنْيا ، لأن البائع في الجاهلّية كان يَسْتثنيها إذا باع الجزور ، فسُمِّيت للاستثناء : الثُّنْيا ؛ وقال الشاعر :
جماليّة الثُّنْيا مسانَدة القَرَى
غُذافرة تَخْتَبّ ثم تُنِيبُ
ورواه بعضهم ( مُذكَّرة الثّنْيا ) . يَصف الناقة أنها غليظة القوائم كأنها قوائم الجمل لِغِلَظها .
ورَوى شَمر في كتابه حديثاً بإسناد له يبلغ به عوفَ بن مالك أنه سأل النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن ( الإمارة ) فقال : ( أوّلها مَلامة ، وثِناؤها نَدَامَة ، وثِلاَثُها عذابٌ يومَ القيامة ، إلاّ مَن عَدل ) .
قال شمر : قوله : ثناؤها ، أي ثانيها ؛ وثِلاثها : ثالثُها .
قال : وأمّا : ثُناء وثُلاث ، فمصروفان عن : ثلاثة ثلاثة ، واثنين واثنين ؛ وكذلك رُباع ومَثْنى ؛ وأنشد :
ولقد قتلتُكم ثُناءً ومَوْحَداً
وتركتُ مُرَّةَ مثلَ أَمْسٍ الدَّابرِ
وقال آخَر :
أُحاد ومَثْنى أَضْعفتْها صَواهِلُه
وقال الليث : إذا أراد الرجل وَجهاً فصرفْته عن وجهه ، قلت : ثَنيته ثَنْياً .
ويقال . فلان لا يُثْنَى عن قِرنه ، ولا عن وَجْهه .
قال : وإذا فَعل الرَّجلُ أمراً ثم ضمّ إليه أمراً آخر ؛ قيل : ثَنّى بالأمر الثاني يُثَنّي تَثْنِيةً .
ويُقال للرَّجُل إذا نزل مِن دابّته : ثَنَى وَرِكه فنزَل .
ويُقال للرَّجُل الذي يُبدأ بذكره في مَسعاة أو مَحْمدة أو عِلم : فلان به تُثْنَى الخناصر ، أي تُحْنى في أول من يُعدّ ويذكر .
وقال الليث : الاثنان : اسمان قَرينان لا يُفْرَدان ، لا يُقال لأحدهما : اثنٌ ، كما أنّ ( الثلاثة ) أسماء مقترنة لا تُفرق .
ويقال في التأنيث : اثنتان ، ولا تُفْردان .
والألف في ( اثنين ) و ( اثنتين ) ألف وصل ، لا تظهر في اللفظ .
والأصل فيهما : ثَنَيٌ .
وربما قالوا للاثنين : الثّنتان ، كما قالوا : هي ابنة فلان ، وهي بنته ، والألف في ( الابنة ) ألف وصل أيضاً .
فإن جاءت هذه الألف مقطوعة في الشّعر فهو شاذ ؛ كما قال قَيس بن الخَطيم :
إذا جاوز الإِثْنين سِرٌّ فإنّه
بِنَثَ وتَكْثِير الوُشاة قمينُ
وقال الليث : الثَّنْي : ضَمُّ واحدٍ إلى واحد . والثِّنْي ، الاسم .
ويقال ، ثِنْي الثوب : لما كُفّ من أَطْرافه . وأَصل ( الثَّني ) : الكَفّ .
وقال ابن السِّكِّيت في قول زهير يَصف السانية :
تَمْطُو الرِّشاءَ وتَجْري في ثِنَايَتها
مِن المَحَالة قَبّاً زائِداً قَلقَا
قال : في ثنايتها ، أي في صلبها ؛ معناه : وعليها ثِنَايتها .
وقال أبو سعيد : الثّناية : عُود يُجمع به طرفا المِيلَيْن من فَوق المَحالة ، ومِن تَحتها أُخرى مثلها .
قال : والمحالة والبكرة تَدُور بين الثّنايَتيْن .
نثا : ابن السّكيت ، عن أبي عُبيدة : نَثَوت الحديث : ونَثَيْته .
وقال الليث : النَّثا ، مقصور : ما أَخبرت عن الرجل من صالح فِعْله أو سُوء فِعله .
يُقال : فلان حَسن النّثا ، وقَبيح النّثا .
قال : ولا يُشتق من ( النّثا ) فِعل .
قلت : الذي قال إنه لا يُشتق من ( النثا ) فِعل ، فإنه لم يَعْرفه .
وفي حديث أبي هالة في صفة مجلس النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولا تُنثَى فَلَتاتُه .
قال أبو عُبيد : معناه : لا يُتَحدَّث بتلك الفَلَتات .
يُقال منه : نَثَوْت أَنْثُو نَثْواً .
والاسم منه : النَّثَا .
وقال أحمد بن جَبَلة ، فيما أخبر عنه ابن هَاجَك : معناه : أنّه لم يكن لمجلسه فَلَتات فتُنْثَى .
قال : والفَلَتات : السَّقطات والزَّلاّت .
( وقال ابن المُظفّر : الثَّناء ، ممدود : تَعمُّدك لِتُثْني على إنسان بحَسَن أو قَبيح .
وقد طار ثَناء فلانٍ ، أي ذَهب في الناس .
والفِعل : أَثْنى فلان على الله تعالى ، ثم على المخلوق ، يُثْنى إثْناءً ، أو ثَناء ، يُستعمل في القَبِيح من الذِّكر في المَخلوقين وضدّه .
ورَوى أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ أنه قال : أَثْنى ، إذا قال خيراً أو شَرّاً .
قال : وأَنْثنى ؛ إذا اغْتاب ) .
قال : وأَنْثى الرجل ، إذا أَنِف من الشيء ، إنْثَاءً .
قال ابن الأَنباريّ : سمعتُ أبا العبّاس يقول : النَّثَا : يكون للخَير والشّر .
يُقال : هو يَنْثو عليه ذُنُوبَه . ويُكتب بالألف ؛ وأَنشد :
فاضِلٌ كامِلٌ جمِيلٌ نَثاه
أَرْيَحِيٌّ مُهَذَّبٌ مَنصُورُ
قال شمِر : يُقال : ما أَقبح نثاه في النَّاس وما أَحْسَن نثاه
وقال ذلك ابن الأعرابيّ .
ويُقال : هم يَتناثَوْن الأخبار ، أي يُشيعونها
ويَذْكرونها .
والنُّثوّة : الوقيعة في الناس .
ويُقال : القوم يَتَناثون أيّامهم الماضية ، أي يذكرونها .
وتناثى القومُ قَبائحهم : تَذاكرُوها ؛ وقال الفرزدق :
بما قد أرى لَيْلَى ولَيْلَى مُقِيمةٌ
به في جَمِيعٍ لا تُنَاثَى جَرائِرُهْ
وقال ابن الأعرابيّ : الناثي : المُغْتَاب . وقد : نثَا ، يَنْثو .
اثن وثن : قال الله جلّ وعزّ : ( إِن يَدْعُونَ مِن دُونِهِ إِلاَّ إِنَاثاً ) ( النساء : 117 ) .
قال الفَراء : يَقول العربُ : اللات والعزى وأشباهها من الآلهة ، مؤنّثة .
قال : وقرأ ابن عبّاس : ( إن يدعون من دونه إلا أُثْناً ) ( النساء : 117 ) .
قال الفراء : هو جمع ( الوَثن ) ، فضم الواو وهمزها ، كما قال : ( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ( المرسلات : 11 ) .
وقُرئت : ( إن يدعون من دونه إلا أُنُثاً ) ( النساء : 117 ) .
قال الفراء : وهو جمع : إناث ، مثل : ثِمار .
وقال شَمر فيما قرأت بخطّه : أصل الأوثان عند العرب : كُلّ تمثال من خشب أو حجارة أو ذهب أو فضة أو نحاس ونحوها ، وكانت العرب تَنْصبها وتَعْبدها . وكانت النصارى تَنصب الصَّلِيب ، وهو كالتمثال ، تعظمه وتعبده ، ولذلك سمّاه الأعشى وَثَناً ، فقال :
تَطُوف العُفاة بأَبْوابه
كطَوْفِ النَّصَارى ببَيْت الوَثَن
أراد ب ( الوثن ) : الصَّليب .
قال : وقال عَدِيّ بن حاتم : قدمتُ على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وفي عُنقي صَلِيب من ذَهب ، فقال لي : أَلْقِ هذا الوَثن عنك . أراد به الصَّليب ، كما سَمّاه الأعشى وَثَناً .
وأخبرني الإياديّ ، عن شَمِر ، عن ابن الأعرابيّ أنه قال : يُقال : عِيصٌ من سِدْر ، وأُثْنةٌ من طَلْح ، وسَلِيل من سَمُر .
ويقال للشيء الأصيل : أَثِين .
وقال اللّيث : الوَاثِن والواتن ، لغتانِ ، وهو الشيءُ المُقيم الرَّاكد في مكانه ؛ قال رُؤبة :
على أخِلاّء الصَّفاء الوُتَّنِ
قال اللَّيْثُ : يُروى بالثاء والتاء ، ومعناهما : الدَّوم على العَهْد .
وقد وَثن ووتن ، بمعنى واحد .
قلت : المعروف : وَتَن يَتِن وُتوناً ، بالتاء .
قال ابن الأعرابي واللِّحياني : والوَتين ، منه مأخوذ .
والمُواتنة : المُلازمة .
ولم أسمع ( وثن ) بهذا المعنى لغير اللَّيث ، ولا أدري أَحفِظه عن العرب أم لا ؟
ورَوى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي أنه قال : الوَتنة ، بالتاء : المُخالفة . والوَتْنة : ملازمة الغَرِيم ، هاتان بالتاء .
قال : والوَثْنة ، بالثاء : الكَفْرة .
قال : والمَوثونة ، بالثاء : المرأة الذَّليلة .
قال : وامرأة موثونة ، بالثاء ، إذا كانت أديبة ، وإن لم تكن حَسْناء .
وأَخبرني المُنذريّ ، عن أبي العباس ، عن ابن الأعرابي ، قال : أرض مَضْبُوطة : مَمْطورة ؛ وقد ضُبِطت ووُثِنت ، بالثاء ، ونُصرت ، أي مُطِرت .
أنث : قال اللّيث : الأُنْثى : خلاف الذَّكر من كُلّ شيء .
والأُنْثيان : الخُصْيتَان .
والمُؤَنّث : ذَكَرٌ في خَلْق الأنْثى .
والإناث : جماعة الأُنْثى ؛ ويجيء في الشِّعْر : أَنَاثَى .
وإذا قلت للشيء تُؤنّثه فالنَّعت بالهاء ، مثل المرأة .
فإذا قلت يُؤنث ، فالنعت مثل الرجل بغير هاء ، كقولك : مؤنّثة ومؤنّث .
وقال غيره : يقال للرجل : أَنَّثت في أَمرك تَأنيثاً ، أي لِنْت له ولم تتشدّد .
وبعضهم يقول : تأنّث في أَمْره وتَخَنَّث .
وسيف أنِيث : وهو الذي ليس بقطّاع .
وقال صَخر الغيّ :
فيُخبره بأن العَقْل عندي
جُرازٌ لا أفلُّ ولا أَنِيثُ
أي لا أُعطيه إلاّ السّيف القاطع ولا أُعطيه الدِّية .
أبو عُبيد ، عن الأَصْمعي : المذكَّر من السُّيوف شَفرته حديد ذَكر ومَتْنه أَنيث . يقول الناس : إنّها من عَمل الجِنّ .
وقال اللّحياني : ( إِن يَدْعُونَ مِن دُونِهِ إِلاَّ إِنَاثاً ) ( النساء : 117 ) .
قيل في التَّفْسير : أراد مَواتاً مثل الحَجر والخَشب والشَّجر .
وقال الفراء : وإنما سمّوا ( الأوثان ) ( إناثاً ) ، لقولهم : اللاتي والعُزّى ومَناة . وأَشباهها .
وقال الحسن : كانوا يقولون للصّنم : أُنثى بني فلان .
ويقال : هذه امرأة أُنثى ، إذا مُدحت بأنها كاملة من النِّساء ؛ كما يقال : رجل ذَكَر ، إذا وُصف بالكَمال .
ومكان أنيث ، إذا أسرع نباتُه وكثُر ؛ قال
امرؤ القيس :
بمَيْثٍ أَنيثٍ في رِيَاضٍ دَمِيثَةٍ
يُحيل سَوافِيها بماء فَضيض
وقال الأصمعي : الأُنثيان : الأذُنان ؛ وقال ذو الرمّة :
وكنّا إذا القَيْسيّ نَبّ عَتُودُه
ضَرَبْناه فوق الأُنثيين على الكَرْدِ
والأُنْثيَان ، من أحياء العرب : بَجِيلة وقُضاعة .
وقال الكُميت :
فيا عجباً للأُنْثيين تَهادَتا
أَذاتِيَ إبْراقَ البغايَا إلى الشَّرْب
ورُوي عن إبراهيم ، أنه قال : كانوا يكرهون المؤَنّث مِن الطيب ولا يَرَوْن بذُكورته بَأْساً .
قال شَمر : أراد بالمؤنّث : طِيبَ النِّساء . مثل الخَلوق والزَّعفران وما يُلَوِّن الثِّيَابَ ؛ وأمّا ذُكورة الطِّيب فما لا لونَ له ، مثل : الغالية والكافور والمِسك والعود والعَنبر ، ونحوها من الأدهان التي لا تؤثِّر .
وقال ابن شُميل : أرض مِئْناث : سهلة خليقة بالنبات ليست بغَلِيظة .
شمر ، عن ابن الأعرابي : أرض أَنيثة ، أي سهلة .
وقال أبو عمرو : الأَنيث : الذي يُنْبت النَّبت .
قال : الأنيث من الرّجال : المخنَّث ، شبه المرأة .
وقال الكميت في الرجل الأَنيث :
وشَذَّيْت عنهم شَوك كُلِّ قَتَادَةٍ
بفارسَ يَخشاه الأنيثُ المُغَمَّزُ
قال ابن السِّكيت : يقال : هذا طائر وأنثاه ؛ ولا يقال : وأُنثاتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الأَنيث ، اللّين السَّهل .
وسُميت المرأة : أنثى ، لأنها أَلْين من الرّجُل .
قال : وسيف أنيث ، إذا لم يكن حديده جيداً ولم يقطع .
قال : والأنثى ، سميت أُنثى ، لِلينِها .
وأنشد أبو الهَيْثم :
كأن حَصَاناً فَصُّها التِّين حُرّةً
على حيث تَدْمَى بالفِناء حَصيرُها
يقوله الشّماخ . قال : والحصان ، ها هنا : الدُّرة التي لم تُثقب ، شُبّهت بالحصان من النساء التي لم تُمَسّ . والشيء الذي يُستخرج من الدُّرة من البحر من صَدفتها يُدعى : التّين . والحَصير : موضع الحَصِير الذي يجلس عليه . شَبّه الجارية بالدُّرة .
ثأن : التَّثاؤن : الاحتيال والخَدِيعة .
يُقال : تثاءَن للصَّيْد تَثاؤُناً ، إذا خادعه وجاءه عن يَمينه مَرّة وعن شِماله مَرّة .
ويُقال : تثاءَنْتُ لأَصرفه عن رَأْيه ، أي خادعتُه واحتلت له ؛ وأَنشد :
تَثاءن لِي في الأَمْر من كُلّ جانِبٍ
لِيَصْرفَني عمّا أُريد كَنُودُ

##### Türkçe

ث ن ( **وايء** )
**ثنى** , **نثا** , **أنث** , **أثن** , **وثن** , **ثأن** .
**ثنى** : Allah azze ve celle dedi ki: ( **أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ** ) (Hûd: 5).
Ferrâ dedi: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) ile, sevdiği şeyle karşılaşmaya gelenlerden bazısı hakkında indi; hâlbuki ona düşmanlık ve buğz üzere içine kapanıyordu; işte bu, **الثَّنْيُ**’dir: gizleme.
Zeccâc dedi: **يَثْنُونَ صُدورهم**; yani içindekini bükerler ve katlarlar ve onu, Allah’tan bununla gizlenme olarak örterler.
İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki şöyle okudu: ( **ألا إنهم يثنَوْنِي صدورهم** ) (Hûd: 5).
Ferrâ dedi: Bu, Arapçada ( **تَنْثَنِي** ) menzilesindedir; ve fiilden: **افْعَوْعلت**’tir.
Dedim: Aslı şundandır: **ثَنَيْت الشَّيء**; onu eğdiğim, büktüğüm, kıvırdığım zaman.
Ve **اثْنَوْنى صَدْرُه** alâ **البَغضاء**; yani eğildi ve içine kapandı.
Ve her şey ki onu büktün, muhakkak onu **ثَنَيْته**.
Ve bir a‘râbîyi, develerini topluca suya getiren bir deve çobanına şöyle derken işittim: Dikkat et, **واثْنِ وُجُوهَها** su’dan, sonra onlardan bölük bölük sal; yani sürü sürü. Sözüyle murad etti: **اثن وجوهها**; yani yüzlerini sudan çevir ki havuz üzerine sıkışıp onu yıkmasınlar.
Ve süvariye, binitinin boynunu, hazır oluşu esnasında büktüğü zaman denir: **جاء ثَانِيَ العِنان**.
Ve atın kendisine denir: **جاءَ سابقاً ثانياً**; boynunu çeviklikten dolayı bükmüş olarak geldiği zaman; çünkü yorulduğu vakit boynunu uzatır; ve gelmediği ve zorlanmadığı, yürüyüşü kendiliğinden, zorlanmamış olarak geldiği vakit boynunu büker; ve ondandır şu sözü:
ومَن يَفْخَرْ بمثل أَبِي وَجَدِّي
يَجِىءْ قَبل السَّوابق وهو ثانِي
Yani boynunu bükmüş olan koşucu at gibi gelir.
Ve caizdir ki onu, atı atları geçmiş olan süvari gibi kılsın; o ise bununla beraber boynundan bükmüştür.
Amr b. Dînâr’ın hadîsinde: dedi ki: İbn Ömer’i, devesini boğazlarken gördüm; o, çökmüş hâlde, **مَثْنِيّة بِثنَايَيْن** idi; hemzesiz; bu da, iki bağ ile iki elini birlikte bağlamasıdır.
Ve o ip şöyle adlandırılır: **الثِّنَاية**.
Leys dedi: Deveyi **بِثِنَاييْن** ile bağladım.
Eliften sonra yâ’yı izhar ederler; o, içinde bulunduğu müddedir. Ve eğer bir uzatan uzatsa doğru olurdu; senin sözün gibi: **كساء** ve **كساوان** ve **كساآن**.
Dedi: ( **الثنايَيْن** )’in teki: **ثِناء**’dır; **كِساء** gibi; uzatılmış.
Dedim: Leys, ( **الثنَايَيْن** )’deki illeti ihmal etti ve nahivcilerin caiz görmediğini caiz gördü.
Sîbeveyh dedi: Halîl’e, onların “**عَقله بِثنايَيْن**” sözünü sordum; niçin hemzelemedi?
Dedi ki: Tekini müfred kılmadıkları vakit onu terk ettiler.
Dedim: Bu, Leys’in kitabında zikrettiğine muhaliftir; çünkü o, ( **الثِّنَايَيْن** )’in tekine “**ثِناء**” denmesini caiz gördü.
Halîl der ki: ( **ثنايَيْن** )’i hemzelemediler; çünkü ikisinden birini müfred kılmazlar.
Bunu Şemr, Sîbeveyh’ten rivayet etti.
Şemr dedi: Ebû Zeyd dedi: “Deveyi **بثنايَيْن** ile bağladım” denir; iki elini bir ipin iki ucu ile bağladığın zaman.
Dedi: “Onu **بثِنْيَيْن** ile bağladım” denir; bir eli iki düğüm ile bağladığın zaman.
Şemr dedi: Ferrâ dedi: ( **ثنايين** )’i hemzelemediler; çünkü onun teki müfred kılınmaz.
Dedim: Basralılar ve Kûfeliler, ( **الثنايين** )’de hemzeyi terk etmekte ve tekinin müfred kılınmamasında ittifak ettiler.
Dedim: İpe **الثِّناية** denir.
Ve ancak “**ثِنَايَين**” dediler, “**ثنايَتَين**” demediler; çünkü o, bir iptir; bir ucu ile devenin bir eli bağlanır, öteki uç ile öteki el; böylece “Deveyi **بثنايَين** ile büktüm/bağladım” denir; sanki ( **الثنايَين** ) tek gibidir; iki lafzıyla gelmiş olsa da; ve ona bir tek müfred edilmez; bunun benzeri: **المِذْروان**: iki kalçanın iki ucu; onu tek kıldılar; eğer ikisi olsaydı “**مِذْريان**” denirdi. Ama tek **العِقال**’a “**ثناية**” denmez; ancak ( **الثناية** ): uzun iptir; ve ondandır Züheyr’in, su çeken deveyi ve onun üzerine semerinin bağlanmasını vasfederken sözü:
تَمْطُو الرِّشاءَ وتَجْري في ثِنَايَتها
مِن المَحالة قَبّاً زائداً قَلِقَا
İşte **الثِّناية** burada: iki ucu, su çeken devenin semerine bağlanan ve **الرِّشاء**’ın ucu onun **مَثْنَاته**’ne bağlanan iptir; ve ip, iki ucu ile devenin eli bağlandığı vakit de: **ثِناية**’dır.
Ve denir: Falan **ثاني اثنين**’dir; yani o, ikisinden biridir; izafetli.
Ve “o, **ثانٍ اثنين**’dir” denmez; tenvin ile.
Onun tefsiri, باب ( **الثّلاث** )’ta doyurucu olarak geçmiştir.
**وثِنْيَا الحَبْل**: iki ucudur; ikisinden biri: **ثنْيٌ**; ve Tarafe dedi:
لَعَمْرك إنّ الموتَ ما أَخْطَأ الفَتَى
لكالطِّوَلِ المرْخَى وثِنْيَاه بالْيَدِ
Der ki: Ölüm, delikanlıyı ıskalasa da muhakkak onun varacağı yer onadır; tıpkı atın, ona yuları salıverilse de, sahibinin onu bükmesine varacağı gibi; zira onun ucu onun elindedir.
Ve denir: Falan, ipin **أَثناء**’sını **رَبَّق** etti; orta kısmını **أَرْباقاً** kıldığı zaman; yani koyun için, kuzuların boyunlarına geçirilmek üzere **نُشَقاً**.
Ve yılanın **أَثناء**’sı: kıvrılıp dolandığı zaman onun kıvrımlarıdır.
Ve kuşağın **أَثناء**’sı: ondan bükülen şeydir; ve ondandır şu sözü:
تَعَرُّض أَثناء الوِشَاح المُفَصَّل
Ebû Ubeyd: Şerefte ikinci gelen ve birinci gelmeyen kimseye denir: **ثِنًى**; kısaltılmış; ve **ثُنْيَان**; ve **ثِنْي**; bunların hepsi söylenir. Evs b. Mağrâ dedi:
تَرى ثِنَانَا إذا ما جاء بَدأَهمُ
وبَدْؤُهم إن أتانا كان ثُنْيَانَا
Der ki: Bizden riyasette ikinci olan, başkalarında şerefte önde olur; ve başkalarından şerefte tam olan, bizim yanımızda şerefte **ثِني**’dir; başkalarına üstünlüğümüz sebebiyle.
Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki dedi: ( **لا ثِنًى في الصّدقة** ); kısaltılmış.
Ebû Ubeyd dedi: Yani sadaka bir yılda iki defa alınmaz.
Bunu Asmaî ve Kisâî söyledi; ve ikisinden biri şu beyti inşad etti:
أفِي جَنْبِ بكْرٍ قَطَّعَتْني مَلاَمَةً
لَعَمْرِي لقد كانت مَلاَمتُها ثِنَى
Yani bu, onun kınamasının ilki değildir; bunu bundan önce yapmıştır; ve bu, ondan sonra bir **ثِنًى**’dır.
Ebû Saîd dedi: Biz, ( **الثِّنى** )’nın bir şeyi defa defa iade etmek olduğunu inkâr etmeyiz; fakat bu, sözün ve hadîsin manasının yönü değildir; manası şudur: Bir adam, bir başkasına bir sadaka verir; sonra ona bir fikir gelir de onu geri almak ister; böylece “**لا ثِنًى في الصَّدقة**” denir; yani onda dönüş yoktur. Bunun üzerine sadaka verilen der ki: Senin benim üzerimde **عُصْرَةُ الوالد** yoktur; yani babanın, çocuğuna verdiğinde dönüşü gibi senin dönüşün yoktur.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **ناقةٌ ثِنْيٌ**; bir karın doğurduğu zaman.
Onda ayrıca şöyle de denir: iki karın doğurduğu zaman; Lebîd dedi:
ليالي تحت الخِدْر ثِنْيُ مُصِيفة
من الأُدْمِ تَرْتَادُ الشُّرُوجَ القَوابِلا
Dedi: İkisinin ikinci yavrusu: onun **ثِنْيُ**’sidir.
Dedim: Araplardan işittiğim şudur: Deve, doğurduğu ilk yavruyu doğurduğu zaman o **بِكْر**’dir; yavrusu da onun **بِكر**’ıdır. İkinci yavruyu doğurduğu zaman, o **ثِنْيٌ**’dir; ve onun ikinci yavrusu onun **ثِنْيُ**’sidir. İşte bu doğrudur.
Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Heysem’den; dedi ki:
**المُصيفة**: yaşlanmış olduğu hâlde yavru doğuran dişidir; adam da böyledir: **مُصيف**; ve onun çocuğu: **صَيْفِيّ**. Ve adam **أَرْبع** etti; ve onun çocuğu: **رِبْعِيُّون**.

Ve el-Asmaʿî dedi: Dağdan ve vadiden **الثِّنْي**: onun kesildiği yeri.

Dedi: **ومَثْنَى الأيادي**: iyiliğini iki kere yahut üç kere iade etmesidir.

Ebû ʿUbeyde dedi: **مَثنى الأيادي**: **جَزُور المَيْسر**’den ayrılan paylardır; cömert adam onları satın alır da onları **الأَبْرام**’a yedirirdi.

Ebû ʿAmr dedi: **مَثنى الأيادي**: payı bir kereden sonra bir kere daha almaktır.

el-Ferrâ, Allah عزّ وجلّ’ün sözü hakkında dedi: ( مُّبِينٍ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَاباً مُّتَشَابِهاً مَّثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ) ( الزمر : 23 ) yani: tekrarlanmış; onda sevap ve azap tekrar edilmiştir.

ez-Zeccâc dedi: Yüce sözü hakkında: ( وَلَقَدْ ءاتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْءَانَ الْعَظِيمَ ) ( الحجر : 87 ) denildi ki: **السَّبع من المثاني**: kitabın Fâtiha’sıdır; o yedi âyettir; ona **مثاني** denildi; çünkü onunla namaz rekâtlarının her rekâtında ikileme yapılır.

Dedi: Ve caizdir ki—Allah daha iyi bilir—**من المثاني**: yani Allah’a onunla övgüde bulunulan şeylerden; çünkü onda Allah’ın hamdi, tevhidi ve din gününde O’na ait olanın zikri vardır.

Mana: Andolsun sana, Allah’a onunla övgüde bulunulan âyetlerin cümlesinden yedi âyet verdik; ve sana büyük Kur’an’ı verdik.

el-Ferrâ, şu sözü hakkında dedi: ( وَلَقَدْ ءاتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي ) ( الحجر : 87 ): yani: kitabın Fâtiha’sı; o yedi âyettir.

Dedi: Ve **( المثاني )** diye adlandırıldı; çünkü her rekâtta iade edilir.

Ebû’l-Heysem dedi: Hamd âyetleri **مثاني** diye adlandırıldı; onun bir tanesi: **مَثناة**; o yedi âyettir; çünkü her rekâtta ikilenir.

Ebû ʿUbeyd dedi: Allah’ın kitabından **( المثاني )**: üç şeydir. Allah عزَّ وجلَّ Kur’an’ın tamamını, yüce sözü içinde **( مثاني )** diye adlandırdı: ( اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَاباً مُّتَشَابِهاً ) ( الزمر : 23 ); ve kitabın Fâtiha’sını, şu sözünde **( مثاني )** diye adlandırdı: ( وَلَقَدْ ءاتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي ) ( الحجر : 87 ); ve Kur’an’ı **( مثاني )** diye adlandırdı; çünkü haberler ve kıssalar onda ikilendi.

Şemir’in hattıyla okudum; dedi: Muhammed b. Talha b. Muṣarrif, Abdullah’ın ashabından rivayet etti: **( المثاني )** yirmi altı sûredir; onlar: Sûretü’l-Hacc, ve **القَصَص** , ve **النَّمْل** , ve **النُّور** , ve **الأنفال** , ve Meryem, ve **العنكبوت** , ve Yâsîn, ve **الفرقان** , ve **الحجر** , ve **الرعد** ,

ve Sebe’, ve **الملائكة** , ve İbrâhîm, ve Ṣâd, ve Muhammed, ve Lokmân, ve **الغُرف** , ve **المؤمن** , ve **الزخرف** , ve **السجدة** , ve **الأحقاف** , ve **الجاثية** , ve **الدخان** .

İşte bunlar, Abdullah’ın ashabı yanında **المثاني**’dir.

Dedim: Ve ben onu, kendilerinden naklettiğim nüshalarda yirmi beş olarak böyle buldum; zâhir olan, yirmi altıncının Sûretü’l-Fâtiha olduğudur; ya onu müstensihler düşürmüştür; yahut ondan önce sunduğu şeyle onu anmaktan müstağni olmuştur; yahut başka bir şeydir.

Ebû’l-Heysem dedi: Kur’an sûrelerinden **المثاني**: her sûre ki **الطُّوَل**’dan aşağı, **المئين**’den aşağı, **المفصَّل**’in üstündedir.

Bu, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) sonra, sonra İbn Mesʿûd’dan, Osman’dan ve İbn Abbâs’tan rivayet edildi. Dedi: **المفصَّل** **المَثاني**’yi izler; ve **المثاني** **المئين**’den aşağı olandır.

Ama Abdullah b. ʿAmr’ın sözü: Kıyametin alâmetlerindendir ki onda insanların başları üzerinde **المَثْناة** ile okunur; onu değiştiren hiç kimse yoktur.

Denildi: **المَثناة** nedir? Dedi: Allah’ın kitabından başka bir şeyden yazdırılmış olandır.

Ebû ʿUbeyd dedi: Ve ben, önceki kitaplar hakkında ilim sahibi bir adama—onları bilmiş ve okumuştu—**( المَثْناة )** hakkında sordum; dedi ki: Benî İsrâîl’den hahamlar ve rahipler, Mûsâ’dan sonra, Allah’ın kitabından başka olarak, aralarında istedikleri üzere bir kitap koydular; işte o **المَثْناة**’dır.

Ebû ʿUbeyd dedi: Abdullah, Ehl-i kitaptan almayı ancak kerih görmüştür; onun yanında, Yermûk günü onlardan kendisine düşen kitaplar vardı; zannederim bunu, içindekileri bilmesi sebebiyle söyledi; Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) hadisini ve sünnetini yasaklamayı murad etmedi; bunu nasıl yasaklar ki, o, ondan hadis rivayetinde sahabenin en büyüklerindendir.

Ve sûrelerden **المِئين**’i izleyene **مثان** denildi; çünkü **المئين** sanki başlangıçlar gibidir, bunlar da ikincillerdir.

Ve vadinin **مَثَاني**’si ve **مَحَانِيه**: onun kıvrımlarıdır.

Ve binitin **مَثَاني**’si: iki dizi ve iki dirseğidir; İmru’ul-Kays dedi:
ويَخْدِي على صُمَ صِلاَبٍ مَلاَطِسٍ
شَدِيداتِ عَقْدٍ لَيِّناتِ مَثَاني

Yani: katı değildir.

İnsanın ağzındaki **ثنَايا**: ön kısmındaki dört tanedir: üstten iki, alttan iki.

Deve, beşinciyi tamamlayıp altıncıya girdiğinde o **ثَنِيُّ**’dir; dişisi: **ثَنِيّة**; o, kurbanlarda deve yaşından caiz olanın en aşağısıdır; sığırdan ve keçiden de böyledir; ama koyundan, kurbanlarda ondan **الجَذَع** caiz olur.

Deveye ancak **ثَنِيّاً** denildi; çünkü o **ثَنِيَّته**’yi attı.

İbnü’l-Aʿrâbî, at hakkında—üçüncüyü tamamlayıp dördüncüye girdiğinde—dedi: **ثَنِيّ**; **أَثْنى** edince **رَوَاضِعه**’ni atar; böylece **أَثْنى** ve **أَدْرم للإثْناء** denir.

Dedi: **أَثْنى** edince **رواضعُه** düştü ve onun yerinde bir diş sabit oldu; işte o dişin bitmesi **الإثناء**’dır; sonra dördüncüye girdiğinde onu izleyen düşer.

Koyundan **الثّنِيّ**: ikinciyi tamamlayıp üçüncüye girendir.

Ve **الأُثنى**: **ثَنِيّة**.

İneğin yavrusu ilk yıl: **تَبيع**; sonra ikinci yılda **جَذع** olur; **( الشاة )** gibi aynıdır.

Ebû ʿUbeyde, Ebû ʿAmr’dan: **الثّنايا**: **العِقاب**’dır.

Dedim: **العِقاب**: yolun enine uzun dağlardır; yol onların içinde gider.

Ve her yürünülen **عَقَبة**: **ثَنِيَّة**’dir; onun çoğulu: **ثنَايا**; ve onlar **المَدارج** dedir.

Ve ondan, Abdullah Zû’l-Bicâdeyn el-Müzenî’nin sözü:
تَعرّضي مَدَارِجاً وسُومِي
تَعَرُّضَ الجَوْزاء للنُّجُوم

Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) devesine hitap eder; o, ona binmekle onun kılavuzuydu; onda **التعرُّض**: onda dayananın bir kere sağa meyletmesi, bir kere sola meyletmesidir; kendisine daha kolay olsun diye.

Ve denilir: Falan, içinde **ثُنْيا** olmayan, ne **ثَنْوَى** ne **ثَنِيَّة** ne **مَثنَوِيّة** ne **اسْتِثْنَاء** bulunan bir yemin etti; hepsi birdir. Bunun hepsinin aslı **( الثَّنْى )**’dandır; o da engelleme ve geri çevirme demektir; çünkü yemin eden “Vallahi şunu şunu yapmam, ancak Allah başkasını dilerse” dediğinde, söylediğini Allah’ın başkasını dilemesiyle geri çevirmiş olur.

Kaʿb’dan rivayet edildi ki dedi: Şehidler, yeryüzünde Allah’ın **ثَنِيَّة**’sidir.

Allah تعالى’nın şu sözünü te’vil etti: ( يُشْرِكُونَ وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ إِلاَّ مَن شَآءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ ) ( الزمر : 68 ). Kaʿb yanında, sarsılmadan istisna edilenler şehidlerdir; çünkü onlar Rableri katında diridirler, rızıklandırılırlar, Allah’ın kendilerine verdiği fazl ile sevinirler; mahlûkat birinci üfürüşte sarsılınca onlar sarsılmazlar. Kaʿb’ın sözünün manası budur.

Ve satışta yasaklanmış olan **الثُّنْيا**: ondan meçhul bir şeyin istisna edilmesidir; böylece satış bozulur. Yine, belirli bir bedelle bir deve (kesimlik) satıp da onun başını ve uçlarını istisna ederse, satış fasittir.

Deveden (kesimlik) **الثُّنْيا**: baş ve ayaklardır; **ثُنْيا** diye adlandırıldı; çünkü satıcı câhiliye devrinde deveyi sattığında onları istisna ederdi; istisna sebebiyle ona **الثُّنْيا** adı verildi. Şair dedi ki:
جماليّة الثُّنْيا مسانَدة القَرَى
غُذافرة تَخْتَبّ ثم تُنِيبُ
Bazıları onu (**مُذكَّرة الثّنْيا**) diye rivayet etti. Dişi deveyi, ayakları kalın olmakla; sanki kalınlığından dolayı devenin ayakları gibi olmakla vasfeder.

Şemr, kitabında kendisine ait bir isnadla Avf b. Mâlik’e ulaştırdığı bir hadis rivayet etti: O, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) **الإمارة** hakkında sordu; o da dedi ki: “İlki kınamadır, **ثِناؤها** pişmanlıktır, **ثِلاَثُها** kıyamet günü azaptır; ancak adaletli olan müstesna.”

Şemr dedi: Onun sözü: **ثناؤها**, yani ikincisi; ve **ثِلاثها**: üçüncüsü.

Dedi: **ثُناء** ve **ثُلاث** ise, **ثلاثة ثلاثة** ve **اثنين واثنين**’den çevrilmiş (sarf edilmiş) iki lafızdır; aynı şekilde **رُباع** ve **مَثْنى** da böyledir. Ve şu beyti okudu:
ولقد قتلتُكم ثُناءً ومَوْحَداً
وتركتُ مُرَّةَ مثلَ أَمْسٍ الدَّابرِ
Bir başkası dedi ki:
أُحاد ومَثْنى أَضْعفتْها صَواهِلُه

Leys dedi: Bir adam bir yöne yönelmek istedi de sen onu yönünden çevirdin ise, “Onu **ثَنيته ثَنْياً**” dersin.

Ve denir: Falan, ne dengi karşısında, ne de yönünden **يُثْنَى**.

Dedi: Adam bir iş yaptı, sonra ona başka bir işi eklediğinde; “İkinci işle **ثَنّى** eder, **يُثَنّي تَثْنِيةً**” denir.

Ve binitinden inen adama denir: “Kalçasını **ثَنَى** etti de indi.”

Ve bir koşuşturma yahut övgü yahut ilimde zikrine başlanılan adama denir: “Falan, onunla **تُثْنَى الخناصر**”; yani sayılıp zikredilenlerin ilki olarak, başta bükülür.

Leys dedi: **الاثنان**: iki bitişik isimdir; ayrılmazlar; ikisinden birine “**اثنٌ**” denmez; tıpkı **الثلاثة**’nin bitişik isimler olup ayrılmaması gibi.

Müenneste “**اثنتان**” denir; ikisi de tekil yapılmaz.

**اثنين** ve **اثنتين**’deki elif, **ألف وصل**’dür; telaffuzda görünmez.

İkisinin aslı: **ثَنَيٌ**’dir.

Bazen ikisi için **الثّنتان** derler; tıpkı “O falanın **ابنة**’sidir” ve “O onun **بنته**’sidir” dedikleri gibi; **الابنة**’deki elif de **ألف وصل**’dür.

Bu elif şiirde قطع (kesik) olarak gelirse, o şâzdır; Kays b. el-Hatîm’in dediği gibi:
إذا جاوز الإِثْنين سِرٌّ فإنّه
بِنَثَ وتَكْثِير الوُشاة قمينُ

Leys dedi: **الثَّنْي**: bir’i bir’e katmaktır. **الثِّنْي** ise isimdir.

Ve denir: **ثِنْي الثوب**: uçlarından kıvrılan şeye denir. **الثَّني**’nin aslı: **الكَفّ** (kıvırma)’dır.

İbnü’s-Sikkît, Züheyr’in su çeken deveyi vasfederken söylediği söz hakkında:
تَمْطُو الرِّشاءَ وتَجْري في ثِنَايَتها
مِن المَحَالة قَبّاً زائِداً قَلقَا
Dedi: “**في ثنايتها**”, yani belinde; manası: üzerinde onun **ثِنَايتها**’sı vardır.

Ebû Saîd dedi: **الثّناية**: **المِيلَيْن**’in iki ucunu **المَحالة**’nin üstünden bir araya getiren bir ağaçtır; altından da onun gibi bir başkası vardır.

Dedi: **المحالة** ve **البكرة**, iki **الثّنايَتيْن** arasında döner.

**نثا**: İbnü’s-Sikkît, Ebû Ubeyde’den: “Hadisi **نَثَوت** ettim” ve “onu **نَثَيْته**.”

Leys dedi: **النَّثا** (maksûr): adam hakkında, onun iyi fiilinden yahut kötü fiilinden haber verdiğin şeydir.

Denir: Falan **حَسن النّثا**’dır; ve **قَبيح النّثا**’dır.

Dedi: **النّثا**’dan fiil türetilmez.

Ben dedim: **( النثا )**’dan fiil türetilmez dediği şey, onu bilmemesindendir.

Ebû Hâle’nin, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) meclisinin sıfatı hakkındaki hadisinde: “Ve onun sürçmeleri **تُنثَى** edilmez.”

Ebû Ubeyd dedi: Manası: o sürçmelerle konuşulmaz.

Ondan denir: “**نَثَوْت أَنْثُو نَثْواً**.”

Ondan isim: **النَّثَا**.

Ahmed b. Cebele, İbn Hâcek’in kendisinden haber verdiğine göre dedi: Manası: onun meclisinin sürçmeleri yoktu ki **تُنْثَى** edilsin.

Dedi: **الفَلَتات**: düşmeler ve sürçmelerdir.

(İbnü’l-Muzaffer dedi: **الثَّناء** (memdûd): bir insana iyi yahut kötü ile **تُثْني** etmeyi kastetmendir.

“Falanın **ثَناء**’sı uçtu” denir; yani insanlar arasında yayıldı.

Fiil: Falan, Allah Teâlâ’ya, sonra mahlûka **أَثْنى** eder; **يُثْنى إثْناءً** yahut **ثَناء**; mahlûklar hakkında zikrin çirkininde ve onun zıddında kullanılır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O dedi ki: **أَثْنى**, hayır yahut şer söylediğinde olur.

Dedi: **أَنْثنى** ise; gıybet ettiğinde olur.)

Dedi: Adam **أَنْثى** ettiğinde; bir şeyden iğrendiğinde; **إنْثَاءً**.

İbnü’l-Enbârî dedi: Ebû’l-Abbâs’ı şöyle derken işittim: **النَّثَا** hayır için de şer için de olur.

Denir: O, onun günahlarını ona karşı **يَنْثو** eder. Elifle yazılır. Ve şu beyti okudu:
فاضِلٌ كامِلٌ جمِيلٌ نَثاه
أَرْيَحِيٌّ مُهَذَّبٌ مَنصُورُ
Şemr dedi: “İnsanlar içinde onun **نثاه**’sı ne çirkindir; ve onun **نثاه**’sı ne güzeldir” denir.

Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Ve denir: Onlar haberleri **يَتناثَوْن** ederler; yani onları yayarlar ve zikrederler.

**النُّثوّة**: insanlar hakkında çekiştirmedir.

Ve denir: Kavim geçmiş günlerini **يَتَناثون** eder; yani onları zikreder.

Kavim, çirkinliklerini **تناثى** etti: onları karşılıklı andılar. Ferazdak dedi ki:
بما قد أرى لَيْلَى ولَيْلَى مُقِيمةٌ
به في جَمِيعٍ لا تُنَاثَى جَرائِرُهْ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الناثي**: gıybet edendir. Ve: **نثَا ، يَنْثو**.

**اثن وثن**: Allah azze ve celle dedi ki: **( إِن يَدْعُونَ مِن دُونِهِ إِلاَّ إِنَاثاً )** (Nisâ: 117).

Ferrâ dedi: Araplar der ki: Lât, Uzzâ ve benzerleri olan ilâhlar müennestir.

Dedi: İbn Abbâs, **( إن يدعون من دونه إلا أُثْناً )** (Nisâ: 117) diye okudu.

Ferrâ dedi: O, **( الوَثن )**’in cem‘idir; vâv’ını dammeledi ve onu hemzeledi; tıpkı onun “**( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ )**” (Mürselât: 11) demesi gibi.

Şöyle de okundu: **( إن يدعون من دونه إلا أُنُثاً )** (Nisâ: 117).

Ferrâ dedi: Bu, **إناث**’ın cem‘idir; **ثِمار** gibi.

Şemr, kendi hattıyla okuduğum şeyde dedi: Araplar yanında **الأوثان**’ın aslı: ağaçtan yahut taştan yahut altından yahut gümüşten yahut bakırdan ve benzerlerinden her heykeldir; Araplar onları diker ve onlara tapardı. Hristiyanlar da haçı dikerdi; o heykel gibidir; onu yüceltir ve ona taparlardı; bu yüzden A‘şâ ona **وَثَناً** adını verdi; şöyle dedi:
تَطُوف العُفاة بأَبْوابه
كطَوْفِ النَّصَارى ببَيْت الوَثَن
**( الوثن )** ile **الصَّليب**’i kastetti.

Dedi: Adî b. Hâtim dedi: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) yanına geldim; boynumda altından bir haç vardı; bana dedi ki: “Bu **الوَثن**’i üzerinden at.” Onunla **الصَّليب**’i kastetti; tıpkı A‘şâ’nın ona **وَثَناً** adını vermesi gibi.

İyâdî bana haber verdi; Şemr’den; İbnü’l-A‘râbî’den: O dedi ki: “**عِيصٌ** sidrdendir; **أُثْنةٌ** talhtandır; **سَلِيل** semurdandır.”

Ve aslî (köklü) şeye **أَثِين** denir.

Leys dedi: **الوَاثِن** ve **الواتن**, iki lehçedir; o, yerinde duran, hareketsiz kalan şeydir. Ru’be dedi ki:
على أخِلاّء الصَّفاء الوُتَّنِ
Leys dedi: Sâ ile ve tâ ile rivayet olunur; ikisinin manası: ahde devam etmektir.

Ve **وَثن** ve **ووتن** olmuştur; tek bir mana ile.

Ben dedim: Bilinen: tâ ile **وَتَن يَتِن وُتوناً**’dur.

İbnü’l-A‘râbî ve el-Lihyânî dedi: **الوَتين**, ondan alınmıştır.

Ve **المُواتنة**: ملازمة (ayrılmadan beraber olma)’dır.

Ve bu mânâ ile **وثن**’i, **اللَّيث**’ten başkası için işitmedim; ve bilmem, onu Araplardan mı ezberliyorum, yoksa hayır mı?

Ve Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o şöyle dedi: **الوَتنة** (ت ile): muhalefet. Ve **الوَتْنة**: borçlunun yakasına yapışıp ayrılmama; bu ikisi ت iledir.

Dedi: ve **الوَثْنة** (ث ile): kâfirlik.

Dedi: ve **المَوثونة** (ث ile): zelil kadın.

Dedi: ve **امرأة موثونة** (ث ile), edîbe olduğu zaman; güzel olmasa bile.

Ve bana el-Münzirî haber verdi; Ebû’l-‘Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **أرض مَضْبُوطة**: yağmur görmüş; ve **ضُبِطت** ve **وُثِنت** (ث ile) ve **نُصرت**; yani yağmur yağdırıldı.

**أنث**: **اللّيث** dedi: **الأُنْثى**: her şeyde erkeğin zıddı.

Ve **الأُنْثيان**: iki husye.

Ve **المُؤَنّث**: dişinin yaratılışında bir erkek.

Ve **الإناث**: **الأُنْثى**’nın topluluğu; şiirde **أَنَاثَى** gelir.

Ve bir şeye “onu dişil kılıyorsun” dediğinde, sıfat ه ile olur; kadın gibi.

Artık “dişil kılınır” dediğinde, sıfat ه’sız erkek gibi olur; senin “**مؤنّثة** ve **مؤنّث**” demen gibi.

Ve başkası dedi: erkeğe şöyle denir: “işinde **أَنَّثت** bir **تَأنيثاً**”; yani ona yumuşadın ve sertleşmedin.

Ve bazısı der: işinde **تأنّث** etti ve **تَخَنَّث** etti.

Ve **سيف أنِيث**: o, kesici olmayan kılıçtır.

Ve Sahr el-Gayy dedi:
فيُخبره بأن العَقْل عندي
جُرازٌ لا أفلُّ ولا أَنِيثُ

Yani ona ancak kesici kılıcı veririm ve ona diyeti vermem.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: kılıçların müzekkeri, ağzı erkek demirdir; ve sırtı **أَنيث**tir. İnsanlar der ki: o, cinlerin işindendir.

Ve el-Lihyânî dedi: **( إِن يَدْعُونَ مِن دُونِهِ إِلاَّ إِنَاثاً )** (**النساء**: 117).

Tefsirde denildi: taş, odun ve ağaç gibi ölü şeyleri kastetti.

Ve el-Ferrâ dedi: ancak **( الأوثان )**’ı **( إناثاً )** diye adlandırdılar; “el-Lât, el-‘Uzzâ ve Menât” demelerinden dolayı; ve benzerleri.

Ve el-Hasen dedi: puta “falancanın oğullarının dişisi” derlerdi.

Ve denir: “bu, **امرأة أُنثى**dır”, kadınlardan tam olduğu diye övüldüğü zaman; nitekim “**رجل ذَكَر**” denir, kemâl ile vasfedildiği zaman.

Ve **مكان أنيث**: bitkisi çabuk çıkan ve çok olan yer; dedi ki, İmru’ul-Kays:
بمَيْثٍ أَنيثٍ في رِيَاضٍ دَمِيثَةٍ
يُحيل سَوافِيها بماء فَضيض

Ve el-Asma‘î dedi: **الأُنثيان**: iki kulak; ve Zû’r-Rumme dedi:
وكنّا إذا القَيْسيّ نَبّ عَتُودُه
ضَرَبْناه فوق الأُنثيين على الكَرْدِ

Ve **الأُنْثيَان**, Arapların kabilelerinden: Becîle ve Kudâ‘a’dır.

Ve el-Kumeyt dedi:
فيا عجباً للأُنْثيين تَهادَتا
أَذاتِيَ إبْراقَ البغايَا إلى الشَّرْب

Ve İbrâhîm’den rivayet olundu ki o dedi: kokunun **المؤَنّث** olanını kerih görürlerdi ve onun erkekliğinde bir beis görmezlerdi.

Şemr dedi: **المؤنّث** ile kastetti: kadın kokusu; **الخَلوق** ve safran ve elbiseleri boyayan şeyler gibi. Ama kokunun erkekliği ise rengi olmayan şeydir; **الغالية** ve kâfûr ve misk ve öd ve amber ve tesir etmeyen yağlardan bunların benzerleri gibi.

Ve İbn Şümeyl dedi: **أرض مِئْناث**: bitkiye elverişli, sert olmayan, kolay düz yer.

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: **أرض أَنيثة**; yani kolay.

Ve Ebû ‘Amr dedi: **الأَنيث**: bitki bitiren.

Dedi: erkeklerden **الأنيث**: muhannes; kadına benzer.

Ve el-Kumeyt, **الرجل الأَنيث** hakkında dedi:
وشَذَّيْت عنهم شَوك كُلِّ قَتَادَةٍ
بفارسَ يَخشاه الأنيثُ المُغَمَّزُ

İbnü’s-Sikkît dedi: “bu bir kuş ve onun dişisi” denir; “ve onun dişileri” denmez.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأَنيث**: yumuşak, kolay.

Ve kadın **أنثى** diye adlandırıldı; çünkü o, erkekten daha yumuşaktır.

Dedi: ve **سيف أنيث**, demiri iyi olmadığında ve kesmediğinde.

Dedi: ve **الأنثى**, yumuşaklığından dolayı **أُنثى** diye adlandırıldı.

Ve Ebû’l-Heysem inşâd etti:
كأن حَصَاناً فَصُّها التِّين حُرّةً
على حيث تَدْمَى بالفِناء حَصيرُها

Bunu eş-Şemmâh söyler. Dedi: ve **الحصان**, burada: delinmemiş inci tanesidir; dokunulmamış kadınlardan **الحصان**a benzetildi. Ve denizden, sedefinden inciden çıkarılan şeye **التّين** denir. Ve **الحَصير**: üzerine oturulan hasırın yeri. Cariyeyi inciye benzetti.

**ثأن**: **التَّثاؤن**: hile ve aldatma.

Denir: av için **تثاءَن** etti, **تَثاؤُناً**; onu aldattığı ve ona bir kere sağından, bir kere solundan geldiği zaman.

Ve denir: onu görüşünden çevirmek için **تثاءَنْتُ**; yani onu aldattım ve ona hile yaptım; ve inşâd etti:
تَثاءن لِي في الأَمْر من كُلّ جانِبٍ
لِيَصْرفَني عمّا أُريد كَنُودُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والنون وما بعدهما في الثلاثي)
(أني) الهمزة والنون وما بعدهما من المعتل، لـه أصول أربعة: البُطء وما أشبهه مِن الحِلم وغيره([1])، وساعةٌ من الزمان، وإدراك الشيء، وظَرف من الظروف. فأ[مّا ا]لأوّل فقال الخليل: الأناةُ([2]) الحِلم، والفعل منه تأنَّى وتأَيَّا. وينشد قول الكُمَيت:
قِفْ بالدِّيارِ وُقُوفَ زَائِرْ *** وتَأَنَّ إنّك غَيرُ صَاغِرْ([3])ويروى: "وتأَيَّ" ويقال للتمكُّث في الأمور التأنِّي . وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم للذي تَخَطَّى رقابَ النّاس يوم الجمعة: "رأيتك آذَيْتَ وآنَيْتَ" يعني أخّرتَ المجيءَ وأبطأْت([4])، وقال الحطيئة:
وآنَيْتُ العِشاء إلى سُهَيلٍ *** أو الشِّعْرَى فطال بيَ الأَنَاءُ([5])ويقال من الأنَاة رُجُلٌ أَنِيٌّ ذو أَنَاةٍ. قال:
* واحْلُمْ فذُو الرّأْيِ الأِنيُّ الأحْلَمُ *
وقيل لابنة الخُسّ: هل يُلْقِحُ الثَّنِيّ. قالت: نعم وإلقاحُه أَنِيٌّ. أي بطيّ.
ويقال: فلان خَيْرُهُ أنِيٌّ، أي بطيّ. والأنَا، من الأناة والتُّؤَدة. قال:
* طالَ الأَنَا وزَايَلَ الحَقَّ الأَشَرْ([6]) *
وقالَ:
أَنَاةً وَحِلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضّرَع الغُمْرِ([7])وتقول للرّجل: إنّه لذو أناةٍ، أي لا يَعجَل في الأمور، وهو آنٍ وقورٌ. قال النابغة:
الرِّفْق يُمْنٌ والأَناةُ سَعَادَةٌ *** فاستأْنِ في رفق تلاق نجاحا([8])واستأنيت فلاناً، أي لم أُعْجِلْه. ويقال للمرأة الحليمة المباركة أناةٌ، والجمع أنَوَاتٌ. قال أبو عُبيد: الأَناة: المرأة التي فيها فُتورٌ عند القيام.
وأما الزَّمان فالإنَى والأَنَى، ساعةٌ من ساعات الليل، والجمع آناءٌ، وكلُّ إنىً ساعةٌ. وابنُ الأعرابيّ: يقال أُنيٌّ في الجميع([9]). قال:
يا ليتَ لي مثلَ شَريبي من غَنِي([10])
 وهو شَرِيبُ الصِّدْقِ ضَحّاكُ الأُنِيّ ***
إذ الدّلاء حَملتْهُنّ الدُّلِي
يقول: في أيِّ ساعةٍ جِئتَه وجدتَه يَضحك.
وأمَّا إدراك الشيء*فالإنـى، تقول: انتظرنا إنَى اللَّحم، إي إدراكَه. وتقول: ما أنَى لك ولم يَأْنِ لك، أي لم يَحِنْ. قال الله تعالى: ﴿أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الحديد 16] أي لم يَحِنْ. وآنَ يَئينُ. واستأنَيت الطعامَ، أي انتظرتُ إدراكه. وَ﴿حَمِيمٍ آنٍ﴾ [الرحمن 44] قد انتهى حَرُّه. والفعل أنَى الماءُ المسخَّنُ يأْنِي. و"عَيْنٌ آنِيَةٌ"([11]) قال عباس:
عَلانِيَةً والخيلُ يَغْشَى مُتُونَها *** حَمِيمٌ وآنٍ من دَمِ الجوف ناقِعُ
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال آن يَئين أَيْناً وأنَى لك يأني أَنْياً، أي حان. ويقال: أَتَيْتُ فلانا آيِنَةً بعد آيِنَةٍ، أي أَحياناً بعد أحيان، ويقال تارةً بعد تَارة. وقال الله تعالى: ﴿غَيْرَ نَاظِرِينَ إنَاهُ﴾ [الأحزاب 53].
وأمَّا الظَّرف فالإناء ممدود، من الآنيةِ. والأواني جمع جمعٍ، يُجمَعُ فِعال على أفعِلة.
(أنب) الهمزة والنون والباء، حرفٌ واحد، أنّبْته تأنيباً أي وبَّخته ولمُته. والأُنبوب ما بين كلِّ عُقْدتين. ويزعمون أن الأنَابَ المِسْك([12])، واللهُ أعلمُ بصحّته. وينشدون قولَ الفرزدق:
كأنَّ تريكةً من ماء مُزْنٍ *** ودَارِيَّ الأنَابِ مع المُدامِ([13])(أنت) الهمزة والنون والتاء، شذَّ عن كتاب الخليل في هذا النّسق، وكذلك عن ابن دريد([14]). وقال غيرهما: وهو يأنِت أي يَزْحَرُ([15]). وقالوا أيضاً: المأنُوتُ المعيون. هذا عن أبي حاتم. ويقال المأنوت المُقَدَّر. قال:
* هيهات منها ماؤُها المَأنُوتُ *
(أنث) وأما الهمزة والنون والثاء فقال الخليل وغيره: الأُنثى خلاف الذكر. ويقال سيف [أَنِيثُ([16])] الحديدِ، إذا كانت حديدته أُنثى([17]). والأُنثَيانِ: الخُصيتان. والأُنْثَيانِ أيضاً: الأذُنانِ. قال:
وكنَّا إذا الجَبَّار صَعَّر خــدَّه *** ضربناه تحْتَ الأنْثَيينِ على الكَرْدِ([18])
وأرضٌ أنِيثَةٌ: حسنَة النَّبات.
(أنح) الهمزة والنون والحاء أصلٌ واحدٌ، وهو صوتُ تنحنُح وزَحِير، يقال أنَحَ يأَنَحُ أَنْحاً، إذا تنحنح من مَرضٍ أو بُهْرٍ ولم يَئِنَّ. قال:
ترى الفِئامَ قياماً يأنِحونَ لها *** دَأْبَ المُعضِّلُ إذْ ضاقَتْ مَلاَقِيها
قال أبو عُبيد: وهو صوتٌ مع تنحنُحٍ ومصدره الأُنُوح. والفِئام: الجماعة يَأْنحِون لها، يريد للمنجنيق. قال أبو عمرو: الآنِح على مثل فاعل: الذي إذا سُئِل شيئاً تنحنح مِن بُخْلِه، وهو يأنَح ويأنِح مثل يزْحَِر سواء. والأَنَّاح فَعّال منه. قال:
ليسَ بأنَّاحٍ طويلٍ غُمَرُهْ *** جافٍ عن المولَى بِطِيءٍ نَظَرُه
قال النَّضر: الأَنوح من الرّجال الذي إذا حَمَل حِمْلاً قال: أح أح. قال:
لِهَمُّونَ لا يستطيعُ أَحمالَ مِثْلِهم *** أَنُوحٌ ولا جاذٍ قصيرُ القوائمِ
الجاذي: القصير.
(أنس) الهمزة والنون والسين أصلٌ واحد، وهو ظهورُ الشيء، وكلُّ شيءٍ خالَفَ طريقة التوحُّش. قالوا: الإنْس خلاف الجِنّ، وسُمُّوا لظهورهم. يقال آنسْتُ الشيء إذا رأيتَه. قال الله تعالى: ﴿فَإنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً﴾ [النساء 6]. ويقال: آنَسْتُ الشيءَ إذا سمعتَه. وهذا مستعارٌ من الأوّل. قال الحارث([19]):
آنََستْ نَبأةً وأفزعَها القُـ  *** ـنَّاصُ عَصْراً وقد دَنَا الإمساء
والأَنْس: أنْسُ الإنسانِ بالشيء إذا لم يسْتَوْحِشْ([20]) منه. والعرب تقول: كيف ابن إنْسِك؟ إذا سأله عن نفسه.
ويقال إنسان وإنسانان وأناسيُّ. وإنسان العين: صَبِيّها الذي في السّواد([21]).
(أنض) الهمزة والنون والضاد كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها، يقال لحم أَنِيضٌ، إذا بقي فيه نُهُوءَةٌ، أي لم يَنْضَج. وقال زهير:
يُلَجْلِِجُ مُضْغَةً فيها أَنيضٌ *** أَصَلَّتْ فهي تحتَ الكشحِِ داءُ([22])تقول: آنَضْتُه إيناضاً، وأَنُضَ أناضَةً.
(أنف) الهمزة والنون والفاء أصلان منهما يتفرَّع مسائلُ الباب كلّها: أحدهما أخْذ الشيءِ من أوّلِه، والثاني أَنْف كلِّ ذي أنْف. وقياسه التحديد. فأمّا الأصل الأوّل فقال الخليل: استأنفت كذا، أي رجعتُ إلى أوّله، وائتنفت ائتنافاً. ومؤْتَنَف الأَمْر: ما يُبْتَدَأُ فيه. ومن هذا الباب قولهم: فعل كذا آنِفاً، كأنّه ابتداؤه. وقال الله تعالى: *﴿قَالُوا لِلَّذينَ أُوتُوا العِلْمَ ماذا قَالَ آنِفاً﴾ [محمد 16].
والأصل الثاني الأنف، معروف، والعدد آنُفٌ([23])، والجَمْع أُنُوفٌ. وبعيرٌ مأنوفٌ يساق بأنفه، لأنه إذا عَقَره الخِشاشُ انقاد. وبعير أَنِفٌ وآنِفٌ مقصور ممدود. ومنه الحديث: "المسلمون هَيِّنُون لَيِّنون، كالجمل الأَنِف، إنْ قِيدَ انْقَاد، وإن أُنِيخ اسْتَنَاخ"([24]). ورجل أُنافِيٌّ عظيم الأنف. وأَنَفْتُ الرَّجلَ: ضربْتُ أنْفَه. وامرأةٌ أَنوفٌ طيّبة ريح الأنْف. فأما قولهم: أَنِفَ مِن كذا، فهو من الأنْف أيضاً، وهو كقولهم للمتكبِّر: "ورِمَ أنفُهُ". ذكر الأَنْف دون سائر الجسد لأنه يقال شمَخ بأَنْفه، يريد رفع رأسه كِبْرا، وهذا يكون من الغَضَب. قال:
* ولا يُهاجُ إذا ما أَنْفُه وَرِما *
أي لا يُكلَّم عند الغضَب. ويقال: "وجَعُهُ حيثُ لا يضَعُ الرّاقي([25]) أَنْفَه". يضرَب لما لا دواءَ لـه. قال أبو عبيدة: بنو أنف النَّاقة بنو جعفر بن قُريع بن عَوف بن كعب بن سعد، يقال إنهم نَحَروا جَزُوراً كانوا غنِموها في بعض غَزَواتهم، وقد تخلف جعفر بن قُريع، فجاءَ ولم يبقَ من النّاقة إلا الأنف فذهب به، فسمّوه به. هذا قول أبي عُبيدة. وقال الكَلْبيّ: سُمُّوا بذلك لأن قُريع بنَ عوفٍ نَحَر جزوراً وكان لـه أربعُ نسوة، فبعث إليهنّ بلحمٍ خلا أمَّ جعفرٍ، فقالتْ أمُّ جعفر: اذهَبْ واطلُبْ من أبيك لحما. فجاء ولم يبق إلا الأنف فأخذهُ فلزِمَه وهُجِيَ به. ولم يزالوا يُسَبُّون بذلك، إلى أن قال الحطيئة:
قومٌ هم الأنفُ والأذنابُ غيرهمُ *** ومن يُسَوِّي بأَنفِ النّاقةِ الذّنَبا
فصار بذلك مدحاً لهم. وتقول العرب: فلان أَنْفِي، أي عِزِّي ومَفْخَرِي. قال شاعر:
* وأَنْفِي في المَقامَة وافتخارِي *
قال الخليل: أنْف اللِّحية طرَفُها، وأنف كلّ شيءٍ أوّله. قال:
* وقد أخَذَتْ مِن أَنْفِ لحيتَك اليدُ([26]) *
وأنف الجبَل: أوّلُه وما بدا لك منه. قال :
خذا أنْفَ هَرْشَى أَوْ قَفَاها فإنّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى لهنَّ طريقُ([27])قال يعقوب: أنف البرد: أشدُّه. وجاء يعدُو أَنْفَ الشدّ، أي أشدّه. وأنف الأرض: ما استقبل الأرضَ من الجَلَد والضّواحي. ورجل مِئنافٌ: يسير في أنْف النهار. وخَمْرَةٌ أُنُفٌ أَوّلُ ما يَخرج منها. قال:
أُنُفٍ كَلَوْنِ دمِ الغَزالِ مُعَتَّقٍ *** من خَمْرِ عانَةَ أو كُرُوم شِبَامِ([28])وجارية أُنُفٌ مُؤتَنِفَة([29]) الشّباب. قال ابنُ الأعرابي: أَنَّفت السِّراج إذا أحْدَدتَ طرفَه وسوَّيته، ومنه يقال في مدح الفَرس: "أُنِّفَ تأنيف السَّيْر" أي قُدَّ وسُوِّي كما يسوَّى السَّيْر. قال الأصمعيّ: سنانٌ مؤنَّف أي محدَّد. قال:
بكُلِّ هَتُوفٍ عَجْسُها رَضَوِيّةٍ *** وسهمٍ كسَيْف الحميريِّ المؤنَّفِ
والتأنيف في العُرقوب: التَّحديد، ويُستَحبُّ ذلك من الفرس.
(أنق) الهمزة والنون والقاف يدلّ على أصلٍ واحد، وهو المُعْجِبُ والإعجاب. قال الخليل: الأَنَق الإعجاب بالشَّيء، تقول أَنِقْت به، وأنا آنَقُ به أَنَقَاً، [وأنا به أَنِقٌ([30])] أي مُعْجَبٌ. وآنَقَني يُونِقُني إيناقاً. قال:
إذا بَرزَتْ مِنْ بَيتها راق عَيْنَها *** مُعَوَِّذُهُ وآنَقَتْها العَقائِقُ([31])وشيءٌ أنيقٌ ونباتٌ أَنيق. وقال في الأَنِقِ:
* لا أَمِنٌ جَليسُهُ ولا أَنِقْ([32]) *
أبو عمرو: أَنِقْتُ الشيءَ آنَقُه أي أَحبَبْتُه، وتأَنّقْتُ المكانَ أَحبَبْته. عن الفَرّاء. وقال الشّيبانيّ: هو يتأنَّق في الأَنَق، والأَنَقُ من الكلأ وغيرهِ، وذلك أن ينتقي أفضلَه. قال:
* جاء بنُو عَمِّك رُوَّادُ الأَنَقْ([33]) *
وقد شذّت عن هذا الأصل كلمةٌ واحدة: الأَنُوقُ، وهي الرّخَمَة. وفي المثل: "طلَبَ بَيْضَ الأَنوق". ويقال إنّها لا تبيض ويقال بَلْ لا يُقدَر لها على بيض. وقال:
طلبَ الأبلقَ العقوقَ فلمّا *** لمْ ينَلْهُ أرادَ بيضَ الأَنُوقِ([34])(أنك) الهمزة والنون والكاف ليس فيه أصلٌ، غير أنّه قد ذُكِر الآنُك. ويقال هو خالص الرصاص، ويقال بل جنسٌ منه.

--------------ــــ
([1]) في الأصل: "والحلم وغيره".
([2]) في الأصل: "الأناءة".
([3]) في الأصل: "صاعر" صوابه من اللسان (18: 67) حيث أنشده برواية: "وتأي" وانظر بعض أبيات القصيدة في الأغاني (15: 111، 113، 114) في ترجمة الكميت ابن زيد.
([4]) و"آذيت" أي آذيت الناس بتخطيك.
([5]) ديوانه ص25 واللسان (18: 51). وفيه (18: 52): "ورواه أبو سعيد: وأنيت، بتشديد النون".
([6]) البيت للعجاج في ديوانه ص16 واللسان (18: 52).
([7]) البيت لابن الذئبة الثقفي، كما في أمالي ثعلب ص173، وشرح شواهد المغني للسيوطي 264 وتنبيه البكري على القالي 24. ونسب إلى عامر بن مجنون الجرمي في حماسة البحتري 104 وإلى وعلة بن الحارث الجرمي في المؤتلف 196 وإلى الأجرد الثقفي في الشعراء 172. وانظر الكامل 155 ليبسك، ويروى: "فما أنا بالواني".
([8]) البيت لم يرد في ديوان النابغة، وصدره بدون نسبة في اللسان (18: 51).
([9]) أي في الجمع، ويقال في جمعه "آناء" أيضاً، كما سبق.
([10]) هم غني بن أعصر بن سعد بن قيس بن عيلان. انظر المعارف 36 والاشتقاق 164. وفي اللسان (18: 52): "من نمي"، ولم أجده في قبائلهم.
([11]) هي في قوله تعالى: {تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ[الغاشية 5].
([12]) في اللسان أنه ضرب من العطر يضاهي المسك.
([13]) روايته في الديوان 836:  * وداري الذكي مع المدام *
([14]) كذا، ولعله ساقط من نسخته. انظر الجمهرة (3: 269).
([15]) ذكر في اللسان أن الأنيت الأنين. وفي الجمهرة: "وهو أشد من الأنين".
([16]) تكملة يقتضيها السياق.
([17]) أي لينة. ويقابله السيف الذكير، وهو الصلب الحديدة.
([18]) الكرد: العنق. والبيت للفرزدق في ديوانه 210 واللسان (2: 417). ونحوه قول ذي الرمة:
وكنا إذا القيسي نب عتوده *** ضربناه فوق الأنثيين على الكرد
          ويختلف الرواة في بيت الفرزدق فيروونه أيضاً: " إذا القيسي نب عتوده".
([19]) هو الحارث بن حلزة اليشكري. والبيت في معلقته. وفي الأصل: "الحراث" محرف.
([20]) في الأصل: "يتوحش".
([21]) في اللسان (19: 183-184): "والصبي ناظر العين، وعزاه كراع إلى العامة". "ابن إنسك" ضبط في المخصص (13: 200): "ابن إنسك وابن أنسك".
([22]) وكذا ورد إنشاده في اللسان (لجج، أنض)، وصواب الرواية: "تلجلج" بالخطاب. انظر ديوان زهير 82. وبعد البيت:
غصصت بنيئها فبشمت عنها *** وعندك لو أردت لها دواء
([23]) يراد بهذا التعبير أقل الجمع، وهو ما يسمونه "جمع القلة". وصيغته أفعلة وأفعل وفعلة وأفعال. وهو يطلق على الثلاثة إلى العشرة، وسائر الصيغ للعشرة فما فوقها. انظر اللسان (أهن س2) وما سيأتي هنا في مادة (أهن) ص151.
([24]) في اللسان (10: 355): "وإن أنيخ على صخرة استناخ".
([25]) في الأصل: "الرامي" محرفة.
([26]) هو لأبي خراش الهذلي. انظر اللسان (10: 356). وصدره .
* تخاصم قوماً لا تلقى جوابهم *
([27]) هرشى: ثنية في طريق مكة. ويروى: "خذي أنف هرشى". ويروى: "خذا جنب هرشى". انظر المقاييس واللسان (هرش). ولم أجد للبيت نسبة.
([28]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 162. وعانة وشبام: موضعان.
([29]) في الأصل: "مؤتنف".
([30]) تكملة يقتضيها السياق. انظر أول المادة في اللسان.
([31]) البيت لكثير عزة، كما في اللسان (5: 34/12: 127). وما سيأتي في (عوذ) ومعوذ النبت، بتشديد الواو المكسورة أو المفتوحة، وهو ما ينبت في أصل شجرة أو حجر يستره. وفي الأصل: "معوذها" صوابه من اللسان. يقول: إذا خرجت من بينها راقها معوذ النبت حول بيتها. ورواية اللسان في الموضعين: "وأعجبتها" موضع "وآنقتها".
([32]) من رجز للقلاخ بن حزن المنقري يهجو به الجليد الكلابي. انظر اللسان (12: 11) وقد صحف في (12: 264) بالشماخ. ويقال أمن وآمن وأمين بمعنى.
([33]) الرجز في اللسان (11: 29).
([34]) انظر حواشي الحيوان (3: 522) والشريشي (2: 204) والإصابة 1098 من قسم النساء.
ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** و**النون** وما بعدهما في الثلاثي)

(**أني**) **الهمزة** ve**النون** ve onlardan sonra gelen, illetli olandandır; onun dört aslı vardır: yavaşlık ve ona benzeyen, **الحِلم** ve başkası gibi; ve zamandan bir saat; ve şeyin idraki; ve zarf türlerinden bir zarf. Birincisine gelince, **الخليل** dedi: **الأناةُ** **الحِلم**dir; ondan fiil **تأنَّى** ve **تأَيَّا**’dır. **الكُمَيت**’in sözünü okur:
قِفْ بالدِّيارِ وُقُوفَ زَائِرْ *** وتَأَنَّ إنّك غَيرُ صَاغِرْ
Ve “**وتأَيَّ**” diye rivayet olunur. Ve işlerde beklemeye **التأنِّي** denir. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, cuma günü insanların boyunlarını aşan kimseye dedi: “رأيتك آذَيْتَ وآنَيْتَ” yani gelişi geciktirdin ve yavaşladın, dedi. Ve **الحطيئة** dedi:
وآنَيْتُ العِشاء إلى سُهَيلٍ *** أو الشِّعْرَى فطال بيَ الأَنَاءُ
Ve **الأنَاة**’den: **رُجُلٌ أَنِيٌّ** **ذو أَنَاةٍ** denir. Dedi:
* واحْلُمْ فذُو الرّأْيِ الأِنيُّ الأحْلَمُ *
Ve **ابنة الخُسّ**’a denildi: **الثَّنِيّ** dölletir mi? Dedi: evet; onun dölletmesi **أَنِيٌّ**’dir; yani yavaştır.
Ve denir: falanın hayrı **أنِيٌّ**’dir; yani yavaştır. Ve **الأنَا**، **الأناة** ve **التُّؤَدة**’dendir. Dedi:
* طالَ الأَنَا وزَايَلَ الحَقَّ الأَشَرْ *
Ve dedi:
أَنَاةً وَحِلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضّرَع الغُمْرِ
Ve erkeğe dersin: o **ذو أناةٍ**’dır; yani işlerde acele etmez; ve o **آنٍ** vakurdur. **النابغة** dedi:
الرِّفْق يُمْنٌ والأَناةُ سَعَادَةٌ *** فاستأْنِ في رفق تلاق نجاحا
Ve **استأنيت** falanı; yani onu acele ettirmedim. Ve akıllı, mübarek kadına **أناةٌ** denir; çoğulu **أنَوَاتٌ**’tır. **أبو عُبيد** dedi: **الأَناة**: kalkarken onda bir gevşeklik bulunan kadındır.

Zamana gelince: **الإنَى** ve **الأَنَى** gecenin saatlerinden bir saattir; çoğulu **آناءٌ**’dır; her **إنىً** bir saattir. Ve **ابنُ الأعرابيّ**: hepsinde **أُنيٌّ** denir. Dedi:
يا ليتَ لي مثلَ شَريبي من غَنِي
 وهو شَرِيبُ الصِّدْقِ ضَحّاكُ الأُنِيّ ***
إذ الدّلاء حَملتْهُنّ الدُّلِي
Der ki: hangi saatte ona gelsen onu güler bulursun.

Şeyin idrakine gelince: **الإنـى**’dır; dersin: eti **إنَى**’sını bekledik; yani idrakini. Ve dersin: sana olmadı ve sana olmadı: **ما أنَى لك ولم يَأْنِ لك**; yani vakti gelmedi. Allah تعالى dedi: ﴿أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الحديد 16] yani vakti gelmedi. Ve **آنَ يَئينُ**. Ve **استأنَيت** yemeği; yani onun idrakini bekledim. Ve ﴿حَمِيمٍ آنٍ﴾ [الرحمن 44]: onun harareti sona ermiştir. Ve fiil: ısıtılmış su **أنَى** olur, **يأْنِي**. Ve “**عَيْنٌ آنِيَةٌ**” dedi **عباس**:
عَلانِيَةً والخيلُ يَغْشَى مُتُونَها *** حَمِيمٌ وآنٍ من دَمِ الجوف ناقِعُ
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: **آن يَئين** **أَيْناً** ve **أنَى لك يأني أَنْياً** denir; yani vakti geldi. Ve denir: falana **آيِنَةً** sonra **آيِنَةٍ** geldim; yani bazen sonra bazen; ve denir: bir kere sonra bir kere. Ve Allah تعالى dedi: ﴿غَيْرَ نَاظِرِينَ إنَاهُ﴾ [الأحزاب 53].

Zarfa gelince: **الإناء** uzatılmıştır; **الآنيةِ**’dendir. Ve **الأواني** cem‘in cem‘idir; **فِعال** **أفعِلة** üzerine cem‘ olunur.

(**أنب**) **الهمزة** ve**النون** ve**الباء**; tek bir harftir: onu **أنّبْته تأنيباً**; yani onu azarladım ve kınadım. Ve **الأُنبوب** her iki boğum arasındadır. Ve zannederler ki **الأنَابَ** **المِسْك**’tir; Allah onun sıhhatini daha iyi bilir. Ve **الفرزدق**’ın sözünü okurlar:
كأنَّ تريكةً من ماء مُزْنٍ *** ودَارِيَّ الأنَابِ مع المُدامِ

(**أنت**) **الهمزة** ve**النون** ve**التاء**; bu dizilişte **الخليل**’in kitabından şâz oldu; **ابن دريد**’den de böyledir. Başkaları dedi: ve o **يأنِت**; yani **يَزْحَرُ**. Ve ayrıca dediler: **المأنُوتُ** **المعيون**dur. Bu, **أبي حاتم**’dandır. Ve denir: **المأنوت** **المُقَدَّر**’dir. Dedi:
* هيهات منها ماؤُها المَأنُوتُ *

(**أنث**) **الهمزة** ve**النون** ve**الثاء**’a gelince, **الخليل** ve başkası dedi: **الأُنثى** **الذكر**’in zıddıdır. Ve denir: demirin **سيف أَنِيثُ**’i; demir ucu **أُنثى** olduğu zaman. Ve **الأُنثَيانِ**: iki husyedir. Ve **الأُنْثَيانِ** ayrıca: iki kulaktır. Dedi:
وكنَّا إذا الجَبَّار صَعَّر خــدَّه *** ضربناه تحْتَ الأنْثَيينِ على الكَرْدِ
Ve **أرضٌ أنِيثَةٌ**: bitkisi güzel.

(**أنح**) **الهمزة** ve**النون** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da boğaz temizleme ve homurtu sesidir. Denir: **أنَحَ يأَنَحُ أَنْحاً**; hastalıktan yahut nefes darlığından boğazını temizlediğinde ve inlemediğinde. Dedi:
ترى الفِئامَ قياماً يأنِحونَ لها *** دَأْبَ المُعضِّلُ إذْ ضاقَتْ مَلاَقِيها
**أبو عُبيد** dedi: o, boğaz temizleme ile birlikte bir sestir; masdarı **الأُنُوح**’tur. Ve **الفِئام**: topluluktur; ona **يَأْنحِون**; mancınık için ister. **أبو عمرو** dedi: **الآنِح** مثل **فاعل** üzere: bir şey sorulduğunda cimriliğinden boğazını temizleyen; ve o **يأنَح** ve **يأنِح** tıpkı **يزْحَِر** gibi, eşittir. Ve **الأَنَّاح** ondan **فَعّال**’dır. Dedi:
ليسَ بأنَّاحٍ طويلٍ غُمَرُهْ *** جافٍ عن المولَى بِطِيءٍ نَظَرُه
**النَّضر** dedi: erkeklerden **الأَنوح**: bir yük yüklendiğinde “أح أح” diyen kimsedir. Dedi:
لِهَمُّونَ لا يستطيعُ أَحمالَ مِثْلِهم *** أَنُوحٌ ولا جاذٍ قصيرُ القوائمِ
**الجاذي**: kısa.

(**أنس**) **الهمزة** ve**النون** ve**السين** tek bir asıldır; o, şeyin görünmesidir; ve her şey ki vahşileşme yoluna muhalefet etti. Dediler: **الإنْس** **الجِنّ**’in zıddıdır; görünmelerinden dolayı adlandırıldılar. Denir: **آنسْتُ** şeyi; onu gördüğümde. Allah تعالى dedi: ﴿فَإنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً﴾ [النساء 6]. Ve denir: **آنَسْتُ** şeyi; onu işittiğimde. Bu, birinciden ödünçtür. **الحارث** dedi:
آنََستْ نَبأةً وأفزعَها القُـ  *** ـنَّاصُ عَصْراً وقد دَنَا الإمساء
Ve **الأَنْس**: insanın şeyle **أنْسُ**’ü; ondan ürkmediğinde. Ve Araplar der: **كيف ابن إنْسِك؟**; kendisi hakkında sorduğunda.
Ve **إنسان** ve **إنسانان** ve **أناسيُّ** denir. Ve **إنسان العين**: karalığın içindeki onun çocuğu.

(**أنض**) **الهمزة** ve**النون** ve**الضاد** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. Denir: **لحم أَنِيضٌ**; onda **نُهُوءَةٌ** kaldığında; yani pişmedi. **زهير** dedi:
يُلَجْلِِجُ مُضْغَةً فيها أَنيضٌ *** أَصَلَّتْ فهي تحتَ الكشحِِ داءُ
Dersin: onu **آنَضْتُه إيناضاً**; ve **أَنُضَ أناضَةً**.

(**أنف**) **الهمزة** ve**النون** ve**الفاء** iki asıldır; onlardan babın meselelerinin hepsi dallanır: birincisi şeyin başından alınması; ikincisi her burun sahibinin **أَنْف**’i. Kıyası sivriltmedir. Birinci asla gelince, **الخليل** dedi: **استأنفت** şunu; yani onun başına döndüm; ve **ائتنفت ائتنافاً**. Ve **مؤْتَنَف الأَمْر**: onda başlanılan şeydir. Ve bu babdandır onların sözü: **فعل كذا آنِفاً**; sanki onun başlangıcıdır. Ve Allah تعالى dedi: ﴿قَالُوا لِلَّذينَ أُوتُوا العِلْمَ ماذا قَالَ آنِفاً﴾ [محمد 16].
İkinci asıl: **الأنف**; bilinen. Ve sayı: **آنُفٌ**; cem‘i **أُنُوفٌ**. Ve **بعيرٌ مأنوفٌ**: burnundan sevk olunur; çünkü **الخِشاشُ** onu yaraladığında boyun eğer. Ve **بعير أَنِفٌ** ve **آنِفٌ**; kısaltılmış, uzatılmış. Ve ondandır hadis: “المسلمون هَيِّنُون لَيِّنون، كالجمل الأَنِف، إنْ قِيدَ انْقَاد، وإن أُنِيخ اسْتَنَاخ”. Ve **رجل أُنافِيٌّ**: büyük burunlu. Ve **أَنَفْتُ الرَّجلَ**: onun burnuna vurdum. Ve **امرأةٌ أَنوفٌ**: burun kokusu hoş. Onların sözü: **أَنِفَ مِن كذا**’ya gelince, o da **الأنْف**’tendir; ve o, kibirliye onların sözü gibidir: “ورِمَ أنفُهُ”. Burnu, bedenin diğer kısımları dışında zikretti; çünkü “**شمَخ بأَنْفه**” denir; başını kibirle kaldırmayı ister; bu öfkeden olur. Dedi:
* ولا يُهاجُ إذا ما أَنْفُه وَرِما *
Yani öfke anında onunla konuşulmaz. Ve denir: “**وجَعُهُ حيثُ لا يضَعُ الرّاقي أَنْفَه**”. Devâsı olmayan şeye darb-ı meseldir. **أبو عبيدة** dedi: **بنو أنف النَّاقة**: **بنو جعفر بن قُريع بن عَوف بن كعب بن سعد**’dır; denir ki onlar bazı gazvelerinde ganimet aldıkları bir deveyi boğazladılar; **جعفر بن قُريع** geri kalmıştı; geldi ve deveden burundan başka bir şey kalmamıştı; onu götürdü; onunla onları adlandırdılar. Bu, **أبي عُبيدة**’nin sözüdür. Ve **الكَلْبيّ** dedi: bununla adlandırıldılar; çünkü **قُريع بنَ عوفٍ** bir deve boğazladı ve onun dört karısı vardı; onlara et gönderdi, **أمَّ جعفرٍ** hariç; **أمُّ جعفر** dedi: git ve babandan et iste. Geldi ve burundan başka kalmamıştı; onu aldı; ona yapıştı ve onunla hicvedildi. **الحطيئة** şunu söyleyinceye kadar bununla sövülürlerdi:
قومٌ هم الأنفُ والأذنابُ غيرهمُ *** ومن يُسَوِّي بأَنفِ النّاقةِ الذّنَبا
Böylece onlar için medih oldu. Ve Araplar der: falan **أَنْفِي**’dir; yani izzetim ve övüncümdür. Bir şair dedi:
* وأَنْفِي في المَقامَة وافتخارِي *
**الخليل** dedi: **أنْف اللِّحية** onun ucudur; ve her şeyin **أنف**’i onun başıdır. Dedi:
* وقد أخَذَتْ مِن أَنْفِ لحيتَك اليدُ *
Ve **أنف الجبَل**: onun başı ve ondan sana görünen. Dedi:
خذا أنْفَ هَرْشَى أَوْ قَفَاها فإنّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى لهنَّ طريقُ
**يعقوب** dedi: **أنف البرد**: onun en şiddetlisidir. Ve **أَنْفَ الشدّ** koşarak geldi; yani onun en şiddetlisi. Ve **أنف الأرض**: yerin sertlik ve dış kenarlardan yere karşı duran kısmı. Ve **رجل مِئنافٌ**: gündüzün başında yürür. Ve **خَمْرَةٌ أُنُفٌ**: ondan çıkan ilk şey. Dedi:
أُنُفٍ كَلَوْنِ دمِ الغَزالِ مُعَتَّقٍ *** من خَمْرِ عانَةَ أو كُرُوم شِبَامِ
Ve **جارية أُنُفٌ مُؤتَنِفَة** **الشّباب**: gençliğin başlangıcında. **ابنُ الأعرابي** dedi: **أَنَّفت السِّراج**; ucunu sivriltip düzelttiğinde. Ve ondan, atı övmede denir: “**أُنِّفَ تأنيف السَّيْر**” yani kayışın düzeltildiği gibi kesilip düzeltildi. **الأصمعيّ** dedi: **سنانٌ مؤنَّف** yani sivriltilmiş. Dedi:
بكُلِّ هَتُوفٍ عَجْسُها رَضَوِيّةٍ *** وسهمٍ كسَيْف الحميريِّ المؤنَّفِ
Ve **التأنيف** **العُرقوب**’da: sivriltmedir; bu attan sevilir.

(**أنق**) **الهمزة** ve**النون** ve**القاف** tek bir asla delalet eder; o da beğendiren ve beğenmedir. **الخليل** dedi: **الأَنَق** şeyle beğenmedir; dersin: onunla **أَنِقْت**; ve ben onunla **أنا آنَقُ** **أَنَقَاً**; ve ben onunla **أَنِقٌ**; yani beğenenim. Ve **آنَقَني يُونِقُني إيناقاً**. Dedi:
إذا بَرزَتْ مِنْ بَيتها راق عَيْنَها *** مُعَوَِّذُهُ وآنَقَتْها العَقائِقُ
Ve bir şey **أنيقٌ** ve bir bitki **أَنيق**. Ve **الأَنِقِ** hakkında dedi:
* لا أَمِنٌ جَليسُهُ ولا أَنِقْ *
**أبو عمرو**: **أَنِقْتُ** şeyi, **آنَقُه**; yani onu sevdim. Ve **تأَنّقْتُ** mekânı; onu sevdim. **الفَرّاء**’dan. Ve **الشّيبانيّ** dedi: o, **الأَنَق** içinde **يتأنَّق** eder; ve **الأَنَقُ** otlaktan ve başkasındandır; bu, onun en iyisini seçmesidir. Dedi:
* جاء بنُو عَمِّك رُوَّادُ الأَنَقْ *
Ve bu asıldan bir tek kelime şâz oldu: **الأَنُوقُ**; o, akbabamsı kuştur. Ve meselde: “**طلَبَ بَيْضَ الأَنوق**”. Ve denir: o yumurtlamaz; ve denir: bilakis onun yumurtasına güç yetirilmez. Ve dedi:
طلبَ الأبلقَ العقوقَ فلمّا *** لمْ ينَلْهُ أرادَ بيضَ الأَنُوقِ

(**أنك**) **الهمزة** ve**النون** ve**الكاف**’ta bir asıl yoktur; ancak şimdi **الآنُك** zikredilmiştir. Ve denir: o, kurşunun hâlisidir; ve denir: bilakis ondan bir cinstir.

([1]) Asılda: "ve **الحلم** ve başkası".

([2]) Asılda: "**الأناءة**".

([3]) Asılda: "**صاعر**"; doğrusu Lisân’dan (18: 67); orada onu şu rivayetle okumuştur: "**وتأي**". Kümeyt b. Zeyd tercümesinde Ağânî’de (15: 111, 113, 114) kasidenin bazı beyitlerine bak.

([4]) Ve "**آذيت**" yani: aşmanla insanlara eziyet ettin.

([5]) Dîvânı s.25 ve Lisân (18: 51). Orada (18: 52): "Ebû Saîd rivayet etti: **وأنيت**; **النون**’u şeddeli olarak".

([6]) Beyit, A‘câc’ındır; dîvânında s.16 ve Lisân (18: 52).

([7]) Beyit, İbnü’z-Zi’be es-Sekafî’nindir; Sa‘leb’in Emâlî’sinde s.173, Süyûtî’nin Şerhu Şevâhidi’l-Muğnî’sinde 264 ve Bekrî’nin Kâlî üzerine Tenbîh’inde 24’te olduğu üzere. Buhturî Hamâse’sinde 104’te Âmir b. Mecnûn el-Cermî’ye, el-Mu’telef’te 196’da Va‘le b. el-Hâris el-Cermî’ye ve eş-Şu‘arâ’da 172’de el-Ecred es-Sekafî’ye nispet edildi. Kâmil 155 (Lyall) ’e bak; şöyle de rivayet edilir: "**فما أنا بالواني**".

([8]) Beyit, Nâbiga’nın dîvânında gelmemiştir; صدر’ı nispet olmaksızın Lisân’da (18: 51)’dedir.

([9]) Yani cem‘de; cem‘inde "**آناء**" da denir, daha önce geçtiği gibi.

([10]) Onlar, Ganî b. A‘sur b. Sa‘d b. Kays b. ‘Aylân’dır. el-Me‘ârif 36 ve el-İştiḳāḳ 164’e bak. Lisân’da (18: 52): "min **نمي**"; onu kabilelerinde bulmadım.

([11]) O, Yüce Allah’ın şu sözündedir: ﴿تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ﴾ [el-Ğâşiye 5].

([12]) Lisân’da: misk’e benzer bir tür koku olduğu.

([13]) Dîvân’da 836’daki rivayeti:
* **وداري الذكي مع المدام** *

([14]) Böyle; belki nüshasından düşmüştür. el-Cemhere (3: 269)’a bak.

([15]) Lisân’da, **الأنيت**’in **الأنين** olduğu zikredildi. el-Cemhere’de: "ve o, **الأنين**’den daha şiddetlidir".

([16]) Siyakın gerektirdiği tekmile.

([17]) Yani yumuşak. Ona karşılık **السيف الذكير** vardır; o, demiri sert olandır.

([18]) **الكرد**: boyun. Beyit, Ferazdak’ındır; dîvânında 210 ve Lisân (2: 417). Benzeri, Zü’r-Rumme’nin sözü:
وكنا إذا القيسي نب عتوده *** ضربناه فوق الأنثيين على الكرد
Râvîler Ferazdak’ın beytinde ihtilaf eder; onu şöyle de rivayet ederler: "**إذا القيسي نب عتوده**".

([19]) O, el-Hâris b. Ḥillize el-Yeşkürî’dir. Beyit, mu‘allaḳasında. Asılda: "**الحراث**" tahrif edilmiştir.

([20]) Asılda: "**يتوحش**".

([21]) Lisân’da (19: 183-184): "**والصبي ناظر العين**; ve onu Kurâ‘, âmme’ye nispet etti." "**ابن إنسك**" el-Muḫaṣṣaṣ’ta (13: 200) ضبط edildi: "**ابن إنسك وابن أنسك**".

([22]) Lisân’da (**لجج**، **أنض**) onu okunuşu böyle gelmiştir; rivayetin doğrusu: "**تلجلج**" hitapla. Züheyr dîvânı 82’ye bak. Beyitten sonra:
غصصت بنيئها فبشمت عنها *** وعندك لو أردت لها دواء

([23]) Bu ifadeyle, cem‘in en azı kastedilir; ona "**جمع القلة**" derler. Kalıbı: **أفعلة** ve **أفعل** ve **فعلة** ve **أفعال**. Üçten ona kadar olana ıtlak olunur; diğer kalıplar on ve üstü içindir. Lisân (**أهن** س2)’ye ve burada (أهن) maddesinde s.151’de gelecek olana bak.

([24]) Lisân’da (10: 355): "ve eğer bir kaya üzerine **أنيخ** edilirse, **استناخ** eder".

([25]) Asılda: "**الرامي**" tahrif edilmiştir.

([26]) O, Ebû Ḫırâş el-Hüzelî’nindir. Lisân (10: 356)’ya bak. Ve صدر’ı:
* تخاصم قوماً لا تلقى جوابهم *

([27]) **هرشى**: Mekke yolunda bir geçit. "**خذي أنف هرشى**" diye rivayet edilir. "**خذا جنب هرشى**" diye rivayet edilir. el-Maḳāyîs ve Lisân (**هرش**)’e bak. Beyte bir nispet bulmadım.

([28]) Beyit, İmruü’l-Kays’ındır; dîvânında 162. Ve **عانة** ile **شبام**: iki yerdir.

([29]) Asılda: "**مؤتنف**".

([30]) Siyakın gerektirdiği tekmile. Lisân’da maddenin başına bak.

([31]) Beyit, Kesîr ‘Azze’nindir; Lisân’da (5: 34/12: 127) olduğu üzere. Ve (عوذ)’da gelecek olan; ve **معوذ النبت**, kırık veya açık **الواو**’u şeddeli olarak; o, bir ağacın veya taşın dibinde biten, onu örten şeydir. Asılda: "**معوذها**"; doğrusu Lisân’dandır. Der ki: Arasından çıktığında, evinin çevresindeki **معوذ النبت** onu hoşuna giderdi. Lisân’ın iki yerdeki rivayeti: "**وأعجبتها**", "**وآنقتها**" yerinde.

([32]) el-Ḳallâḫ b. Ḥazn el-Minḳarî’nin recezindendir; onunla el-Celîd el-Kilâbî’yi hicveder. Lisân (12: 11)’e bak; (12: 264)’te eş-Şemmâḫ ile tashîf edilmiştir. Ve **أمن** ve **آمن** ve **أمين** aynı mânâda denir.

([33]) Recez, Lisân’da (11: 29).

([34]) el-Ḥayavân hâşiyelerine (3: 522), eş-Şirîşî’ye (2: 204) ve en-Nisâ kısmından el-İṣâbe 1098’e bak.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الأنثى: خلاف الذكر، ويقالان في الأصل اعتبارا بالفرجين، قال عز وجل: ﴿ومن يعمل من الصالحات من ذكر أو أنثى﴾ [النساء/124]، ولما كان الأنثى في جميع الحيوان تضعف عن الذكر اعتبر فيها الضعف، فقيل لما يضعف عمله: أنثى، ومنه قيل: حديد أنيث (انظر: المجمل 1/104؛ واللسان (أنث) 2/113)، قال الشاعر:
*عندي ** جرازا لا أفل ولا أنيث *
(البيت لصخر الغي الهذلي وشطره الأول
*فيعلمه بأن العقل عندي*
وهو في ديوان الهذليين 2/223؛ واللسان (أنث)، والبحر المحيط 3/352)
وقيل: أرض أنيث: سهل، اعتبارا بالسهولة التي في الأنثى، أو يقال ذلك اعتبار بجودة إنباتها تشبيها بالأنثى، ولذا قال: أرض حرة وولودة.
ولما شبه في حكم اللفظ بعض الأشياء بالذكر فذكر أحكامه، وبعضها بالأنثى فأنث أحكامها، نحو: اليد والأذن، والخصية، سميت الخصية لتأنيث لفظ الأنثيين، وكذلك الأذن. قال الشاعر:
*ضربناه تحت الأنثيين على الكرد*
(هذا عجز بيت للفرزدق، وشطره:
*وكنا إذا القيسي نب عوده*
وهو في ديوانه 160؛ والحجة في القراءات للفارسي 2/56؛ والمحكم 6/465)
وقال آخر:
*وما ذكر وإن يسمن فأنثى*
(الشطر لم أجد قائله، وعجزه: شديد الأزم ليس له ضروس وهو في اللسان والصحاح (ضرس) ؛ والتكملة للفارسي ص 364؛ والاقتضاب ص 418؛ وحياة الحيوان للدميري 1/338؛ والمسائل البصريات 1/381 ويروي [يكبر] بدل [يسمن] ) يعني: القراد؛ فإنه يقال له إذا كبر: حلمه، فيؤنث (قال الأصمعي: يقال للقراد أول ما يكون صغيرا قمقامة، ثم يصير حمنانة ثم يصير قرادا ثم يصير حلما).
وقوله تعالى: ﴿إن يدعون من دونه إلا إناثا﴾ [النساء/117] فمن المفسرين من اعتبر حكم اللفظ فقال: لما كانت أسماء معبوداتهم مؤنثة نحو: ﴿اللات والعزى *** ومناة الثالثة﴾ [النجم/19 - 20] قال ذلك:
ومنهم - وهو أصح - من اعتبر حكم المعنى، وقال: المنفعل يقال له: أنيث، ومنه قيل للحديد اللين: أنيث، فقال: ولما كانت الموجودات بإضافة بعضها إلى بعض ثلاثة أضرب:
- فاعلا غير منفعل، وذلك هو الباري عز وجل فقط.
- ومنفعلا غير فاعل، وذلك هو الجمادات.
- ومنفعلا من وجه كالملائكة والإنس والجن، وهم بالإضافة إلى الله تعالى منفعلة، وبالإضافة إلى مصنوعاتهم فاعلة، ولما كانت معبوداتهم من جملة الجمادات التي هي منفعلة غير فاعلة سماها الله تعالى أنثى وبكتهم بها، ونبههم على جهلهم في اعتقاداتهم فيها أنها آلهة، مع أنها لا تعقل ولا تسمع ولا تبصر، بل لا تفعل فعلا بوجه، وعلى هذا قول إبراهيم عليه الصلاة والسلام: ﴿يا أبت لم تعبد ما لا يسمع ولا يبصر ولا يغني عنك شيئا﴾ [مريم/42].
وأما قوله عز وجل: ﴿وجعلوا الملائكة الذين هم عباد الرحمن إناثا﴾ [الزخرف/19] فلزعم الذين قالوا: إن الملائكة بنات الله.

##### Türkçe

- **الأنثى**: **الذكر**’in zıddıdır; aslında iki **الفرجين** (iki avret yeri) itibarıyla ikisi de söylenir. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿ومن يعمل من الصالحات من ذكر أو أنثى﴾ [النساء/124]. **الأنثى** bütün hayvanda **الذكر**’den zayıf kaldığı için onda zayıflık itibara alındı; bu sebeple ameli zayıf olana: **أنثى** denildi. Bundan dolayı denildi ki: **حديد أنيث** (bak: المجمل 1/104؛ واللسان (أنث) 2/113). Şair dedi:
*عندي ** جرازا لا أفل ولا أنيث *
(beyit Sakhr el-Gayy el-Huzelî’nindir ve onun ilk mısraı
*فيعلمه بأن العقل عندي*
ve o, Dîvânü’l-Huzeliyyîn 2/223; ve Lisân (أنث); ve el-Bahrü’l-Muhît 3/352’dedir)
Ve denildi: **أرض أنيث**: düz (sahl); **الأنثى**’daki kolaylık itibarıyla. Yahut bu, onun bitirmesinin iyiliği itibarıyla, **الأنثى**ya benzetme olarak söylenir; bu yüzden dedi ki: **أرض حرة وولودة**.

Bazı şeyler lafız hükmünde **الذكر**e benzetilince onun hükümleri zikredildi; bazıları da **الأنثى**ya benzetilince onun hükümleri dişil kılındı; mesela: **اليد** ve **الأذن** ve **الخصية**. **الخصية**, iki **الأنثيين** lafzının dişilliği sebebiyle böyle adlandırıldı; **الأذن** de böyledir. Şair dedi:
*ضربناه تحت الأنثيين على الكرد*
(bu, Ferazdak’ın bir beytinin ikinci mısraıdır; onun ilk mısraı:
*وكنا إذا القيسي نب عوده*
ve o, Dîvân’ında 160; ve el-Hücce fi’l-Kırâât li’l-Fârisî 2/56; ve el-Muhkem 6/465’tedir)
Bir başkası dedi:
*وما ذكر وإن يسمن فأنثى*
(mısraın söyleyenini bulmadım; onun ikinci mısraı: شديد الأزم ليس له ضروس ve o, Lisân ve Sıhâh (ضرس); ve et-Tekmile li’l-Fârisî s. 364; ve el-İktidâb s. 418; ve Hayâtü’l-Hayevân li’d-Demîrî 1/338; ve el-Mesâilü’l-Basriyyât 1/381’dedir; [يسمن] yerine [يكبر] rivayet edilir) yani: **القراد**; çünkü büyüdüğünde ona: **حلمه** denir; böylece dişil yapılır. (Asmaî dedi: **القراد** için, ilk olduğunda küçükken **قمقامة** denir; sonra **حمنانة** olur; sonra **قرادا** olur; sonra **حلما** olur.)

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: ﴿إن يدعون من دونه إلا إناثا﴾ [النساء/117]; müfessirlerden kimi lafız hükmünü itibara aldı da dedi ki: onların mabutlarının adları müennes olduğundan, mesela: ﴿اللات والعزى *** ومناة الثالثة﴾ [النجم/19 - 20], bunu söyledi.
Onlardan kimi de —ki o daha sahih olandır— mana hükmünü itibara aldı ve dedi ki: edilgene: **أنيث** denir; bundan dolayı yumuşak demire: **أنيث** denildi. Şöyle dedi: Mevcudatlar, bazısının bazısına izafesiyle üç kısımdır:
- Etkileyen, etkilenmeyen; bu, yalnızca Aziz ve celil olan **الباري**’dir.
- Etkilenen, etkileyen olmayan; bu da **الجمادات**’dır.
- Bir yönden etkilenen; melekler, insanlar ve cinler gibi: onlar Allah Teâlâ’ya nispetle etkilenenlerdir; mamullerine nispetle etkileyenlerdir. Onların mabutları, etkilenip etkileyen olmayan **الجمادات** cümlesinden olduğundan Allah Teâlâ onları **أنثى** diye adlandırdı ve bununla onları ayıpladı; onların, bunlar hakkında ilâh olduklarına dair inançlarındaki cehaletlerine dikkat çekti; hâlbuki onlar akletmez, işitmez, görmez; bilakis hiçbir yönden bir fiil işlemez. Bunun üzerine İbrahim aleyhi’s-salât ve’s-selâm’ın şu sözü vardır: ﴿يا أبت لم تعبد ما لا يسمع ولا يبصر ولا يغني عنك شيئا﴾ [مريم/42].

Aziz ve celil olanın şu sözüne gelince: ﴿وجعلوا الملائكة الذين هم عباد الرحمن إناثا﴾ [الزخرف/19]; bu, “melekler Allah’ın kızlarıdır” diyenlerin iddiasınadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ن ث
امرأة مئناث وقد آنثت‏.‏
وهذه امرأة أنثى للكاملة من النساء كما يقال‏:‏ رجل ذكر للكامل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل محنث مؤنث‏.‏
وسيف أنيث ومئناث ومئناثة‏.‏
ونزع أنثييه ثم ضربه تحت أنثييه وهما أذناه والأنوثة فيهما من جهة تأنيث الاسم‏.‏
ويقال‏:‏ أنثت في أمرك تأنيثاً‏:‏ لنت ولم تشدد‏.‏
وأرض أنيثة‏:‏ بينة الأناثة دميثة‏:‏ بينة الدماثة‏.‏

##### Türkçe

أ ن ث
**امرأة مئناث**: çok dişil; ve “**آنثت**”: dişil oldu.
Ve bu, kadınların kâmili için “**امرأة أنثى**”dır; nitekim denildiği gibi: erkeğin kâmili için “**رجل ذكر**”.
Mecazdan: “**رجل محنث مؤنث**”: kadınsılaştırılmış, kadınsı.
Ve “**سيف أنيث**” ve “**مئناث**” ve “**مئناثة**”.
Ve “**أنثييه**”ni çekip çıkardı; sonra onu “**أنثييه**”nin altından vurdu; ve onlar onun iki kulağıdır; ve onlardaki “**الأنوثة**”, ismin dişil kılınması cihetindendir.
Ve denilir: işinde “**أنثت**” (sen) “**تأنيثاً**”: yumuşadın ve sertleşmedin.
Ve “**أرض أنيثة**”: “**الأناثة**”si (yumuşaklığı) apaçık; “**دميثة**”: “**الدماثة**”si (yumuşaklığı) apaçık.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأُنْثى: خلافُ الذكر من كل شيء، والجمع إِناثٌ؛ وأُنُثٌ: جمع إِناث، كحمار وحُمُر. وفي التنزيل العزيز: إِن يَدْعُون من دونه إِلا إِناثاً؛ وقرئ: إِلا أُنُثاً، جمع إِناث، مثل تِمارٍ وتُمُر؛ ومَن قرأَ إِلا إِناثاً، قيل: أَراد إِلا مَواتاً مثل الحَجَر والخَشَب والشجر والمَوات، كلُّها يخبر عنها كما يُخْبر عن المُؤَنث؛ ويقال للمَوات الذي هو خلاف الحَيوان: الإِناثُ. الفراء: تقول العرب: اللاَّتُ والعُزَّى وأَشباهُها من الآلهة المؤَنثة؛ وقرأَ ابن عباس: إِن يَدْعون من دونه إِلا أُثُناً؛ قال الفراءُ: هو جمع الوَثَنْ فضم الواو وهمزها. كما قالوا: وإِذا الرسل أُقِّتَتْ. والمُؤَنَّث: ذَكَرٌ في خَلْق أُنْثى؛ والإِناثُ: جماعة الأُنْثى ويجيءُ في الشعر أَناثى. وإِذا قلت للشيءِ تُؤَنِّثه، فالنَّعْتُ بالهاء، مثل المرأَة، فإِذا قلت يُؤَنث، فالنعت مثل الرجل بغير هاءٍ، كقولك مؤَنثة ومؤَنث.
ويقال للرجل: أَنَّثْتُ تَأْنيثاً أَي لِنْتَ له، ولم تَتَشَدَّد. وبعضهم يقول: تَأَنَّثَ في أَمره وتَخَنَّثَ. والأَنِيثُ من الرجال: المُخَنَّثُ، شِبْه المرأَة؛ وقال الكميت في الرجل الأَنيثِ: وشَذَّبْتَ عنهم شَوْكَ كلِّ قَتادةٍ
بفارسَ، يَخْشاها الأَنِيثُ المُغَمَّزُ
والتأْنِيثُ: خلافُ التذكير، وهي الأَناثةُ.
ويقال: هذه امرأَة أُنثى إِذا مُدِحَتْ بأَنها كاملة من النساء، كما يقال: رجل ذَكَر إِذا وُصِفَ بالكمال. ابن السكيت: يقال هذا طائرٌ وأُنْثاه، ولا يقال: وأُنْثاتُه.
وتأْنيثُ الاسم: خلافُ تذكيره؛ وقد أَنَّثْته، فتَأَنَّثَ. والأُنثَيان: الخُصْيتانِ، وهما أَيضاً الأُذُنانِ، يمانية؛ وأَنشد الأَزهري لذي الرمة:
وكُنَّا، إِذا القَيْسيُّ نَبَّ عَتُودُه،
ضَرَبْناه فوقَ الأُنْثَيَيْنِ على الكَرْدِ
قال ابن سيده، وقول الفرزدق:
وكنّا، إِذا الجَبَّارُ صَعَّر خَدَّه،
ضَرَبْناه تحتَ الأُنْثَيينِ على الكَرْد
قال: يعني الأُذُنَيْن، لأَنَّ الأُذُنَ أُنثى. وأَورد الجوهري هذا البيت على ما أَورده الأَزهري لذي الرمة، ولم يَنْسُبْه لأَحد؛ قال ابن بري: البيت للفرزدق، قال والمشهور في الرواية:
وكنا إِذا الجَبَّار صَعَّرَ خَدَّه
كما أَورده ابن سيده. والكَرْدُ: أَصل العُنق؛ وقول العجاج: وكلُّ أُنْثى حَمَلَتْ أَحجارا
يعني المِنْجَنيقَ لأَنها مؤَنثة؛ وقولها
(* هكذا وردت مؤنثةً.) في صفة
فرس:
تَمَطَّقَتْ أُنْثَياها بالعَرَقْ،
تَمَطُّقَ الشَّيْخِ العَجُوزِ بالمَرَقْ
عَنَتْ بأُنْثَييها: رَبَلَتَيْ فَخِذَيْها. والأُنْثَيان: من أَحياءِ العرب بَجيلة وقُضاعة، عن أَبي العَمَيْثَل الأَعرابي؛ وأَنشد للكميت: فيا عَجَبا للأُنْثَيَيْن تَهادَنا
أَذانيَ، إِبْراقَ البَغايا إِلى الشَّرْبِ
وآنَثَتِ المرأَةُ، وهي مُؤْنِثٌ: وَلَدَتِ الإِناثَ، فإِن كان ذلك لها عادةً، فهي مِئْناثٌ، والرجلُ مِئْناثٌ أَيضا، لأَنهما يستويان في مِفْعال. وفي حديث المُغيرةِ: فُضُلٌ مِئْناثٌ. المئْناثُ: التي تَلِدُ الإِناثَ كثيراً، كالمِذْكارِ: التي تَلِدُ الذكور. وأَرض مِئْناثٌ وأَنيثةٌ: سَهْلة مُنْبِتة، خَلِيقةٌ بالنَّبات، ليست بغليظة؛ وفي الصحاح: تُنْبتُ البَقْلَ سَهْلةٌ.
وبلدٌ أَنِيثٌ: لَيِّنٌ سَهْل؛ حكاه ابن الأَعرابي. ومكانٌ أَنِيثٌ إِذا أَسْرَع نباتُه وكَثُر؛ قال امرؤ القيس:
بمَيْثٍ أَنيثٍ في رياضٍ دَمِيثةٍ،
يُحيلُ سَوافِيها بماءِ فَضِيضِ
ومن كلامهم: بلد دَمِيثٌ أَنِيثٌ طَيِّبُ الرَّيْعةِ، مَرْتُ العُودِ. وزعم ابن الأَعرابي أَني المرأَة إِنما سميت أُنثى، من البلد الأنيث، قال: لأَن المرأَة أَلْيَنُ من الرجل، وسميت أُنثى للينها. قال ابن سيده: فأَصْلُ هذا الباب، على قوله، إِنما هو الأَنيثُ الذي هو اللَّيِّنُ؛ قال الأَزهري: وأَنشدني أَبو الهيثم:
كأَنَّ حِصانا وفِضُّها التينُ، حُرَّةً،
على حيثُ تَدْمى بالفِناءِ حَصيرُها
قال، يقوله الشماخ: والحَصانُ ههنا الدُّرَّة من البحر في صَدَفَتِها تُدْعَى التِّينَ. والحَصِيرُ: موضعُ الحَصِير الذي يُجْلَس عليه، شَبَّه الجاريةَ بالدُّرَّة. والأَنِيثُ: ما كان من الحَديد غيرَ ذَكَر. وحديدٌ أَنيثٌ: غير ذَكِير. والأَنيثُ من السُّيوف: الذي من حديدٍ غير ذَكَر؛ وقيل: هو نحوٌ من الكَهام؛ قال صَخْرُ الغَيِّ:
فيُعْلِمهُ بأَنَّ العَقْل عِنْدي
جُرازٌ، لا أَفَلُّ، ولا أَنِيثُ
أَي لا أُعْطِيهِ إِلا السَّيْفَ القاطعَ، ولا أُعْطيه الدِّيةَ. والمُؤَنَّثُ: كالأَنِيث؛ أَنشد ثعلب:
وما يَسْتَوي سَيْفانِ: سَيْفٌ مُؤَنَّثٌ،
وسَيْفٌ، إِذا ما عَضَّ بالعَظْمِ صَمَّما
وسيفٌ أَنِيثٌ: وهو الذي ليس بقاطع. وسيف مِئْناثٌ ومِئناثة، بالهاءِ، عن اللحياني إِذا كانت حَديدتُه لَيِّنة، بالهاء، تأْنِيثُه على إِرادة الشَّفْرة، أَو الحديدة، أَو السلاح. الأَصمعي: الذَّكَرُ من السُّيوف شَفْرَتُه حديد ذَكَرٌ، ومَتْناه أَنيثٌ، يقول الناسُ إِنها من عَمَل الجن. وروى إِبراهيم النحعي أَنه قال: كانوا يَكْرَهُون المُؤَنَّثَ من الطِّيب، ولا يَرَوْنَ بذُكُورته بأْساً؛ قال شمر: أَراد بالمُؤَنَّثِ طِيبَ النساءِ، مثل الخَلُوق والزَّعْفران، وما يُلَوِّنُ الثيابَ، وأَما ذُكورةُ الطِّيبِ، فما لا لَوْنَ له، مثلُ الغالية والكافور والمِسْكِ والعُود والعَنْبَر، ونحوها من الأَدهان التي لا تُؤَثِّرُ.

##### Türkçe

**الأُنْثى**: her şeyden **الذَّكَر**’in zıddı; çoğulu **إِناثٌ**; ve **أُنُثٌ**: **إِناث**’ın çoğulu, **حِمار** ve **حُمُر** gibi. Aziz tenzilde: “**إِن يَدْعُون** ondan başka **إِلا إِناثاً**”; ve “**إِلا أُنُثاً**” diye okunmuştur; **إِناث**’ın çoğulu, **تِمارٍ** ve **تُمُر** gibi; “**إِلا إِناثاً**” diye okuyan kimseye gelince, denildi ki: **الحَجَر** ve **الخَشَب** ve ağaç ve **المَوات** gibi **مَواتاً**’ı kastetti; bunların hepsi hakkında, **المُؤَنث** hakkında haber verildiği gibi haber verilir; ve **الحَيوان**’ın zıddı olan **المَوات** için **الإِناثُ** denir. **الفراء**: Araplar der ki: **اللاَّتُ** ve **العُزَّى** ve onların benzerleri, **المؤَنثة** ilâhlardandır; ve İbn Abbas okudu: “**إِن يَدْعون** ondan başka **إِلا أُثُناً**”; **الفراء** dedi: o, **الوَثَنْ**’ın çoğuludur; **الواو**’u dammeledi ve onu hemzeledi. Nitekim dediler: “**وإِذا الرسل أُقِّتَتْ**”. Ve **المُؤَنَّث**: **أُنْثى** yaratılışında bir **ذَكَر**’dir; ve **الإِناثُ**: **الأُنْثى** topluluğudur ve şiirde **أَناثى** gelir. Ve bir şeye “**تُؤَنِّثه**” dediğinde, niteleme **الهاء** iledir, **المرأَة** gibi; “**يُؤَنث**” dediğinde ise, niteleme **هاء**sız **الرجل** gibi olur; senin “**مؤَنثة**” ve “**مؤَنث**” demen gibi.

Ve erkeğe denir: “**أَنَّثْتُ تَأْنيثاً**” yani ona yumuşak davrandın ve sertleşmedin. Ve bazısı der ki: işinde **تَأَنَّثَ** ve **تَخَنَّثَ**. Erkeklerden **الأَنِيثُ**: **المُخَنَّثُ**; kadına benzer; ve **الكميت** **الرجل الأَنيثِ** hakkında dedi:
وشَذَّبْتَ عنهم شَوْكَ كلِّ قَتادةٍ
بفارسَ، يَخْشاها الأَنِيثُ المُغَمَّزُ
Ve **التأْنِيثُ**: **التذكير**’in zıddıdır; o, **الأَناثةُ**’dir.

Ve denir: “bu, **امرأَة أُنثى**”dır; kadınlardan tam olduğuyla övüldüğü zaman; nitekim “**رجل ذَكَر**” denir; kemâl ile vasfedildiği zaman. **ابن السكيت**: “bu bir kuştur ve onun **أُنْثاه**’ı” denir; “ve onun **أُنْثاتُه**” denmez.

Ve ismin **تأْنيثُ**i: onun **تذكير**inin zıddıdır; onu **أَنَّثْته**; böylece **تَأَنَّثَ**.

Ve **الأُنثَيان**: iki **الخُصْيتانِ**’dır; ve onlar ayrıca iki **الأُذُنانِ**’dır; Yemen lehçesi. Ve **الأَزهري** **ذي الرمة**’ye ait olarak inşad etti:
وكُنَّا، إِذا القَيْسيُّ نَبَّ عَتُودُه،
ضَرَبْناه فوقَ الأُنْثَيَيْنِ على الكَرْدِ
**ابن سيده** dedi, ve **الفرزدق**’un sözü:
وكنّا، إِذا الجَبَّارُ صَعَّر خَدَّه،
ضَرَبْناه تحتَ الأُنْثَيينِ على الكَرْد
Dedi: iki **الأُذُنَيْن**’i kastediyor; çünkü **الأُذُنَ** **أُنثى**dır. **الجوهري** bu beyti, **الأَزهري**’nin **ذي الرمة** için getirdiği üzere getirdi ve onu kimseye nisbet etmedi; **ابن بري** dedi: beyit **الفرزدق**’undur; dedi ve rivayette meşhur olan:
وكنا إِذا الجَبَّار صَعَّرَ خَدَّه
**ابن سيده**’nin getirdiği gibi. Ve **الكَرْدُ**: boynun kökü; ve **العجاج**’ın sözü:
وكلُّ أُنْثى حَمَلَتْ أَحجارا
yani **المِنْجَنيقَ**; çünkü o **مؤَنثة**dir; ve onun sözü
(**هكذا وردت مؤنثةً.**) bir atın sıfatında:
تَمَطَّقَتْ أُنْثَياها بالعَرَقْ،
تَمَطُّقَ الشَّيْخِ العَجُوزِ بالمَرَقْ
“**عَنَتْ بأُنْثَييها**”: iki uyluğunun iki etli kısmı şişti. Ve **الأُنْثَيان**: Arapların kabilelerinden **بَجيلة** ve **قُضاعة**’dandır; **أَبي العَمَيْثَل الأَعرابي**’den. Ve **الكميت**’e ait olarak inşad etti:
فيا عَجَبا للأُنْثَيَيْن تَهادَنا
أَذانيَ، إِبْراقَ البَغايا إِلى الشَّرْبِ

Ve kadın **آنَثَتِ**; o **مُؤْنِثٌ** iken: **الإِناثَ** doğurdu; eğer bu onun için âdet ise, o **مِئْناثٌ**’tır; erkek de **مِئْناثٌ**’tır; çünkü ikisi **مِفْعال**’da eşittir. **المُغيرة** hadîsinde: “**فُضُلٌ مِئْناثٌ**”. **المئْناثُ**: **الإِناثَ**ı çok doğuran; **المِذْكارِ** gibi: **الذكور**u doğuran. Ve **أَرض مِئْناثٌ** ve **أَنيثةٌ**: kolay, bitiren; bitkiye elverişli; kaba değildir; ve **الصحاح**’ta: kolaydır, **البَقْلَ** bitirir.

Ve **بلدٌ أَنِيثٌ**: yumuşak, kolay; **ابن الأَعرابي** rivayet etti. Ve **مكانٌ أَنِيثٌ**: bitkisi çabuk çıktığı ve çoğaldığı zaman; **امرؤ القيس** dedi:
بمَيْثٍ أَنيثٍ في رياضٍ دَمِيثةٍ،
يُحيلُ سَوافِيها بماءِ فَضِيضِ
Ve onların sözünden: “**بلد دَمِيثٌ أَنِيثٌ**; **طَيِّبُ الرَّيْعةِ**; **مَرْتُ العُودِ**.” Ve **ابن الأَعرابي** iddia etti ki: kadın ancak **أُنثى** diye adlandırıldı, **البلد الأنيث**’ten; dedi: çünkü kadın erkekten daha yumuşaktır; ve yumuşaklığından dolayı **أُنثى** diye adlandırıldı. **ابن سيده** dedi: şu hâlde bu babın aslı, onun sözüne göre, ancak yumuşak olan **الأَنيثُ**tur; **الأَزهري** dedi: ve bana **أَبو الهيثم** inşad etti:
كأَنَّ حِصانا وفِضُّها التينُ، حُرَّةً،
على حيثُ تَدْمى بالفِناءِ حَصيرُها
Dedi, bunu **الشماخ** söyler: buradaki **الحَصانُ**, denizden, sedefinde olan inci tanesidir; ona **التِّينَ** denir. Ve **الحَصِيرُ**: üzerine oturulan hasırın yeri; cariyeyi inciye benzetti. Ve **الأَنِيثُ**: demirden olup **ذَكَر** olmayan şeydir. Ve **حديدٌ أَنيثٌ**: **ذَكِير** olmayan. Ve kılıçlardan **الأَنيثُ**: **ذَكَر** olmayan demirden olan; ve denildi: o, **الكَهام**’dan bir türdür; **صَخْرُ الغَيِّ** dedi:
فيُعْلِمهُ بأَنَّ العَقْل عِنْدي
جُرازٌ، لا أَفَلُّ، ولا أَنِيثُ
yani ona ancak keskin kılıcı veririm, ona diyeti vermem. Ve **المُؤَنَّثُ**: **الأَنِيث** gibi; **ثعلب** inşad etti:
وما يَسْتَوي سَيْفانِ: سَيْفٌ مُؤَنَّثٌ،
وسَيْفٌ، إِذا ما عَضَّ بالعَظْمِ صَمَّما
Ve **سيفٌ أَنِيثٌ**: o, kesici olmayan kılıçtır. Ve **سيف مِئْناثٌ** ve **مِئناثة** ( **الهاء** ile), **اللحياني**’den: demiri yumuşak olduğu zaman; **الهاء** ile; onun **تأْنِيثُ**i, **الشَّفْرة**yı, yahut **الحديدة**yi, yahut **السلاح**ı kastetme üzerinedir. **الأَصمعي**: kılıçlardan **الذَّكَرُ**, ağzı **حديد ذَكَرٌ** olan; ve sırtı **أَنيثٌ** olan; insanlar der ki: o, cinlerin işindendir. Ve **إِبراهيم النحعي** rivayet etti ki o dedi: **الطِّيب**’in **المُؤَنَّثَ**ini kerih görürlerdi ve onun **ذُكُورته**sinde bir beis görmezlerdi; **شمر** dedi: **المُؤَنَّث** ile kadınların kokusunu kastetti; **الخَلُوق** ve **الزَّعْفران** gibi ve elbiseleri boyayan şeyler; **الطِّيب**’in **ذُكورةُ**suna gelince, rengi olmayan şeydir; **الغالية** ve **الكافور** ve **المِسْكِ** ve **العُود** ve **العَنْبَر** gibi; ve tesir etmeyen yağlardan bunların benzerleri.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ن ث * جمع * الأنثى إناثٌ * وقد قيل * أُنُثٌ * بضمتين كأنه جمع إناث و * الأُنْثَيانِ * الخصيتان والأذنان أيضا

##### Türkçe

* أ ن ث * çoğulu: * **الأنثى**: **إناثٌ** * ve denilmiştir: * **أُنُثٌ** * iki ötre ile; sanki **إناث**’ın çoğulu gibidir; ve * **الأُنْثَيانِ** * iki husye; ve iki kulak da.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

آنثت المرأة إيناثا  إذا  ولدت أنثى  وفي بعض: الإناث،  فهي مؤنث. ومعتادتها  أي إذا كان لها ذلك عادة فهي  مئناث  والرجل مئناث أيضا؛ لأنهما يستويان في مفعال، ويقابله المذكار، وهي التي تلد الذكور كثيرا. من المجاز:  الأنيث  من  الحديد  : ما كان  غير الذكر  وحديد أنيث: غير ذكر. ونزع أنيثه، ثم ضربه تحت أنثييه. وفي اللسان: الأنيث من السيوف: الذي من حديد غير ذكر، وقيل: هو نحو من الكهام. قال صخر الغي:
  فيعلمه بأن العقل عندي                      جراز لا أفل ولا أنيث أي لا أعطيه إلا السيف القاطع، ولا أعطيه الدية. وسيف أنيث: وهو الذي ليس بقاطع. من المجاز:  المؤنث  من الرجال  :المخنث  شبه المرأة في لينه، ورقة كلامه، وتكسر أعضائه  كالمئناث  والمئناثة، والأنيث. وبعضهم يقول: تأنث في أمره وتخنث، وقال الكميت- في الرجل الأنيث-:
  وشذبت عنهم شوك كل قتـادة                      بفارس يخشاها الأنيث المغمر  والأنثيان: الخصيتان  . في الأساس: ومن المجاز: ونزع أنثييه وضربه تحت أنثييه، الأنثيان:  الأذنان  ، يمانية، والأنوثة فيهما من تأنيث الاسم. وأنشد الأزهري لذي الرمة:
  وكنا إذا القيسى نـب عـتـوده                      ضربناه فوق الأنثيين على الكرد وفي أصل الجوهري: العبسي، وهو خطأ. قال: يعني الأذنين؛ لأن الأذن أنثى، وأورده الجوهري-  على ما أورده الأزهري  لذي الرمة- ولم ينسبه لأحد. قال ابن برى: البيت للفرزدق، قال: والمشهور في الرواية:
  وكنا إذا الجبار صعر خده كما أورده ابن سيده. الأنثيان، من أحياء العرب  :بجيلة وقضاعة  ، عن أبي العميثل الأعرابي، وأنشد للكميت:
  فيا عجبا للأنثـيين تـهـادتـا                      أذاتى إبراق البغايا إلى الشرب من المجاز: قال الكلابي:  أرض أنيثة ومئناث: سهلة منبات  ، خليقة بالنبات، ليست بغليظة، وفي الصحاح: تنبت البقل سهلة. وبلد أنيث: لين سهل. حكاه ابن الأعرابي. ومكان أنيث، إذا أسرع نباته وكثر، قال امرؤ القيس:
  بميث أنيث في رياض دميثة                      تحيل سواقيها بماء فضيض

  ومن كلامهم: بلد أنيث دميث، طيب الريعة مرت العود. وزعم ابن الأعرابي: أن المرأة إنما سميت أنثى من البلد الأنيث، قال لأن المرأة ألين من الرجل، وسميت أنثى للينها، قال ابن سيده: فأصل هذا الباب- على قوله- إنما هو الأنيث الذي هو اللين. من المجاز:  أنثت له  في الأمر  تأنيثا، وتأنثت: لنت  له، ولم أتشدد.  والإناث  بالكسر  :جمع الأنثى  وهو خلاف الذكر من كل شيء وجمع الجمع أنث، كحمار وحمر، وفي التنزيل العزيز  إن تدعون من دونه إلا إناثا  وقرىء  إلا أنثا  جمع إناث مثل نمار ونمر، وقرأ ابن عباس: إن يدعون من دونه إلا أثنا. قال الفراء: هو جمع الوثن  كالأناثى  كعذارى، جاء ذلك في الشعر من قرأ: إلا إناثا، أراد  الموات  الذي هو خلاف الحيوان  كالشجر والحجر  والخشب، عن اللحياني. وعن الفراء تقول العرب: اللات والعزى، وأشباههما، من الآلهة المؤنثة. الإناث  :صغار النجوم  . يقال: هذه  امرأة أنثى  إذا مدحت بأنها  كاملة  من النساء، كما يقال: رجل ذكر، إذا وصف بالكمال، وهو مجاز. من المجاز أيضا:  سيف  أنيث، و  مئناث ومئناثة  بالهاء، وهذه عن اللحياني، وكذلك مؤنث، أي  كهام  ، وذلك إذا كانت حديدته لينة، تأنيثه على إرادة الشفرة، أو الحديدة أو السلاح. وقال الأصمعي: الذكر من السيوف: شفرته حديد ذكر، ومتناه أنيث. يقول الناس: إنها من عمل الجن.
 ومما يستدرك عليه: قال ابن السكيت: يقال: هذا طائر وأنثاه، ولا يقال: وأنثاته. وقد أنثته فتأنث. والأنثى: المنجنيق، وقد جاء قول العجاج.

  وكل أنثى حملت أحجارا وأنثيا الفرس: ربلتا فخذيها، قال الشاعر في صفة الفرس:
  تمطقت أنيثياها بالعرق
  تمطق الشيخ  العجوز  بالمرق وسيف مؤنث، كالأنيث. وأنشد ثعلب:
  وما يستوي سيفان: سيف مؤنـث                      وسيف إذا ما عض بالعظم صمما وروى عن إبراهيم النخعي أنه قال: كانوا يكرهون المؤنث من الطيب، ولا يرون بذكورته بأسا. قال شمر: أراد بالمؤنث طيب النساء، مثل: الخلوق والزعفران وما يلون الثياب، وأما ذكورة الطيب: فما لا لون له. مثل: الغالية والكافور والمسك والعود والعنبر ونحوها من الأدهان التي لا تؤثر، كذا في اللسان.

##### Türkçe

**آنثت المرأة** **إيناثا**: kadın dişi doğurduğu zaman; bazı (rivayetlerde): **الإناث**; o hâlde o **مؤنث**tir. Ve **معتادتها**: yani eğer bu onun için bir âdet ise, o **مئناث**tır; erkek de **مئناث**tır da; çünkü ikisi **مفعال**da eşit olurlar; bunun karşısında **المذكار** vardır; o da çokça erkek doğurandır.

Mecazdan: demirden **الأنيث**: erkek olmayan şey; ve **حديد أنيث**: erkek olmayan. Ve onun **أنيث**ini çekip çıkardı, sonra onu iki **أنثييه**sinin altına vurdu. **اللسان**’da: kılıçlardan **الأنيث**: erkek olmayan demirden olan; ve denildi ki: o, **الكهام**dan bir türdür. **صخر الغي** dedi:
  “Böylece ona bildirir ki akıl bendedir;
                      keskin bir kılıçtır; ne **أفل** ne de **أنيث**”
yani ona ancak keskin kılıcı veririm; ve ona diyeti vermem. Ve **سيف أنيث**: o, kesici olmayan kılıçtır.

Mecazdan: erkeklerden **المؤنث**: **المخنث**; yumuşaklığında kadına benzer; sözünün inceliğinde ve uzuvlarının kırılıp bükülmesinde; **كالمئناث** ve **المئناثة** ve **الأنيث** gibi. Bazıları der ki: işinde **تأنث** etti ve **تخنث** etti. **الكميت** — **الرجل الأنيث** hakkında — dedi:
  “Onlardan her **قتـادة**nın dikenini budadım;
                      öyle bir süvariyle ki ondan **الأنيث المغمر** korkar”

Ve **الأنثيان**: iki testis. **الأساس**’ta: ve mecazdan: iki **أنثييه**sini çekip çıkardı ve onu iki **أنثييه**sinin altına vurdu; **الأنثيان**: iki kulak; Yemenîdir; ve onlardaki **الأنوثة**, ismin müennes kılınmasındandır. **الأزهري**, **ذي الرمة**’den şu beyti şahit getirdi:
  “Biz, **القيسى** azgınlaştığında, onun azgınlığı kabardığında,
                      onu iki **الأنثيين**in üstüne, enseye vururduk”

**الجوهري**’nin aslında: **العبسي** (diye geçer); o hatadır. Dedi ki: yani iki kulak; çünkü kulak dişidir. Ve **الجوهري** — **الأزهري**’nin **ذي الرمة** için getirdiği üzere — onu zikretti ve onu kimseye nisbet etmedi. **ابن برى** dedi: beyit **الفرزدق**’ındır. Dedi ki: rivayette meşhur olan:
  “Biz, zorba yanağını eğdiğinde...”
**ابن سيده**’nin getirdiği gibi.

**الأنثيان**, Arapların kabilelerinden: **بجيلة** ve **قضاعة**; **أبي العميثل الأعرابي**’den. Ve **الكميت**’e şu beyit şahit getirildi:
  “Ne acayip şu iki **الأنثـيين**e ki birbirine hediyeleştiler;
                      fahişelerin şaraba doğru parıltılı iki (şey) sahibi mi?”

Mecazdan: **الكلابي** dedi: **أرض أنيثة** ve **مئناث**: bitkisi kolay olan yumuşak (arazi); bitkiye elverişli; kaba değildir. **الصحاح**’ta: kolayca ot bitirir. Ve **بلد أنيث**: yumuşak, kolay. Bunu **ابن الأعرابي** nakletti. Ve **مكان أنيث**: bitkisi çabuk çıktığı ve çoğaldığı zaman. **امرؤ القيس** dedi:
  “Yumuşak bir yerde, yumuşak bahçelerde **أنيث**;
                      arklarını bol bir suyla döndürür”

Ve onların sözlerinden: **بلد أنيث دميث**: otlağı hoş, dalı yumuşak. **ابن الأعرابي** iddia etti: kadına ancak **البلد الأنيث**ten dolayı **أنثى** denilmiştir. Dedi ki: çünkü kadın erkekten daha yumuşaktır; yumuşaklığından dolayı **أنثى** diye adlandırılmıştır. **ابن سيده** dedi: bu babın aslı — onun sözüne göre — ancak yumuşak olan **الأنيث**tir.

Mecazdan: işte ona **أنثت له** **تأنيثا**, ve **تأنثت**: ona yumuşadım ve sert davranmadım.

Ve **الإناث** (kesre ile): **الأنثى**nın çoğuludur; o, her şeyde **الذكر**in zıddıdır. Çoğulun çoğulu **أنث**tır; **حمار** ve **حمر** gibi. Aziz tenzilde: **إن تدعون من دونه إلا إناثا**. Ve **إلا أنثا** diye de okunmuştur; **إناث**ın cem‘i; **نمار** ve **نمر** gibi. Ve **ابن عباس** okudu: “**إن يدعون من دونه إلا أثنا**”. **الفراء** dedi: o, putun cem‘idir; **كالأناثى**; **كعذارى** gibi. Şiirde, “**إلا إناثا**” okuyan kimsenin okuduğu gelmiştir; o, hayvanın zıddı olan **الموات**ı kastetmiştir; ağaç, taş ve odun gibi; **اللحياني**’den. Ve **الفراء**’dan: Araplar der ki: **اللات** ve **العزى** ve benzerleri; müennes ilâhlardandır.

**الإناث**: küçük yıldızlar. Denilir ki: bu **امرأة أنثى**dır; kadınlardan **كاملة** (tam) diye övüldüğü zaman; nitekim “**رجل ذكر**” denilir; kemâl ile vasfedildiği zaman; bu mecazdır.

Yine mecazdan: **سيف أنيث**; ve **مئناث** ve **مئناثة** (ه ile); bu, **اللحياني**’dendir; ve yine **مؤنث**; yani **كهام**; bu, demiri yumuşak olduğu zaman olur. Onun **تأنيث**i, bıçak ağzını yahut demiri yahut silahı kastetme üzerinedir. **الأصمعي** dedi: kılıçlardan **الذكر**: ağzı erkek demirdir; ve **متناه** **أنيث**tir. İnsanlar der: o, cinlerin işindendir.

Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **ابن السكيت** dedi: “bu bir kuştur ve onun dişisi” denilir; “ve onun dişileri” denilmez. Ve onu **أنثته**; o da **تأنث** etti. Ve **الأنثى**: mancınık; **العجاج**’ın sözü gelmiştir:
  “Her **أنثى** taşlar taşıdı”

Ve atın **أنثيا**sı: iki uyluğunun dolgunlaşmasıdır. Şair, atın vasfında dedi:
  “İki **أنيثيا**sını ter ile gerdi;
  yaşlı ihtiyar çorba ile gerer”

Ve **سيف مؤنث**: **الأنيث** gibi. **ثعلب** şu beyti şahit getirdi:
  “İki kılıç bir olmaz: bir **سيف مؤنـث**,
                      ve bir kılıç ki kemiğe dişledi mi sağır eder”

Ve **إبراهيم النخعي**’den rivayet olundu ki dedi: onlar, güzel kokunun **المؤنث**ini kerih görürlerdi; onun **ذكورة**sinde ise bir beis görmezlerdi. **شمر** dedi: **المؤنث** ile kadın kokusunu kastetti; meselâ: **الخلوق** ve **الزعفران** ve elbiseleri boyayan şeyler. Güzel kokunun **ذكورة**suna gelince: rengi olmayan şeydir; meselâ: **الغالية** ve **الكافور** ve **المسك** ve **العود** ve **العنبر** ve benzerleri; tesir etmeyen yağlardan; **اللسان**’da böyle (geçer).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: انث

1 اَنڤثَ [أَنُثَ, aor. اَنُثَ , inf. n. أَنَاثَةٌ and أُنُوثَةٌ, (see the former of these two ns. below,) It was, or became, female, feminine, or of the feminine gender. ― -b2- And hence, أَنُثَتْ, said of land (أَرْض), (tropical:) It was, or became, such as is termed أَنِيثَة. ― -b3- Hence also,] أَنُثَ, said of iron, (tropical:) It was, or became, soft. (Golius, from the larger of two editions of the lexicon entitled مرقاة اللغة.) Accord. to IAar, softness is the primary signification. (M.) [But accord. to the A, the second and third of the meanings given above are tropical: (see أَنِيثٌ:) and the verb in the first of the senses here assigned to it, if not proper, is certainly what is termed حَقِيقَة عُرْفِيَّة, i. e., conventionally regarded as proper.]

أنّثهُ
2 أنّثهُ ذ , inf. n. تَأْنِيثٌ, He made it (namely, a noun [&c.], S and Msb) feminine; (S, M, L, Msb;) he attached to it, or to that which was syntactically dependent upon it, the sign of the feminine gender. (Msb.) ― -b2- (assumed tropical:) He, or it, rendered him effeminate. (KL.) [See the pass. part. n., below.] -A2- أنّث لَهُ, inf. n. as above, (tropical:) He acted gently, [or effeminately] towards him; as also له ↓ تأنّث. (K, TA.) And أنّث فِى أَمْرِهِ, inf. n. as above, (T, A,) (tropical:) He acted gently in his affair: (A:) or he applied himself gently to his affair: (T:) and some say, فى امره ↓ تأنّث, meaning he acted effeminately in his affair. (T, TA.)

آنَثَتْ
4 آنَثَتْ آنثت , (S, M, A, K,) inf. n. اـِينَاثٌ, (K,) She (a woman) brought forth a female, (S, A, K,) or females. (M.) ― -b2- [And hence,] (assumed tropical:) It (land, أَرْض,) was, or became, such as is termed مِئْنَاث. (A.)

تأنث
5 تأنث ذ It (a noun [&c.]) was, or became, or was made, feminine. (S, L.) ― -b2- See also 2, in two places.

أُنْثَي
أُنْثَي ذ Female; feminine; of the female, or feminine, sex, or gender; contr. ?? ذَكَرٌ: (T, S, M:) an epithet applied to anything of that sex or gender: (T:) IAar asserts, that a woman is termed انثي from the phrase بَلَدٌ أَنِيثٌ, q. v, because of her softness; she being more soft than a man: (M, L:) [but see the observation at the end of the first paragraph of this art.:] the pl. is اـِنَاثٌ; (T, S, M, A, Msb, K;) and sometimes one says أُنُثٌ, as though it were pl. of اـِنَاثٌ; (S;) or it is [truly] pl. of اـِنَاثٌ, like as نُمُرٌ is of نِمَارٌ; (T;) and أَنَاثَى, (T, A, Msb, K,) which last occurs in poetry. (T.) You say, هٰذَا طَائِرٌ وَ أُنْثَاهُ [This is a (male) bird and his female]: not أُنْثَاتُهُ. (ISk, T.) In the Kur iv. 117, I'Ab reads أُثُنًا [in the place of أُنُثًا or اـِنَاثًا]; and Fr says that it is pl. of وَثَنٌ, the و in وُثُنٌ being changed into أ as in أُقِّتَتٌ [for وُقِّتَتٌ]. (T, L.) ― -b2- اِمْرَأَةٌ أَنْثَى (tropical:) [A feminine woman,] means a perfect woman; (T, A, K;) a woman being thus termed in praise; like as a man is termed رَجُلٌ ذَكَرٌ. (T, A.) ― -b3- [The pl.]

اـِنَاثٌ
اـِنَاثٌ أنثى اـناث اناث also signifies (assumed tropical:) Inanimate things; (Lh, T, M, K;) as trees and stones (T, K) and wood. (T.) In the passage of the Kur mentioned above, اـِنَاثًا is said to have this meaning: (T, M:) [or it there means females; for] Fr says that El-Lلt and El-'Ozzà and the like were said by the Arabs to be feminine divinities. (T, TA.) ― -b2- Also (assumed tropical:) Small stars. (K.) ― -b3- And [the dual] الأُنْثَيَانِ (tropical:) The two testicles; syn. الخُصْيَتَانِ; (S, K;) or الخُصْيَانِ [which is said by some to mean the scrotum; but the former is generally, though app. not always, meant by الانثيان]. (M, Mgh, Msb.) ― -b4- And The two ears: (As, T, S, M, A, Mgh, K:) because they are of the fem. gender. (TA.) ― -b5- And (assumed tropical:) The two tribes of Bejeeleh and Kudل'ah. (K) ― -b6- And أُنْثَيَا الفَرَسِ (assumed tropical:) The inner parts (الرَّبَلَتَانِ) of the thighs of the horse. (M, L.) ― -b7- And الأُنْثَي is also used to signify (assumed tropical:) The [engine of war called] مَنْجَنِيق; because the latter word is [generally] of the feminine gender. (M.)

أَنِيثٌ
أَنِيثٌ ذ : see مُؤَنَّثٌ. ― -b2- أَرْضٌ أَنِيثَةٌ, (AA, * IAar, T, S, M, K,) and ↓ مِئْنَاثٌ, (ISh, T, M, K,) (tropical:) Plain, even, or soft, land, or ground, (ISh, IAar, T, M, K,) that produces many plants, or much herbage; (AA, T, M, K;) or that produces herbs, or leguminous plants, and is plain, even, or soft; (El-Kilلbee, S;) or fitted for producing plants, or herbage; not rugged. (ISh, T, L.) And مَكَانٌ أَنِيثٌ A place in which the herbage grows quickly, and becomes abundant. (T, L.) And بَلَدٌ أَنِيثٌ (assumed tropical:) A country, or district, of which the soil is soft, and plain, or even. (IAar, M, L.) ― -b3- حَدِيدٌ أَنِيثٌ (tropical:) Female iron; that which is not what is termed ذَكَرٌ: (S, M, L, K:) soft iron. (T and K in art. انف.) And سَيْفٌ أَنِيثٌ (tropical:) A sword of female iron: (M, L:) or a sword that is not sharp, or cutting; a blunt sword: (T, M, * L:) and ↓ سَيْفٌ مِئْنَاثٌ, and ↓ مِئْنَاثَةٌ, (T, M, L, K,) mentioned by Lh, (T, L,) a blunt sword; (K;) as also ↓ مُؤَنَّثٌ: (TA:) or a sword of soft iron. (T, L.)

أَنَاثَةٌ
أَنَاثَةٌ ذ [inf. n. of أَنُثَ, q. v.:] The female, or feminine, nature, or quality, or gender; (M;) as also ↓ أُنُوثَةٌ. (A.) ― -b2- (tropical:) The quality of land which is termed أَنِيثَةٌ. (A.) ― -b3- [(tropical:) Softness of iron: see أَنيثٌ.]

أُنُوثَةٌ
أُنُوثَةٌ ذ : see the paragraph next preceding.

مُؤْنِثٌ
مُؤْنِثٌ ذ A woman bringing forth, or who brings forth, a female, (S, K,) or females. (M.)

مِئْنَاثٌ
مِئْنَاثٌ ذ A woman who usually brings forth females: (S, M, K:) and a man who usually begets female children; for the measure مِفْعَالٌ applies equally to both sexes: (S:) the contr. epithet is مِذْكَارٌ. (TA.) ― -b2- See also مُؤَنَّثٌ, in two places. ― -b3- أَرْضٌ مِئْنَاثٌ: see أَنِيثٌ. ― -b4- سَيْفٌ مِئْنَاثٌ, and مِئْنَاثَةٌ: see أَنِيثٌ.

مُؤَنَّثٌ
مُؤَنَّثٌ ذ [A feminine word; a word made feminine. ― -b2- Also,] (T, A, K,) and ↓ أَنِيثٌ, (AA, T,) and ↓ مِئْنَاثٌ, (K,) and ↓ مِئْنَاثَةٌ, (TA,) (tropical:) i. q. مُخَنَّثٌ, (AA, T, A, K,) i. e. An effeminate man; one who resembles a woman (AA, T, TA) in gentleness, and in softness of speech, and in an affectation of languor of the limbs: (TA:) or a man in the form, or make, of a female. (T.) ― -b3- سَيْفٌ مُؤَنَّثٌ: see أَنِيثٌ. ― -b4- طِيبٌ مُؤَنَّثٌ (tropical:) Perfume that is used by women; such as خَلُوق and زَعْفَران, (Sh, T, L,) and what colours the clothes: (L:) ذُكُورَةُ الطِّيبِ being such perfumes as have no colour; such as غَالِيَة and كَافُور and مِسْك and عُود and عَنْبَر and the like, which leave no mark. (T, L.)

##### Türkçe

1 **اَنڤثَ** [**أَنُثَ**, muzâri‘ **اَنُثَ**, mastar ismi **أَنَاثَةٌ** ve **أُنُوثَةٌ**, (bu iki mastardan ilkinin aşağıda olanına bak,) Dişi oldu, dişil oldu, yahut dişil cinsiyetten oldu. ― -b2- Ve bundan dolayı, **أَنُثَتْ**, arazi (**أَرْض**) hakkında söylenir, (mecazen:) **أَنِيثَة** diye adlandırılan türden oldu, yahut öyle oldu. ― -b3- Bundan dolayı ayrıca,] **أَنُثَ**, demir hakkında söylenir, (mecazen:) Yumuşak oldu, yahut yumuşadı. (Golius, مرقاة اللغة adlı lügatın iki baskısından büyüğünden.) IAar’a göre, yumuşaklık asıl anlamdır. (M.) [Fakat A’ya göre, yukarıda verilen anlamların ikincisi ve üçüncüsü mecazdır: (**أَنِيثٌ**’e bak:) ve burada ona nispet edilen anlamların birincisinde fiil, hakikî değilse, kesinlikle **حَقِيقَة عُرْفِيَّة**, yani örfen hakikî sayılan şeydir.]

**أنّثهُ**
2 **أنّثهُ** ذ , mastar ismi **تَأْنِيثٌ**, Onu (yani bir ismi [&c.], S ve Msb) müennes yaptı; (S, M, L, Msb;) ona, yahut ona i‘rab bakımından tâbi olana, müenneslik alâmetini ekledi. (Msb.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) Onu, yahut o, onu kadınsı yaptı. (KL.) [Aşağıdaki ism-i mef‘ûle bak.] -A2- **أنّث لَهُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, (mecazen:) Ona karşı yumuşak davrandı, [yahut kadınsı davrandı]; bunun gibi **تأنّث** ↓ **له**. (K, TA.) Ve **أنّث فِى أَمْرِهِ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, (T, A,) (mecazen:) İşinde yumuşak davrandı: (A:) yahut işine yumuşakça yöneldi: (T:) ve bazıları **تأنّث** ↓ **فى امره** der, “işinde kadınsı davrandı” anlamında. (T, TA.)

**آنَثَتْ**
4 **آنَثَتْ** آنثت , (S, M, A, K,) mastar ismi **اـِينَاثٌ**, (K,) O (kadın) bir dişi doğurdu, (S, A, K,) yahut dişiler (doğurdu). (M.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] (mecaz kabul edilerek:) O (arazi, **أَرْض,**) **مِئْنَاث** diye adlandırılan türden oldu, yahut öyle oldu. (A.)

**تأنث**
5 **تأنث** ذ O (bir isim [&c.]) müennes oldu, yahut müennesleşti, yahut müennes yapıldı. (S, L.) ― -b2- Ayrıca 2’ye, iki yerde, bak.

**أُنْثَي**
**أُنْثَي** ذ Dişi; dişil; dişi, yahut dişil, cinsiyetten, yahut cinsiyete mensup; zıddı ?? **ذَكَرٌ**: (T, S, M:) o cinsiyet yahut cinsiyetten olan her şeye sıfat olur: (T:) IAar, kadının **انثي** diye adlandırıldığını, **بَلَدٌ أَنِيثٌ** ibaresinden (ona bak) ileri sürer; onun yumuşaklığından dolayı; çünkü o, erkekten daha yumuşaktır: (M, L:) [fakat bu maddenin ilk paragrafının sonundaki gözleme bak:] çoğulu **اـِنَاثٌ**’tır; (T, S, M, A, Msb, K;) ve bazen **أُنُثٌ** denir; sanki o, **اـِنَاثٌ**’ın çoğulu imiş gibi; (S;) yahut o, [gerçekte] **اـِنَاثٌ**’ın çoğuludur; tıpkı **نُمُرٌ**’ün **نِمَارٌ**’ın (çoğulu) olması gibi; (T;) ve **أَنَاثَى**, (T, A, Msb, K,) ki bunun sonuncusu şiirde vâki olur. (T.) Sen dersin ki, **هٰذَا طَائِرٌ وَ أُنْثَاهُ** [Bu bir (erkek) kuştur ve onun dişisi]: **أُنْثَاتُهُ** değil. (ISk, T.) Kur’ân iv. 117’de, I‘Ab **أُثُنًا** okur [**أُنُثًا** yahut **اـِنَاثًا** yerine]; ve Fr der ki bu, **وَثَنٌ**’ın çoğuludur; **وُثُنٌ**’daki **و**’nun **أ**’ya çevrilmesiyle; tıpkı **أُقِّتَتٌ**’te [**وُقِّتَتٌ** yerine] olduğu gibi. (T, L.) ― -b2- **اِمْرَأَةٌ أَنْثَى** (mecazen:) [Kadınsı bir kadın,] “kâmil bir kadın” demektir; (T, A, K;) kadın, övgüde böyle adlandırılır; tıpkı erkeğin **رَجُلٌ ذَكَرٌ** diye adlandırılması gibi. (T, A.) ― -b3- [Çoğulu.]

**اـِنَاثٌ**
**اـِنَاثٌ** **أنثى** اـناث اناث ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Cansız şeyler anlamına gelir; (Lh, T, M, K;) ağaçlar ve taşlar (T, K) ve odun gibi. (T.) Yukarıda anılan Kur’ân pasajında, **اـِنَاثًا**’ın bu anlamda olduğu söylenmiştir: (T, M:) [yahut orada “dişiler” demektir; çünkü] Fr der ki El-Lلt ve El-‘Ozzà ve benzerleri, Araplar tarafından müennes ilâhlar olarak söylenirdi. (T, TA.) ― -b2- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Küçük yıldızlar. (K.) ― -b3- Ve [tesniyesi] **الأُنْثَيَانِ** (mecazen:) İki testis; eş anlamlısı **الخُصْيَتَانِ**; (S, K;) yahut **الخُصْيَانِ** [ki bunun, bazılarınca, torba anlamına geldiği söylenir; fakat birincisi genellikle, her ne kadar görünüşe göre her zaman değilse de, **الانثيان** ile kastedilendir]. (M, Mgh, Msb.) ― -b4- Ve iki kulak: (As, T, S, M, A, Mgh, K:) çünkü onlar müennes cinstendir. (TA.) ― -b5- Ve (mecaz kabul edilerek:) Bejeeleh ve Kudل‘ah’ın iki kabilesi. (K) ― -b6- Ve **أُنْثَيَا الفَرَسِ** (mecaz kabul edilerek:) Atın uyluklarının iç kısımları (**الرَّبَلَتَانِ**). (M, L.) ― -b7- Ve **الأُنْثَي** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) **مَنْجَنِيق** [denilen savaş âleti] anlamında da kullanılır; çünkü bu son kelime [genellikle] müennes cinstendir. (M.)

**أَنِيثٌ**
**أَنِيثٌ** ذ : **مُؤَنَّثٌ**’e bak. ― -b2- **أَرْضٌ أَنِيثَةٌ**, (AA, * IAar, T, S, M, K,) ve ↓ **مِئْنَاثٌ**, (ISh, T, M, K,) (mecazen:) Düz, düzgün, yahut yumuşak arazi, yahut yer, (ISh, IAar, T, M, K,) çok bitki, yahut çok ot çıkaran; (AA, T, M, K;) yahut otlar, yahut baklagil türü bitkiler çıkaran ve düz, düzgün, yahut yumuşak olan; (El-Kilلbee, S;) yahut bitki, yahut ot çıkarmaya elverişli; engebeli olmayan. (ISh, T, L.) Ve **مَكَانٌ أَنِيثٌ**: Otu çabuk biten ve bol olan bir yer. (T, L.) Ve **بَلَدٌ أَنِيثٌ** (mecaz kabul edilerek:) Toprağı yumuşak ve düz, yahut düzgün olan bir ülke, yahut bölge. (IAar, M, L.) ― -b3- **حَدِيدٌ أَنِيثٌ** (mecazen:) Dişi demir; **ذَكَرٌ** diye adlandırılan şey olmayan: (S, M, L, K:) yumuşak demir. (T ve K, انف maddesinde.) Ve **سَيْفٌ أَنِيثٌ** (mecazen:) Dişi demirden bir kılıç: (M, L:) yahut keskin olmayan, yahut kesmeyen bir kılıç; küt bir kılıç: (T, M, * L:) ve ↓ **سَيْفٌ مِئْنَاثٌ**, ve ↓ **مِئْنَاثَةٌ**, (T, M, L, K,) Lh’nin zikrettiği, (T, L,) küt bir kılıç; (K;) bunun gibi ↓ **مُؤَنَّثٌ**: (TA:) yahut yumuşak demirden bir kılıç. (T, L.)

**أَنَاثَةٌ**
**أَنَاثَةٌ** ذ [**أَنُثَ**’ın mastar ismidir, ona bak:] Dişilik, yahut dişillik, tabiatı, yahut niteliği, yahut cinsiyeti; (M;) bunun gibi ↓ **أُنُوثَةٌ**. (A.) ― -b2- (mecazen:) Arazinin **أَنِيثَةٌ** diye adlandırılan niteliği. (A.) ― -b3- [(mecazen:) Demirin yumuşaklığı: **أَنيثٌ**’e bak.]

**أُنُوثَةٌ**
**أُنُوثَةٌ** ذ : Bir önceki paragraf’a bak.

**مُؤْنِثٌ**
**مُؤْنِثٌ** ذ Dişi doğuran, yahut dişi doğurmakta olan kadın, (S, K,) yahut dişiler (doğuran). (M.)

**مِئْنَاثٌ**
**مِئْنَاثٌ** ذ Genellikle dişiler doğuran kadın: (S, M, K:) ve genellikle dişi çocuklar meydana getiren erkek; çünkü **مِفْعَالٌ** vezni iki cins için de eşit uygulanır: (S:) zıt sıfat **مِذْكَارٌ**’dır. (TA.) ― -b2- Ayrıca **مُؤَنَّثٌ**’e, iki yerde, bak. ― -b3- **أَرْضٌ مِئْنَاثٌ**: **أَنِيثٌ**’e bak. ― -b4- **سَيْفٌ مِئْنَاثٌ**, ve **مِئْنَاثَةٌ**: **أَنِيثٌ**’e bak.

**مُؤَنَّثٌ**
**مُؤَنَّثٌ** ذ [Müennes bir kelime; müennes yapılmış bir kelime. ― -b2- Ayrıca,] (T, A, K,) ve ↓ **أَنِيثٌ**, (AA, T,) ve ↓ **مِئْنَاثٌ**, (K,) ve ↓ **مِئْنَاثَةٌ**, (TA,) (mecazen:) **مُخَنَّثٌ** ile aynı anlamdadır, (AA, T, A, K,) yani: Kadınsı bir erkek; yumuşaklıkta ve sözün yumuşaklığında ve uzuvlarda gevşeklik taslamada kadına benzeyen kimse: (TA:) yahut dişinin suretinde, yahut yapısında olan bir erkek. (T.) ― -b3- **سَيْفٌ مُؤَنَّثٌ**: **أَنِيثٌ**’e bak. ― -b4- **طِيبٌ مُؤَنَّثٌ** (mecazen:) Kadınların kullandığı koku; **خَلُوق** ve **زَعْفَران** gibi, (Sh, T, L,) ve elbiseleri boyayan şey: (L:) **ذُكُورَةُ الطِّيبِ** ise rengi olmayan kokular olup; **غَالِيَة** ve **كَافُور** ve **مِسْك** ve **عُود** ve **عَنْبَر** ve benzerleri gibi, iz bırakmayanlardır. (T, L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءنث

أَنُثَ
أَنُثَ U ( n. ac. أَنْث 1 ,  أَنَاْثَة 22t ,  أُنُوْثَة 27t ),
a.  Was, became feminine; was effeminate.

b.  Was soft ( iron ).

أَنَّثَ
أَنَّثَ II ,
a.  Made feminine, put in the feminine; rendered effeminate.

b.  [ La ], Was gentle to.

تَأَنَّثَ
تَأَنَّثَ V ,
a.  see I (a) &  see II (b) .

أُنْثَى
أُنْثَى 3ya , ( pl. أَنَاْثَى 22ya ,  اِنَاْث 23 ),
a.  Female, feminine.

أَنَاْثَة
أَنَاْثَة 22t ,
a.  Feminine sex or gender.

b.  Softness.

أَنِيْث
أَنِيْث 25 ,
a.  Soft; tender, gentle.

أَنَّثَ
N. P. أَنَّثَ II ,
a.  Feminine; effeminate.

أَـِنْجِيْل
أَـِنْجِيْل ( pl. أَنَاجِيْل )  G. ,
a.  Gospel; New Testament.

##### Türkçe

**أَنُثَ**
**أَنُثَ** U (n. ac. **أَنْث** 1, **أَنَاْثَة** 22t, **أُنُوْثَة** 27t),
a. Dişi oldu, dişileşti; kadınsı oldu.

b. Yumuşak oldu (demir).

**أَنَّثَ**
**أَنَّثَ** II,
a. Dişi yaptı, dişiye koydu; kadınsı kıldı.

b. [La], -e karşı yumuşak davrandı.

**تَأَنَّثَ**
**تَأَنَّثَ** V,
a. I (a)’ya bak ve II (b)’ye bak.

**أُنْثَى**
**أُنْثَى** 3ya, (pl. **أَنَاْثَى** 22ya, **اِنَاْث** 23),
a. Dişi, dişil.

**أَنَاْثَة**
**أَنَاْثَة** 22t,
a. Dişilik cinsi veya cinsiyeti.

b. Yumuşaklık.

**أَنِيْث**
**أَنِيْث** 25,
a. Yumuşak; nazik, yumuşak huylu.

**أَنَّثَ**
N. P. **أَنَّثَ** II,
a. Dişil; kadınsı.

**أَـِنْجِيْل**
**أَـِنْجِيْل** (pl. **أَنَاجِيْل**) G.,
a. İncil; Yeni Ahit.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءنث

ءنث
أَنَثَ - يَأْنَثُ
أَنَثَ - يَأْنَثُ (أَنِثَت - تَأْنَثً) - أُنْثى - أُنْثَيَيْن - إِناث
أَنـَثَ - يَأْنـَثُ + الكائن ، أَنـَثَت - تَأْنـَثُ + الكائنة: يكون ( تكون) أو يصير ( تصير) " أنثى ": يكون جنسه أنثى، أو له صفات الأنثى من اللين وعدم التشدد
أُنـْثى: على وزن " فـُعلى" : اسم فاعل مؤنث مبالغة: الكائنة التي لها الجنس المقابل للذكر
أُنـْثَيَيْن: عدد اثنتان من " الأُنـْـثى "
إِناث: جمع " أنـْـثى "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الذكورة والأنوثة في الكائنات"، وهي
أَنِثَ - يَأنَثً، ذَكُرَ - يَذْكُرُ (ذَكِرَ - يَذكَرُ)، بَغَلَ - يَبْغَلُ، نَسِىء - يَنْسِىء (نَسِئت - تَنْسِىءُ)، رَجُلَ - يَرْجُلُ مَرُؤَ - يَمْرُؤُ
أنثى
 	﴿ياأيها الناس إنا خلقناكم من ذكر وأنثى وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا إن أكرمكم عند الله أتقاكم إن الله عليم خبير(13)﴾ الحجرات
 	﴿وأنه خلق الزوجين الذكر والأنثى(45)﴾ النجم ﴿فجعل منه الزوجين الذكر والأنثى(39)﴾ القيامة ﴿وما خلق الذكر والأنثى(3)﴾ اليل
 	﴿والله خلقكم من تراب ثم من نطفة ثم جعلكم أزواجا وما تحمل من أنثى ولا تضع إلا بعلمه وما يعمر من معمر ولا ينقص من عمره إلا في كتاب إن ذلك على الله يسير(11)﴾ فاطر } إليه يرد علم الساعة وما تخرج من ثمرات من أكمامها وما تحمل من أنثى ولا تضع إلا بعلمه ويوم يناديهم أين شركائي قالوا آذناك ما منا من شهيد(47)} فصلت ﴿الله يعلم ما تحمل كل أنثى وما تغيض الأرحام وما تزداد وكل شيء عنده بمقدار(8)﴾ الرعد
 	﴿فلما وضعتها قالت رب إني وضعتها أنثى والله أعلم بما وضعت وليس الذكر كالأنثى وإني سميتها مريم وإني أعيذها بك وذريتها من الشيطان الرجيم(36)﴾ آل عمران
 	﴿ألكم الذكر وله الأنثى(21)﴾ النجم ﴿وإذا بشر أحدهم بالأنثى ظل وجهه مسودا وهو كظيم(58)﴾ النحل
 	﴿إن الذين لا يؤمنون بالآخرة ليسمون الملائكة تسمية الأنثى(27)﴾ النجم
 	﴿ومن يعمل من الصالحات من ذكر أو أنثى وهو مؤمن فأولئك يدخلون الجنة ولا يظلمون نقيرا(124)﴾ النساء ﴿من عمل سيئة فلا يجزى إلا مثلها ومن عمل صالحا من ذكر أو أنثى وهو مؤمنفأولئك يدخلون الجنة يرزقون فيها بغير حساب(40)﴾ غافر ﴿من عمل صالحا من ذكر أو أنثى وهو مؤمن فلنحيينه حياة طيبة ولنجزينهم أجرهم بأحسن ما كانوا يعملون(97)﴾ النحل ﴿فاستجاب لهم ربهم أني لا أضيع عمل عامل منكم من ذكر أو أنثى بعضكم من بعض فالذين هاجروا وأخرجوا من ديارهم وأوذوا في سبيلي وقاتلوا وقتلوا لأكفرن عنهم سيئاتهم ولأدخلنهم جنات تجري من تحتها الأنهار ثوابا من عند الله والله عنده حسن الثواب (195)﴾ آل عمران
 	﴿ياأيها الذين آمنوا كتب عليكم القصاص في القتلى الحر بالحر والعبد بالعبد والأنثى بالأنثى فمن عفي له من أخيه شيء فاتباع بالمعروف وأداء إليه بإحسان ذلك تخفيف من ربكم ورحمة فمن اعتدى بعد ذلك فله عذاب أليم(178)﴾ البقرة
الأنثيين
 ﴿يوصيكم الله في أولادكم للذكر مثل حظ الأنثيين فإن كن نساء فوق اثنتين فلهن ثلثا ما ترك وإن كانت واحدة فلها النصف ولأبويه لكل واحد منهما السدس مما ترك إن كان له ولد فإن لم يكن له ولد وورثه أبواه فلأمه الثلث فإن كان له إخوة فلأمه السدس من بعد وصية يوصي بها أو دين آباؤكم وأبناؤكم لا تدرون أيهم أقرب لكم نفعا فريضة من الله إن الله كان عليما حكيما(11)﴾ النساء ﴿يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة إن امرؤ هلك ليس له ولد وله أخت فلها نصف ما ترك وهو يرثها إن لم يكن لها ولد فإن كانتا اثنتين فلهما الثلثان مما ترك وإن كانوا إخوة رجالا ونساء فللذكر مثل حظ الأنثيين يبين الله لكم أن تضلوا والله بكل شيء عليم(176)﴾ النساء
 	﴿ثمانية أزواج من الضأن اثنين ومن المعز اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين نبئوني بعلم إن كنتم صادقين(143)﴾ الأنعام ﴿ومن الإبل اثنين ومن البقر اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين أم كنتم شهداء إذ وصاكم الله بهذا فمن أظلم ممن افترى على الله كذبا ليضل الناس بغير علم إن الله لا يهدي القوم الظالمين(144)﴾ الأنعام
إناث
 	﴿لله ملك السماوات والأرض يخلق ما يشاء يهب لمن يشاء إناثا ويهب لمن يشاء الذكور(49)﴾ الشورى ﴿أو يزوجهم ذكرانا وإناثا ويجعل من يشاء عقيما إنه عليم قدير(50)﴾ الشورى
 	﴿أفأصفاكم ربكم بالبنين واتخذ من الملائكة إناثا إنكم لتقولون قولا عظيما(40)﴾ الإسراء ﴿أم خلقنا الملائكة إناثا وهم شاهدون(150)﴾ الصافات ﴿وجعلوا الملائكة الذين هم عباد الرحمان إناثا أشهدوا خلقهم ستكتب شهادتهم ويسألون (19)﴾ الزخرف
 	﴿إن يدعون من دونه إلا إناثا وإن يدعون إلا شيطانا مريدا(117)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [أنث] أ ن ث: جمع الأنثى إناثٌ وقد قيل أُنُثٌ بضمتين كأنه جمع إناث و الأُنْثَيانِ الخصيتان والأذنان أيضا
الراغب
أنث
- الأنثى: خلاف الذكر، ويقالان في الأصل اعتبارا بالفرجين، قال عز وجل: }ومن يعمل من الصالحات من ذكر أو أنثى{ [النساء/124]، ولما كان الأنثى في جميع الحيوان تضعف عن الذكر اعتبر فيها الضعف، فقيل لما يضعف عمله: أنثى، ومنه قيل: حديد أنيث (انظر: المجمل 1/104؛ واللسان (أنث) 2/113)، قال الشاعر:
- 28 - عندي *** جرازا لا أفل ولا أنيث *** (البيت لصخر الغي الهذلي وشطره الأول
فيعلمه بأن العقل عندي
وهو في ديوان الهذليين 2/223؛ واللسان (أنث)، والبحر المحيط 3/352)
وقيل: أرض أنيث: سهل، اعتبارا بالسهولة التي في الأنثى، أو يقال ذلك اعتبار بجودة إنباتها تشبيها بالأنثى، ولذا قال: أرض حرة وولودة.
ولما شبه في حكم اللفظ بعض الأشياء بالذكر فذكر أحكامه، وبعضها بالأنثى فأنث أحكامها، نحو: اليد والأذن، والخصية، سميت الخصية لتأنيث لفظ الأنثيين، وكذلك الأذن. قال الشاعر:
- 29 - ضربناه تحت الأنثيين على الكرد
(هذا عجز بيت للفرزدق، وشطره:
وكنا إذا القيسي نب عوده
وهو في ديوانه 160؛ والحجة في القراءات للفارسي 2/56؛ والمحكم 6/465)
وقال آخر:
- 30 - وما ذكر وإن يسمن فأنثى
(الشطر لم أجد قائله، وعجزه: شديد الأزم ليس له ضروس وهو في اللسان والصحاح (ضرس) ؛ والتكملة للفارسي ص 364؛ والاقتضاب ص 418؛ وحياة الحيوان للدميري 1/338؛ والمسائل البصريات 1/381 ويروي [يكبر] بدل [يسمن] ) يعني: القراد؛ فإنه يقال له إذا كبر: حلمه، فيؤنث (قال الأصمعي: يقال للقراد أول ما يكون صغيرا قمقامة، ثم يصير حمنانة ثم يصير قرادا ثم يصير حلما).
وقوله تعالى: }إن يدعون من دونه إلا إناثا﴿[النساء/117] فمن المفسرين من اعتبر حكم اللفظ فقال: لما كانت أسماء معبوداتهم مؤنثة نحو:﴾اللات والعزى *** ومناة الثالثة{ [النجم/19 - 20] قال ذلك:
ومنهم - وهو أصح - من اعتبر حكم المعنى، وقال: المنفعل يقال له: أنيث، ومنه قيل للحديد اللين: أنيث، فقال: ولما كانت الموجودات بإضافة بعضها إلى بعض ثلاثة أضرب:
- فاعلا غير منفعل، وذلك هو الباري عز وجل فقط.
- ومنفعلا غير فاعل، وذلك هو الجمادات.
- ومنفعلا من وجه كالملائكة والإنس والجن، وهم بالإضافة إلى الله تعالى منفعلة، وبالإضافة إلى مصنوعاتهم فاعلة، ولما كانت معبوداتهم من جملة الجمادات التي هي منفعلة غير فاعلة سماها الله تعالى أنثى وبكتهم بها، ونبههم على جهلهم في اعتقاداتهم فيها أنها آلهة، مع أنها لا تعقل ولا تسمع ولا تبصر، بل لا تفعل فعلا بوجه، وعلى هذا قول إبراهيم عليه الصلاة والسلام: }يا أبت لم تعبد ما لا يسمع ولا يبصر ولا يغني عنك شيئا{ [مريم/42].
وأما قوله عز وجل: }وجعلوا الملائكة الذين هم عباد الرحمن إناثا{ [الزخرف/19] فلزعم الذين قالوا: إن الملائكة بنات الله.
ملخص اللسان
1.	الأُنْثى: خلافُ الذكر من كل شيء،
2.	2. والمُؤَنَّث: ذَكَرٌ في خَلْق أُنْثى؛
3.	وآنَثَتِ المرأَةُ، وهي مُؤْنِثٌ: وَلَدَتِ الإِناثَ،
4.	الإِناثُ :المَوات الذي هو خلاف  الحَيوان.
5.	اللاَّتُ والعُزَّى وأَشباهُها من  الآلهة المؤَنثة؛
6.	ويقال للرجل: أَنَّثْتُ تَأْنيثاً أَي لِنْتَ له، ولم تَتَشَدَّد.
7.	والأَنِيثُ من الرجال:  المُخَنَّثُ، شِبْه المرأَة؛
8.	والتأْنِيثُ: خلافُ التذكير،
9.	هذه امرأَة أُنثى إِذا مُدِحَتْ بأَنها كاملة من النساء،
10.	والأُنثَيان: الخُصْيتانِ،
11.	والأُنثَيان :الأُذُنانِ،
12.	عَنَتْ بأُنْثَييها: رَبَلَتَيْ فَخِذَيْها.
13.	والأُنْثَيان: من أَحياءِ  العرب بَجيلة وقُضاعة،
14.	المئْناثُ: التي تَلِدُ  الإِناثَ كثيراً،
15.	وأَرض مِئْناثٌ وأَنيثةٌ:  سَهْلة مُنْبِتة،
16.	وبلدٌ أَنِيثٌ: لَيِّنٌ سَهْل؛
17.	ومكانٌ أَنِيثٌ إِذا  أَسْرَع نباتُه وكَثُر؛
18.	بلد دَمِيثٌ أَنِيثٌ طَيِّبُ الرَّيْعةِ، مَرْتُ العُودِ.
19.	وسميت المرأة أُنثى للينها.
20.	والأَنِيثُ: ما كان من الحَديد غيرَ ذَكَر.
21.	وحديدٌ  أَنيثٌ: غير ذَكِير.
22.	والأَنيثُ من السُّيوف: الذي من حديدٍ غير ذَكَر؛
23.	لا أَفَلُّ، ولا أَنِيثُ  أَي لا أُعْطِيهِ إِلا السَّيْفَ القاطعَ
24.	وسيفٌ أَنِيثٌ: وهو الذي ليس بقاطع.
25.	وسيف مِئْناثٌ ومِئناثة ،  إِذا كانت حَديدتُه لَيِّنة،
26.	المُؤَنَّثَ من الطِّيب،  طِيبَ  النساءِ،
لسان العرب
● -   أنث: الأُنْثى: خلافُ الذكر من كل شيء، والجمع إِناثٌ؛ وأُنُثٌ: جمع  إِناث، كحمار وحُمُر. وفي التنزيل العزيز: إِن يَدْعُون من دونه إِلا  إِناثاً؛ وقرئ: إِلا أُنُثاً، جمع إِناث، مثل تِمارٍ وتُمُر؛ ومَن قرأَ إِلا  إِناثاً، قيل: أَراد إِلا مَواتاً مثل الحَجَر والخَشَب والشجر والمَوات،  كلُّها يخبر عنها كما يُخْبر عن المُؤَنث؛ ويقال للمَوات الذي هو خلاف  الحَيوان: الإِناثُ. الفراء: تقول العرب: اللاَّتُ والعُزَّى وأَشباهُها من  الآلهة المؤَنثة؛ وقرأَ ابن عباس: إِن يَدْعون من دونه إِلا أُثُناً؛  قال الفراءُ: هو جمع الوَثَنْ فضم الواو وهمزها. كما قالوا: وإِذا الرسل  أُقِّتَتْ. والمُؤَنَّث: ذَكَرٌ في خَلْق أُنْثى؛ والإِناثُ: جماعة  الأُنْثى ويجيءُ في الشعر أَناثى. وإِذا قلت للشيءِ تُؤَنِّثه، فالنَّعْتُ  بالهاء، مثل المرأَة، فإِذا قلت يُؤَنث، فالنعت مثل الرجل بغير هاءٍ، كقولك  مؤَنثة ومؤَنث.  ويقال للرجل: أَنَّثْتُ تَأْنيثاً أَي لِنْتَ له، ولم تَتَشَدَّد.  وبعضهم يقول: تَأَنَّثَ في أَمره وتَخَنَّثَ. والأَنِيثُ من الرجال:  المُخَنَّثُ، شِبْه المرأَة؛ وقال الكميت في الرجل الأَنيثِ:  وشَذَّبْتَ عنهم شَوْكَ كلِّ قَتادةٍ  بفارسَ، يَخْشاها الأَنِيثُ المُغَمَّزُ  والتأْنِيثُ: خلافُ التذكير، وهي الأَناثةُ.  ويقال: هذه امرأَة أُنثى إِذا مُدِحَتْ بأَنها كاملة من النساء، كما  يقال: رجل ذَكَر إِذا وُصِفَ بالكمال. ابن السكيت: يقال هذا طائرٌ وأُنْثاه،  ولا يقال: وأُنْثاتُه.  وتأْنيثُ الاسم: خلافُ تذكيره؛ وقد أَنَّثْته، فتَأَنَّثَ.  والأُنثَيان: الخُصْيتانِ، وهما أَيضاً الأُذُنانِ، يمانية؛ وأَنشد  الأَزهري لذي الرمة:  وكُنَّا، إِذا القَيْسيُّ نَبَّ عَتُودُه،  ضَرَبْناه فوقَ الأُنْثَيَيْنِ على الكَرْدِ  قال ابن سيده، وقول الفرزدق:  وكنّا، إِذا الجَبَّارُ صَعَّر خَدَّه،  ضَرَبْناه تحتَ الأُنْثَيينِ على الكَرْد  قال: يعني الأُذُنَيْن، لأَنَّ الأُذُنَ أُنثى. وأَورد الجوهري هذا  البيت على ما أَورده الأَزهري لذي الرمة، ولم يَنْسُبْه لأَحد؛ قال ابن بري:  البيت للفرزدق، قال والمشهور في الرواية:  وكنا إِذا الجَبَّار صَعَّرَ خَدَّه  كما أَورده ابن سيده. والكَرْدُ: أَصل العُنق؛ وقول العجاج:  وكلُّ أُنْثى حَمَلَتْ أَحجارا  يعني المِنْجَنيقَ لأَنها مؤَنثة؛ وقولها  (* هكذا وردت مؤنثةً.) في صفة  فرس:  تَمَطَّقَتْ أُنْثَياها بالعَرَقْ،  تَمَطُّقَ الشَّيْخِ العَجُوزِ بالمَرَقْ  عَنَتْ بأُنْثَييها: رَبَلَتَيْ فَخِذَيْها. والأُنْثَيان: من أَحياءِ  العرب بَجيلة وقُضاعة، عن أَبي العَمَيْثَل الأَعرابي؛ وأَنشد للكميت:  فيا عَجَبا للأُنْثَيَيْن تَهادَنا  أَذانيَ، إِبْراقَ البَغايا إِلى الشَّرْبِ  وآنَثَتِ المرأَةُ، وهي مُؤْنِثٌ: وَلَدَتِ الإِناثَ، فإِن كان ذلك لها  عادةً، فهي مِئْناثٌ، والرجلُ مِئْناثٌ أَيضا، لأَنهما يستويان في  مِفْعال. وفي حديث المُغيرةِ: فُضُلٌ مِئْناثٌ. المئْناثُ: التي تَلِدُ  الإِناثَ كثيراً، كالمِذْكارِ: التي تَلِدُ الذكور. وأَرض مِئْناثٌ وأَنيثةٌ:  سَهْلة مُنْبِتة، خَلِيقةٌ بالنَّبات، ليست بغليظة؛ وفي الصحاح: تُنْبتُ  البَقْلَ سَهْلةٌ.  وبلدٌ أَنِيثٌ: لَيِّنٌ سَهْل؛ حكاه ابن الأَعرابي. ومكانٌ أَنِيثٌ إِذا  أَسْرَع نباتُه وكَثُر؛ قال امرؤ القيس:  بمَيْثٍ أَنيثٍ في رياضٍ دَمِيثةٍ،  يُحيلُ سَوافِيها بماءِ فَضِيضِ  ومن كلامهم: بلد دَمِيثٌ أَنِيثٌ طَيِّبُ الرَّيْعةِ، مَرْتُ العُودِ.  وزعم ابن الأَعرابي أَني المرأَة إِنما سميت أُنثى، من البلد الأنيث، قال:  لأَن المرأَة أَلْيَنُ من الرجل، وسميت أُنثى للينها. قال ابن سيده:  فأَصْلُ هذا الباب، على قوله، إِنما هو الأَنيثُ الذي هو اللَّيِّنُ؛ قال  الأَزهري: وأَنشدني أَبو الهيثم:  كأَنَّ حِصانا وفِضُّها التينُ، حُرَّةً،  على حيثُ تَدْمى بالفِناءِ حَصيرُها  قال، يقوله الشماخ: والحَصانُ ههنا الدُّرَّة من البحر في صَدَفَتِها  تُدْعَى التِّينَ. والحَصِيرُ: موضعُ الحَصِير الذي يُجْلَس عليه، شَبَّه  الجاريةَ بالدُّرَّة. والأَنِيثُ: ما كان من الحَديد غيرَ ذَكَر. وحديدٌ  أَنيثٌ: غير ذَكِير. والأَنيثُ من السُّيوف: الذي من حديدٍ غير ذَكَر؛  وقيل: هو نحوٌ من الكَهام؛ قال صَخْرُ الغَيِّ:  فيُعْلِمهُ بأَنَّ العَقْل عِنْدي  جُرازٌ، لا أَفَلُّ، ولا أَنِيثُ  أَي لا أُعْطِيهِ إِلا السَّيْفَ القاطعَ، ولا أُعْطيه الدِّيةَ.  والمُؤَنَّثُ: كالأَنِيث؛ أَنشد ثعلب:  وما يَسْتَوي سَيْفانِ: سَيْفٌ مُؤَنَّثٌ،  وسَيْفٌ، إِذا ما عَضَّ بالعَظْمِ صَمَّما  وسيفٌ أَنِيثٌ: وهو الذي ليس بقاطع. وسيف مِئْناثٌ ومِئناثة، بالهاءِ،  عن اللحياني إِذا كانت حَديدتُه لَيِّنة، بالهاء، تأْنِيثُه على إِرادة  الشَّفْرة، أَو الحديدة، أَو السلاح. الأَصمعي: الذَّكَرُ من السُّيوف  شَفْرَتُه حديد ذَكَرٌ، ومَتْناه أَنيثٌ، يقول الناسُ إِنها من عَمَل الجن.  وروى إِبراهيم النحعي أَنه قال: كانوا يَكْرَهُون المُؤَنَّثَ من الطِّيب،  ولا يَرَوْنَ بذُكُورته بأْساً؛ قال شمر: أَراد بالمُؤَنَّثِ طِيبَ  النساءِ، مثل الخَلُوق والزَّعْفران، وما يُلَوِّنُ الثيابَ، وأَما ذُكورةُ  الطِّيبِ، فما لا لَوْنَ له، مثلُ الغالية والكافور والمِسْكِ والعُود  والعَنْبَر، ونحوها من الأَدهان التي لا تُؤَثِّرُ.
مقاييس اللغة:
(أنث) وأما الهمزة والنون والثاء فقال الخليل وغيره: الأُنثى خلاف الذكر. ويقال سيف [أَنِيثُ([16])] الحديدِ، إذا كانت حديدته أُنثى([17]). والأُنثَيانِ: الخُصيتان. والأُنْثَيانِ أيضاً: الأذُنانِ. قال:
وكنَّا إذا الجَبَّار صَعَّر خــدَّه *** ضربناه تحْتَ الأنْثَيينِ على الكَرْدِ([18])
وأرضٌ أنِيثَةٌ: حسنَة النَّبات.
القاموس المحيط:
آنَثَتِ المرأةُ إِيناثاً ولَدَتْ أُنْثَى، فهي مُؤْنِثٌ، ومُعْتادتُها مِئْناثٌ. والْأَنيثُ الحديدُ غيرُ الذًّكَرِ. والمُؤَنَّثٌ المُخَنَّثُ، كالمِئْناثِ. والْأُنْثَيَانِ الخُصْيتانِ، والْأُذُنانِ، وبَجيلَةُ وقُضاعةُ. وأرضٌ أنيثةٌ ومِئْناثٌ سَهْلَةٌ مِنْباتٌ. وأنَّثْتُ له تَأنيثاً، وتَأَنَّثْتُ لِنْتُ. والْإِناثُ جَمْعُ الْأُنْثى،
كالْأَنَاثى، والمَواتُ كالشَّجرِ والحَجَرِ، وصِغارُ النُّجومِ. وامرأةٌ أُنْثى: كامِلةٌ. وسَيْفٌ مِئْناثٌ ومِئْناثةٌ: كَهامٌ.
تاج العروس:
أ - ن - ث
" آنَثَت المَرْأَةُ إِيناثاً " إِذا " وَلَدَتْ أُنْثَى " وفي بعضٍ : الإِناثَ " فهي مُؤْنِثٌ . ومُعْتادَتُهَا " أَي إِذا كان لها ذلك عَادَةً فهي " مِئنَاثٌ " والرَّجُلُ مِئنَاثٌ أَيضاً ؛ لأَنَّهُمَا يَسْتَويانِ في مِفْعَال ويقابِلُه الْمِذْكارُ وهي التي تَلِد الذُّكُورَ كثيراً . من المجاز : " الأَنِيثُ " من " الحَدِيدِ " : ما كانَ " غير الذَّكَرِ " وحَدِيدٌ أَنِيثٌ : غيرُ ذَكَرٍ . ونَزَعَ أَنِيثَه ثم ضَرَبَه تحت أُنْثَيَيْهِ . وفي اللسان : الأَنِيثُ من السُّيُوف : الذي من حَديدٍ غيرِ ذَكَرٍ وقيل : هو نَحْوٌ من الكَهَامِ . قال صَخْرُ الغَيِّ :
فيُعْلِمُهُ بَأَنَّ العَقْلَ عندِي ... جُرَازٌ لا أَفَلُّ ولا أَنِيثُ أَي لا أُعطِيه إِلاّ السَّيْفَ القَاطِعَ ولا أُعطِيه الدِّيَةَ . وسيفٌ أَنِيثٌ : وهو الذي ليس بِقاطِعٍ . من المجاز : " المُؤَنَّثُ " من الرِّجَالِ " : المُخَنَّثُ " شِبْهُ المَرْأَةِ في لِينِهِ ورِقَّةِ كَلامِه وتَكَسُّرِ أَعضَائِه " كالمِئْناث " والمِئْنَاثَةِ والأَنِيثِ . وبعضُهُم يقول : تَأَنَّثَ في أَمْرِه وتَخَنَّثَ وقال الكُمَيْتُ - في الرَّجُلِ الأَنِيث - :
وشَذَّبْتُ عَنْهُمْ شَوْكَ كُلِّ قَتَادَةٍ ... بِفَارِسَ يَخْشَاهَا الأَنِيثُ المُغَمَّرُ " والأُنْثَيَانِ : الخُصْيَتانِ " . في الأَساسِ : ومن المجاز : ونَزَعَ أُنْثَيَيْه وضَرَبه تَحْتَ أُنْثَيَيْهِ الأُنْثَيَانِ : " الأُذُنَانِ " يَمَانِيَة والأُنوثَةُ فيهِما من تَأْنِيثِ الاسْمِ . وأَنشد الأَزْهَرِيّ لذي الرُّمّة :
وكُنّا إِذا القَيْسِىُّ نَبَّ عَتُودُه ... ضَرَبْنَاهُ فوقَ الأُنْثَيَيْنِ على الكَرْدِ وفي أَصْلِ الجَوْهَرِيّ : العَبْسِيّ وهو خَطَأُ . قال : يَعني الأُذُنَيْنِ ؛ لأَنَّ الأُذُنَ أُنْثَى وأَورده الجَوْهَرِيّ - " على ما أَورده الأَزهري " لذِي الرُّمّة - ولم يَنْسُبْه لأَحَدٍ . قال ابن بَرِّىّ : البيتُ للفَرَزْدَق قال : والمَشْهُور في الرّوايةِ :
" وكُنَّا إِذا الجَبَّارُ صَعَّر خَدَّهُ كما أَورَدَه ابنُ سِيده . الأُنْثَيانِ من أَحياءِ العَرَب " : بَجِيلَةُ وقُضَاعَةُ " عن أَبي العَمَيْثَل الأَعرابيّ وأَنشد للكُمَيْت :
فيا عَجَباً للأُنْثَيَيْنِ تَهَادَتَا ... أَذَاتِىَ إِبْرَاقَ البَغَايَا إِلى الشَّرْبِ من المَجَاز : قال الكِلاَبيّ : " أَرْضٌ أَنِيثَةٌ ومِئْناثٌ : سَهْلَةٌ مِنْباتٌ " خَلِيقَةُ بالنَّباتِ لَيستْ بغَلِيظَة وفي الصّحاح : تُنْبِتُ البَقْلَ سَهْلَةٌ . وبَلَدٌ أَنِيثٌ : لَيِّنٌ سَهْلٌ . حكاه ابنُ الأَعْرَابيّ . ومكانٌ أَنِيثٌ إِذا أَسْرَعَ نَبَاتُه وكَثُر قال امرُؤُ القَيْس :
بمَيْثٍ أَنِيثٍ في رِياضٍ دَمِيثَةٍ ... تُحِيلُ سَواقِيَها بمَاءٍ فَضِيضِ
ومن كلامهم : بَلَدٌ أَنِيثٌ دَمِيثٌ طَيّبُ الرَّيْعَة مَرْتُ العُودِ . وزعم ابن الأَعرابيّ : أَنّ المرأَةَ إِنّمَا سُمِّيَتْ أُنْثَى من البَلَدِ الأَنِيثِ قال لأَن المَرْأَةَ أَلْيَنُ مِن الرَّجُل وسُمِّيَتْ أُنْثَى لِلِينِها قال ابن سيده : فأَصلُ هذا الباب - على قوله - إِنّما هو الأَنيثُ الذي هو اللَّيِّنُ . من المجاز : " أَنَّثْتُ لَهُ " في الأَمْرِ " تَأْنِيثاً وتَأْنَّثْتُ : لِنْتُ " له ولم أَتَشَدَّدْ . " والإِنَاثُ " بالكسر " : جمعُ الأُنْثَى " وهو خلافُ الذَّكَر من كلّ شَيْءٍ وجَمعُ الجَمعِ أُنُثٌ كحِمَارٍ وحُمُرٍ وفي التنزيل العَزيز " إِنْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّ إِنَاثاً " وقُرِىءَ " إِلاّ أُنُثاً " جمع إِنَاثٍ مثْل نِمَارٍ ونُمُرٍ وقرأَ ابنُ عبّاس : إِنْ يَدْعُونَ من دُونِهِ إِلا أُثُناً . قال الفرّاءُ : هو جَمْع الوَثَنِ " كالأَنَاثَى " كعَذَارَى جاءَ ذلك في الشِّعْر من قرأَ : إِلاّ إِنَاثاً أَرادَ " المَوَات " الذي هو خِلافُ الحَيَوَان " كالشَّجَرِ والحَجَرِ " والخَشَب عن اللِّحْيَانِيّ . وعن الفَرَّاءِ تقول العَرَبُ : اللاَّتُ والعُزَّى وأَشْبَاهُهما من الآلِهَة المُؤَنَّثَةِ . الإِناثُ " : صِغارُ النُّجُومِ " . يقال : هذه " امْرَأَةٌ أُنْثَى " إِذا مُدِحَتْ بأَنَّهَا " كامِلَةٌ " من النّساءِ كما يُقَال : رجُلٌ ذَكَرٌ إِذا وُصِفَ بالكَمَال وهو مجاز . من المجاز أَيضاً : " سَيْفٌ " أَنِيثٌ و " مِئْنَاثٌ ومِئْنَاثَةٌ " بالهاءِ وهذه عن اللِّحْيَانيّ وكذلك مُؤَنَّثٌ أَي " كَهَامٌ " وذلك إِذا كانَتْ حَدِيدَتُه لَيِّنةً تأْنيثُه على إِرادَةِ الشَّفْرَةِ أَو الحَديدَةِ أَو السِّلاح . وقال الأَصْمَعّي : الذَّكَرُ من السُّيُوفِ : شَفْرَتُه حديدٌ ذَكَرٌ وَمَتْنَاهُ أَنِيثٌ . يقول الناسُ : إِنَّها من عَمَلِ الجِنّ
ومما يستدرك عليه : قال ابنُ السِّكّيت : يُقال : هذا طائرٌ وأُنْثَاهُ ولا يُقَال : وأُنْثَاتُه . وقد أَنَّثْتُه فتَأَنَّثَ . والأُنْثَى : المَنْجَنِيقُ وقد جاءَ قول العَجّاجِ
" وكُلُّ أُنْثَى حَمَلَتْ أَحْجَارَا وأُنْثَيَا الفَرَسِ : رَبَلَتَا فَخِذَيْهَا قالَ الشّاعر في صفة الفَرَسِ :
" تَمَطَّقَتْ أُنَيْثَيَاهَا بِالعَرَقْ
" تَمَطُّقَ الشَّيْخِ " العَجُوزِ " بالمَرَقْ وسَيْفٌ مُؤَنَّثٌ كالأَنِيثِ . وأَنشدَ ثعلب :
وما يَسْتَوِي سَيْفَانِ : سَيْفٌ مُؤَنَّثٌ ... وسَيْفٌ إِذا ما عَضَّ بالعَظْمِ صَمَّمَا ورَوِىَ عن إِبراهيمَ النَّخَعِيّ أَنه قال : كانوا يَكرَهون المُؤنَّث من الطيِّبِ ولا يَرَوْن بِذُكُورَتِهِ بَأساً . قال شَمِرٌ : أَرادَ بالمُؤَنّثِ طِيبَ النِّسَاءِ مثل : الخَلُوق والزَّعْفَرَان وما يُلَوِّن الثِّيَابَ وأَمّا ذُكُورَةُ الطِّيب : فما لا لَونَ لَه . مثل : الغَالِيَةِ والكَافُورِ والمِسْكِ والعُودِ والعَنْبَرِ ونحوِها من الأَدْهَانِ التي لا تُؤَثِّر كذا في اللسان

_Türkçe çeviri henüz yok_
