# أنث — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%86%D8%AB/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: أنث

- الأنثى: خلاف الذكر، ويقالان في الأصل اعتبارا بالفرجين، قال عز وجل: ﴿ومن يعمل من الصالحات من ذكر أو أنثى﴾ [النساء/124]، ولما كان الأنثى في جميع الحيوان تضعف عن الذكر اعتبر فيها الضعف، فقيل لما يضعف عمله: أنثى، ومنه قيل: حديد أنيث (انظر: المجمل 1/104؛ واللسان (أنث) 2/113)، قال الشاعر:
*عندي ** جرازا لا أفل ولا أنيث *
(البيت لصخر الغي الهذلي وشطره الأول
*فيعلمه بأن العقل عندي*
وهو في ديوان الهذليين 2/223؛ واللسان (أنث)، والبحر المحيط 3/352)
وقيل: أرض أنيث: سهل، اعتبارا بالسهولة التي في الأنثى، أو يقال ذلك اعتبار بجودة إنباتها تشبيها بالأنثى، ولذا قال: أرض حرة وولودة.
ولما شبه في حكم اللفظ بعض الأشياء بالذكر فذكر أحكامه، وبعضها بالأنثى فأنث أحكامها، نحو: اليد والأذن، والخصية، سميت الخصية لتأنيث لفظ الأنثيين، وكذلك الأذن. قال الشاعر:
*ضربناه تحت الأنثيين على الكرد*
(هذا عجز بيت للفرزدق، وشطره:
*وكنا إذا القيسي نب عوده*
وهو في ديوانه 160؛ والحجة في القراءات للفارسي 2/56؛ والمحكم 6/465)
وقال آخر:
*وما ذكر وإن يسمن فأنثى*
(الشطر لم أجد قائله، وعجزه: شديد الأزم ليس له ضروس وهو في اللسان والصحاح (ضرس) ؛ والتكملة للفارسي ص 364؛ والاقتضاب ص 418؛ وحياة الحيوان للدميري 1/338؛ والمسائل البصريات 1/381 ويروي [يكبر] بدل [يسمن] ) يعني: القراد؛ فإنه يقال له إذا كبر: حلمه، فيؤنث (قال الأصمعي: يقال للقراد أول ما يكون صغيرا قمقامة، ثم يصير حمنانة ثم يصير قرادا ثم يصير حلما).
وقوله تعالى: ﴿إن يدعون من دونه إلا إناثا﴾ [النساء/117] فمن المفسرين من اعتبر حكم اللفظ فقال: لما كانت أسماء معبوداتهم مؤنثة نحو: ﴿اللات والعزى *** ومناة الثالثة﴾ [النجم/19 - 20] قال ذلك:
ومنهم - وهو أصح - من اعتبر حكم المعنى، وقال: المنفعل يقال له: أنيث، ومنه قيل للحديد اللين: أنيث، فقال: ولما كانت الموجودات بإضافة بعضها إلى بعض ثلاثة أضرب:
- فاعلا غير منفعل، وذلك هو الباري عز وجل فقط.
- ومنفعلا غير فاعل، وذلك هو الجمادات.
- ومنفعلا من وجه كالملائكة والإنس والجن، وهم بالإضافة إلى الله تعالى منفعلة، وبالإضافة إلى مصنوعاتهم فاعلة، ولما كانت معبوداتهم من جملة الجمادات التي هي منفعلة غير فاعلة سماها الله تعالى أنثى وبكتهم بها، ونبههم على جهلهم في اعتقاداتهم فيها أنها آلهة، مع أنها لا تعقل ولا تسمع ولا تبصر، بل لا تفعل فعلا بوجه، وعلى هذا قول إبراهيم عليه الصلاة والسلام: ﴿يا أبت لم تعبد ما لا يسمع ولا يبصر ولا يغني عنك شيئا﴾ [مريم/42].
وأما قوله عز وجل: ﴿وجعلوا الملائكة الذين هم عباد الرحمن إناثا﴾ [الزخرف/19] فلزعم الذين قالوا: إن الملائكة بنات الله.

### Türkçe

- **الأنثى**: **الذكر**’in zıddıdır; aslında iki **الفرجين** (iki avret yeri) itibarıyla ikisi de söylenir. Aziz ve celil şöyle dedi: ﴿ومن يعمل من الصالحات من ذكر أو أنثى﴾ [النساء/124]. **الأنثى** bütün hayvanda **الذكر**’den zayıf kaldığı için onda zayıflık itibara alındı; bu sebeple ameli zayıf olana: **أنثى** denildi. Bundan dolayı denildi ki: **حديد أنيث** (bak: المجمل 1/104؛ واللسان (أنث) 2/113). Şair dedi:
*عندي ** جرازا لا أفل ولا أنيث *
(beyit Sakhr el-Gayy el-Huzelî’nindir ve onun ilk mısraı
*فيعلمه بأن العقل عندي*
ve o, Dîvânü’l-Huzeliyyîn 2/223; ve Lisân (أنث); ve el-Bahrü’l-Muhît 3/352’dedir)
Ve denildi: **أرض أنيث**: düz (sahl); **الأنثى**’daki kolaylık itibarıyla. Yahut bu, onun bitirmesinin iyiliği itibarıyla, **الأنثى**ya benzetme olarak söylenir; bu yüzden dedi ki: **أرض حرة وولودة**.

Bazı şeyler lafız hükmünde **الذكر**e benzetilince onun hükümleri zikredildi; bazıları da **الأنثى**ya benzetilince onun hükümleri dişil kılındı; mesela: **اليد** ve **الأذن** ve **الخصية**. **الخصية**, iki **الأنثيين** lafzının dişilliği sebebiyle böyle adlandırıldı; **الأذن** de böyledir. Şair dedi:
*ضربناه تحت الأنثيين على الكرد*
(bu, Ferazdak’ın bir beytinin ikinci mısraıdır; onun ilk mısraı:
*وكنا إذا القيسي نب عوده*
ve o, Dîvân’ında 160; ve el-Hücce fi’l-Kırâât li’l-Fârisî 2/56; ve el-Muhkem 6/465’tedir)
Bir başkası dedi:
*وما ذكر وإن يسمن فأنثى*
(mısraın söyleyenini bulmadım; onun ikinci mısraı: شديد الأزم ليس له ضروس ve o, Lisân ve Sıhâh (ضرس); ve et-Tekmile li’l-Fârisî s. 364; ve el-İktidâb s. 418; ve Hayâtü’l-Hayevân li’d-Demîrî 1/338; ve el-Mesâilü’l-Basriyyât 1/381’dedir; [يسمن] yerine [يكبر] rivayet edilir) yani: **القراد**; çünkü büyüdüğünde ona: **حلمه** denir; böylece dişil yapılır. (Asmaî dedi: **القراد** için, ilk olduğunda küçükken **قمقامة** denir; sonra **حمنانة** olur; sonra **قرادا** olur; sonra **حلما** olur.)

Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: ﴿إن يدعون من دونه إلا إناثا﴾ [النساء/117]; müfessirlerden kimi lafız hükmünü itibara aldı da dedi ki: onların mabutlarının adları müennes olduğundan, mesela: ﴿اللات والعزى *** ومناة الثالثة﴾ [النجم/19 - 20], bunu söyledi.
Onlardan kimi de —ki o daha sahih olandır— mana hükmünü itibara aldı ve dedi ki: edilgene: **أنيث** denir; bundan dolayı yumuşak demire: **أنيث** denildi. Şöyle dedi: Mevcudatlar, bazısının bazısına izafesiyle üç kısımdır:
- Etkileyen, etkilenmeyen; bu, yalnızca Aziz ve celil olan **الباري**’dir.
- Etkilenen, etkileyen olmayan; bu da **الجمادات**’dır.
- Bir yönden etkilenen; melekler, insanlar ve cinler gibi: onlar Allah Teâlâ’ya nispetle etkilenenlerdir; mamullerine nispetle etkileyenlerdir. Onların mabutları, etkilenip etkileyen olmayan **الجمادات** cümlesinden olduğundan Allah Teâlâ onları **أنثى** diye adlandırdı ve bununla onları ayıpladı; onların, bunlar hakkında ilâh olduklarına dair inançlarındaki cehaletlerine dikkat çekti; hâlbuki onlar akletmez, işitmez, görmez; bilakis hiçbir yönden bir fiil işlemez. Bunun üzerine İbrahim aleyhi’s-salât ve’s-selâm’ın şu sözü vardır: ﴿يا أبت لم تعبد ما لا يسمع ولا يبصر ولا يغني عنك شيئا﴾ [مريم/42].

Aziz ve celil olanın şu sözüne gelince: ﴿وجعلوا الملائكة الذين هم عباد الرحمن إناثا﴾ [الزخرف/19]; bu, “melekler Allah’ın kızlarıdır” diyenlerin iddiasınadır.
