# أنف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%86%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أنف

الأَنْفُ: الـمَنْخَرُ معروف، والجمع آنُفُ وآنافٌ وأُنُوفٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
بِيضُ الوُجُوهِ كَريمةٌ أَحْسابُهُمْ،
في كلِّ نائِبَةٍ، عِزازُ الآنُفِ
وقال الأَعشى:
إذا رَوَّحَ الرَاعي اللِّقاحَ مُعَزِّباً،
وأَمْسَتْ على آنافِها غَبَراتُها
وقال حسان بن ثابت:
بِيضُ الوُجُوهِ، كَرِيمةٌ أَحْسابُهُم،
شُمُّ الأَنُوفِ من الطِّرازِ الأَوَّلِ
والعرب تسمي الأَنْفَ أَنْفين؛ قال ابن أَحمر:
يَسُوفُ بأَنْفَيْهِ النِّقاعَ كأَنه،
عن الرَّوْضِ من فَرْطِ النَّشاطِ، كَعِيمُ
الجوهري: الأَنْفُ للإنسان وغيره. وفي حديث سَبْقِ الحَدَثِ في الصلاة: فليَأْخُذْ بأَنفِه ويَخْرُجْ؛ قال ابن الأَثير: إنما أَمَره بذلك ليُوهِمَ الـمُصَلِّين أَن به رُعافاً، قال: وهو نوع من الأَدب في سَتْرِ العَوْرَة وإخْفاء القَبيحِ، والكنايةِ بالأَحْسَن عن الأَقْبح، قال: ولا يدخل في باب الكذب والرياء وإنما هو من باب التَّجَمُّل والحَياء وطلَبِ السلامة من الناس.
وأَنَفَه يَأْنُفُه ويأْنِفُه أَنْفاً:أَصابَ أَنْفَه.
ورجل أُنافيٌّ: عَظِيم الأَنْفِ، وعُضادِيٌّ: عظيم العَضُد، وأُذانيٌّ: عظيم الأُذن.
والأنُوفُ: المرأَةُ الطَّيِّبَةُ رِيحِ الأَنْفِ. ابن سيده: امرأَة أَنُوفٌ طيبة رِيحِ الأَنف، وقال ابن الأَعرابي: هي التي يُعْجِبُك شَمُّك لها، قال: وقيل لأَعرابي تَزَوَّج امرأَة: كيف رأَيتها؟ فقال: وجَدْتها رَصُوفاً رَشْوفاً أَنُوفاً، وكل ذلك مذكور في موضعه.
وبعير مأَْنُوفٌ: يُساقُ بأَنْفِه، فهو أَنِفٌ. وأَنِفَ البعير: شكا أَنْفَه من البُرة. وفي الحديث: إن المؤمن كالبعير الأَنِفِ والآنِف أَي أَنه لا يَرِيمُ التَّشَكِّي
(* قوله «لا يريم التشكي» أي يديم التشكي مـما
به إلى مولاه لا إلى سواه.) ، وفي رواية: الـمُسْلِمون هَيِّنُون لَيِّنُون كالجمل الأَنِفِ أَي المأْنُوفِ، إن قِيدَ انْقادَ، وإن أُنِيخَ على صَخْرةٍ اسْتَناخَ. والبعير أَنِفٌ: مثل تَعِبَ، فهو تَعِبٌ، وقيل: الأَنِفُ الذي عَقَره الخِطامُ، وإن كان من خِشاشٍ أَو بُرةٍ أَو خِزامةٍ في أَنفه فمعناه أَنه ليس يمتنع على قائده في شيء للوجع، فهو ذَلُولٌ منقاد، وكان الأَصل في هذا أَن يقال مأْنُوف لأَنه مَفْعول به كما يقال مصدورٌ. وأَنَفَه: جعله يَشْتَكي أَنْفَه. وأَضاعَ مَطْلَبَ أَنْفِه أَي الرَّحِمَ التي خرج منها؛ عن ثعلب؛ وأَنشد:
وإذا الكَرِيمُ أَضاعَ مَوْضِع أَنْفِه،
أَو عِرْضَه بِكَرِيهَةٍ، لم يَغْضَبِ
وبعير مأْنُوفٌ كما يقال مَبطونٌ ومَصْدورٌ ومَفْؤُودٌ للذي يَشْتَكي بطنَه أَو صَدْرَه أَو فُؤَادَه، وجميع ما في الجسد على هذا، ولكن هذا الحرف جاء شاذًّا عنهم. وقال بعضهم: الجملُ الأَنِفُ الذَّلُولُ، وقال أَبو سعيد: الجمل الأَنِف الذّليل المؤاتي الذي يأْنَفُ من الزَّجْر ومن الضرب، ويُعطي ما عنده من السير عَفْواً سَهْلاً، كذلك المؤمن لا يحتاج إلى زجر ولا عِتاب وما لزمه من حقّ صبرَ عليه وقام به.
وأَنَفْتُ الرجل: ضربت أَنْفَه، وآنَفْتُه أَنا إينافاً إذا جعلته يشتكي أَنْفَه. وأَنَفَه الماءُ إذا بلغ أَنْفَه، زاد الجوهري: وذلك إذا نزل في النهر. وقال بعض الكِلابِيِّينَ: أَنِفَتِ الإبلُ إذا وقَع الذُّبابُ على أُنُوفِها وطَلَبَتْ أَماكِنَ لم تكن تَطْلُبها قبل ذلك، وهو الأَنَفُ، والأَنَفُ يُؤْذِيها بالنهار؛ وقال مَعْقِل بن رَيْحانَ: وقَرَّبُوا كلَّ مَهْرِيٍّ ودَوْسَرَةٍ،
كالفَحْلِ يَقْدَعُها التَّفْقِيرُ والأَنَفُ
والتَّأْنِيفُ: تَحْدِيدُ طرَفِ الشيء. وأَنْفا القَوْس: الحَدَّانِ اللذان في بَواطِن السِّيَتَيْن. وأَنْف النعْلِ: أَسَلَتُها. وأَنْفُ كلِّ شيء: طرَفُه وأَوَّله؛ وأَنشد ابن بري للحطيئة:
ويَحْرُمُ سِرُّ جارَتِهِمْ عليهمْ،
ويأْكلُ جارُهُمْ أَنْفَ القِصاعِ
قال ابن سيده: ويكون في الأَزْمِنَةِ؛ واستعمله أَبو خراش في اللِّحْيَةِ فقال:
تُخاصِمُ قَوْماً لا تَلَقَّى جوابَهُمْ،
وقد أَخَذَتْ من أَنْفِ لِحْيَتِكَ اليَدُ
سمى مُقَدَّمَها أَنْفاً، يقول: فطالتْ لِحْيَتُكَ حتى قبضْتَ عليها ولا عَقْلَ لك، مَثَلٌ. وأَنْفُ النَّابِ: طَرَفُه حين يطْلُعُ. وأَنـْفُ النَّابِ: حَرْفُه وطَرَفُه حين يطلع. وأَنـْفُ البَرْدِ: أَشَدُّه. وجاءَ يَعْدُو وأَنـْفَ الشَّدِّ والعَدْوِ أَي أَشدَّه. يقال: هذا أَنـْفُ الشدّ، وهو أَوّلُ العَدْوِ. وأَنـْفُ البردِ: أَوّله وأَشدُّه. وأَنـْف المطر: أَوّل ما أَنبت؛ قال امرؤ القيس:
قد غَدا يَحْمِلُني في أَنـْفِه
لاحِقُ الأَيْطَلِ مَحْبُوكٌ مُمَرّ
وهذا أَنـْفُ عَمَلِ فلان أَي أَوّل ما أَخذ فيه. وأَنف خُفّ البعير: طرَفُ مَنْسِمِهِ.
وفي الحديث: لكل شيء أُنـْفةٌ، وأُنـْفَةُ الصلاةِ التكبيرة الأُولى؛ أُنفة الشيء: ابتداؤه؛ قال ابن الأَثير: هكذا روي بضم الهمزة، قال: وقال الهروي الصحيح بالفتح، وأَنـْفُ الجَبَل نادرٌ يَشْخَصُ ويَنْدُر منه. والـمُؤَنَّفُ: الـمُحَدَّدُ من كل شيء. والـمُؤَنَّفُ: الـمُسَوَّى. وسيرٌ مُؤَنَّفٌ: مَقْدودٌ على قَدْرٍ واسْتِواء؛ ومنه قول الأَعرابي يصف فرساً: لُهِزَ لَهْزَ العَيْرِ وأُنِّفَ تأْنِيف السَّيْرِ أَي قُدّ حتى استوى كما يستوي السير المقدود.
ورَوْضةٌ أُنـُفٌ، بالضم: لم يَرْعَها أَحد، وفي المحكم: لم تُوطَأْ؛ واحتاج أَبو النجم إليه فسكنه فقال:
أُنْفٌ تَرَى ذِبّانَها تُعَلِّلُهْ
وكَلأٌ أُنـُفٌ إذا كان بحاله لم يَرْعَه أَحد. وكأْسٌ أُنـُفٌ: مَلأَى، وكذلك الـمَنْهَلُ. والأُنُفُ: الخَمر التي لم يُسْتَخْرَجْ من دَنِّها شيء قبلها؛ قال عَبْدَةُ بن الطَبِيب:
ثم اصْطَبَحْنا كُمَيْتاً قَرْقَفاً أُنـُفاً
من طَيِّبِ الرَّاحِ، واللَّذَّاتُ تَعْلِيلُ
وأَرض أُنـُفٌ وأَنيقةٌ: مُنْبِتَةٌ، وفي التهذيب: بَكَّرَ نباتُها. وهي آنـَفُ بلاد اللّه أَي أَسْرَعُها نباتاً. وأَرض أَنِيفةُ النبْتِ إذا أَسْرَعتِ النباتَ. وأَنـَف: وَطِئَ كَلأً أُنـُفاً. وأَنَفَتِ الإبلُ إذا وطِئَت كلأً أُنـُفاً، وهو الذي لم يُزعَ. وآنـَفْتُها أَنا، فهي مُؤْنَفَةٌ إذا انْتَهَيْتَ بها أَنـْفَ المَرْعَى. يقال: روضةٌ أُنـُف وكأْسٌ أُنـُف لم يُشرب بها قبل ذلك كأَنه اسْتُؤْنِفَ شربها مثل روْضةٍ أُنف. ويقال: أَنـَّفَ فلان مالَه تأْنيفاً وآنفها إينافاً إذا رعّاها أُنـُف الكلإِ؛ وأَنشد:
لَسْتُ بِذي ثَلَّةٍ مُؤَنَّفَةٍ،
آقِطُ أَلبانَها وأَسْلَؤُها
(* قوله «آقط البانها إلخ» تقدم في شكر:
تضرب دراتها إذا شكرت * بأقطها والرخاف تسلؤها
وسيأتي في رخف: تضرب ضراتها إذا اشتكرت نافطها إلخ. ويظهر أن الصواب تأقطها مضارع أقط.)
وقال حميد:
ضَرائرٌ لَيْسَ لَهُنَّ مَهْرُ،
تأْنِيفُهُنَّ نَقَلٌ وأَفْرُ
أَي رَعْيُهُنَّ الكلأَ الأُنـُف هذان الضرْبانِ من العَدْو والسير. وفي حديث أَبي مسلم الخَوْلانيّ. ووضَعَها في أُنـُفٍ من الكلإِ وصَفْوٍ من الماء؛ الأُنـُفُ، بضم الهمزة والنون: الكلأَ الذي لم يُرْعَ ولم تَطَأْه الماشية.
واسْتَأْنَفَ الشيءَ وأْتَنَفَه: أَخذ أَوّله وابتدأَه، وقيل: اسْتَقْبَلَه، وأَنا آتَنِفُه ائْتِنافاً، وهو افْتعِالٌ من أَنـْفِ الشيء. وفي حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهما: إنما الأَمـْرُ أُنـُفٌ أَي يُسْتَأْنـَفُ استئنافاً من غير أَن يَسْبِقَ به سابِقُ قضاء وتقدير، وإنما هو على اخْتِيارِك ودخولك فيه؛ استأْنفت الشيء إذا ابتدأْته. وفعلت الشيء آنِفاً أَي في أَول وقت يقرُب مني. واسْتَأْنَفَه بوعْد: ابتدأَه من غير أَن يسأَله إيّاه؛ أَنشد ثعلب:
وأَنتِ الـمُنَى، لو كُنْتِ تَسْتَأْنِفيننا
بوَعْدٍ، ولكِنْ مُعْتَفاكِ جَدِيبُ
أَي لو كنت تَعِديننا الوَصْل. وأَنـْفُ الشيء: أَوّله ومُسْتَأْنَفُه. والـمُؤْنَفَةُ والـمُؤَنَّفةُ من الإبل: التي يُتَّبَعُ بها أَنـْفُ الـمَرْعى أَي أَوَّله، وفي كتاب علي بن حمزة: أَنـْفُ الرِّعْي. ورجل مِئْنافٌ: يَسْتَأْنِفُ المَراعي والـمَنازل ويُرَعِّي ماله أُنـُفَ الكلإِ. والمؤَنَّفَةُّ من النساء التي اسْتُؤْنِفَت بالنكاح أَوّلاً. ويقال: امرأَة مُكَثّفةٌ مؤَنَّفة، وسيأْتي ذكر الـمُكَثَّفةِ في موضعه. ويقال للمرأَةِ إذا حَمَلَتْ فاشْتَدَّ وحَمُها وتَشَهَّتْ على أَهلها الشيء بعد الشيء: إنها لتَتَأَنَّفُ الشَّهواتِ تأَنُّفاً. ويقال للحَدِيدِ اللَّيِّن أَنِيفٌ وأَنِيثٌ، بالفاء والثاء؛ قال الأَزهري: حكاه أَبو تراب.
وجاؤوا آنِفاً أَي قُبَيْلاً. الليث: أَتَيْتُ فلاناً أُنـُفاً كما تقول من ذي قُبُلٍ. ويقال: آتِيكَ من ذي أُنُفٍ كما تقول من ذي قُبُلٍ أَي فيما يُسْتَقْبَلُ، وفعله بآنِفةٍ وآنفاً؛ عن ابن الأَعرابي ولم يفسره؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه مثل قولهم فعَلَه آنفاً. وقال الزجاج في قوله تعالى: ماذا قال آنفاً؛ أي ماذا قال الساعةَ في أَوّل وقت يَقْرُبُ مِنّا، ومعنى آنفاً من قولك استأْنـَفَ الشيءَ إذا ابتدأَه. وقال ابن الأَعرابي: ماذا قال آنفاً أَي مُذْ ساعة، وقال الزجاج: نزلتْ في المنافقين يستمعون خُطبة رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فإذا خرجوا سأَلوا أَصحاب رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، اسْتِهزاء وإعلاماً أَنهم لم يلتفتوا إلى ما قال فقالوا: ماذا قال آنفاً؟ أَي ماذا قال الساعة. وقلت كذا آنِفاً وسالفاً. وفي الحديث: أُنزلت عليَّ سورة آنِفاً أَي الآن. والاسْتِئنافُ: الابتداء، وكذلك الائْتِنافُ.
ورجل حَمِيُّ الأَنـْف إذا كان أَنِفاً يأْنَفُ أَن يُضامَ. وأَنِفَ من الشيء يأْنـَفُ أَنـَفاً وأَنـَفةً: حَمِيَ، وقيل: اسْتَنْكَف. يقال: ما رأَيت أَحْمَى أَنـْفاً ولا آنـَفَ من فلان. وأَنِفَ الطعامَ وغيره أَنـَفاً: كَرِهَه. وقد أَنِفَ البعيرُ الكَلأَ إذا أَجَمَه، وكذلك المرأَةُ والناقةُ والفرسُ تأْنـَفُ فَحْلَها إذا تبَيَّنَ حملُها فكَرِهَتْه وهو الأَنـَفُ؛ قال رؤبة:
حتى إذا ما أَنِفَ التَّنُّوما،
وخَبَطَ العِهْنَةَ والقَيْصُوما
وقال ابن الأَعرابي: أَنِفَ أَجَمَ، ونَئِفَ إذا كَرِه. قال: وقال أَعرابي أَنِفَتْ فرَسِي هذه هذا البلَد أَي اجْتَوَتْه وكَرِهَتْه فهُزِلَتْ. وقال أَبو زيد: أَنِفْتُ من قولك لي أَشَدَّ الأَنـَفِ أَي كرِهتُ ما قلت لي. وفي حديث مَعْقِل بن يسار: فَحَمِيَ من ذلك أَنـَفاً؛ أَنِفَ من الشيء يأْنَفُ أَنـَفاً إذا كرهه وشَرُفَتْ عنه نفسُه؛ وأَراد به ههنا أَخذته الحَمِيّةُ من الغَيْرَة والغَضَبِ؛ قال ابن الأَثير: وقيل هو أَنـْفاً، بسكون النون، للعُضْوِ أَي اشتدَّ غضبُه وغَيْظُه من طريق الكناية كما يقال للـمُتَغَيِّظ وَرِمَ أَنـْفُه. وفي حديث أَبي بكر في عَهْده إلى عمر، رضي اللّه عنهما، بالخلافة: فكلُّكم ورِمَ أَنـْفُه أَي اغْتاظَ من ذلك، وهو من أَحسن الكنايات لأَن الـمُغْتاظَ يَرِمُ أَنفُه ويَحْمَرُّ؛ ومنه حديثه الآخر أَما إنك لو فَعَلْتَ ذلك لجَعَلْتَ أَنـْفكَ في قَفَاكَ، يريد أَعْرَضْتَ عن الحَقِّ وأَقْبَلْتَ على الباطل، وقيل: أَراد أَنك تُقْبِلُ بوجهك على مَن وراءكَ من أَشْياعِكَ فتُؤْثِرَهُم بِبِرِّك. ورجل أَنُوفٌ: شديدُ الأَنـَفَةِ، والجمع أُنـُفٌ. وآنَفَه: جعلَه يأْنـَفُ؛ وقول ذي الرمة:
رَعَتْ بارِضَ البُهْمَى جَمِيماً وبُسْرَةً
وصَمْعاء حتى آنـَفَتْها نِصالُها
أَي صَيَّرت النِّصالُ هذه الإبلَ إلى هذه الحالة تأْنفُ رَعْيَ ما رَعَتْه أَي تأْجِمُه؛ وقال ابن سيده: يجوز أَن يكون آنـَفَتْها جعلتها تَشْتَكي أُنوفَها، قال: وإن شئتَ قلت إنه فاعَلَتْها من الأَنـْف، وقال عُمارةُ: آنـَفَتْها جعلتها تأْنـَفُ منها كما يأْنـَفُ الإنسانُ، فقيل له: إن الأَصمعي يقول كذا وإن أَبا عَمْرٍو يقول كذا، فقال: الأَصمعي عاضٌّ كذا من أُمِّه، وأَبو عمرو ماصٌّ كذا من أُمه أَقول ويقولان، فأَخبر الراوية ابن الأَعرابي بهذا فقال: صَدَقَ وأَنتَ عَرَّضْتَهما له، وقال شمر في قوله آنـَفَتْها نِصالُها قال: لم يقل أَنـَفَتْها لأَن العرب تقول أَنـَفَه وظَهَرَه إذا ضرب أَنـْفَه وظهْره، وإنما مدّه لأَنه أراد جعلتها النِّصالُ تَشْتَكي أُنـُوفَها، يعني نِصال البُهْمى، وهو شَوْكُها؛ والجَمِيم: الذي قد ارْتفع ولم يَتِمّ ذلك التمامَ. وبُسْرةً وهي الغَضّةُ، وصَمْعاء إذا امْتلأَ كِمامُها ولم تَتَفَقَّأْ. ويقال: هاجَ البُهْمى حتى آنَفَتِ الرّاعِيةَ نِصالُها وذلك أَن يَيْبَسَ سَفاها فلا ترْعاها الإبل ولا غيرها، وذلك في آخر الحرّ، فكأَنـَّها جعلتها تأْنـَفُ رَعْيها أَي تكرهه.
ابن الأَعرابي: الأَنـْفُ السيِّد. وقولهم: فلان يتتبع أَنفه إذا كان يَتَشَمَّمُ الرائحة فيَتْبَعُها. وأَنـْفٌ: بلْدةٌ؛ قال عبد مناف بن رِبْع الهذَليّ:
مِنَ الأَسَى أَهْلُ أَنـْفٍ، يَوْمَ جاءَهُمُ
جَيْشُ الحِمارِ، فكانُوا عارِضاً بَرِدا
وإذا نَسَبُوا إلى بني أَنـْفِ الناقةِ وهم بَطْنٌ من بني سَعْدِ بن زيد مَناة قالوا: فلانٌ الأَنـْفِيُّ؛ سُمُّوا أَنْفِيِّينَ لقول الحُطَيْئةِ فيهم:
قَوْمٌ هُمُ الأَنـْفُ، والأَذْنابُ غَيْرُهُمُ،
ومَنْ يُسَوِّي بأَنـْفِ الناقةِ الذَّنَبا؟

### Türkçe

**الأَنْفُ**: **الـمَنْخَرُ** bilinir; çoğulu **آنُفُ** ve **آنافٌ** ve **أُنُوفٌ**’dur; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Beyaz yüzlüler, soyları kerîmdir,
her musibette, **الآنُفِ**’in izzetlileridir.

A‘şâ dedi:

Çoban, süt develerini akşamüstü (sürüsünden) ayırarak geri döndürdüğünde,
onların **آنافِها**’sı üzerinde tozları akşamlar.

Hassân b. Sâbit dedi:

Beyaz yüzlüler, soyları kerîmdir,
**الأَنُوفِ**’u yüksek olanlar, birinci sınıf soydandır.

Araplar **الأَنْفَ**’e iki **أَنْفين** derler; İbn Ahmer dedi:

İki **أَنْفَيْهِ** ile kumluğu süpürür; sanki,
çayırdan aşırı canlılıktan, bir **كَعِيمُ** gibidir.

Cevherî: **الأَنْفُ** insan için ve başkası içindir. Namazda hadesin öne geçmesi hadîsinde: “**بأَنفِه** tutsun ve çıksın”; İbnü’l-Esîr dedi: Ona bunu ancak, namaz kılanlara kendisinde **رُعافاً** varmış vehmettirsin diye emretti; dedi: Bu, **العَوْرَة**’yi örtmede ve çirkini gizlemede, daha çirkinden daha güzel ile kinayede bir edep türüdür; dedi: Yalan ve riyâ babına girmez; ancak o, süslenme, hayâ ve insanlardan selâmeti isteme babındandır.

Ve **أَنَفَه يَأْنُفُه ويأْنِفُه أَنْفاً**: onun **أَنْفَه**’ine isabet etti.

Ve **أُنافيٌّ** adam: **الأَنْفِ**’i büyük; ve **عُضادِيٌّ**: **العَضُد**’u büyük; ve **أُذانيٌّ**: **الأُذن**’ü büyük.

Ve **الأنُوفُ**: **رِيحِ الأَنْفِ**’i hoş olan kadın. İbn Sîde: **أَنُوفٌ** kadın, **رِيحِ الأَنف**’i hoştur; İbnü’l-A‘râbî dedi: O, koklaman sana hoş gelen kimsedir; dedi: Bir bedevîye, bir kadınla evlendi: “Onu nasıl gördün?” denildi; dedi ki: “Onu **رَصُوفاً رَشْوفاً أَنُوفاً** buldum”; bunların hepsi kendi yerinde zikredilmiştir.

Ve **مأَْنُوفٌ** deve: **بأَنْفِه** ile sürülür; o da **أَنِفٌ**’tir. Ve **أَنِفَ** deve: **البُرة**’den **أَنْفَه**’inden şikâyet etti. Hadîste: “Mümin, **البعير الأَنِفِ** gibidir”; ve **الآنِف** yani, şikâyeti bırakmaz.
(* “**لا يريم التشكي**” sözü: kendisinde olana dair şikâyeti, başkasına değil, Mevlâsına sürdürür demektir.) Bir rivayette: “Müslümanlar kolaydırlar, yumuşaktırlar, **الجمل الأَنِفِ** gibi” yani **المأْنُوفِ**; bağlanırsa boyun eğer, bir kaya üzerine çöktürülürse çöker. Ve deve **أَنِفٌ**: **تَعِبَ** gibi; o da **تَعِبٌ**’tir. Denildi ki: **الأَنِفُ**: **الخِطامُ**’un yaraladığıdır; eğer **خِشاشٍ** yahut **بُرةٍ** yahut **خِزامةٍ** onun **أَنفه**’inde ise, manası: acıdan dolayı onu sevk edenine hiçbir şeyde karşı koymaz; o, uysal, boyun eğendir. Bunun aslında, kendisiyle yapılmış (mef‘ûl) olduğu için **مأْنُوف** denmesi gerekir; nasıl ki **مصدورٌ** denir.

Ve **أَنَفَه**: onu **أَنْفَه**’inden şikâyet eder kıldı. Ve **أَضاعَ مَطْلَبَ أَنْفِه** yani çıktığı rahmi; Sa‘leb’den; ve inşâd etti:

Kerîm, **مَوْضِع أَنْفِه**’i,
yahut **عِرْضَه**’ını bir çirkinlikle zayi ederse, öfkelenmez.

Ve **مأْنُوفٌ** deve, **مَبطونٌ** ve **مَصْدورٌ** ve **مَفْؤُودٌ** denildiği gibi; karnından yahut göğsünden yahut kalbinden şikâyet edene; bedendeki her şey bunun üzerinedir; fakat bu harf onlardan şâz olarak gelmiştir. Bazıları dedi: **الجملُ الأَنِفُ** uysaldır. Ebû Sa‘îd dedi: **الجمل الأَنِف**: zelîl, uyumlu olandır; **الزَّجْر**’den ve vurmadan **يأْنَفُ** eder; yürüyüşten elindekini kendiliğinden, kolayca verir; mümin de böyledir: azara ve kınamaya ihtiyaç duymaz; üzerine vacip olan haktan sabreder ve onu yerine getirir.

Ve **أَنَفْتُ** adamı: **أَنْفَه**’ini vurdum. Ve **آنَفْتُه** ben, **إينافاً**: onu **أَنْفَه**’inden şikâyet eder kıldığımda. Ve **أَنَفَه الماءُ**: **أَنْفَه**’ine ulaştığında; Cevherî ekledi: Bu, nehre indiğinde olur. Bazı Kilâbîler dedi: Sinek **أُنُوفِها** üzerine düştüğünde ve daha önce istemediği yerleri istediğinde develer **أَنِفَتِ** eder; bu **الأَنَفُ**’tur; ve **الأَنَفُ** gündüz onlara eziyet eder; Ma‘kıl b. Reyhân dedi:

Her **مَهْرِيٍّ** ve **دَوْسَرَةٍ**’yi yaklaştırdılar,
**الفَحْلِ** gibi; onu **التَّفْقِيرُ** ve **الأَنَفُ** dürter.

Ve **التَّأْنِيفُ**: şeyin ucunu sivriltmektir. Ve **أَنْفا القَوْس**: iki **الحَدَّانِ**; **السِّيَتَيْن**’in iç taraflarındadır. Ve **أَنْف النعْلِ**: onun **أَسَلَتُها**’sıdır. Ve her şeyin **أَنْفُ**’ü: ucu ve başlangıcıdır; Hutay’e için İbn Berrî inşâd etti:

Komşularının sırrı onlara haram olur,
komşuları ise **أَنْفَ القِصاعِ**’ı yer.

İbn Sîde dedi: Zamanlarda da olur; Ebû Harâş onu sakalda kullandı, dedi ki:

Bir kavimle çekişirsin; onların cevabını bulamazsın,
hâlbuki el, sakalının **أَنْفِ**’inden tutmuştur.

Ön kısmını **أَنْفاً** diye adlandırdı; der ki: Sakalın uzadı da onu tuttun; sende akıl yok; bir meseldir. Ve **أَنْفُ النَّابِ**: çıktığı sırada ucudur. Ve **أَنـْفُ النَّابِ**: çıktığı sırada kenarı ve ucudur. Ve **أَنـْفُ البَرْدِ**: en şiddetlisidir. Ve koşarak geldi, ve **أَنـْفَ الشَّدِّ والعَدْوِ** yani en şiddetlisi. Denir: Bu, **أَنـْفُ الشدّ**’dir; o, koşunun başlangıcıdır. Ve **أَنـْفُ البردِ**: başlangıcı ve en şiddetlisidir. Ve **أَنـْف المطر**: bitirmeye ilk başlattığı şeydir; İmru’ul-Kays dedi:

Onun **أَنـْفِه**’inde beni taşıyarak sabahlamıştır,
uzun boyunlu, sıkı örülü, sağlam.

Ve bu, falanın işinin **أَنـْفُ**’üdür yani ona ilk giriştiği şey. Ve devenin **خُفّ**’unun **أَنف**’i: **مَنْسِمِهِ**’nin ucudur.

Hadîste: “Her şeyin bir **أُنـْفةٌ**’si vardır; namazın **أُنـْفَةُ**’si ilk tekbirdir.” **أُنفة** şeyin: başlangıcıdır. İbnü’l-Esîr dedi: Böylece, hemzenin zammesiyle rivayet edildi; dedi: Herevî, doğrusunun fetha ile olduğunu söyledi. Ve **أَنـْفُ الجَبَل** nâdirdir; belirir ve ondan nadiren çıkar.

Ve **الـمُؤَنَّفُ**: her şeyden sivriltilmiş olandır. Ve **الـمُؤَنَّفُ**: düzeltilmiş olandır. Ve **سيرٌ مُؤَنَّفٌ**: ölçü ve düzgünlük üzere yontulmuş olandır; bundan, bedevînin bir atı vasfederken sözü: “**لُهِزَ لَهْزَ العَيْرِ وأُنِّفَ تأْنِيف السَّيْرِ**” yani, yontuldu da düzgünleşti; nasıl ki yontulmuş kayış düzgünleşir.

Ve **رَوْضةٌ أُنـُفٌ** (zam ile): kimse onu otlatmamıştır; **المحكم**’de: çiğnenmemiştir. Ebû’n-Necm ona muhtaç oldu da onu sükûnladı, dedi ki:

**أُنْفٌ**; onun sineklerini görürsün, onu oyalayıp durur.

Ve **كَلأٌ أُنـُفٌ**: hâli üzere olup kimse onu otlatmadığında. Ve **كأْسٌ أُنـُفٌ**: doludur; aynı şekilde **الـمَنْهَلُ**. Ve **الأُنُفُ**: ondan önce küpünden hiçbir şey çıkarılmamış şaraptır; ‘Abde b. et-Tabîb dedi:

Sonra sabahladık; koyu kırmızı, köpüklü, **أُنـُفاً**,
hoş şaraptan; lezzetler oyalamadır.

Ve **أَرض أُنـُفٌ** ve **أَنيقةٌ**: bitirendir; **التهذيب**’de: bitkisi erken çıktı. Ve o, Allah’ın beldelerinin **آنـَفُ**’udur yani bitmeye en hızlı olanıdır. Ve **أَرض أَنِيفةُ النبْتِ**: bitirmeyi hızlandırdığında. Ve **أَنـَف**: **كَلأً أُنـُفاً** çiğnedi. Ve develer **أَنَفَتِ**: **كَلأً أُنـُفاً** çiğnediklerinde; o, otlatılmamış olandır. Ve ben onları **آنـَفْتُها**; o da **مُؤْنَفَةٌ**’dir: onları **أَنـْفَ المَرْعَى**’ya, yani otlağın başlangıcına ulaştırdığında. Denir: **روضةٌ أُنـُف** ve **كأْسٌ أُنـُف**: daha önce onunla içilmemiş; sanki içilmesi yeniden başlatılmıştır; **روْضةٍ أُنف** gibi.

Ve denir: Falan malını **أَنـَّفَ** etti, **تأْنيفاً**; ve onu **آنفها** etti, **إينافاً**: onu **أُنـُف الكلإِ**’i otlattığında; ve inşâd etti:

Ben, **ثَلَّةٍ مُؤَنَّفَةٍ** sahibi değilim,
sütlerini **آقِطُ** ederim ve onları **أَسْلَؤُها**.

(* “**آقط البانها إلخ**” sözü: **شكر** maddesinde geçti: “**تضرب دراتها إذا شكرت * بأقطها والرخاف تسلؤها**”; **رخف** maddesinde de gelecek: “**تضرب ضراتها إذا اشتكرت نافطها إلخ**”. Görünüşe göre doğrusu **تأقطها**; **أقط**’un muzârisidir.)

Humeyd dedi:

**ضَرائرٌ**; onlar için **مَهْرُ** yoktur,
onların **تأْنِيفُهُنَّ**’i **نَقَلٌ** ve **أَفْرُ**’dür.

Yani onların otlaması, **الكلأَ الأُنـُف**’tur; bu ikisi, koşu ve yürüyüşten iki türdür. Ebû Müslim el-Havlânî hadîsinde: “Onu, ottan bir **أُنـُفٍ** ve sudan bir safv içine koydu.” **الأُنـُفُ** (hemze ve nûn zam ile): otlatılmamış ve davar tarafından çiğnenmemiş ottur.

Ve **اسْتَأْنَفَ** şeyi ve **أْتَنَفَه**: onun evvelini aldı ve onu başlattı; ve denildi: onu karşıladı. Ve ben onu **آتَنِفُه ائْتِنافاً**; bu, şeyin **أَنـْفِ**’inden **افْتعِالٌ**’dır. İbn Ömer hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: “İş ancak **أُنـُفٌ**’tur” yani, önce geçmiş bir hüküm ve takdirle öncelenmiş olmaksızın yeniden başlatılır; ancak o, senin seçimin ve ona girişin üzerinedir. **استأْنفت** şeyi: onu başlattığında. Ve şeyi **آنِفاً** yaptım yani bana yakın olan ilk vakitte. Ve **اسْتَأْنَفَه بوعْد**: onu, kendisi onu istemeden başlattı; Sa‘leb inşâd etti:

Sen, temennîsin; keşke bizi
bir vaad ile **تَسْتَأْنِفيننا** olsaydın; fakat sığınağın kuraktır.

Yani, bize kavuşmayı vaad etseydin. Ve şeyin **أَنـْفُ**’ü: evveli ve yeniden başlatılanıdır. Ve develerden **الـمُؤْنَفَةُ** ve **الـمُؤَنَّفةُ**: **أَنـْفُ الـمَرْعى**’sı, yani evveli takip edilerek götürülenlerdir; Ali b. Hamza’nın kitabında: **أَنـْفُ الرِّعْي**. Ve **مِئْنافٌ** adam: meraları ve konakları yeniden başlatır; malını **أُنـُفَ الكلإِ**’i otlatır. Ve kadınlardan **المؤَنَّفَةُّ**: nikâhla ilkin yeniden başlatılmış olandır. Ve denir: **مُكَثّفةٌ مؤَنَّفة** kadın; **الـمُكَثَّفةِ** zikri kendi yerinde gelecektir.

Ve kadına, hamile kaldığında, aşermesi şiddetlendiğinde ve ailesinden şeyden şeye iştahlandığında: “O, şehvetleri **تَتَأَنَّفُ** eder, **تأَنُّفاً**” denir.

Ve yumuşak demire **أَنِيفٌ** ve **أَنِيثٌ** denir; fâ ve sâ ile; Ezherî dedi: Ebû Turâb onu nakletti.

Ve **آنِفاً** geldiler yani az önce. Leys: “Falanın yanına **أُنـُفاً** geldim” dersin; “**من ذي قُبُلٍ**” dediğin gibi. Ve denir: “Sana **من ذي أُنُفٍ** geleceğim” “**من ذي قُبُلٍ**” dediğin gibi; yani ileride. Ve onu **بآنِفةٍ** ve **آنفاً** yaptı; İbnü’l-A‘râbî’den; onu açıklamadı. İbn Sîde dedi: Bana göre o, “onu **آنفاً** yaptı” sözleri gibidir. Zeccâc, “**ماذا قال آنفاً**” ayeti hakkında dedi: yani bize yakın olan ilk vakitte, az önce ne dedi? **آنفاً**’nın manası, “şeyi **استأْنـَفَ** etti” dediğindendir; onu başlattığında. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**ماذا قال آنفاً**” yani bir saat önce. Zeccâc dedi: Münafıklar hakkında indi; Allah’ın Elçisi’nin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hutbesini dinlerlerdi; çıktıklarında, alay ve söylediklerine bakmadıklarını bildirmek için, Allah’ın Elçisi’nin ashabına, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sorarlardı; “**ماذا قال آنفاً؟**” derlerdi; yani az önce ne dedi? Ve “şöyle dedim” **آنِفاً** ve **سالفاً**. Hadîste: “Bana bir sûre **آنِفاً** indirildi” yani şimdi.

Ve **الاسْتِئنافُ**: başlangıçtır; aynı şekilde **الائْتِنافُ**.

Ve **حَمِيُّ الأَنـْف** adam: **أَنِفاً** olup zulme uğramaktan **يأْنَفُ** ederse. Ve şeyden **أَنِفَ** eder; **يأْنـَفُ**; **أَنـَفاً** ve **أَنـَفةً**: hamiyetlendi; ve denildi: çekindi. Denir: Falandan daha **أَحْمَى أَنـْفاً** ve daha **آنـَفَ** görmedim. Ve yemeği ve başkasını **أَنِفَ** etti, **أَنـَفاً**: onu kerih gördü. Deve, otu **أَنِفَ** etmiştir: onu bıktırdı; aynı şekilde kadın, dişi deve ve at, hamileliği belli olunca erkeğini **تأْنـَفُ** eder; onu kerih görür; bu **الأَنـَفُ**’tur; Ru’be dedi:

Ta ki **التَّنُّوما** **أَنِفَ** edince,
ve **العِهْنَةَ** ile **القَيْصُوما**’yı çırpınca.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَنِفَ**: bıktı; **نَئِفَ**: kerih gördüğünde. Dedi: Bir bedevî dedi: “Bu atım bu beldeyi **أَنِفَتْ** etti” yani onu yadırgadı ve kerih gördü de zayıfladı. Ebû Zeyd dedi: “Bana söylediğin sözden **أَنِفْتُ** ettim” yani bana söylediğini kerih gördüm. Ma‘kıl b. Yesâr hadîsinde: “Bundan dolayı **أَنـَفاً** hamiyetlendi”; şeyden **أَنِفَ** eder, **يأْنَفُ**; **أَنـَفاً**: onu kerih gördüğünde ve nefsi ondan yüce gördüğünde; burada muradı: kıskançlık ve öfkeden hamiyet onu tuttu. İbnü’l-Esîr dedi: Ve denildi: Bu, nûnun sükûnuyla **أَنـْفاً**’dır; uzuv içindir; yani kinaye yoluyla öfkesi ve hıncı şiddetlendi; nasıl ki öfkeliye “**وَرِمَ أَنـْفُه**” denir. Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, Ömer’e, Allah ondan razı olsun, hilâfet ahdinde hadîsinde: “Hepinizin **أَنـْفُه** şişti” yani bundan öfkelendi; bu, en güzel kinayelerdendir; çünkü öfkelenenin **أَنفُه** şişer ve kızarır. Ve ondan, diğer hadîsi: “Bunu yapsaydın, **أَنـْفكَ**’ini **قَفَاكَ**’ına koyardın”; yani haktan yüz çevirdin ve bâtıla yöneldin; ve denildi: Muradı, yüzünle arkandakilere, yandaşlarına yönelirsin de iyiliğinle onları tercih edersin.

Ve **أَنُوفٌ** adam: **الأَنـَفَةِ**’si şiddetli; çoğulu **أُنـُفٌ**. Ve **آنَفَه**: onu **يأْنـَفُ** eder kıldı. Zü’r-Rumme’nin sözü:

**بارِضَ البُهْمَى**’yı, **جَمِيماً** ve **بُسْرَةً** otladı,
ve **صَمْعاء**’yı; ta ki **نِصالُها** onu **آنـَفَتْها** edince.

Yani **النِّصالُ** bu develeri bu hâle getirdi; otladığını otlamaktan **تأْنفُ** ederler yani ondan bıkarlar. İbn Sîde dedi: **آنـَفَتْها**’nın, onları **أُنوفَها**’ndan şikâyet eder kıldı olması caizdir; dedi: İstersen, onun **الأَنـْف**’ten **فاعَلَتْها** olduğunu söylersin. ‘Umâre dedi: **آنـَفَتْها**: onları, insanın ettiği gibi ondan **تأْنـَفُ** eder kıldı. Ona: Asma‘î şöyle diyor, Ebû ‘Amr şöyle diyor denildi; dedi: Asma‘î anasının şundan ısırandır; Ebû ‘Amr anasının şundan emendir; ben söylerim, onlar da söylerler. Râvî bunu İbnü’l-A‘râbî’ye haber verdi; dedi: Doğru söyledi; sen de onları buna maruz bıraktın. Şemmer, “**آنـَفَتْها نِصالُها**” hakkında dedi: “**أَنـَفَتْها**” demedi; çünkü Araplar, **أَنـَفَه** ve **ظَهَرَه** derler: **أَنـْفَه**’ini ve sırtını vurduğunda; onu ancak uzattı; çünkü muradı: **النِّصالُ** onları **أُنـُوفَها**’ndan şikâyet eder kıldı; yani **البُهْمى**’nın **نِصال**’ı; o, onun dikenidir. Ve **الجَمِيم**: yükselmiş olup o tamama erişmemiş olandır. Ve **بُسْرةً**: tazedir. Ve **صَمْعاء**: tomurcuğu dolduğunda ve patlamadığında. Ve denir: **البُهْمى** coştu da, otlayan için **نِصالُها** onu **آنَفَتِ** etti; bu, onun **سَفاها**’sının kurumasıdır; artık develer ve başkası onu otlamaz; bu, sıcağın sonunda olur; sanki onu otlamaktan **تأْنـَفُ** eder kıldı yani onu kerih görür.

İbnü’l-A‘râbî: **الأَنـْفُ** efendidir. Ve “falan **أَنفه**’ini takip eder” sözleri: kokuyu koklar da onu takip eder olduğunda. Ve **أَنـْفٌ**: bir beldedir; ‘Abd Menâf b. Rib‘ el-Hüzelî dedi:

Kederdendir; **أَنـْفٍ** ehli, onlara geldiği gün,
**جَيْشُ الحِمارِ**; onlar da serin bir bulut oldular.

Ve onları, Sa‘d b. Zeyd Menât oğullarından bir karın olan Benî **أَنـْفِ الناقةِ**’ye nisbet ettiklerinde: “falan **الأَنـْفِيُّ**” derler; Hutay’e’nin onlar hakkında sözü sebebiyle **أَنْفِيِّينَ** diye adlandırıldılar:

Bir kavim; onlar **الأَنـْفُ**’tür; başkaları ise kuyruklardır,
kim, dişi devenin **أَنـْفِ**’i ile kuyruğu bir tutar?
