# أنق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%86%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أنق

الأَنَقُ: الإعْجابُ بالشيء. تقول: أَنِقْت به وأَنا آنَق به أنَقاً وأَنا به أَنِق: مُعْجَب. وإنه لأَنِيقٌ مؤنق: لكل شيء أَعجبَك حُسْنه. وقد أَنِق بالشيء وأَنِق له أَنَقاً، فهو به أَنِقٌ: أُعْجِبَ. وأَنا به أَنِق أي مُعْجَب؛ قال:
إن الزُّبَيْرَ زَلِقٌ وزُمَّلِقْ،
جاءتْ به عَنْسٌ من الشامِ تَلِق،
لا أَمِنٌ جَلِيسُه ولا أَنِقْ
أَي لا يأْمَنُه ولا يأْنَق به، من قولهم أَنِقْت بالشيء أَي أُعْجِبت به. وفي حديث قزَعةَ مولى زياد: سمعت أَبا سعيد يحدِّث عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بأَربع فآنقَتْني أَي أَعجبتْني؛ قال ابن الأَثير: والمحدّثون يروونه أَيْنَقْنَني. وليس بشيء؛ قال: وقد جاء في صحيح مسلم: لا أَيْنَقُ بحديثه أَي لا أُعْجَب، وهي هكذا تروى. وآنقَني الشيء يُؤْنِقُني إيناقاً: أَعجبني. وحكى أبو زيد: أَنِقْت الشيء أَحببْته؛ وعلى هذا يكون قولهم: رَوضة أَنيق، في معنى مأْنُوقة أَي محبوبة، وأمّا أَنِيقة فبمعنى مُؤْنِقة. يقال: آنقَني الشيء فهو مُؤْنِق وأَنِيق، ومثله مؤْلم وأَلِيم ومُسمِع وسميع؛ وقال:
أَمِنْ رَيْحانةَ الدّاعِي السميعُ
ومثله مُبدِع وبديع؛ قال الله تعالى: بديع السمواتِ والأرض؛ ومُكِلٌّ وكَلِيل؛ قال الهذلي:
حتى شآها كَلِيلٌ، مَوْهِناً، عَمِلٌ،
باتَتْ طِراباً، وباتَ الليلَ لم يَنَمِ
والأَنَقُ: حُسْن المَنْظر وإعْجابه إياك. والأَنَقُ: الفرَحُ والسُّرور، وقد أَنِقَ، بالكسر، يأْنَقُ أَنَقاً. والأَنَقُ: النباتُ الحسَن المعجب، سمِّي بالمصدر؛ قالت أَعرابية: يا حبذا الخَلاء آكلُ أَنَقي وأَلبَس خَلَقي وقال الراجز:
جاء بنو عَمِّك رُوّادُ الأَنَقْ
وقيل: الأَنَق اطِّراد الخُضْرة في عينيك لأَنها تُعجِب رائيها. وشيء أَنيقٌ: حسن مُعجِب.
وتأنَّق في الأَمر إذا عمله بِنِيقةٍ مثل تَنَوَّقَ، وله إناقةٌ وأَناقةٌ ولَباقةٌ. وتأَنَّقَ في أُموره: تجوَّد وجاء فيها بالعجب.وتأْنَّقَ المَكانَ: أعجَبه فعَلِقَه لا يفارقه. وتأَنَّق فلان في الرَّوضة إذا وقع فيها معجباً بها. وفي حديث ابن مسعود: إذا وقعتُ في آل حم وقعتُ في رَوْضاتٍ أتأنَّقُهنّ، وفي التهذيب: وقعتُ في روْضاتٍ دَمِثاتٍ أَتأَنَّقُ فيهن؛ أَبو عبيد: قوله أَتأَنق فيهن أَتَتبَّع محاسنهن وأُعْجَبُ بهن وأَستلذُّ قراءتهن وأَتمتَّعُ بمحاسنهن؛ ومنه قيل: منظر أَنيق إذا كان حسناً معجباً، وكذلك حديث عبيد بن عمير: ما من عاشِية أَشدُّ أَنَقاً ولا أَبعدُ شِبَعاً من طالب علم أَي أَشد إعجاباً واستحساناً ومحَبَّة ورَغْبة. والعاشِيةُ من العَشاء: وهو الأَكل بالليل. ومن أَمثالهم: ليس المُتعلِّق كالمُتأَنِّق؛ معناه ليس القانع بالعُلْقة وهي البُلْغة من العيش كالذي لا يَقْنَع إلا بآنَق الأَشياء وأَعجبها. ويقال: هو يتأَنّق أَي يَطلُب آنَق الأَشياء. أَبو زيد: أَنِقْت الشيء أَنَقاً إذا أَحببْته؛ وتقول: روْضة أَنِيق ونبات أَنيق.
والأَنُوقُ على فَعُول: الرَّخَمة، وقيل: ذكر الرخم. ابن الأَعرابي: أَنْوقَ الرجل إذا اصطاد الأَنُوق وهي الرخمة. وفي المثل: أَعزُّ من بيض الأَنُوق لأَنها تُحْرِزه فلا يكاد يُظْفَر به لأَن أَوْكارها في رؤوس الجبال والأَماكن الصعْبة البعيدة، وهي تُحمَّق مع ذلك. وفي حديث عليّ، رحمة الله عليه: ترقَّيتُ إلى مَرْقاةٍ يقْصُر دونها الأَنُوق؛ هي الرخمة لأَنها تبيض في رؤُوس الجبال والأَماكن الصعبة؛ وفي المثل: طَلبَ الأَبْلَقَ العَقُوقَ، فلمّا
لم يَجِدْهُ، أَرادَ بيضَ الأَنُوقِ
قال ابن سيده: يجوز أَن يُعْنى به الرخمة الأُنثى وأَن يعنى به الذكر لأَن بيض الذكر معدوم، وقد يجوز أَن يضاف البيض إليه لأَنه كثيراً ما يحضُنها، وإن كان ذكراً، كما يحضُن الظليم بيضه كما قال امرؤ القيس أَو أَبو حَيَّة النُّمَيْري:
فما بَيْضةٌ باتَ الظَّلِيمُ يَحُفُّها،
لدى جُؤْجُؤٍ عَبْلٍ، بمَيْثاءٍ حَوْمَلا
وفي حديث معاوية قال له رجل: افْرِضْ لي، قال نعم، قال ولولدي، قال لا، قال ولعشيرتي، قال لا؛ ثم تمثل:
طَلبَ الأَبلقَ العَقوقَ، فلمّا
لم يجده، أَراد بَيضَ الأَنوق
العَقُوقُ: الحامل من النُّوق، والأَبلق: من صفات الذكور، والذكر لا يحمل فكأَنه قال طَلَب الذكر الحامل. وبَيضُ الأَنوق مثَل للذي يطلبُ المُحال الممتنِع، ومنه المثل: أَعَزُّ من بيض الأَنُوق والأَبلقِ العقوق، وفي المثل السائر في الرجل يُسأَل ما لا يكون وما لا يُقْدَرُ عليه: كلَّفْتَني الأَبْلَقَ العَقُوق؛ ومثله: كلَّفتني بيض الأنوق. وفي التهذيب: قال معاوية لرجل أراده على حاجة لا يُسأَل مثلها وهو يَفْتِل له في الذِّرْوة والغاربِ: أَنا أَجَلُّ من الحَرْشِ ثم الخَديعةِ، ثم سأله أُخْرَى أَصْعبَ منها فأَنشد البيت المَثَلَ. قال أَبو العباس: وبيضُ الأنوق عزيز لا يوجد، وهذا مثل يُضرب للرجل يَسأَل الهَيِّنَ فلا يُعْطَى، فيَسأَل ما هو أَعز منه. وقال عُمارةُ: الأَنوقُ عندي العُقاب والناس يقولون الرخَمة، والرخمةُ توجد في الخَرابات وفي السهْل. وقال أَبو عمرو: الأَنوق طائر أَسود له كالعُرْف يُبعِد لبيضه. ويقال: فلان فيه مُوقُ الأَنُوق لأَنها تُحمَّق؛ وقد ذكرها الكميت فقال:
وذاتِ اسْمَينِ، والأَلوانُ شَتَّى،
تُحَمَّقُ، وهي كَيِّسةُ الحَوِيلِ
يعني الرخمة. وإنما قيل لها ذات اسمين لأَنها تسمِّى الرخمة والأَنُوقَ، وإنما كَيِسَ حَوِيلُها لأَنها أَوَّل الطير قِطاعاً، وإنما تبيض حيث لا يَلْحَق شيء بيضها، وقيل: الأَنوق طائر يشبه الرخمة في القَدِّ والصَّلَعِ وصُفْرة المِنقار، ويخالفها أَنها سوداء طويلة المِنْقار؛ قال العُدَيْلُ بن الفَرْخ:
بَيْضُ الأَنُوقِ كسِرِّهِنَّ، ومَن يُرِدْ
بَيْضَ الأَنوقِ، فإنه بمَعاقِل

### Türkçe

**الأَنَقُ**: Şeye hayranlık. Dersin ki: **أَنِقْت به** ve ben ona **آَنَق** olurum; **أنَقاً** ve ben ona **أَنِق**: hayran. Ve o, elbette **أَنِيقٌ** **مؤنق**’tur: güzelliği sana hayranlık veren her şey için. Ve muhakkak şeye **أَنِق** oldu ve ona **أَنِق** oldu, **أَنَقاً**; o hâlde o, ona **أَنِقٌ**’tir: hayran olundu. Ve ben ona **أَنِق**’im, yani hayran; dedi ki:

Şüphesiz **الزُّبَيْرَ** kaygandır ve çok kaygan,
Onu Şam’dan bir yaşlı dişi deve getirdi, kaygan,
Ne oturanı emindir ne de **أَنِقْ**

Yani onu emniyette görmez ve ona hayran olmaz; onların “**أَنِقْت بالشيء**” sözünden, yani ona hayran oldum. Ve **قزَعةَ**’nin, **زياد**’ın azatlısının hadîsinde: Ebû Saîd’i, Allah’ın Elçisi’nden, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dört şey rivayet ederken işittim; derken beni **فآنقَتْني** etti, yani beni hayran bıraktı; İbnü’l-Esîr dedi ki: Muhaddisler onu “**أَيْنَقْنَني**” diye rivayet ederler. Ve bu bir şey değildir; dedi ki: Ve Müslim’in Sahîh’inde gelmiştir: “**لا أَيْنَقُ بحديثه**” yani hayran olmam; ve böylece rivayet olunur. Ve şey beni **وآنقَني** eder, beni **يُؤْنِقُني** eder, **إيناقاً**: beni hayran bıraktı. Ebû Zeyd nakletti: **أَنِقْت الشيء** onu sevdim; ve bunun üzerine onların “**رَوضة أَنيق**” sözü, **مأْنُوقة** mânâsındadır, yani sevilen; ama **أَنِيقة** ise **مُؤْنِقة** mânâsındadır. Denir: Şey beni **آنقَني** eder; o hâlde o **مُؤْنِق** ve **أَنِيق**’tir; ve benzeri **مؤْلم** ve **أَلِيم** ve **مُسمِع** ve **سميع**; ve dedi ki:

**رَيْحانةَ**’nin çağıranın işiteni mi?

Ve benzeri **مُبدِع** ve **بديع**; Yüce Allah’ın sözü: **بديع السمواتِ والأرض**; ve **مُكِلٌّ** ve **كَلِيل**; Hüzeylî dedi ki:

Ta ki onu **كَلِيلٌ**, gevşek, çalışkan, yordu,
Geceyi coşkun geçirdi, ve geceyi geçirdi, uyumadı

Ve **الأَنَقُ**: görünüş güzelliği ve onun seni hayran bırakması. Ve **الأَنَقُ**: sevinç ve sürur; ve (fiil) **أَنِقَ** oldu, kesre ile, **يأْنَقُ** **أَنَقاً**. Ve **الأَنَقُ**: güzel, hayran bırakan bitki; mastarla adlandırıldı; bir bedevî kadın dedi: Ne hoş ıssızlık; **أَنَقي** yerim ve **خَلَقي** giyerim. Ve recez söyleyen dedi ki:

Amcaoğulların geldi, **الأَنَقْ**’ın gözcüleri

Ve denildi: **الأَنَق** gözlerinde yeşilliğin sürüp gitmesidir; çünkü o, görenini hayran bırakır. Ve **أَنيقٌ** bir şey: hayran bırakan güzel.

Ve işte **تأنَّق** işte, onu **بِنِيقةٍ** ile yaptığı zaman; **تَنَوَّقَ** gibi; ve onun için **إناقةٌ** ve **أَناقةٌ** ve **لَباقةٌ** vardır. Ve **تأَنَّقَ** işlerinde: iyileştirdi ve onda acayip olanı getirdi. Ve **تأْنَّقَ** mekânı: onu beğendi; derken ona bağlandı, ondan ayrılmaz. Ve falan kişi **تأَنَّق** oldu **في الرَّوضة**: onda, ona hayran olarak düştüğü zaman. Ve İbn Mes‘ûd’un hadîsinde: **آل حم**’a düştüğüm zaman, **رَوْضاتٍ**’a düştüm; onları **أتأنَّقُهنّ**. Ve **التهذيب**’de: **روْضاتٍ دَمِثاتٍ**’a düştüm; onların içinde **أَتأَنَّقُ** olurum; Ebû Ubeyd: “**أَتأَنق فيهن**” sözü: onların güzelliklerini takip ederim ve onlara hayran olurum ve onların okunmasını lezzetli bulurum ve onların güzellikleriyle faydalanırım. Ve bundan denildi: **منظر أَنيق**; güzel, hayran bırakan olduğu zaman; ve aynı şekilde Ubeyd b. Umeyr’in hadîsi: Hiçbir **عاشِية** ilim talebesinden daha şiddetli **أَنَقاً** ve daha uzak **شِبَعاً** değildir; yani daha şiddetli hayranlık ve beğeni ve sevgi ve rağbet. Ve **العاشِيةُ** **العَشاء**’dandır: o, geceleyin yemektir. Ve onların darbımesellerindendir: **ليس المُتعلِّق كالمُتأَنِّق**; mânâsı: **العُلْقة** ile, o da geçimden **البُلْغة** olanla kanaat eden, **آنَق الأَشياء** ve en hayran bırakanıyla ancak kanaat eden gibi değildir. Ve denir: O **يتأَنّق**’tir, yani **آنَق الأَشياء**’ı ister. Ebû Zeyd: **أَنِقْت الشيء أَنَقاً**: onu sevdiğim zaman; ve dersin ki: **روْضة أَنِيق** ve **نبات أَنيق**.

Ve **الأَنُوقُ** **فَعُول** vezni üzere: **الرَّخَمة**; ve denildi: **الرخم**’ın erkeği. İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَنْوقَ** oldu; **الأَنُوق**’u avladığı zaman; o, **الرخمة**’dır. Ve meselde: **أَعزُّ من بيض الأَنُوق**; çünkü onu korur; neredeyse ona erişilmez; çünkü onun yuvaları dağların başlarında ve uzak, zor yerlerdedir; ve bununla beraber o ahmaklaşır. Ve Ali’nin, Allah’ın rahmeti onun üzerine olsun, hadîsinde: **مَرْقاةٍ**’ye yükseldim; onun altında **الأَنُوق** kısa kalır; o, **الرخمة**’dır; çünkü o, dağların başlarında ve zor yerlerde yumurtlar; ve meselde:

**الأَبْلَقَ العَقُوقَ**’u istedi; derken
Onu bulmayınca, **بيضَ الأَنُوقِ**’u istedi

İbn Sîde dedi ki: Onunla dişi **الرخمة** kastedilmesi de câizdir, erkek kastedilmesi de câizdir; çünkü erkeğin yumurtası yoktur; ve yumurtanın ona izafe edilmesi de câizdir; çünkü o, çoğu zaman onu kuluçkaya yatar; erkek olsa bile; tıpkı **الظليم**’in yumurtasına kuluçkaya yatması gibi; İmruü’l-Kays’ın yahut Ebû Hayye en-Nümeyrî’nin dediği gibi:

Öyle bir yumurta değildir ki **الظَّلِيمُ** onu geceleyin kuşatıp korusun,
Kalın bir göğüs yanında, düz bir yerde, dolaşarak

Ve Muâviye’nin hadîsinde: Bir adam ona dedi: Bana tahsis et; dedi: Evet. Dedi: Çocuklarıma da; dedi: Hayır. Dedi: Aşiretime de; dedi: Hayır. Sonra temsil etti:

**الأَبلقَ العَقوقَ**’u istedi; derken
Onu bulmayınca, **بَيضَ الأَنوق**’u istedi

**العَقُوقُ**: **النُّوق**’tan gebe olan; ve **الأَبلق**: erkeklerin sıfatlarındandır; erkek gebe olmaz; sanki dedi ki: Gebe erkeği istedi. Ve **بَيضُ الأَنوق**: imkânsız, mümteni olanı isteyen için bir meseldir; ve ondan mesel: **أَعَزُّ من بيض الأَنُوق والأَبلقِ العقوق**. Ve adam hakkında dolaşan meselde; kendisinden olmayan ve gücü yetilmeyen şey istenir:

**كلَّفْتَني الأَبْلَقَ العَقُوق**

Ve benzeri: **كلَّفتني بيض الأنوق**. Ve **التهذيب**’de: Muâviye, kendisinden benzeri istenmeyen bir ihtiyaç için onu isteyen bir adama, o da ona **الذِّرْوة** ve **الغاربِ** hakkında büküp dururken, dedi: Ben **الحَرْشِ**’ten, sonra **الخَديعةِ**’den daha yüceyim; sonra ondan daha zor bir başkasını istedi; derken mesel olan beyti inşad etti. Ebû’l-Abbâs dedi ki: **بيضُ الأنوق** azizdir, bulunmaz; ve bu, kolay olanı isteyen, verilmeyince ondan daha aziz olanı isteyen adam için vurulan bir meseldir. Ve Umâre dedi ki: **الأَنوقُ** benim yanımda **العُقاب**’dır; insanlar **الرخَمة** derler; hâlbuki **الرخمةُ** harabelerde ve düzlükte bulunur. Ebû Amr dedi ki: **الأَنوق** siyah bir kuştur; onun için yumurtasına uzaklaştıran bir **العُرْف** gibi bir şey vardır. Ve denir: Falan kişide **مُوقُ الأَنُوق** vardır; çünkü o ahmaklaşır. Kümeyt onu zikretti; dedi ki:

İki isimli; renkler türlü türlü,
Ahmaklaşır; hâlbuki bir yıllığı akıllıdır

Yani **الرخمة**. Ona iki isimli denilmesi ancak şundandır: Ona **الرخمة** ve **الأَنُوقَ** denir. Ve onun bir yıllığının akıllı oluşu ancak şundandır: O, sürü hâlinde giden kuşların ilki olarak ayrılır; ve ancak yumurtasını hiçbir şeyin erişemeyeceği yerde yumurtlar. Ve denildi: **الأَنوق** boy ve kellik ve gaga sarılığı bakımından **الرخمة**’ye benzeyen bir kuştur; ondan ayrıldığı yön: O, siyah, uzun gagalıdır; **العُدَيْلُ بن الفَرْخ** dedi ki:

**بَيْضُ الأَنُوقِ** onların sırları gibidir; ve kim isterse
**بَيْضَ الأَنوقِ**’u, muhakkak o, sığınaklardadır
