# أنق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%86%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أنق

الأنق، محركة: الفرح والسرور نقله الجوهري. والأنق: الكلأ الحسن المعجب، سمى بالمصدر، قالت أعرابية : يا حبذا الخلاء، آكل أنقى، وألبس خلقي، وقال الراجز:
  جاء بنو عمك رواد الأنق، يقال: أنق، كفرح يأنق أنقا: إذا فرح وسر. وقال أبو زيد : أنق الشيء أنقا: أحبه قال عبد الرحمن بن جهيم الأسدي :
  تشفى السقيم بمثل ريا روضة                      زهراء تأنقها عيون الـرود وقال الليث: أنق به: أعجب به، فهو يأنق أنقا، وهو أنق ، ككتف : معجب ، قال:
  إن الزبير زلـق وزمـلـق                      جاءت به عنس من الشام تلق
  لا أمن جلـيسـه ولا أنـق أي: لا يأمنه ولا يأنق به، وفي حديث عبيد بن عمير : ما من عاشية أشد أنقا، ولا أبعد شبعا من طالب علم: أي أشد إعجابا واستحسانا، ورغبة ومحبة، والعاشية من العشاء، وهو الأكل بالليل، يريد أن العالم منهوم متمادى الحرص. والأنوق، كصبور قال ابن السكيت عن عمارة: إنه عندي العقاب، والناس يقولون: الرخمة لأن بيض الرخمة يوجد في الخرابات وفي السهل، وقال ابن الأعرابي: الأنوق: الرخمة، وقيل: ذكر الرخم وأنشد الجوهري للكميت:
  وذات اسمين والألوان شتى                      تحمق وهي كيسة الحويل قال: وإنما قال: ذات اسمين، لأنها تسمى الرخمة والأنوق. أو طائر أسود هل كالعرف يبعد لبيضه قال أبو عمرو. أو طائر أسود مثل الدجاجة العظيمة أصلع الرأس أصفر المنقار وهو أيضا قول أبي عمرو وقال طويلة المنقار. وفي المثل هو أعز من بيض الأنوق لأنا تحرزه فلا يكاد يظفر به لأن أوكارها في رؤوس القلل والمواضع الصعبة البعيدة وهي تحمق مع ذلك، نقله الجوهري وقد تقدم شاهده من قول الكميت، وفي حديث علي رضي الله عنه: ترقيت إلى مرقاة يقصر دونها الأنوق وفي حديث معاوية قال له رجل: افرض لي، قال نعم، قال ولولدي، قال: لا، قال: ولعشيرتي، قال: لا، ثم تمثل:
  طلب الأبلق العقوق فلما                      لم ينله أراد بيض الأنوق قال أبو العباس: هذا مثل يضرب للذي يسأل الهين فلا يعطى، فيسأل ما هو أصعب منه، وقال غيره: العقوق. الحامل من النوق، والأبلق: من صفات الذكور، والذكر لا يحمل، فكأنه طلب الذكر الحامل والأنوق واحد وجمع، وقال ابن سيده: يجوز أن يعنى به الرخمة الأنثى وأن يعنى به الذكر، لأن بيض الذكر معدوم، وقد يجوز أن يضاف البيض إليه، لأنه كثيرا ما يحضنها وإن كان ذكرا، كما يحضن الظليم بيضه، وقال الصاغاني: في شرح قول الكميت السابق، وإنما كيس حويلها لأنها أول الطير قطاعا، وأنها تبيض حيث لا يلحق شيء بيضها. قلت. ومنه قول العديل بن الفرخ:
  بيض الأنوق كسرهن ومن يرد                      بيض الأنوق فإنه بمعـاقـل

  وقيل: في أخلاقها من الكيس عشر خصال وهن: تحضن بيضها وتحمي فرخها، وتألف ولدها، ولا تمكن من نفسها غير زوجها وتقطع في أول القواطع، وترجع في أول الرواجع ولا تطير في التحسير ولا تغتر بالشكير ولا ترب بالوكور. ولا تسقط على الجفير يريد أن الصيادين يطلبون الطير بعد أن يوقنوا أن القواطع قد قطعت والرخمة تقطع أوائلها لتنجو، أي تتحول من الجروم إلى الصرود أو من الصرود إلى الجروم والتحسير سقوط الريش ولا تغتر بالشكير أي صغار ريشها، بل ينتظر حتى يصير ريشها قصبا فتطير والجفير الجعبة لعلمها أن فيها سهاما، هذا هو الصواب في الضبط، مثله في سائر أصول اللغة المصححة ووهم من ضبطه بالحاء والقاف فإن هذه الأمور وأمثالها نقل لا مدخل فيها للرأي أو الاحتمالات وادعاؤه أنه على الجيم لا يظهر له معنى غفلة عن التأمل، وجهل بنصوص الأئمة، فليتنبه لذلك، وقد أشار إلى بعضه شيخنا رحمه الله تعالى ويقال: ما آنقه في كذا أي ما أشد طلبه له. وآنقني الشيء إيناقا، ونيقا بالكسر: أعجبني ومنه حديث قزعة مولى زياد: سمعت أبا سعيد يحدث عن رسول الله صلى الله عليه وسلم بأربع فآنقنني أي: أعجبني، قال ابن الأثير: والمحدثون يروونه أينقنني وليس بشيء ، قال: وقد جاء في صحيح مسلم. لا أينق بحديثه أي: أعجب، وهي هكذا تروى. وقال الأزهري عن ابن الأعرابي أنوق الرجل: اصطاد الأنوق للرخمة هكذا ذكره في التهذيب عنه في هذا التركيب، قال الصاغاني وإنما يستقيم هذا إذا كان اللفظ أجوف فأما وهو مهموز الفاء فلا. وشيء أنيق ، كأمير: حسن معجب وقد آنقه الشيء، فهو مؤنق وأنيق، ومثله مؤلم وأليم ، ومسمع وسميع، ومبدع وبديع ، ومكل وكليل وله أناقة بالفتح ويكسر أي: حسن وإعجاب ، وفي اللسان: فيه إناقة ولباقة، وجاء به بعد التأنق، فيكون المعنى: أي إجادة وإحسان. وأنق تأنيقا: أي عجب قال رؤبة:
  وشر ألاف الصبا من أنقا وتأنق فيه: عمله بالإتقان والحكمة وقيل: إذا تجود وجاء فيه بالعجب كتنوق من النيقة. وتأنق المكان أعجبه فعلقه ولم يفارقه، وقال الفراء: أي أحبه.
 ومما يستدرك عليه: روضة أنيق في معنى مأنوقة: أي محبوبة، وأنيقة بمعنى مؤنقة. والأنق، محركة: حسن المنظر وإعجابه إياك، وقيل: هو اطراد الخضرة في عينيك، لأنها تعجب رائيها. وتأنق فلان في الروضة: إذا وقع فيها معجبا بها. وتأنق فيها: تتبع محاسنها، وأعجب بها، وتمتع بها، وبه فسر حديث ابن مسعود رضي الله عنه: إذا وقعت في آل حم وقعت في روضات أتأنقهن وفي التهذيب: في روضات أتأنق فيهن أي: أستلذ قراءتهن، وأتمتع بمحاسنهن، ومن أمثالهم: ليس المتعلق كالمتأنق ومعناه ليس القانع بالعلقة -وهي البلغة من العيش- كالذي لا يقنع إلا بآنق الأشياء وأعجبها. ويقال هو يتأنق: أي يطلب أعجب الأشياء.

### Türkçe

**الأنق**، harekeli: sevinç ve sürur; bunu el-Cevherî nakletti. Ve **الأنق**: beğenilen güzel otlak; masdar ile adlandırıldı. Bir bedevî kadın dedi ki: “Ne güzel ıssız yer; **أنقى** yerim ve eski elbisemi giyerim.” Ve recez söyleyen dedi ki:
  “Amcaoğulların geldi, **الأنق**’ın gözcüleri.”
Denilir: **أنق**, **فرح** gibi, **يأنق** **أنقا**: sevindiği ve sürur duyduğu zaman. Ebû Zeyd dedi: **أنق** şey’i **أنقا**: onu sevdi. Abdurrahman b. Cuheym el-Esedî dedi ki:
  “Hasta, bir çayırın kokusu gibi bir şeyle şifa bulur;
  parlak çiçekli; onu, **الـرود**’un gözleri **تأنقها**.”
Ve el-Leys dedi: **أنق به**: ona hayran oldu; o, **يأنق** **أنقا**; ve o **أنق**’tır, **كتف** gibi: hayran olunan. Dedi ki:
  “Şüphesiz ez-Zübeyr kaygan ve çok kaygandır;
  onu Şam’dan bir kısır deve getirdi, sürükleyerek.
  Ne meclis arkadaşından emin olurum ne de **أنق**.”
Yani: ondan emin olmaz ve ona hayran olmaz. Ubeyd b. Umeyr hadîsinde: “İlim talebesinden daha şiddetli **أنقا** ve daha uzak doyumlu bir akşam yiyeni yoktur.” Yani: daha şiddetli hayranlık ve beğeni, ve rağbet ve sevgi. **العاشية** **العشاء**’dandır; o, gece yemek yemektir. Âlimin obur, hırsta devam eden olduğunu kasteder. Ve **الأنوق**، **صبور** gibi. İbnü’s-Sikkît, Umâre’den: “O, benim yanımda **العقاب**’dır; insanlar ise **الرخمة** derler; çünkü **الرخمة**’nın yumurtası harabelerde ve düzlükte bulunur” dedi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأنوق**: **الرخمة**. Ve denildi: **الرخم**’un erkeği. El-Cevherî, el-Kumeyt’ten şu beyti rivayet etti:
  “İki isimli ve renkler türlü türlü;
  aptallaşır, hâlbuki o, dönüşü kurnazdır.”
Dedi ki: “İki isimli” demesi ancak şundandır: çünkü ona **الرخمة** ve **الأنوق** denir. Yahut, yumurtası için uzaklaşan, ibik gibi bir şeyi olan siyah bir kuştur; Ebû Amr dedi. Yahut, büyük tavuk gibi siyah bir kuştur; başı kel, gagası sarıdır; bu da Ebû Amr’un sözüdür; ve “uzun gagalı” dedi. Meselde: “O, **الأنوق**’un yumurtasından daha azizdir”; çünkü o onu korur; neredeyse ona erişilmez; zira yuvaları yüksek tepelerin başlarında ve zor, uzak yerlerdedir; bununla beraber o aptallaşır; bunu el-Cevherî nakletti. El-Kumeyt’in sözünden şahidi daha önce geçti. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “**الأنوق**’un altında kısa kalan bir basamağa tırmandım.” Muâviye hadîsinde: Bir adam ona dedi: “Bana pay ayır.” “Evet” dedi. “Çocuklarıma da.” “Hayır” dedi. “Aşiretime de.” “Hayır” dedi. Sonra temsil etti:
  “Alaca olan, gebe deveyi istedi; sonra
  onu elde edemeyince **الأنوق**’un yumurtasını istedi.”
Ebû’l-Abbâs dedi: Bu, kolay olanı isteyen, fakat kendisine verilmeyince ondan daha zor olanı isteyen kimse için vurulan bir meseldir. Başkası dedi: **العقوق**: develerden gebe olan. **الأبلق**: erkeklerin sıfatlarındandır; erkek gebe olmaz; sanki gebe erkek istemiştir. Ve **الأنوق** tekil ve çoğuldur. İbn Sîde dedi: Onunla **الرخمة** dişisinin kastedilmesi de caizdir, erkeğin kastedilmesi de; çünkü erkeğin yumurtası yoktur. Yumurtanın ona izafe edilmesi de caizdir; çünkü o, erkek olsa bile çoğu zaman onu kuluçkaya yatar; tıpkı **الظليم**’in yumurtasına yatması gibi. es-Sâğânî dedi: el-Kumeyt’in önceki sözünün şerhinde: Onun dönüşünün kurnaz oluşu ancak şundandır: çünkü kuşların ilk keseni odur; ve o, yumurtasını, hiçbir şeyin yumurtasına erişemeyeceği yerde yumurtlar. Dedim: Bunun cümlesindendir Adîl b. el-Ferah’ın sözü:
  “**الأنوق**’un yumurtası; onları kırdılar; ve kim isterse
  **الأنوق**’un yumurtasını, şüphesiz o, sığınaklardadır.”

Ve denildi: Ahlâkında kurnazlıktan on haslet vardır; onlar: yumurtasına kuluçkaya yatar ve yavrusunu korur; yavrusuna alışır; kocasından başkasına kendini vermez; ilk kesenlerde keser; ilk dönenlerde döner; **التحسير**’de uçmaz; **الشكير** ile aldanmaz; **الوكور** ile yerleşmez. Ve **الجفير** üzerine konmaz. Avcıların, kesenlerin kestiğine yakînen kanaat getirdikten sonra kuşu aradıklarını kasteder; **الرخمة** ise kurtulmak için onların evvellerini keser; yani **الجروم**’dan **الصرود**’a yahut **الصرود**’dan **الجروم**’a intikal eder. **التحسير** tüyün dökülmesidir. “**الشكير** ile aldanmaz” yani küçük tüyleriyle; bilakis tüyü kamış oluncaya kadar bekler de uçar. **الجفير** ok torbasıdır; içinde oklar olduğunu bildiği için. ضبط’ta doğru olan budur; diğer tashih edilmiş lugat asıllarında da böyledir. Onu **الحاء** ve **القاف** ile ضبط eden yanılmıştır; zira bu işler ve benzerleri nakildir; onlarda rey veya ihtimallere giriş yoktur. Onun **الجيم** üzere olduğunu iddia etmesi, kendisine bir mânâ görünmemesidir; teemmülden gaflet ve imamların nasslarını bilmemektir; buna dikkat etsin. Şeyhimiz (Allah ona rahmet etsin) bunun bir kısmına işaret etmiştir. Ve denilir: “**ما آنقه في كذا**” yani: onu istemesi ne şiddetlidir. Ve **آنقني** şey **إيناقا** ve **نيقا** (kesre ile): beni hayran bıraktı. Bunun cümlesindendir Ziyâd’ın mevlâsı Kaz‘a hadîsi: “Ebû Saîd’i, Resûlullah’tan (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dört şey rivayet ederken işittim; beni **فآنقنني**.” Yani: beni hayran bıraktı. İbnü’l-Esîr dedi: Muhaddisler onu “**أينقنني**” diye rivayet ederler; bu bir şey değildir. Dedi: Sahîh-i Müslim’de gelmiştir: “**لا أينق بحديثه**” yani: hayran olur; böyle rivayet olunur. el-Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den: **أنوق** adam: **الأنوق**’u avladı; **الرخمة** için; bunu, bu terkibde ondan Tehzîb’de zikretti. es-Sâğânî dedi: Bu ancak lafız ecvef olursa düzgün olur; fakat o, fâ’sı hemzeli iken olmaz. Ve **شيء أنيق**، **أمير** gibi: güzel, hayran olunan. Ve şey onu **آنقه**; o hâlde o **مؤنق** ve **أنيق**’tir. Benzeri: **مؤلم** ve **أليم**; ve **مسمع** ve **سميع**; ve **مبدع** ve **بديع**; ve **مكل** ve **كليل**. Ve onun **أناقة**’si (fetha ile; kesre ile de olur) yani: güzellik ve hayranlık. Lisân’da: onda **إناقة** ve **لباقة** vardır. Ve onu **التأنق**’tan sonra getirdi; mânâ şöyle olur: yani, iyi yapma ve güzel yapma. Ve **أنق تأنيقا**: yani hayran oldu. Rü’be dedi ki:
  “Ve gençliğin en şerli alışkanlığı, **أنقا**’dan (hayran olmaktan)dır.”
Ve onda **تأنق** etti: onu itkan ve hikmetle yaptı. Ve denildi: seçkinleştirdiği ve onda hayranlıkla geldiği zaman; **تنوق** gibi, **النيقة**’den. Ve mekân **تأنق** etti: onu beğendi; ona bağlandı ve ondan ayrılmadı. el-Ferrâ dedi: yani onu sevdi.
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **روضة أنيق**; **مأنوقة** mânâsında: yani sevilen. Ve **أنيقة**: **مؤنقة** mânâsında. Ve **الأنق**، harekeli: görünüş güzelliği ve onun seni hayran bırakması. Ve denildi: o, yeşilliğin gözlerinde düzgünce devam etmesidir; çünkü o, görenini hayran bırakır. Ve falan, çayırda **تأنق** etti: onda, onu beğenmiş olarak bulunduğu zaman. Ve onda **تأنق** etti: onun güzelliklerini takip etti; ona hayran oldu; ondan zevk aldı. Bununla, İbn Mes‘ûd (Allah ondan razı olsun) hadîsi tefsir edildi: “**آل حم**’a düştüğümde, **روضات**’a düşmüş olurum; onları **أتأنقهن**.” Tehzîb’de: “**روضات أتأنق فيهن**” yani: onların kıraatini tatlı bulurum ve güzelliklerinden zevk alırım. Onların emsâlindendir: “**ليس المتعلق كالمتأنق**”; mânâsı: **العلقة** ile—o, geçimden az bir şeydir—kanaat eden, **آنق** şeylerin en güzeline ve en hayran olunana razı olmayan kimse gibi değildir. Ve denilir: “O **يتأنق**” yani: en hayran olunacak şeyleri ister.
