# أهل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%87%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أهل

الأَهْل: أَهل الرجل وأَهْلُ الدار، وكذلك الأَهْلة؛ قال أَبو الطَّمَحان:
وأَهْلةِ وُدٍٍّّ تَبَرَّيتُ وُدَّهم،
وأَبْلَيْتُهم في الحمد جُهْدي ونَائلي
ابن سيده: أَهْل الرجل عَشِيرتُه وذَوُو قُرْباه، والجمع أَهْلون وآهَالٌ وأَهَالٍ وأَهْلات وأَهَلات؛ قال المُخَبَّل السعدي: وهُمْ أَهَلاتٌ حَوْلَ قَيْسِ بنِ عاصم،
إِذا أَدْلَجوا باللَّيل يَدْعُونَ كَوْثَرا
وأَنشد الجوهري:
وبَلْدَةٍ ما الإِنْسُ من آهالِها،
تَرَى بِها العَوْهَقَ من وِئالُها
وِثالُها: جمع وائل كقائم وقِيام؛ ويروى البيت:
وبَلْدَةٍ يَسْتَنُّ حازي آلِها
قال سيبويه: وقالوا أَهْلات، فخففوا، شَبَّهوها بصعْبات حيث كان أَهل مذكَّراً تدخله الواو والنون، فلما جاء مؤنثه كمؤنث صَعْب فُعل به كما فعل بمؤنث صَعْب؛ قال ابن بري: وشاهد الأَهْل فيما حَكى أَبو القاسم الزجاجي أَن حَكِيم
بن مُعَيَّة الرَّبَعي كان يُفَضِّل الفَرَزْدق على جَرير، فهَجَا جرير حكيماً فانتصر له كنان
بن ربيعة أَو أَخوه ربعي
بن ربيعة، فقال يهجو جريراً:
غَضِبْتَ علينا أَن عَلاك ابن غالب،
فهَلاَّ على جَدَّيْك، في ذاك، تَغْضَبُ؟
هما، حينَ يَسْعَى المَرْءُ مَسْعاةَ أَهْلِهِ،
أَناخَا فشَدَّاك العِقال المُؤَرَّبُ
(* قوله: شداك العقال؛ اراد: بالعقال، فنصب بنزع الخافض، وورد مؤرب، في الأصل، مضموماً، وحقه النصب لأنه صفة لعقال، ففي البيت إذاً إقواء). وما يُجْعَل البَحْرُ الخِضَمُّ، إِذا طما،
كَجُدٍٍّّ ظَنُونٍ، ماؤُه يُتَرقَّبُ
أَلَسْتَ كُلْيبيًّا لألأَمِ وَالدٍ،
وأَلأَمِ أُمٍٍّّ فَرَّجَتْ بك أَو أَبُ؟
وحكى سيبويه في جمع أَهْل: أَهْلُون، وسئل الخليل: لم سكنوا الهاء ولم يحرّكوها كما حركوا أَرَضِين؟ فقال: لأَن الأَهل مذكر، قيل: فلم قالوا أَهَلات؟ قال: شبهوها بأَرَضات، وأَنشد بيت المخبل السعدي، قال: ومن العرب من يقول أَهْلات على القياس. والأَهَالي: جمع الجمع وجاءت الياء التي في أَهالي من الياء التي في الأَهْلين. وفي الحديث: أَهْل القرآن هم أَهْلُ الله وخاصَّته أَي حَفَظة القرآن العاملون به هم أَولياء الله والمختصون به اختصاصَ أَهْلِ الإِنسان به. وفي حديث أَبي بكر في استخلافه عمر: أَقول له، إِذا لَقِيتُه، اسْتعملتُ عليهم خَيْرَ أَهْلِكَ؛ يريد خير المهاجرين وكانوا يسمُّون أَهْلَ مكة أَهل الله تعظيماً لهم كما يقال بيت الله، ويجوز أَن يكون أَراد أَهل بيت الله لأَنهم كانوا سُكَّان بيت الله. وفي حديث أُم سلمة: ليس بكِ على أَهْلكِ هَوَانٌ؛ أَراد بالأَهل نَفْسَه، عليه السلام، أَي لا يَعْلَق بكِ ولا يُصيبكِ هَوَانٌ عليهم.
واتَّهَل الرجلُ: اتخذ أَهْلاً؛ قال:
في دَارَةٍ تُقْسَمُ الأَزْوادُ بَيْنَهم،
كأَنَّما أَهْلُنا منها الذي اتَّهَلا
كذا أَنشده بقلب الياء تاء ثم إِدغامها في التاء الثانية، كما حكي من قولهم اتَّمَنْته، وإلا فحكمه الهمزة أَو التخفيف القياسي أَي كأَن أَهلنا أَهلُه عنده أَي مِثلُهم فيما يراه لهم من الحق. وأَهْلُ المذهب: مَنْ يَدين به. وأَهْلُ الإِسلام: مَن يَدِين به. وأَهْلُ الأَمر: وُلاتُه. وأَهْلُ البيت: سُكَّانه. وأَهل الرجل: أَخَصُّ الناس به. وأَهْلُ بيت النبي،صلى الله عليه وسلم: أَزواجُه وبَناته وصِهْرُه، أَعني عليًّا، عليه السلام، وقيل: نساء النبي،صلى الله عليه وسلم، والرجال الذين هم آله. وفي التنزيل العزيز: إِنما يريد الله ليُذْهِبَ عنكم الرِّجْس أَهلَ البيت؛ القراءة أَهْلَ بالنصب على المدح كما قال: بك اللهَ نرجو الفَضْل وسُبْحانك اللهَ العظيمَ، أَو على النداء كأَنه قال يا أَهل البيت. وقوله عز وجل لنوح، عليه السلام: إِنه ليس من أَهْلِك؛ قال الزجاج: أَراد ليس من أَهْلِك الذين وعدتُهم أَن أُنجيهم، قال: ويجوز أَن يكون ليس من أَهل دينك. وأَهَلُ كل نَبيٍّ: أُمَّته.
ومَنْزِلٌ آهِلٌ أَي به أَهْلُه. ابن سيده: ومكان آهِلٌ له أَهْل؛ سيبويه: هو على النسب، ومأْهول: فيه أَهل؛ قال الشاعر:وقِدْماً كان مأْهْولاً،وأَمْسَى مَرْتَعَ العُفْر
وقال رؤبة:
عَرَفْتُ بالنَّصْرِيَّةِ المَنازِلا
قَفْراً، وكانت مِنْهُمُ مَآهلا
ومكان مأْهول، وقد جاء: أُهِل؛ قال العجاج:
قَفْرَيْنِ هذا ثم ذا لم يُؤهَل
وكلُّ شيء من الدواب وغيرها أَلِف المَنازلَ أَهْلِيٌّ وآهِلٌ؛ الأَخيرة على النسب، وكذلك قيل لما أَلِفَ الناسَ والقُرى أَهْلِيٌّ، ولما اسْتَوْحَشَ بَرِّيّ ووحشي كالحمار الوحشي. والأَهْلِيُّ: هو الإِنْسِيّ. ونَهى رسول الله،صلى الله عليه وسلم، عن أَكل لحوم الحُمُر الأَهْلية يومَ خَيْبَرَ؛ هي الحُمُر التي تأْلف البيوت ولها أَصْحاب وهي مثل الأُنْسية ضدّ الوحشية.
وقولهم في الدعاء: مَرْحَباً وأَهْلاً أَي أَتيتَ رُحْباً أَي سَعَة، وفي المحكم أَي أَتيت أَهْلاً لا غُرباء فاسَْأْْنِسْ ولا تَسْتَوْحِشْ. وأَهَّل به: قال له أَهْلاً. وأَهِل به: أَنِس. الكسائي والفراء: أَهِلْتُ به وودَقْتُ به إِذا استأْنستَ به؛ قال ابن بري: المضارع منه آهَلُ به، بفتح الهاء. وهو أَهْلٌ لكذا أَي مُسْتَوجب له، الواحدُ والجمعُ في ذلك سَواء، وعلى هذا قالوا: المُلْك لله أَهْلِ المُلْك. وفي التنزيل العزيز: هو أَهْلُ التَّقْوى وأَهْل المغفرة؛ جاء في التفسير: أَنه، عز وجل، أَهْلٌ لأَن يُتَّقَى فلا يُعْصَى وأَهْلُ المغفرة لمن اتَّقاه، وقيل: قوله أَهل التقوى مَوْضِعٌ لأَن يُتَّقى، وأَهْل المغفرة موضع لذلك. الأَزهري: وخطَّأَ بعضُهم قولَ من يقول فلان يَسْتأْهِل أَن يُكْرَم أَو يُهان بمعنى يَسْتحق، قال: ولا يكون الاستِئهال إِلاَّ من الإِهالة، قال: وأَما أَنا فلا أُنكره ولا أُخَطِّئُ من قاله لأَني سمعت أَعرابيّاً فَصِيحاً من بني أَسد يقول لرجل شكر عنده يَداً أُولِيَها: تَسْتَأْهِل يا أَبا حازم ما أُولِيتَ، وحضر ذلك جماعة من الأَعراب فما أَنكروا قوله، قال: ويُحَقِّق ذلك قولُه هو أَهْل التقوى وأَهل المَغْفِرة. المازني: لا يجوز أَن تقول أَنت مُسْتَأْهل هذا الأَمر ولا مستأْهل لهذا الأَمر لأَنك إِنما تريد أَنت مستوجب لهذا الأَمر، ولا يدل مستأْهل على ما أَردت، وإِنما معنى الكلام أَنت تطلب أَن تكون من أَهل هذا المعنى ولم تُرِدْ ذلك، ولكن تقول أَنت أَهْلٌ لهذا الأَمر، وروى أَبو حاتم في كتاب المزال والمفسد عن الأَصمعي: يقال استوجب ذلك واستحقه ولا يقال استأْهله ولا أَنت تَسْتَأْهِل ولكن تقول هو أَهل ذاك وأَهل لذاك، ويقال هو أَهْلَةُ ذلك. وأَهّله لذلك الأَمر تأْهيلاً وآهله: رآه له أَهْلاً. واسْتَأْهَله: استوجبه، وكرهها بعضهم، ومن قال وَهَّلتْه ذهب به إِلي لغة من يقول وامَرْتُ وواكَلْت. وأَهْل الرجل وأَهلته: زَوْجُه. وأَهَل الرجلُ يَأْهِلُ ويَأْهُل أَهْلاً وأُهُولاً، وتَأَهَّل: تَزَوَّج. وأَهَلَ فلان امرأَة يأْهُل إِذا تزوّجها، فهي مَأْهولة. والتأَهُّل: التزوّج. وفي باب الدعاء: آهَلَك الله في الجنة إيهالاً أَي زوّجك فيها وأَدخلكها. وفي الحديث: أَن النبي،صلى الله عليه وسلم، أَعْطى الآهِلَ حَظَّين والعَزَب حَظًّا؛ الآهل: الذي له زوجة وعيال، والعَزَب الذي لا زوجة له، ويروى الأَعزب، وهي لغة رديئة واللغة الفُصْحى العَزَب، يريد بالعطاء نصيبَهم من الفَيْء. وفي الحديث: لقد أَمست نِيران بني كعب آهِلةً أَي كثيرة الأَهل. وأَهَّلَك الله للخير تأْهيلاً.
وآلُ الرجل: أَهْلُه. وآل الله وآل رسوله: أَولياؤه، أَصلها أَهل ثم أُبدلت الهاء همزة فصارت في التقدير أَأْل، فلما توالت الهمزتان أَبدلوا الثانية أَلفاً كما قالوا آدم وآخر، وفي الفعل آمَنَ وآزَرَ، فإِن قيل: ولمَ زَعَمْتَ أَنهم قلبوا الهاء همزة ثم قلبوها فيما بعد، وما أَنكرتَ من أَن يكون قلبوا الهاء أَلفاً في أَوَّل الحال؟ فالجواب أَن الهاء لم تقلب أَلفاً في غير هذا الموضع فيُقاسَ هذا عليه، فعلى هذا أُبدلت الهاء همزة ثم أُبدلت الهمزة أَلفاً، وأَيضاً فإِن الأَلف لو كانت منقلبة عن غير الهمزة المنقلبة عن الهاء كما قدمناه لجاز أَن يستعمل آل في كل موضع يستعمل فيه أَهل، ولو كانت أَلف آل بدلاً من أَهل لقيل انْصَرِفْ إِلى آلك، كما يقال انْصَرِف إِلى أَهلك، وآلَكَ والليلَ كما يقال أَهْلَك والليلَ، فلما كانوا يخصون بالآل الأَشرفَ الأَخصَّ دون الشائع الأَعم حتى لا يقال إِلا في نحو قولهم: القُرَّاء آلُ الله، وقولهم: اللهمَّ صلِّ على محمد وعلى آل محمد، وقال رجل مؤمن من آل فرعون؛ وكذلك ما أَنشده أَبو العباس للفرزدق:
نَجَوْتَ، ولم يَمْنُنْ عليك طَلاقةً،
سِوى رَبَّة التَّقْريبِ من آل أَعْوَجا
لأَن أَعوج فيهم فرس مشهور عند العرب، فلذلك قال آل أَعوجا كما يقال أَهْل الإِسكاف، دلَّ على أَن الأَلف ليست فيه بدلاً من الأَصل، وإِنما هي بدل من الأَصل
(* قوله «وإنما هي بدل من الأصل» كذا في الأصل. ولعل فيه
سقطاً. وأصل الكلام، والله أعلم: وإنما هي بدل من الهمزة التي هي بدل من الأصل، أو نحو ذلك.) فجرت في ذلك مجرى التاء في القسم، لأَنها بدل من الواو فيه، والواو فيه بدل من الباء، فلما كانت التاء فيه بدلاً من بدل وكانت فرع الفرع اختصت بأَشرف الأَسماء وأَشهرها، وهو اسم الله، فلذلك لم يُقَل تَزَيْدٍ ولا تالبَيْتِ كما لم يُقَل آل الإِسكاف ولا آل الخَيَّاط؛ فإِن قلت فقد قال بشر:
لعَمْرُك ما يَطْلُبْنَ من آل نِعْمَةٍ،
ولكِنَّما يَطْلُبْنَ قَيْساً ويَشْكُرا
فقد أَضافه إِلى نعمة وهي نكرة غير مخصوصة ولا مُشَرَّفة، فإِن هذا بيت شاذ؛ قال ابن سيده: هذا كله قول ابن جني، قال: والذي العمل عليه ما قدمناه وهو رأْي الأَخفش، قال: فإِن قال أَلست تزعم أَن الواو في والله بدل من الباء في بالله وأَنت لو أَضمرت لم تقل وَهُ كما تقول به لأَفعلن، فقد تجد أَيضاً بعض البدل لا يقع موقع المبدل منه في كل موضع، فما ننكر أَيضاً أَن تكون الأَلف في آل بدلاً من الهاء وإِن كان لا يقع جميع مواقع أَهل؟ فالجواب أَن الفرق بينهما أَن الواو لم يمتنع من وقوعها في جميع مواقع الباء من حيث امتنع من وقوع آل في جميع مواقع أَهل، وذلك أَن الإِضمار يردّ الأَسماء إِلى أُصولها في كثير من المواضع، أَلا ترى أَن من قال أَعطيتكم درهماً فحذف الواو التي كانت بعد الميم وأَسكن الميم، فإِنه إِذا أَضمر للدرهم قال أَعطيتكموه، فردّ الواو لأَجل اتصال الكلمة بالمضمر؟ فأَما ما حكاه يونس من قول بعضهم أَعْطَيْتُكُمْه فشاذ لا يقاس عليه عند عامة أَصحابنا، فلذلك جاز أَن تقول: بهم لأَقعدن وبك لأَنطلقن، ولم يجز أَن تقول: وَكَ ولا وَهُ، بل كان هذا في الواو أَحرى لأَنها حرف منفرد فضعفت عن القوّة وعن تصرف الباء التي هي أَصل؛ أَنشدنا أَبو علي قال: أَنشدنا أَبو زيد:
رأَى بَرْقاً فأَوْضَعَ فوقَ بَكْرٍ،
فلا بِكَ ما أَسالَ ولا أَغاما
قال: وأَنشدنا أَيضاً عنه:
أَلا نادَتْ أُمامةُ باحْتِمالِ
ليَحْزُنَني، فلا بِك ما أُبالي
قال: وأَنت ممتنع من استعمال الآل في غير الأَشهر الأَخص، وسواء في ذلك أَضفته إِلى مُظْهَر أَو أَضفته إِلى مضمر؛ قال ابن سيده: فإِن قيل أَلست تزعم أَن التاء في تَوْلَج بدل من واو، وأَن أَصله وَوْلَج لأَنه فَوْعَل من الوُلُوج، ثم إِنك مع ذلك قد تجدهم أَبدلوا الدال من هذه التاء فقالوا دَوْلَج، وأَنت مع ذلك قد تقول دَوْلَج في جميع هذه المواضع التي تقول فيها تَوْلَج، وإِن كانت الدال مع ذلك بدلاً من التاء التي هي بدل من الواو؟ فالجواب عن ذلك أَن هذه مغالطة من السائل، وذلك أَنه إِنما كان يطَّرد هذا له لو كانوا يقولون وَوْلَج ودَوْلَج ويستعملون دَوْلَجاً في جميع أَماكن وَوْلَج، فهذا لو كان كذا لكان له به تَعَلّقٌ، وكانت تحتسب زيادة، فأَما وهم لا يقولون وَوْلَج البَتَّةَ كراهية اجتماع الواوين في أَول الكلمة، وإِنما قالوا تَوْلَج ثم أَبدلوا الدال من التاء المبدلة من الواو فقالوا دَوْلَج، فإِنما استعملوا الدال مكان التاء التي هي في المرتبة قبلها تليها، ولم يستعملوا الدال موضع الواو التي هي الأَصل فصار إِبدال الدال من التاء في هذا الموضع كإِبدال الهمزة من الواو في نحو أُقِّتَتْ وأُجُوه لقربها منها، ولأَنه لا منزلة بينهما واسطة، وكذلك لو عارض معارض بهُنَيْهَة تصغير هَنَة فقال: أَلست تزعم أَن أَصلها هُنَيْوَة ثم صارت هُنَيَّة ثم صارت هُنَيْهة، وأَنت قد تقول هُنَيْهة في كل موضع قد تقول فيه هُنَيَّة؟ كان الجواب واحداً كالذي قبله، أَلا ترى أَن هُنَيْوة الذي هو أَصل لا يُنْطَق به ولا يستعمل البَتَّة فجرى ذلك مجرى وَوْلَج في رفضه وترك استعماله؟ فهذا كله يؤَكد عندك أَن امتناعه من استعمال آل في جميع مواقع أَهل إِنما هو لأَن فيه بدلاً من بدل، كما كانت التاء في القسم بدلاً من بدل.
والإِهالَةُ: ما أَذَبْتَ من الشحم، وقيل: الإِهَالة الشحم والزيت، وقيل: كل دهن اؤْتُدِم به إِهالةٌ، والإِهالة الوَدَك. وفي الحديث: أَنه كان يُدْعى إِلى خُبْز الشعير والإِهالة السَّنِخَة فيُجيب، قال: كل شيء من الأَدهان مما يُؤْتَدَم به إِهالَةٌ، وقيل: هو ما أُذيب من الأَلْية والشَّحم، وقيل: الدَّسَم الجامد والسَّنِخة المتغيرة الريح. وفي حديث كعب في صفة النار: يجاء بجهنَم يوم القيامة كأَنها مَتْنُ إِهالة أَي ظَهْرُها. قال: وكل ما اؤْتدم به من زُبْد ووَدَك شحم ودُهْنِ سمسم وغيره فهو إِهالَة، وكذلك ما عَلا القِدْرَ من وَدَك اللحم السَّمين إِهالة، وقيل: الأَلْية المُذابة والشحم المذاب إِهالة أَيضاً. ومَتْن الإِهالة: ظَهْرُها إِذا سُكِبَت في الإِناء، فَشَبَّه كعب سكون جهنم قبل أَن يصير الكفار فيها بذلك.
واسْتَأْهل الرجلُ إِذا ائتدم بالإِهالة. والمُسْتَأْهِل: الذي يأْخذ الإِهالة أَو يأْكلها؛ وأَنشد ابن قتيبة لعمرو ابن أسوى:
لا بَلْ كُلِي يا أُمَّ، واسْتَأْهِلي،
إِن الذي أَنْفَقْتُ من مالِيَه
وقال الجوهري: تقول فلان أَهل لكذا ولا تقل مُسْتَأْهِل، والعامَّة تقول. قال ابن بري: ذكر أَبو القاسم الزجاجي في أَماليه قال: حدثني أَبو الهيثم خالد الكاتب قال: لما بويع لإِبراهيم بن المهدي بالخلافة طلبني وقد كان يعرفني، فلما دخلت إِليه قال: أَنْشِدْني، فقلت: يا أَمير المؤْمنين، ليس شعري كما قال النبي،صلى الله عليه وسلم، إِنَّ من الشعر لحكماً، وإِنما أَنا أَمزحُ وأَعْبَثُ به؛ فقال: لا تقل يا خالد هكذا، فالعلم جِدٌّ كله؛ ثم أَنْشدته:
كُنْ أَنت للرَّحْمَة مُسْتَأْهِلاً،
إِن لم أَكُنْ منك بِمُسْتَأْهِل
أَلَيْسَ من آفة هذا الهَوى
بُكاءٌ مقتول على قاتل؟
قال: مُسْتَأْهِل ليس من فصيح الكلام وإِنما المُسْتَأْهِل الذي يأْخذ الإِهالة، قال: وقول خالد ليس بحجة لأَنه مولد، والله أَعلم.

### Türkçe

**الأَهْل**: erkeğin **أَهل**’i ve evin **أَهْلُ**’i; yine **الأَهْلة**; Ebû **الطَّمَحان** dedi ki:
Ve bir sevgi **أَهْلة**’si (yakınları) (vardı ki) onların sevgisinden beri oldum,
Ve onları övgüde gayretim ve bağışım ile yıprattım.

İbn Sîde: erkeğin **أَهْل**’i onun aşireti ve yakın akrabalarıdır; çoğulu **أَهْلون** ve **آهَالٌ** ve **أَهَالٍ** ve **أَهْلات** ve **أَهَلات**’tır; **المُخَبَّل السعدي** dedi ki:
Ve onlar, Kays b. Âsım’ın çevresinde **أَهَلاتٌ**’tır,
Geceleyin yola çıktıklarında Kevser’i çağırırlar.

Cevherî okuttu:
Ve (öyle) bir belde ki insan onun **آهال**’inden değildir,
Orada onun **وِئال**’ından **العَوْهَق**’ı görürsün.

**وِثالُها**: **وائل**’in çoğuludur; **قائم** ve **قِيام** gibi; ve beyit şöyle rivayet edilir:
Ve (öyle) bir belde ki onun **آل**’ı (halkı) (yola) koyulur.

Sîbeveyh dedi: Ve **أَهْلات** dediler; böylece hafiflettiler; onu **صعْبات**’a benzettiler; zira **أَهل** müzekker idi, ona **الواو** ve **النون** girer; müennesi, **صَعْب**’ın müennesi gibi gelince, ona **صَعْب**’ın müennesine yapılan yapıldı; İbn Berrî dedi: Ebû’l-Kâsım ez-Zeccâcî’nin naklettiği üzere **الأَهْل**’e dair şahit şudur: **حَكِيم** b. Muʿayyah er-Rabʿî, **الفَرَزْدق**’ı **جَرير**’e üstün tutardı; bunun üzerine Cerîr Hakîm’i hicvetti; ona **كنان** b. Rabîʿa yahut kardeşi **ربعي** b. Rabîʿa sahip çıktı; Cerîr’i hicvederek dedi ki:
Bize kızdın ki İbn Gâlib sana üstün geldi;
Öyleyse şu hususta iki dedenize niçin kızmıyorsun?
İkisi, kişi **أَهْلِهِ**’nin koşuşunu koştuğunda,
Çöktüler de sağlam örülmüş bağ ile seni bağladılar.
(* Sözü: **شداك العقال**; muradı: **بالعقال**; böylece harf-i cerri düşürerek nasb etti; **مؤرب** aslen dammeli gelmiştir; hakkı nasbdır çünkü **عقال**’a sıfattır; o hâlde beyitte **إقواء** vardır.)
Ve engin deniz, kabardığında,
Suyu gözetlenen zanlı bir kuyu gibi kılınmaz.
Sen, en aşağılık bir babanın,
Ve seninle (doğuran) yahut (seni) doğuran en aşağılık bir annenin Kilâbîsi değil misin?

Sîbeveyh, **أَهْل**’in cemʿinde **أَهْلُون**’u nakletti; Halîl’e soruldu: Niçin **الهاء**’yı sâkin kıldılar da **أَرَضِين**’de harekeledikleri gibi harekelemediler? Dedi ki: Çünkü **الأَهل** müzekkerdir. Denildi: Öyleyse niçin **أَهَلات** dediler? Dedi ki: Onu **أَرَضات**’a benzettiler; ve **المخبل السعدي**’nin beytini okuttu; dedi ki: Araplardan kimi kıyasa göre **أَهْلات** der. Ve **الأَهَالي**: cemʿin cemʿidir; **أَهالي**’deki **الياء**, **الأَهْلين**’deki **الياء**’dandır. Hadiste: “Kur’ân’ın **أَهْل**’i, Allah’ın **أَهْلُ**’i ve haslarıdır” yani Kur’ân’ı koruyan ve onunla amel edenler Allah’ın velîleri ve O’na tahsis olunanlardır; insanın **أَهْل**’inin ona tahsisi gibi. Ebû Bekir’in Ömer’i halef kılmasına dair hadiste: “Onunla karşılaştığımda ona derim: Onların üzerine senin **أَهْل**’inin hayırlısını tayin ettim”; muradı muhacirlerin hayırlısıdır; ve onlar Mekke’nin **أَهْل**’ine, onları yüceltmek için **أَهل الله** derlerdi; “Allah’ın evi” denildiği gibi; ve caizdir ki muradı “Allah’ın evinin **أَهْل**’i” olsun; çünkü onlar Allah’ın evinin sakinleriydi. Ümmü Seleme hadîsinde: “Senin **أَهْل**’in üzerine bir aşağılanma yoktur”; **الأَهل** ile kendi nefsini, عليه السلام, murad etti; yani onların yüzünden sana bir aşağılanma ilişmez ve isabet etmez.

**واتَّهَل** adam: **أَهْلاً** edindi; dedi ki:
Bir dairede ki azıklar aralarında taksim edilir,
Sanki bizim **أَهْل**’imiz, ondan **اتَّهَلا** edenin (edinenin) (kendisi)dir.

Böylece onu, **الياء**’yı **تاء**’ya çevirip sonra onu ikinci **التاء**’da idğam ederek okuttu; “**اتَّمَنْته**” sözlerinden nakledildiği gibi; yoksa hükmü hemze yahut kıyasî tahfiftir; yani sanki bizim **أَهل**’imiz, onun katında onun **أَهل**’idir; yani onlara gördüğü hak bakımından onların misli. **أَهْلُ المذهب**: onunla dinlenen kimse. **أَهْلُ الإِسلام**: onunla dinlenen kimse. **أَهْلُ الأَمر**: onun velileri (yöneticileri). **أَهْلُ البيت**: onun sakinleri. Erkeğin **أَهل**’i: ona en has olan insanlar. Nebî’nin, صلى الله عليه وسلم, **أَهْلُ بيت**’i: eşleri, kızları ve damadı; yani Ali’yi, عليه السلام; ve denildi ki: Nebî’nin, صلى الله عليه وسلم, kadınları ve âli olan erkekler. Aziz tenzilde: “Allah ancak sizden pisliği gidermek ister, ey **أَهْلَ البيت**”; kıraat **أَهْلَ** nasb iledir; medih üzere, “Senden Allah’ı umarız fazlı ve seni tenzih ederiz, ey yüce Allah” dediği gibi; yahut nida üzere, sanki “ey **أَهْلَ البيت**” dedi. Ve O’nun, عز وجل, Nûh’a, عليه السلام, sözü: “O senin **أَهْل**’inden değildir”; Zeccâc dedi: Muradı “kurtaracağıma söz verdiğim senin **أَهْل**’inden değildir”dir; dedi ki: Ve caizdir ki “senin dininin **أَهْل**’inden değildir” olsun. Her peygamberin **أَهَل**’i: ümmetidir.

Ve bir menzil **آهِلٌ**: yani onda onun **أَهْل**’i vardır. İbn Sîde: ve bir mekân **آهِلٌ**: onun **أَهْل**’i vardır; Sîbeveyh: nisbet üzeredir; ve **مأْهول**: onda **أَهْل** vardır; şair dedi ki:
Ve eskiden **مأْهْولاً** idi, sonra **العُفْر**’ın otlağı oldu.

Ve Ru’be dedi ki:
**النَّصْرِيَّة**’de menzilleri tanıdım,
Issız; hâlbuki onlardan **مَآهلا** idi.

Ve bir mekân **مأْهول**; ve gelmiştir: **أُهِل**; el-ʿAccâc dedi ki:
İki ıssız: bu sonra şu; **لم يُؤهَل**.

Ve bineklerden ve başkalarından her şey ki menzillere alıştı: **أَهْلِيٌّ** ve **آهِلٌ**’dir; sonuncusu nisbet üzeredir; ve yine insanlara ve köylere alışana **أَهْلِيٌّ** denildi; ve ürküp yabânî olana **بَرِّيّ** ve vahşî; yaban eşeği gibi. **الأَهْلِيُّ**: o, **الإِنْسِيّ**’dir. Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, Hayber günü **الحُمُر الأَهْلية** etlerini yemeyi yasakladı; onlar evlere alışan, sahipleri olan eşeklerdir; ve onlar **الأُنْسية** gibidir; **الوحشية**’nin zıddı.

Ve duada sözleri: “**مَرْحَباً** ve **أَهْلاً**” yani “genişliğe geldin” yani genişlik; ve **المحكم**’de: yani “yabancılar değil **أَهْلاً**’a geldin; öyleyse ünsiyet et ve ürkme.” Ve **أَهَّل** onunla: ona **أَهْلاً** dedi. Ve **أَهِل** onunla: ünsiyet etti. Kisâî ve Ferrâ: “**أَهِلْتُ** onunla ve **ودَقْتُ** onunla” derim; onunla ünsiyet ettiğinde; İbn Berrî dedi: bunun muzâriʿi **آهَلُ** onunla, **الهاء**’yı fetha ile. Ve o, şu şeye **أَهْلٌ**’dür; yani ona müstahaktır; bunda tekil ve çoğul eşittir; ve bunun üzerine “mülk Allah’ındır, **أَهْلِ المُلْك**’ündür” dediler. Aziz tenzilde: “O, **أَهْلُ التَّقْوى** ve **أَهْل المغفرة**’dir”; tefsirde geldi ki: O, عز وجل, kendisinden sakınılması için **أَهْلٌ**’dür; böylece isyan edilmez; ve kendisinden sakınana mağfiretin **أَهْل**’idir; ve denildi ki: “**أَهل التقوى**” kendisinden sakınılacak yer; ve “**أَهْل المغفرة**” bunun yeri.

Ezherî: Bazıları, “falanca ikram edilmeyi yahut aşağılanmayı **يَسْتأْهِل** eder” sözünü, “hak eder” manasında söyleyeni hatalı saydı; dedi ki: **الاستِئهال** ancak **الإِهالة**’den olur. Dedi ki: Bana gelince, onu inkâr etmem ve söyleyeni hatalı saymam; çünkü Benî Esed’den fasih bir bedevîyi, kendisinde bir eli (iyiliği) anılan bir adama şöyle derken işittim: “Ey Ebû Hâzim, sana verilen şeyi **تَسْتَأْهِل** ediyorsun”; ve buna bir cemaat bedevî şahit oldu da sözünü yadırgamadılar. Dedi ki: Bunu, “O, **أَهْل التقوى** ve **أَهل المَغْفِرة**’dir” sözü tahkik eder. Mâzenî: “Sen bu işin **مُسْتَأْهل**’isin” yahut “bu iş için **مستأْهل**’sin” demen caiz değildir; çünkü sen ancak “bu iş için müstecibsin” demek istersin; **مستأْهل** murad ettiğine delalet etmez; sözün manası ancak “sen bu mananın **أَهْل**’inden olmayı talep ediyorsun”dur; sen bunu murad etmedin; fakat “sen bu işin **أَهْلٌ**’isin” dersin. Ebû Hâtim, **المزال والمفسد** kitabında Asmaʿî’den rivayet etti: “Bunu **استوجب** etti ve onu **استحق** etti” denir; “onu **استأْهله** etti” denmez; ve “sen **تَسْتَأْهِل** ediyorsun” denmez; fakat “o, şunun **أَهْل**’idir ve bunun **أَهْل**’idir” dersin; ve “o, bunun **أَهْلَةُ**’sidir” denir. Ve onu o iş için **أَهّله**: **تأْهيلاً**; ve **آهله**: onu ona **أَهْلاً** gördü. Ve onu **اسْتَأْهَله**: onu **استوجبه** etti; bazıları bunu kerih gördü. Ve “**وَهَّلتْه**” diyen, “**وامَرْتُ** ve **واكَلْت**” diyenin lügatine gider. Erkeğin **أَهْل**’i ve **أَهلته**: karısıdır. Ve adam **أَهَلَ** **يَأْهِلُ** ve **يَأْهُل**: **أَهْلاً** ve **أُهُولاً**; ve **تَأَهَّل**: evlendi. Ve falanca bir kadınla **أَهَلَ** **يأْهُل**: onunla evlendiğinde; o da **مَأْهولة**’dir. **التأَهُّل**: evlenmektir. Dua babında: “Allah seni cennette **آهَلَك**: **إيهالاً**” yani orada seni evlendirdi ve seni ona soktu. Hadiste: Nebî, صلى الله عليه وسلم, **الآهِل**’e iki pay, **العَزَب**’e bir pay verdi; **الآهِل**: karısı ve çoluk çocuğu olan; **العَزَب**: karısı olmayan; ve **الأَعزب** diye rivayet edilir; bu kötü bir lügattir; fasih lügat **العَزَب**’dir; عطا ile muradı fey’den paylarıdır. Hadiste: “Benî Kaʿb’ın ateşleri **آهِلةً** oldu” yani **أَهْل**’i çok oldu. “Allah seni hayır için **أَهَّلَك**: **تأْهيلاً**.”

Erkeğin **آل**’ı: onun **أَهْل**’idir. Allah’ın **آل**’ı ve Resûlünün **آل**’ı: O’nun velîleridir. Aslı **أَهل** idi; sonra **الهاء** hemzeye çevrildi; böylece takdirde **أَأْل** oldu; iki hemze peş peşe gelince ikincisini **أَلف**’e çevirdiler; **آدم** ve **آخر** dedikleri gibi; ve fiilde **آمَنَ** ve **آزَرَ**. Eğer denilirse: “Niçin, onların **الهاء**’yı hemzeye çevirdiklerini, sonra onu daha sonra çevirdiklerini iddia ettin; ve ilk hâlde **الهاء**’yı **أَلف**’e çevirmiş olmalarını niçin reddetmedin?” Cevap: **الهاء**, bu yerin dışında **أَلف**’e çevrilmemiştir ki bu ona kıyas edilsin; buna göre **الهاء** hemzeye çevrildi, sonra hemze **أَلف**’e çevrildi. Ayrıca, eğer **آل**’daki **أَلف**, bizim öncelediğimiz üzere **الهاء**’dan çevrilmiş hemzeden başka bir şeyden çevrilmiş olsaydı, **آل**’ın, **أَهل**’in kullanıldığı her yerde kullanılması caiz olurdu; ve eğer **آل**’ın **أَلف**’i **أَهل**’den bedel olsaydı “**انْصَرِفْ إِلى آلك**” denirdi; “**انْصَرِف إِلى أَهلك**” denildiği gibi; ve “**آلَكَ والليلَ**” denirdi; “**أَهْلَك والليلَ**” denildiği gibi. Onlar **آل** ile, yaygın genel olanı değil, daha şerefli daha özel olanı tahsis ettiklerinden; öyle ki ancak şu gibi sözlerde denir: “**القُرَّاء آلُ الله**”; ve “Allah’ım, Muhammed’e ve Muhammed’in **آل**’ına salât et”; ve “Firavun’un **آل**’ından mümin bir adam.” Yine Ebû’l-ʿAbbâs’ın Ferazdak’tan okuttuğu da böyledir:
Kurtuldun; sana bir salıverme lütfetmedi,
Ancak **آل أَعْوَجا**’dan yakınlaştırmanın hanımı.

Çünkü **أَعوج** onlarda Araplar yanında meşhur bir attır; bu yüzden “**آل أَعْوَجا**” dedi; “**أَهْل الإِسكاف**” denildiği gibi; bu, **أَلف**’in onda asıldan bedel olmadığını gösterir; ancak o, asıldan bedeldir.
(* Sözü “**وإنما هي بدل من الأصل**”: asılda böyledir. Belki onda bir düşme vardır. Sözün aslı, Allah daha iyi bilir: “Ancak o, asıldan bedel olan hemzeden bedeldir” yahut buna benzer.)
Böylece bu hususta, kasemdeki **التاء**’nın yoluna girdi; çünkü o, oradaki **الواو**’dan bedeldir; ve oradaki **الواو**, **الباء**’dan bedeldir. **التاء** orada bedelin bedeli olunca ve ferʿin ferʿi olunca, en şerefli ve en meşhur isimlere tahsis edildi; o da Allah ismi. Bu yüzden “**تَزَيْدٍ**” denmedi ve “**تالبَيْتِ**” denmedi; “**آل الإِسكاف**” ve “**آل الخَيَّاط**” denmediği gibi. Eğer denilirse: Beşîr dedi ki:
Senin ömrüne andolsun, **آل نِعْمَةٍ**’den istemezler,
Lâkin ancak Kays’ı ve Yeşkür’ü isterler.

Onu, nekre, ne tahsisli ne şereflendirilmiş olan **نعمة**’ye izafe etti; (deriz ki) bu şâz bir beyittir. İbn Sîde dedi: Bu, İbn Cinnî’nin sözünün tamamıdır. Dedi ki: Üzerinde amel edilen, öncelediğimizdir; ve o, Ahfeş’in görüşüdür. Dedi ki: Eğer derse: “Sen, **والله**’daki **الواو**’nun, **بالله**’daki **الباء**’dan bedel olduğunu iddia etmiyor musun; hâlbuki zamir getirsen, ‘**وَهُ**’ demezsin; ‘**به**’ dersin: ‘**به لأَفعلن**’?” (deriz ki) Bazı bedeller de, her yerde mübdel minh’in yerine geçmez; öyleyse **آل**’daki **أَلف**’in **الهاء**’dan bedel olması, **أَهل**’in bütün yerlerine düşmemesiyle birlikte niçin inkâr edilsin? Cevap: Aralarındaki fark şudur: **الواو**’nun, **الباء**’nın bütün yerlerine düşmesi, **آل**’ın **أَهل**’in bütün yerlerine düşmesinin engellendiği gibi engellenmemiştir. Çünkü zamir, birçok yerde isimleri asıllarına döndürür. Görmez misin: “**أَعطيتكم** درهماً” diyen, **الميم**’den sonra olan **الواو**’yu hazfeder ve **الميم**’i sâkin kılar; fakat dirhem için zamir getirince “**أَعطيتكموه**” der; kelimenin zamire bağlanması sebebiyle **الواو**’yu geri döndürür. Yûnus’un, bazılarından “**أَعْطَيْتُكُمْه**” diye naklettiği ise şâzdır; bizim ashabımızın çoğuna göre ona kıyas edilmez. Bu yüzden “**بهم لأَقعدن**” ve “**بك لأَنطلقن**” demen caiz oldu; “**وَكَ**” ve “**وَهُ**” demen caiz olmadı. Bilakis bu, **الواو** hakkında daha evlâdır; çünkü o müstakil bir harftir; böylece asıl olan **الباء**’nın kuvvetinden ve tasarrufundan zayıf kaldı. Ebû Ali bize okuttu, dedi ki: Ebû Zeyd bize okuttu:
Bir şimşek gördü de bir deve üzerinde hızlandı,
Artık seninle değil; ne akıttı ne de bulutlandırdı.

Dedi ki: Yine ondan bize okuttu:
Dikkat et, Ümâme yüklenmeye çağırdı,
Beni hüzünlendirsin diye; artık seninle değil; aldırmam.

Dedi ki: Sen, **آل**’ı en meşhur en özelin dışında kullanmaktan kaçınırsın; bunda, onu açık isme izafe etmenle zamire izafe etmen eşittir. İbn Sîde dedi: Eğer denilirse: “Sen, **تَوْلَج**’deki **التاء**’nın **واو**’dan bedel olduğunu ve aslının **وَوْلَج** olduğunu iddia etmiyor musun; çünkü o, **الوُلُوج**’dan **فَوْعَل**’dir; sonra bununla birlikte bu **التاء**’dan **الدال**’ı bedel yaptıklarını bulursun; böylece **دَوْلَج** dediler; ve bununla birlikte **دَوْلَج**’i, **تَوْلَج** dediğin bütün yerlerde söyleyebilirsin; hâlbuki **الدال**, **الواو**’dan bedel olan **التاء**’dan bedeldir?” Bunun cevabı: Bu, soranın bir aldatmasıdır; çünkü bu, ancak onların **وَوْلَج** ve **دَوْلَج** demeleri ve **دَوْلَج**’i **وَوْلَج**’in bütün yerlerinde kullanmaları hâlinde onun için düzenli olurdu. Bu böyle olsaydı, onunla bir ilgisi olurdu ve bir ziyade sayılırdı. Fakat onlar kelimenin başında iki **الواو**’nun toplanmasını kerih gördüklerinden **وَوْلَج** demezler; bilakis **تَوْلَج** dediler; sonra **الواو**’dan bedel olan **التاء**’dan **الدال**’ı bedel yaptılar; böylece **دَوْلَج** dediler. Böylece **الدال**’ı, mertebede kendisinden önce olan ve ona bitişik olan **التاء**’nın yerine kullandılar; asıl olan **الواو**’nun yerine kullanmadılar. Böylece bu yerde **التاء**’dan **الدال**’ın ibdâli, **أُقِّتَتْ** ve **أُجُوه** gibi yerlerde **الواو**’dan **الهمزة**’nin ibdâli gibidir; ona yakınlığı sebebiyle ve aralarında vasıta bir mertebe bulunmadığı için. Yine, **هُنَيْهَة**’nin, **هَنَة**’nin tasğîri oluşuna bir itiraz eden şöyle dese: “Sen, aslının **هُنَيْوَة** olduğunu, sonra **هُنَيَّة** olduğunu, sonra **هُنَيْهة** olduğunu iddia etmiyor musun; hâlbuki **هُنَيْهة**’yi, **هُنَيَّة** dediğin her yerde söyleyebilirsin?” Cevap, önceki gibi tek olurdu. Görmez misin: Asıl olan **هُنَيْوة** telaffuz edilmez ve asla kullanılmaz; böylece reddedilmesi ve terk edilmesi bakımından **وَوْلَج**’in yoluna girdi. Bu, sana şunu pekiştirir: **آل**’ı, **أَهل**’in bütün yerlerinde kullanmaktan kaçınmaları, ancak onda bedelin bedeli bulunması sebebiyledir; kasemdeki **التاء** da bedelin bedeli olduğu gibi.

**والإِهالَةُ**: iç yağdan erittiğin şeydir; ve denildi ki: **الإِهَالة** iç yağ ve zeytindir; ve denildi ki: kendisiyle katık edinilen her yağ **إِهالةٌ**’dır; ve **الإِهالة** **الوَدَك**’tir. Hadiste: O, arpa ekmeğine ve kokusu değişmiş **الإِهالة**’ye davet edilir de icabet ederdi. Denildi ki: Kendisiyle katık edinilen yağlardan her şey **إِهالَةٌ**’dır; ve denildi ki: o, **الأَلْية** ve **الشَّحم**’dan eritilendir; ve denildi ki: donmuş yağlılık ve kokusu değişmiş, rüzgârı değişmiş olan. Kaʿb hadîsinde, ateşin sıfatında: “Kıyamet günü cehennem getirilir; sanki o, **مَتْنُ إِهالة** gibidir” yani onun sırtı. Denildi ki: **زُبْد** ve **وَدَك** ve iç yağ ve **دُهْنِ سمسم** ve başkası gibi, kendisiyle katık edinilen her şey **إِهالَة**’dir; ve yine semiz etin **وَدَك**’inden tencerenin üstüne çıkan şey **إِهالة**’dir; ve denildi ki: eritilmiş **الأَلْية** ve eritilmiş iç yağ da **إِهالة**’dir. **مَتْن الإِهالة**: kaba döküldüğünde onun sırtıdır. Böylece Kaʿb, kâfirler içine girmeden önce cehennemin sükûnunu buna benzetti.

Adam **اسْتَأْهل** etti: **الإِهالة** ile katık edindiğinde. **المُسْتَأْهِل**: **الإِهالة**’yi alan yahut onu yiyen kimsedir. İbn Kuteybe, ʿAmr b. Esvâ için okuttu:
Hayır, ye ey anne, ve **اسْتَأْهِلي**,
Şüphesiz ki malımdan harcadığım şey…

Cevherî dedi: “Falanca şu şeye **أَهل**’dir” dersin; **مُسْتَأْهِل** deme; avam söyler. İbn Berrî dedi: Ebû’l-Kâsım ez-Zeccâcî, **أَماليه**’de zikretti; dedi ki: Ebû’l-Heysem Hâlid el-Kâtib bana haber verdi: İbrâhîm b. el-Mehdî’ye hilâfet için biat edilince beni istedi; beni tanırdı. Yanına girince dedi ki: “Bana oku.” Dedim ki: “Ey müminlerin emîri, şiirim, Nebî’nin, صلى الله عليه وسلم, dediği gibi değildir: ‘Şiirin bir kısmı hikmettir’; ben ancak onunla şakalaşır ve oynarım.” Dedi ki: “Ey Hâlid, böyle deme; ilim bütünüyle ciddiyettir.” Sonra ona okudum:
Sen rahmete **مُسْتَأْهِلاً** ol,
Eğer ben senden **بِمُسْتَأْهِل** değilsem.
Bu hevânın âfetinden değil midir:
Öldürülmüşün, katili üzerine ağlaması?

Dedi ki: **مُسْتَأْهِل** fasih sözden değildir; ancak **المُسْتَأْهِل**, **الإِهالة**’yi alan kimsedir. Dedi ki: Hâlid’in sözü hüccet değildir; çünkü o **مولد**’dir. Allah daha iyi bilir.
