# أهل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%87%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أهل

أهل الرجل: عشيرته وذوو قرباه ومنه قوله تعالى:  فابعثوا حكما من أهله وحكما من أهلها  . وفي بعض الأخبار: إن لله تعالى ملكا في السماء السابعة، تسبيحه: سبحان من يسوق الأهل إلى الأهل. وفي المثل: الأهل إلى الأهل أسرع من السيل إلى السهل، وقال الشاعر:
  لا يمنعنك خفض العيش في دعة                      نزوع نفس إلى أهل وأوطـان
  تلقى بكل بلاد إن حللت بـهـا                      أهلا بأهل وجيرانا بـجـيران ج: أهلون قال الشنفري:
  ولي دونكم أهلون سيد عملس                      وأرقط زهلول وعرفاء جيأل وقال النابغة الجعدي، رضي الله عنه:
  ثلاثة أهلين أفنـيتـهـم                      وكان الإله هو المستآسا وأهال زادوا فيه الياء على غير قياس، كما جمعوا أليلا على ليال. قد جاء في الشعر: آهال مثل فرخ وأفراخ، وزند وأزناد، وأنشد الأخفش:
  وبلدة ما الإنس من آهالها
  ترى بها العوهق من وئالها وأهلات بتسكين الهاء على القياس ويحرك قال المخبل السعدي:
  فهم أهلات حول قيس بن عاصم                      إذا أدلجوا بالليل يدعون كوثـرا قال أبو عمرو: كوثر: شعار لهم. وسئل الخليل: لم سكنوا الهاء في أهلون، ولم يحركوها كما حركوا أرضين? فقال: لأن الأهل مذكر، قيل: فلم قالوا: أهلات? قال: شبهوها بأرضات، وأنشد بيت المخبل. قال: ومن العرب من يقول: أهلات، على القياس.
 وأهل الرجل يأهل ويأهل من حدى نصر وضرب أهولا بالضم، هذا عن يونس، زاد غيره: وتأهل واتهل على افتعل: اتخذ أهلا وقال يونس: أي تزوج. وأهل الأمر: ولاته وقد تقدم في أولى الأمر. الأهل للبيت: سكانه ومن ذلك: أهل القرى: سكانها. الأهل للمذهب: من يدين به ويعتقده. من المجاز: الأهل للرجل: زوجته ويدخل فيه الأولاد، وبه فسر قوله تعالى:  وسار بأهله  أي زوجته وأولاده كأهلته بالتاء. الأهل للنبي صلى الله عليه وسلم: أزواجه وبناته وصهره علي رضي الله عنه، أو نساؤه. وقيل: أهله: الرجال الذين هم آله ويدخل فيه الأحفاد والذريات، ومنه قوله تعالى:  وأمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها  وقوله تعالى:  إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت  وقوله تعالى:  رحمة الله وبركاته عليكم أهل البيت إنه حميد مجيد  . الأهل لكل نبي: أمته وأهل ملته. ومنه قوله تعالى:  وكان يأمز أهله بالصلاة والزكاة  . وقال الراغب، وتبعه المناوي: أهل الرجل: من يجمعه وإياهم نسب أو دين، أو ما يجري مجراهما؛ من صناعة وبيت وبلد، فأهل الرجل في الأصل: من يجمعه وإياهم مسكن واحد، ثم تجوز به، فقيل: أهل بيته: من يجمعه وإياهم نسب أو ما ذكر، وتعورف في أسرة النبي صلى الله عليه وسلم مطلقا. ومكان آهل كصاحب: له أهل كذا نص ابن السكيت، هو على النسب، ونص يونس: به أهله. قال ابن السكيت: مكان مأهول: فيه أهله وأنشد:
  وقدما كان مأهـولا                      فأمسى مرتع العفر والجمع: المآهل، قال رؤبة:
  عرفت بالنصرية المنازلا
  قفرا وكانت منهم مآهلا وقد أهل المكان كعني: صار مأهولا، قال العجاج:
  قفرين هذا ثم ذا لم يؤهل

  وكل ما ألف من الدواب المنازل فأهلي وما لم يألف: فوحشي، وقد ذكر، ومنه الحديث:  نهى عن أكل لحوم الحمر الأهلية  . كذلك أهل، ككتف. قولهم في الدعاء: مرحبا وأهلا: أي أتيت سعة لا ضيقا وأتيت أهلا لا غرباء ولا أجانب فاستأنس ولا تشتوحش. وأهل به تأهيلا: قال له ذلك وكذلك: رحب به. وقال الكسائي والفراء: أنس به، وودق به: استأنس به. قال ابن بري: المضارع منه: آهل به، بفتح الهاء. أهل الرجل كفرح: أنس. وهو أهل لكذا: أي مستوجب له، ومستحق. ومنه قوله تعالى:  هو أهل التقوى وأهل المغفرة  للواحد والجميع وأهله لذلك تأهيلا وآهله بالمد: رآه له أهلا ومستحقا، أو جعله أهلا لذلك. واستأهله: استوجبه، لغة وإنكار الجوهري لها باطل. قال شيخنا: قول المصنف: باطل هو الباطل. وليس الجوهري أول من أنكره، بل أنكره الجماهير قبله، وقالوا: إنه غير فصيح، وضعفه في الفصيح، وأقره شراحه، وقالوا: هو وارد، ولكنه دون غيره في الفصاحة، وصرح الحريري بأنه من الأوهام، ولا سيما والجوهري التزم أن لا يذكر إلا ما صح عنده، فكيف يثبث عليه ما لم يصح عنده، فمثل هذا الكلام من خرافات المصنف، وعدم قيامه بالإنصاف. انتهى. قلت: وهذا نكير بالغ من شيخنا على المصنف بما لا يستأهله، فقد صرح الأزهري والزمخشري وغيرهما، من أئمة التحقيق، بجودة هذه اللغة، وتبعهم الصاغاني. قال في التهذيب: خطأ بعضهم قول من يقول: فلان يستأهل أن يكرم أو يهان، بمعنى يستحق، قال: ولا يكون الاستئهال إلا من الإهالة، قال: وأما أنا فلا أنكره ولا أخطئ من قاله؛ لأني سمعت أعرابيا فصيحا من بني أسد، يقول لرجل شكر عنده يدا أوليها: تستأهل يا أبا حازم ما أوليت، وحضر ذلك جماعة من الأعراب، فما أنكروا قوله، قال: ويحقق ذلك قوله تعالى:  هو أهل التقوى وأهل المغفرة  انتهى. قلت: وسمعت أيضا هكذا من فصحاء أعراب الصفراء، يقول واحد للآخر: أنت تستأهل يا فلان الخير، وكذا سمعت أيضا من فصحاء أعراب اليمن. قال ابن بري: ذكر أبو القاسم الزجاجي، في أماليه، لأبي الهيثم خالد الكاتب، يخاطب إبراهيم بن المهدي، لما بويع له بالخلافة:
  كن أنت للرحمة مستأهلا                      إن لم أكن منك بمستأهل
  أليس من آفة هذا الهوى                      بكاء مقتول على قاتـل قال الزجاجي: مستأهل: ليس من فصيح الكلام، وقول خالد ليس بحجة، لأنه مولد. استأهل فلان: أخذ الإهالة أو أكلها، قال عمرو بن أسوى، من عبد القيس:
  لا بل كلي يا مي واستأهلي                      إن الذي أنفقت من مالـيه ويقال: استأهلي إهالتي وأحسني إيالتي. والإهالة: اسم للشحم والودك أو ما أذيب منه أو من الزيت وكل ما ائتدم به من الأدهان، كزبد وشحم ودهن سمسم. في المثل: سرعان ذا إهالة ويروى: وشكان ذكر في حرف العين في س - ر - ع، وأشرنا إليه في - ش - ك أيضا. وآل الله ورسوله: أولياؤه وأنصاره، ومنه قول عبد المطلب جد النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، في قصة الفيل:
  وانصر على آل الصلي                      ب وعابديه اليوم آلـك وأصله: أهل قيل: مقلوب منه وتقدم قريبا في أول. وكانوا يسمون القراء أهل الله. الإهالة ككتابة: ع. قال ابن عباد: يقولون: إنهم لأهل أهلة، كفرحة: أي مال والأهل: الحلول. أهيل كزبير: ع نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه:

  يقولون: هو أهلة لكل خير، بالهاء، عن ابن عباد. والأهلة أيضا: لغة في أهل الدار والرجل، قال أبو الطمحان القيني:
  وأهلة ود قد تبـريت ودهـم                      وأبليتهم في الجهد بذلي ونائلي أي: رب من هو أهل للود، قد تعرضت له، وبذلت له في ذلك طاقتي من نائل، نقله الصاغاني. وقال يونس: هم أهل أهلة وأهلة: أي هم أهل الخاصة. وقال أبو زيد: يقال: آهلك الله في الجنة: أي أدخلكها وزوجك فيها. وقال غيره: أي جعل لك فيها أهلا، يجمعك وإياهم. وفي الأساس: ثريدة مأهولة: أي كثيرة الإهالة. وفي المفردات: أهل الكتاب: قراء التوراة والإنجيل. والأهل: أصحاب الأملاك والأموال، وبه فسر قوله تعالى:  إن الله يأمركم أن تؤدوا الأمانات إلى أهلها  . والأهلية: عبارة عن الصلاحية لوجوب الحقوق الشرعية، له أو عليه. وأهل الأهواء: هم أهل القبلة الذين معتقدهم غير معتقد أهل السنة. وأمست نيرانهم آهلة: أي كثيرة الأهل. وسويد الإهلي، بكسر الهاء، الأشعري، صحابي ذكره ابن السكن.

### Türkçe

**أهل الرجل**: onun aşireti, yakınları; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “Öyleyse onun **أهله**’nden bir hakem ve onun **أهلها**’sından bir hakem gönderin.” Ve bazı haberlerde: Yüce Allah’ın yedinci gökte bir meleği vardır; onun tesbihi: “**سبحان من يسوق الأهل إلى الأهل**.” Ve meselde: “**الأهل**’e (gitmek), **الأهل**’e (gitmek), selin düze akmasından daha hızlıdır.” Şair dedi ki:
  Seni, rahatlık içinde hayatın alçak (sakin) oluşu engellemesin                      bir nefsin **أهل**’e ve vatanlara yönelişini
  Her beldede, ona indiğinde                      **أهل**’i **أهل** ile ve komşuları komşularla bulursun. **ج**: **أهلون**. **الشنفري** dedi ki:
  Sizin dışınızda benim **أهلون**’um vardır: efendi bir **عملس**                      ve bir **أرقط** **زهلول** ve bir **عرفاء** **جيأل**. **النابغة الجعدي** dedi, Allah ondan razı olsun:
  Üç **أهلين** onları tüketip bitirdim                      ve ilâh, sığınılanın ta kendisiydi.
Ve **أهال**: onda **الياء**’yı kıyasa aykırı olarak artırdılar; nitekim **أليل**’i **ليال** üzerine cem ettiler. Şiirde gelmiştir: **آهال**; tıpkı **فرخ** ve **أفراخ**; ve **زند** ve **أزناد** gibi. **الأخفش** şu beyti okudu:
  Bir belde ki, insanları onun **آهالها**’sından değildir
  Orada onun **وئالها**’sından **العوهق**’i görürsün.
Ve **أهلات**: **الهاء**’yı sükûn ile, kıyas üzere; ve harekeli de yapılır. **المخبل السعدي** dedi ki:
  Onlar, **قيس بن عاصم**’in çevresinde **أهلات**’tır                      geceleyin yola çıktıklarında **كوثرا** diye çağırırlar.
**أبو عمرو** dedi: **كوثر**: onlar için bir şiar (parola)dır. **الخليل**’e soruldu: Niçin **أهلون**’da **الهاء**’yı sükûn ettiler de, **أرضين**’de harekeledikleri gibi harekelemediler? Dedi ki: Çünkü **الأهل** müzekkerdir. Denildi: Öyleyse niçin “**أهلات**” dediler? Dedi: Onu **أرضات**’a benzettiler; ve **المخبل**’in beytini okudu. Dedi: Araplardan kimi de “**أهلات**” der; kıyas üzere.

Ve **أهل الرجل**: **يأهل** ve **يأهل**; **حدى نصر وضرب**’dan; **أهولا** (damme ile). Bu, **يونس**’tandır. Başkası ekledi: Ve **تأهل** ve **اتهل**; **افتعل** üzere: **أهلا** edindi. **يونس** dedi: yani evlendi. Ve **أهل الأمر**: onun valileri; ve bu, **أولى الأمر**’in başında geçmişti. **الأهل للبيت**: onun sakinleri; ve bundan: **أهل القرى**: onların sakinleri. **الأهل للمذهب**: ona din olarak bağlanan ve ona inanan kimse. Mecazdan: **الأهل للرجل**: onun eşi; ve bunun içine çocuklar da girer; ve bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: “**وسار بأهله**” yani eşi ve çocukları; **أهلته** (ت ile) gibi. Peygamber’e صلى الله عليه وسلم nispetle **الأهل**: eşleri, kızları ve damadı **علي** رضي الله عنه; yahut kadınları. Ve denildi: onun **أهله**’si: onun **آله**’si olan erkeklerdir; ve bunun içine torunlar ve zürriyetler girer. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “**وأمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها**” ve Yüce Allah’ın sözü: “**إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت**” ve Yüce Allah’ın sözü: “**رحمة الله وبركاته عليكم أهل البيت إنه حميد مجيد**.” Her peygamber için **الأهل**: onun ümmeti ve milletinin **أهل**’idir. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “**وكان يأمز أهله بالصلاة والزكاة**.” **الراغب** dedi, **المناوي** de ona tâbi oldu: **أهل الرجل**: kendisiyle onların arasında nesep veya din, yahut ikisinin yerini tutan şey (sanat, ev, belde) bulunan kimselerdir; böylece **أهل الرجل** aslında, kendisiyle onların arasında tek bir meskeni birleştiren kimselerdir; sonra onunla mecaz yapıldı; denildi ki: **أهل بيته**: kendisiyle onların arasında nesep veya zikredilen şey bulunan kimseler; ve Peygamber’in صلى الله عليه وسلم ailesi hakkında mutlak olarak örfleşti.

Ve **مكان آهل** (tıpkı **صاحب** gibi): onda **أهل** vardır; **ابن السكيت**’in nassı böyledir; bu, nisbet üzeredir. **يونس**’un nassı: onda onun **أهله**’si vardır. **ابن السكيت** dedi: **مكان مأهول**: onda onun **أهله**’si vardır. Ve şu beyti okudu:
  Ve eskiden **مأهـولا** idi                      sonra **العفر**’in otlağı oldu.
Ve cem‘i: **المآهل**. **رؤبة** dedi ki:
  **النصرية** ile menzilleri tanıdım
  Issızdı; ve onlardan **مآهلا** idi.
Ve **أهل المكان** (tıpkı **عني** gibi): **مأهولا** oldu. **العجاج** dedi ki:
  İki ıssız: bu, sonra şu; **لم يؤهل**.

Ve evcil hayvanlardan menzillere alışan her şey: **أهلي**’dir; alışmayan: **فوحشي**’dir; ve zikredilmiştir. Ve ondan hadis: “**نهى عن أكل لحوم الحمر الأهلية**.” Keza **أهل** (tıpkı **كتف** gibi). Duada onların sözü: “**مرحبا وأهلا**”: yani darlık değil genişlik geldin; ve yabancılar ve ecnebiler değil **أهل** geldin; öyleyse ünsiyet et ve vahşileşme. Ve **أهل به**: **تأهيلا**; ona bunu söyledi; keza: **رحب به**. **الكسائي** ve **الفراء** dedi: **أنس به** ve **ودق به**: onunla ünsiyet etti. **ابن بري** dedi: bunun muzari‘i: **آهل به**; **الهاء**’nın fethiyle. **أهل الرجل** (tıpkı **فرح** gibi): ünsiyet etti. Ve o, şuna **أهل**’dir: yani ona müstahaktır ve hak sahibidir. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “**هو أهل التقوى وأهل المغفرة**” tek ve cem‘ için. Ve onu buna **تأهيلا** ehil kıldı. Ve **آهله** (med ile): onu buna ehil ve müstahak gördü; yahut onu buna ehil yaptı. Ve **استأهله**: onu hak etti; bir lugattır; **الجوهري**’nin onu inkârı bâtıldır. Şeyhimiz dedi: Musannifin “bâtıl” sözü, bâtılın ta kendisidir. Ve **الجوهري** onu inkâr edenlerin ilki değildir; bilakis ondan önce cumhur onu inkâr etti; ve dediler ki: o fasih değildir; ve onu **الفصيح**’ta zayıf saydı; şârihleri onu kabul etti; ve dediler ki: o vârid olmuştur, fakat fesahatte başkasından aşağıdır; ve **الحريري** onun vehimlerden olduğunu açıkça söyledi; özellikle de **الجوهري** kendisinde ancak yanında sahih olanı zikretmeyi iltizam etmişken; yanında sahih olmayanı ona nasıl sabit kılar? İşte bu tür söz, musannifin hurafelerindendir ve insafı yerine getirmeyişidir. Bitti. Ben dedim: Bu, şeyhimizin musannife, onun **يستأهله**’mediği (hak etmediği) bir şeyle aşırı bir itirazıdır; zira **الأزهري** ve **الزمخشري** ve başkaları, tahkik imamlarından, bu lugatın güzelliğini açıkça söylemişlerdir; **الصاغاني** de onlara tâbi olmuştur. **التهذيب**’te dedi ki: Bazıları, “Falanca ikram edilmeyi veya aşağılanmayı **يستأهل** eder” sözünü, “hak eder” manasında, hata saydı. Dedi ki: **الاستئهال** ancak **الإهالة**’dendir. Dedi ki: Ben ise onu inkâr etmem ve onu söyleyeni hatalı saymam; çünkü Benî Esed’den fasih bir bedeviyi işittim; yanında bir eli (iyiliği) şükredilen bir adama, kendisine yaptığı iyilik için, şöyle diyordu: “**تستأهل** ya Ebâ Hâzim, yaptığın şeyi.” Ve buna bir cemaat bedevi hazır bulundu; onun sözünü inkâr etmediler. Dedi ki: Bunu tahkik eden, Yüce Allah’ın sözü: “**هو أهل التقوى وأهل المغفرة**.” Bitti. Ben dedim: Bunu, **الصفراء**’nın fasih bedevilerinden de böyle işittim; biri diğerine: “Sen, ey falan, hayrı **تستأهل** edersin” der. Keza bunu Yemen’in fasih bedevilerinden de işittim. **ابن بري** dedi: **أبو القاسم الزجاجي**’nin, **أماليه**’sinde, **أبي الهيثم خالد الكاتب** için, halifeliğe biat edildiğinde **إبراهيم بن المهدي**’ye hitaben, zikretti:
  Sen, rahmet için **مستأهلا** ol                      eğer ben senden **بمستأهل** değilsem
  Bu hevanın âfetinden değil midir                      öldürülmüşün, öldürene ağlaması.
**الزجاجي** dedi: **مستأهل**: fasih sözden değildir; ve Hâlid’in sözü hüccet değildir; çünkü o, **مولد**’dir.

**استأهل** falan: **الإهالة**’yı aldı yahut onu yedi. **عمرو بن أسوى**’dan, **عبد القيس**’ten:
  Hayır, ye ey Mey ve **استأهلي**                      çünkü benim malımdan harcadığım...
Ve denilir: **استأهلي إهالتي** ve benim **إيالتي**’mi güzel yap. Ve **الإهالة**: içyağının ve **الودك**’in adı; yahut ondan eritilen şey; yahut zeytinden; ve yağlardan katık edinilen her şey; **زبد** ve **شحم** ve susam yağı gibi. Meselde: “**سرعان ذا إهالة**” ve rivayet olunur: “**وشكان**”; **حرف العين**’de, **س - ر - ع**’da zikredilmiştir; ve **ش - ك**’da da ona işaret ettik.

Ve **آل الله ورسوله**: onun velileri ve yardımcılarıdır. Ve ondan, Peygamber’in صلى الله تعالى عليه وسلم dedesi **عبد المطلب**’in, fil kıssasında sözü:
  **آل الصليب**’e karşı yardım et                      ve bugün senin **آلك**’ın, onun âbidlerine karşı.
Ve aslı: **أهل**. Denildi: ondan kalbedilmiştir; ve az önce **أول**’da geçti. Ve onlar, kurrâya **أهل الله** adını verirlerdi. **الإهالة** (tıpkı **كتابة** gibi): **ع**. **ابن عباد** dedi: Derler ki: “Onlar, **أهل أهلة**’dir” (tıpkı **فرحة** gibi): yani maldır; ve **الأهل**: **الحلول**’dür. **أهيل** (tıpkı **زبير** gibi): **ع**; **الصاغاني** onu nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

Derler ki: “O, her hayır için **أهلة**’dir”; **الهاء** ile; **ابن عباد**’dan. Ve **الأهلة** ayrıca: **أهل الدار** ve adam için **أهل**’de bir lugattır. **أبو الطمحان القيني** dedi ki:
  Ve **أهلة**: bir sevgi; onun sevgisini aradım                      ve onları, sıkıntıda, benim verişim ve ihsanımla yıprattım.
Yani: Sevgiye **أهل** olan nice kimse; ona yöneldim; ve ona, bu hususta, ihsandan gücümü sarf ettim. **الصاغاني** onu nakletti. **يونس** dedi: Onlar **أهل أهلة** ve **أهلة**’dir: yani onlar, hususîlerin **أهل**’idir. **أبو زيد** dedi: Denilir: “Allah seni cennette **آهلك** etsin”: yani seni ona girdirsin ve orada seni evlendirsin. Başkası dedi: yani orada senin için **أهلا** kılsın; seni onlarla bir araya getirsin. **الأساس**’ta: **ثريدة مأهولة**: yani **الإهالة**’sı çok. **المفردات**’ta: **أهل الكتاب**: Tevrat ve İncil’in kurrâsı. Ve **الأهل**: mülklerin ve malların sahipleri; ve bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: “**إن الله يأمركم أن تؤدوا الأمانات إلى أهلها**.” Ve **الأهلية**: şer‘î hakların vücûbu için elverişlilikten ibarettir; onun lehine veya aleyhine. Ve **أهل الأهواء**: onlar, kıble **أهل**’i olup, itikadı Ehl-i sünnetin itikadı olmayan kimselerdir. Ve onların ateşleri **آهلة** oldu: yani **الأهل**’i çok. Ve **سويد الإهلي**; **الهاء**’nın kesriyle; **الأشعري**; sahabî; onu **ابن السكن** zikretti.
