# أوا (أ-و-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - و - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَوَيْتُ مَنْزلي وإِلى منزلي أُوِيّاً وإِوِيّاً وأَوَّيْتُ وتأَوَّيْتُ وأْتَوَيْتُ، كله: عُدْتُ؛ قال لبيد:
بصَبُوحِ صافِيةٍ وجَدْتُ كرِينَةً
بِمُوَتَّرٍ تَأْتَى له إِبْهامُها
إِنما أَراد تَأْتَوِي له أَي تفتعل من أَوَيتُ إِليه أَي عُدْتُ، إِلا أَنه قلب الواو أَلفاً وحذفت الياء التي هي لام الفعل؛ وقول أَبي كبير: وعُراضةُ السِّيَتَيْنِ تُوبِعَ بَرْيُها،
تَأْوِي طَوائفُها لعَجسٍ عَبْهَرِ
استعارَ الأُوِيّ للقِسِيّ، وإِنما ذلك للحيوان. وأَوَيْتُ الرجل إِليَّ وآوَيْتُه، فأَما أَبو عبيد فقال أَوَيْته وآوَيْتُه، وأَوَيْتُ إِلى فلان، مقصورٌ لا غير. الأَزهري: تقول العرب أَوَى فلانٌ إِلى منزله يَأْوِي أُوِيّاً، على فُعول، وإِواءً؛ ومنه قوله تعالى: قال سآوي إِلى جبل يعصمني من الماء. وآوَيْتُه أَنا إِيواءً، هذا الكلام الجيد. قال: ومن العرب من يقول أَوَيْتُ فلاناً إِذا أَنزلته بك. وأَويْتُ الإِبل: بمعنى آوَيْتُها. أَو عبيد: يقال أَوَيْتُه، بالقصر، على فَعَلْته، وآوَيْتُه، بالمد، على أَفْعَلْته بمعنى واحد، وأَنكر أَبو الهيثم أَن تقول أَوَيْتُ، بقصر الأَلف، بمعنى آوَيْتُ، قال: ويقال أَوَيْتُ فلاناً بمعنى أَوَيْتُ إِليه. قال أَبو منصور: ولم يعرف أَبو الهيثم، رحمه الله، هذه اللغة، قال: وهي صحيحة، قال: وسمعت أَعرابيّاً فصيحاً من بني نُمَير كان استُرْعِيَ إِبلاً جُرْباً، فلما أَراحَها مَلَثَ الظَّلامِ نَحَّاها عن مَأْوَى الإِبلِ الصِّحاحِ ونادَى عريفَ الحيّ فقال: أَلا أَيْنَ آوِى هذه الإِبلَ المُوَقَّسَة؟ ولم يقل أُووِي. وفي حديث البَيْعة أَنه قال للأَنصار: أُبايعكم على أَن تُؤْوُوني وتنصروني أَي تضموني إِليكم وتَحُوطوني بينكم. يقال: أَوَى وآوَى بمعنى واحد، والمقصور منهما لازم ومتعدّ؛ ومنه قوله: لا قَطْع في ثَمَرٍ حتى يَأْوِيَهُ الجَرِينُ أَى يَضُمه البَيْدَرُ ويجمعه. وروى الرواةُ عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: لا يَأْوِي الضالةَ إِلا ضالٌّ؛ قال الأَزهري: هكذا رواه فصحاء المحدّثين بالياء، قال: وهو عندي صحيح لا ارتياب فيه كما رواه أَبو عبيد عن أَصحابه؛ قال ابن الأَثير: هذا كله من أَوَى يَأْوي. يقال: أَوَيْتُ إِلى المنزل وأَوَيْتُ غيري وآويْتُه، وأَنكر بعضهم المقصور المتعدّي، وقال الأَزهري: هي لغة فصيحة؛ ومن المقصور اللازم الحديثُ الآخر: أَما أَحدُهم فأَوَى إِلى الله أَي رجع إِليه، ومن الممدود حديثُ الدعاء: الحمد لله الذي كفانا وآوانا؛ أَي ردَّنا إِلى مأْوىً لنا ولم يجعلنا منتشرين كالبهائم، والمأْوَى: المنزلُ: وقال الأَزهري: سمعت الفصيحَ من بني كلاب يقول لمأْوَى الإِبلِ مَأْواة، بالهاء. الجوهري: مَأْوِي الإِبل، بكسر الواو، لغة في مَأْوَى الإِبل خاصة، وهو شاذ، وقد ذكر في مأْقي العين. وقال الفراء: ذكر لي أَنَّ بعض العرب يسمي مأْوَى الإِبل مأْوِي، بكسر الواو، قال: وهو نادر، لم يجئ في ذوات الياء والواو مَفْعِلٌ، بكسر العين، إِلا حرفين: مَأْقي العين، ومأْوِي الإِبل، وهما نادران، واللغة العالية فيهما مأْوى ومُوق وماقٌ، ويُجْمَع الآوي مثل العاوي أُوِيّاً بوزن عُوِيّاً؛ ومنه قول العجاج:فَخَفَّ والجَنادِلُ الثُّوِيُّ،
كما يُداني الحِدَأُ الأُوِيُّ
شبه الأَثافي واجتماعَها بحدإِ انضمت بعضها إلى بعض. وقوله عز وجل: عندها جنة المأْوى؛ جاء في التفسير: أَنها جنة تصير إِليها أَرواح الشهداء. وأَوَّيْتُ الرجلَ كآوَيْته؛ قال الهذلي:
قد حالَ دونَ دَريسَيْهِ مُؤَوِّيةٌ
مِسْعٌ، لها بِعضاهِ الأَرضِ تَهْزيزُ
قال ابن سيده: هكذا رواه يعقوب، والصحيح مؤوِّبةٌ، وقد روى يعقوب مؤوّبة أَيضاً ثم قال: إِنها رواية أُخرى. والمَأْوى والمَأْواة: المكانُ، وهو المأْوِي. قال الجوهري: المَأْوَى كل مكان يأْوي إِليه شيء ليلاً أَو نهاراً. وجنة المأْوى: قيل جَنَّةُ المَبيت.
وتَأَوَّت الطير تَأَوِّياً: تَجَمَّعَتْ بعضُها إِلى بعض، فهي مُتَأَوِّيَة ومُتَأَوِّياتٌ. قال أَبو منصور: ويجوز تَآوَتْ بوزن تَعاوَتْ على تَفاعَلَتْ. قال الجوهري: وهُنَّ أُوِيٌّ جمع آوٍ مثل باكٍ وبُكِيٍّ، واستعمله الحرثُ بن حِلِّزة في غير الطير فقال:
فتَأَوَّتْ له قَراضِبةٌ من
كلِّ حَيٍّ، كأَنَّهم أَلْقاءُ
وطير أُوِيٌّ: مُتَأَوِّياتٌ كأَنه على حذف الزائد. قال أَبو منصور: وقرأْت في نوادر الأَعراب تَأَوَّى الجُرْحُ وأَوَى وتَآوَى وآوَى إِذا تقارب للبرء. التهذيب: وروى ابن شميل عن العرب أَوَّيتُ بالخيل تَأْوِيَةً إِذا دعوتها آوُوه لتَريعَ إِلى صَوْتِك؛ ومنه قول الشاعر: في حاضِر لَجِبٍ قاسٍ صَواهِلُهُ،
يقال للخيل في أَسْلافِه: آوُو
قال أَبو منصور: وهو معروف من دعاء العرب خيلها، قال: وكنت في البادية مع غلام عربي يوماً من الأَيام في خيل نُنَدِّيها على الماء، وهي مُهَجِّرة تَرْوُدُ في جَناب الحِلَّة، فهبت ريح ذات إِعْصار وجَفَلَتِ الخيلُ وركبت رؤوسَها، فنادى رجل من بني مُضَرّس الغلام الذي كان معي وقال له: أَلا وأَهِبْ بها ثم أَوِّ بها تَرِعْ إِلى صوتك، فرفع الغلام صوته وقال: هابْ هابْ، ثم قال: آوْ فراعَتِ الخيلُ إِلى صوته؛ ومن هذا قول عدي بن الرِّقاع يصف الخيل:
هُنَّ عُجْمٌ، وقد عَلِمْنَ من القَوْ
لِ: هَبي واقْدُمي وآوُو وقومي
ويقال للخيل: هَبي وهابي واقْدُمي واقْدمي، كلها لغات، وربما قيل لها من بعيد: آيْ، بمدة طويلة. يقال: أَوَّيْتُ بها فتأَوَّتْ تَأَوِّياً إِذا انضم بعضُها إِلى بعض كما يَتَأَوَّى الناسُ؛ وأَنشد بيت ابن حلِّزة:
فتأَوَّت له قراضبة من
كل حيٍّ، كأَنهم أَلقاءُ
وإِذا أَمرتَ من أَوَى يأْوِي قلت: ائْوِ إِلى فلان أَي انضمَّ إِليه، وأَوِّ لفلان أَي ارْحمه، والافتعالُ منهما ائْتَوَى يأْتَوِي. وأَوى إِليه أَوْيَةً وأَيَّةً ومأْوِيَةً ومأْواةً: رَقَّ ورَثى له؛ قال زهير: بانَ الخَلِيطُ ولم يَأْوُوا لمنْ تَرَكُوا
(* عجز البيت:
وزودوك اشتياقاً أية سلكوا).
وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان يُخَوِّي في سجوده حتى كنا نأْوي له؛ قال أَبو منصور: معنى قوله كنا نَأْوي له بمنزلة قولك كنا نَرْثي له ونُشْفِقُ عليه من شدَّة إِقلاله بَطْنَه عن الأَرض ومَدِّه ضَبُعَيْه عن جَنْبَيه. وفي حديث آخر: كان يصلي حتى كنتُ آوي له أَي أَرِقُّ له وأَرثي. وفي حديث المغيرة: لا تَأْوي من قلَّة أَي لا تَرْحَمُ زوجها ولا تَرِقُّ له عند الإِعدام؛ وقوله:
أَراني، ولا كُفْرانَ لله، أَيَّةً
لنَفْسِي، لقد طالَبْتُ غيرَ مُنِيلِ
فإِنه أَراد أَوَيْتُ لنفسي أَيَّةً أَي رحمتها ورَقَقْتُ لها؛ وهو اعتراض وقولُه: ولا كفران لله، وقال غيره: لا كفران لله، قال أَي غير مُقْلَق من الفَزَع، أَراد لا أَكفر لله أَيَّةً لنفسي، نصبه لأَنه مفعول له.قال الجوهري: أَوَيْت لفلان أَوْيَةً وأَيَّةً، تقلب الواو ياء لسكون ما قبلها وتدغم؛ قال ابن بري: صوابه لاجتماعها مع الياء وسبقها بالسكون. واسْتَأْوَيْنُه أَي اسْتَرحمته استِيواءً؛ قال ذو الرمة: على أَمْرِِ من لم يُشْوِني ضُرُّ أَمْرِه،
ولو أَنِّيَ اسْتَأْوَيْتُه ما أَوى ليا
وأَما حديث وهب: إِن الله عز وجل قال إِني أَوَيْتُ على نفسي أَن أَذْكُرَ من ذكرني، قال ابن الأَثير: قال القتيبي هذا غلط إِلا أَن يكون من المقلوب، والصحيح وأَيْتُ على نفسي من الوَأْي الوَعْدِ، يقول: جعلته وَعْداً على نفسي. وذكر ابن الأَثير في هذه الترجمة حديث الرؤيا: فاسْتَأَى لها؛ قال: بوزن اسْتَقى، ورُوي: فاسْتاء لها، بوزن اسْتاق، قال: وكلاهما من المَساءَة أَي ساءَتْه، وهو مذكور في ترجمة سوأَ؛ وقال بعضهم: هو اسْتالَها بوزن اخْتارَها فجعل اللام من الأَصل، أَخذه من التأْويل أَي طَلَبَ تأْويلَها، قال: والصحيح الأعول. أَبو عمرو: الأُوَّة الداهية، بضم الهمزة وتشديد الواو. قال: ويقال ما هي إِلا أُوَّةٌ من الأُوَوِ يا فتى أَي داهيةٌ من الدواهي؛ قال: وهذا من أَغرب ما جاء عنهم حتى جعلوا الواو كالحرف الصحيح في موضع الإِعراب فقالوا الأُوَوُ، بالواو الصحيحة، قال: والقياس في ذلك الأُوَى مثال قُوّة وقُوىً، ولكن حكي هذا الحرف محفوظاً عن العرب. قال المازني: آوَّةٌ من الفعل فاعلةٌ، قال: وأَصله آوِوَةٌ فأُدغمت الواو في الواو وشُدّت، وقال أَبو حاتم: هو من الفعل فَعْلةٌ بمعنى أَوَّة، زيدت هذه الأَلف كما قالوا ضَربَ حاقَّ رأْسه، فزادوا هذه الأَلف؛ وليس آوَّه بمنزلة قول الشاعر:
تأَوَّه آهةَ الرجلِ الحَزينِ
لأَن الهاء في آوَّه زائدة وفي تأَوَّه أَصلية، أَلا ترى أَنهم يقولون آوّتا، فيقلبون الهاء تاء؟ قال أَبو حاتم: وقوم من الأَعراب يقولون آوُوه، بوزن عاوُوه، وهو من الفعل فاعُولٌ، والهاء فيه أَصلية.
ابن سيده: أَوَّ لَهُ كقولك أَوْلى له، ويقال له أَوِّ من كذا، على معنى التحزن، على مثال قَوِّ، وهو من مضاعف الواو؛ قال:
فأَوِّ لِذِكراها، إِذا ما ذَكَرْتُها،
ومن بُعْدِ أَرضٍ دُونَنا وسماء
قال الفراء: أَنشدنيه ابن الجراح:
فأَوْه مِن الذِّكْرَى إِذا ما ذكرتُها
قال: ويجوز في الكلام من قال أَوْهِ، مقصوراً، أَن يقول في يَتَفَعَّل يَتأَوَّى ولا يقولها بالهاء. وقال أَبو طالب: قول العامة آوَّهْ، ممدود، خطأٌ إِنما هو أَوَّهْ من كذا وأَوْهِ منه، بقصر الأَلف. الأَزهري: إِذا قال الرجل أَوَّهْ من كذا رَدّ عليه الآخرُ عليك أَوْهَتُك، وقيل: أَوَّه فعلة، هاؤها للتأْنيث لأَنهم يقولون سمعت أَوَّتَك فيجعلونها تاء؛ وكذلك قال الليث أَوَّهْ بمنزلة فعلة أَوَّةً لك. وقال أَبو زيد: يقال أَوْهِ على زيد، كسروا الهاء وبينوها. وقالوا: أَوَّتا عليك، بالتاء، وهو التهلف على الشيء، عزيزاً كان أَو هيناً. قال النحويون: إِذا جعلت أَوّاً اسماً ثقلتَ واوها فقلت أَوٌّ حَسَنَةٌ، وتقول دَعِ الأَوَّ جانباً، تقول ذلك لمن يستعمل في كلامه افْعَلْ كذا أَو كذا، وكذلك تثقل لَوّاً إِذا جعلته اسماً؛ وقال أَبو زُبَيْدٍ:
إِنَّ لَيْتاً وإِنَّ لَوّاً عَناءُ
وقول العرب: أَوِّ من كذا، بواو ثقيلة، هو بمعنى تَشَكِّي مشقَّةٍ أَو همٍّ أَو حزن.
وأَوْ: حرف عطف. وأَو: تكون للشك والتخيير، وتكون اختياراً. قال الجوهري: أَو حرف إِذا دخل الخبر دلَّ على الشك والإِبهام، وإِذا دخل الأَمر والنهي دل على التخيير والإباحة، فأَما الشك فقولك: رأَيت زيداً أَو عمراً، والإِبهام كقوله تعالى: وأَنا أَو إِياكم لعلى هدى أَو في ضلال مبين؛ والتخيير كقولك: كل السمك أَو اشرب اللبن أَي لا تجمع بينهما، والإِباحة كقولك: جالس الحسن أَو ابن سيرين، وقد تكون بمعنى إِلى أَن، تقول: لأَضربنه أَو يتوبَ، وتكون بمعنى بل في توسع الكلام؛ قال ذو الرمة: بَدَتْ مثل قَرْنِ الشمسِ في رَوْنَقِ الضُّحَى
وصُورَتِها، أَو أَنتِ في العَينِ أَمْلَحُ
يريد: بل أَنت. وقوله تعالى: وأَرسلناه إِلى مائة أَلف أَو يزيدون؛ قال ثعلب: قال الفراء بل يزيدون، قال: كذلك جاء في التفسير مع صحته في العربية، وقيل: معناه إِلى مائة أَلف عند الناس أَو يزيدون عند الناس، وقيل: أَو يزيدون عندكم فيجعل معناها للمخاطبين أَي هم أَصحاب شارَةٍ وزِيٍّ وجمال رائع، فإِذا رآهم الناس قالوا هؤلاء مائتا أَلف. وقال أَبو العباس المبرد: إِلى مائة أَلف فهم فَرْضُه الذي عليه أَن يؤَدّبه؛ وقوله أَو يزيدون، يقول: فإِن زادوا بالأَولاد قبل أَن يُسْلموا فادْعُ الأَولاد أَيضاً فيكون دعاؤك للأَولاد نافلة لك لا يكون فرضاً؛ قال ابن بري: أَو في قوله أَو يزيدون للإِبهام، على حدّ قول الشاعر:
وهَلْ أَنا إِلاَّ من ربيعةَ أَو مُضَرْ
وقيل: معناه وأَرسلناه إِلى جمع لو رأَيتموهم لقلتم هم مائة أَلف أَو يزيدون، فهذا الك إِنما دخل الكلام على حكاية قول المخلوقين لأن الخالق جل جلاله لا يعترضه الشك في شيء من خبره، وهذا أَلطف مما يُقَدَّرُ فيه. وقال أَبو زيد في قوله أَو يزيدون: إِنما هي ويزيدون، وكذلك قال في قوله تعالى: أَصلواتك تأْمرك أَن نترك ما يعبد آباؤنا أَو أَن نفعل في أَموالنا ما نشاء؛ قال: تقديره وأَن نفعل. قال أَبو منصور: وأَما قول الله تعالى في آية الطهارة: وإِن كنتم مَرْضى أَو على سفر أَو جاء أَحدٌ منكم من الغائط أَو لمستم النساء (الآية) أَما الأَول في قوله: أَو على سفر، فهو تخيير، وأَما قوله: أَو جاء أَحد منكم من الغائط، فهو بمعنى الواو التي تسمى حالاً؛ المعنى: وجاء أَحد منكم من الغائط أَي في هذه الحالة، ولا يجوز أَن يكون تخييراً، وأَما قوله: أَو لمستم النساء، فهي معطوفة على ما قبلها بمعناها؛ وأَما قول الله عز وجل: ولا تُطِعْ منهم آثماً أَو كفوراً؛ فإِن الزجاج قال: أَو ههنا أَوكد من الواو، لأَن الواو إِذا قلتَ لا تطع زيداً وعمراً فأَطاع أَحدهما كان غير عاص، لأَنه أَمره أَن لا يطيع الاثنين، فإِذا قال: ولا تطع منهم آثماً أَو كفوراً، فأَوْ قد دلت على أَنّ كل واحد منهما أَهل أَن يُعْصَى. وتكون بمعنى حتى، تقول: لأَضربنك أَو تقومَ، وبمعنى إِلاَّ أَنْ، تقول: لأَضربنَّك أَو تَسْبقَني أَي إِلا أَن تسبقني. وقال الفراء: أَو إِذا كانت بمعنى حتى فهو كما تقول لا أَزالُ ملازمك أَو تعطيني
(* لعل هنا سقطاً من الناسخ، وأصله: معناه حتى تعطيني
والا إلخ). وإِلا أَن تعطيني؛ ومنه قوله عز وجل: ليس لك من الأَمر شيء أَو يتوب عليهم أَو يعذبهم؛ معناه حتى يتوب عليهم وإِلا أَن يتوب عليهم؛ ومنه قول امرئ القيس:
يُحاوِلُ مُلْكاً أَو يَموتَ فيُعْذَرا
معناه: إِلا أَن يموت. قال: وأَما الشك فهو كقولك خرج زيد أَو عمرو، وتكون بمعنى الواو؛ قال الكسائي وحده: وتكون شرطاً؛ أَنشد أَبو زيد فيمن جعلها بمعنى الواو:
وقَدْ زَعَمَتْ ليلى بأَنِّيَ فاجِرٌ؛
لِنَفْسِي تُقاها أَو عَليها فُجُورُها
معناه: وعليها فجورها؛ وأَنشد الفراء:
إِِنَّ بها أَكْتَلَ أَوْ رِزامَا،
خُوَيْرِبانِ يَنقُفَان الْهامَا
(* قوله «خويربان» هكذا بالأصل هنا مرفوعاً بالالف كالتكملة وأنشده في غير موضع كالصحاح خويربين بالياء وهو المشهور).
وقال محمد بن يزيد: أَو من حروف العطف ولها ثلاثة معان: تكون لأَحد أَمرين عند شك المتكلم أَو قصده أَحدهما، وذلك كقولك أَتيت زيداً أَو عمراً، وجاءني رجل أَو امرأَة، فهذا شك، وأَما إِذا قصد أَحدهما فكقولك كُلِ السمَكَ أَو اشربِ اللبنَ أَي لا تجمعها ولكن اخْتَر أَيَّهما شئت، وأَعطني ديناراً أَو اكْسُني ثوباً، وتكون بمعنى الإِباحة كقولك: ائْتِ المسجد أَو السوق أَي قد أَذنت لك في هذا الضرب من الناس
(* قوله «ائت المسجد أو
السوق أي قد أذنت لك في هذا الضرب من الناس» هكذا في الأصل)، فإِن نهيته عن هذا قلت: لا تجالس زيداً أَو عمراً أَي لا تجالس هذا الضرب من الناس، وعلى هذا قوله تعالى: ولا تطع منهم آثماً أَو كفوراً؛ أَي لا تطع أَحداً منهما، فافهمه. وقال الفراء في قوله عز وجل: أَوَلم يروا، أَوَلم يأْتهم؛ إِنها واو مفردة دخلت عليها أَلف الاستفهام كما دخلت على الفاء وثم ولا. وقال أَبو زيد: يقال إِنه لفلان أَو ما تنحد فرطه ولآتِينك أَو ما تنحد فرطه
(* قوله «أو ما تنحد فرطه إلخ» كذا بالأصل بدون نقط). أَي لآتينك حقّاً، وهو توكيد.
وابنُ آوَى: معرفةٌ، دُوَيبَّةٌ، ولا يُفْصَلُ
آوَى من ابن. الجوهري: ابن آوَى يسمى بالفارسية شغال، والجمع بناتُ آوَى، وآوى لا ينصرف لأَنه أَفعل وهو معرفة. التهذيب: الواوا صياح العِلَّوْض، وهو ابن آوى، إِذا جاع. قال الليث: ابن آوى لا يصرف على حال ويحمل على أَفْعَلَ مثل أَفْعَى ونحوها، ويقال في جمعه بنات آوى، كما يقال بناتُ نَعْش وبناتُ أَوْبَرَ، وكذلك يقال بناتُ لَبُون في جمع ابن لبون ذَكَرٍ. وقال أَبو الهيثم: إِنما قيل في الجمع بنات لتأْنيث الجماعة كما يقال للفرس إِنه من بنات أَعْوَجَ، والجمل إِنه من بنات داعِرٍ، ولذلك قالوا رأَيت جمالاً يَتَهادَرْنَ وبنات لبون يَتَوَقَّصْنَ وبناتِ آوى يَعْوينَ كما يقال للنساء، وإِن كانت هذه الأَشياء ذكوراً.

##### Türkçe

**أَوَيْتُ** evime ve evime **أُوِيّاً** ve **إِوِيّاً** ve **أَوَّيْتُ**
ve **تأَوَّيْتُ** ve **أْتَوَيْتُ**; hepsi: döndüm; Lebîd dedi ki:
Saf bir sabûh ile buldum, bir karîne olarak,
Başparmağı ona gelen, gerilmiş bir yay ile.
Ancak o, **تَأْتَوِي**’yi kastetti; yani **أَوَيتُ إِليه**’den ifti‘âl yaparsın; yani döndüm; meğer ki
vâvı elif’e çevirdi ve fiilin lâmı olan yâ’yı hazfetti; Ebû Kebîr’in sözü:
İki yayın genişliği, yontulması tâbi kılındı,
Onun taifeleri, bir **عَجسٍ عَبْهَرِ**’e **تَأْوِي** eder.
**الأُوِيّ**’yi yaylar için ödünç aldı; hâlbuki bu ancak hayvan içindir. Ve **أَوَيْتُ** adamı bana
ve **آوَيْتُه**; fakat Ebû Ubeyd dedi ki: **أَوَيْته** ve **آوَيْتُه**; ve **أَوَيْتُ إِلى**
falanca; kısaltılmıştır, başka değil. Ezherî: Araplar der: falanca evine **أَوَى** eder, **يَأْوِي**
**أُوِيّاً**, **فُعول** üzere, ve **إِواءً**; ondan da Yüce’nin sözü: “Dedi: **سآوي** bir dağa,
beni sudan korur.” Ve ben onu **آوَيْتُه**: **إِيواءً**; bu söz iyidir. Dedi: Ve
Araplardan kimi der: **أَوَيْتُ** falancayı, onu yanında indirdiğin zaman. Ve **أَويْتُ** develeri: mânâca
**آوَيْتُها**. Ebû Ubeyd: denir: **أَوَيْتُه**; kısaltma ile, **فَعَلْته** üzere; ve **آوَيْتُه**,
uzatma ile, **أَفْعَلْته** üzere; tek mânâ ile. Ebû’l-Heysem inkâr etti ki **أَوَيْتُ**,
elifin kısaltılmasıyla, **آوَيْتُ** mânâsında söyleyesin; dedi: ve denir: **أَوَيْتُ** falancayı, mânâca **أَوَيْتُ**
ona. Ebû Mansûr dedi: Ebû’l-Heysem, Allah ona rahmet etsin, bu dili bilmedi; dedi:
ve o sahihtir. Dedi: Ben, Benî Nümeyr’den fasih bir bedevîyi işittim; ona
uyuz develer güttürülmüştü; onları karanlığın **مَلَثَ**’inde ağıla döndürünce, onları
sağlam develerin barınağından uzaklaştırdı ve mahallenin arîfine seslendi, dedi ki:
Dikkat edin, bu **المُوَقَّسَة** develeri nereye **آوِى** edeceğim? **أُووِي** demedi. Ve **البَيْعة** hadîsinde: Ensâr’a dedi ki:
Sizinle biatleşirim; beni **تُؤْوُوني** ve bana yardım edesiniz; yani beni size katıp yanınıza almanız ve beni aranızda korumanız.
Denir: **أَوَى** ve **آوَى** tek mânâdadır; ve kısaltılmış olan ikisinden hem lâzım hem müteaddîdir; ondan da sözü: “Meyvede kesme yoktur, ta ki **يَأْوِيَهُ** **الجَرِينُ**”; yani harman onu toplar ve bir araya getirir.
Râvîler, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet ettiler: “Kaybolanı **يَأْوِي** eden ancak kaybolmuş kimsedir.” Ezherî dedi: Muhaddislerin fâsihleri bunu yâ ile böyle rivayet etti; dedi: ve o, bence, Ebû Ubeyd’in ashabından rivayet ettiği gibi, içinde hiçbir şüphe olmayan sahihdir. İbnü’l-Esîr dedi: Bu bütünüyle **أَوَى يَأْوي**’dendir. Denir: **أَوَيْتُ** eve ve **أَوَيْتُ** başkasını ve **آويْتُه**; kimi, kısaltılmış müteaddîyi inkâr etti; Ezherî dedi: o fasih bir dildir.
Ve kısaltılmış lâzımdan diğer hadîs: “Onlardan biri Allah’a **أَوَى** etti”; yani ona döndü. Ve uzatılmıştan dua hadîsi: “Bizi yetiren ve bizi **آوانا** eden Allah’a hamdolsun”; yani bizi bir barınağa geri çevirdi ve bizi hayvanlar gibi dağınık kılmadı. Ve **المأْوَى**: evdir.
Ezherî dedi: Benî Kilâb’dan fasihi işittim; develerin barınağına **مَأْواة** der, hâ ile. Cevherî: **مَأْوِي** develer; vâvın kesresiyle; özellikle develerin **مَأْوَى**’sında bir dildir; ve o şâzdır; gözün **مأْقي**’sinde zikredilmiştir. Ferrâ dedi: Bana zikredildi ki Arapların bazısı develerin **مأْوَى**’sını **مأْوِي** diye adlandırır; vâvın kesresiyle; dedi: ve o nâdirdir; yâ ve vâv sahiplerinde **مَفْعِلٌ**, aynın kesresiyle, iki harften başka gelmemiştir: gözün **مَأْقي**’si ve develerin **مأْوِي**’si; ikisi de nâdirdir; yüksek dilde ikisinde de **مأْوى** ve **مُوق** ve **ماقٌ** vardır.
Ve **الآوي** (sığınan) **العَاوي** (uluyan) gibi **أُوِيّاً** olarak, **عُوِيّاً** vezninde cem‘ olunur; ondan ‘Accâc’ın sözü:
Hafifledi; ve **الثُّوِيُّ** çakıllar,
**الأُوِيُّ** çaylak gibi yaklaşır.
Ocak taşlarını ve onların toplanışını, birbirine katılmış bir çaylağa benzetti. Ve Yüce’nin sözü: “Onun yanında **جنة المأْوى** vardır”; tefsirde geldi: o, şehitlerin ruhlarının vardığı bir cennettir.
Ve **أَوَّيْتُ** adamı, **آوَيْته** gibi; Hüzeylî dedi ki:
İki **دَريس**’inin önüne bir **مُؤَوِّيةٌ** girdi,
Bir **مِسْعٌ**; onun için yerin **بِعضاهِ**’ında bir **تَهْزيزُ** vardır.
İbn Sîde dedi: Yakub bunu böyle rivayet etti; doğrusu **مؤوِّبةٌ**’dir; Yakub **مؤوّبة**’yi de rivayet etti, sonra dedi: o başka bir rivayettir. Ve **المَأْوى** ve **المَأْواة**: mekândır; o **المأْوِي**’dir. Cevherî dedi: **المَأْوَى** her mekândır; bir şey gece yahut gündüz ona sığınır. Ve **جنة المأْوى**: “geceleme cenneti” denildi.
Ve kuşlar **تَأَوَّت** eder, **تَأَوِّياً**: bir kısmı bir kısmına toplandı; onlar **مُتَأَوِّيَة** ve **مُتَأَوِّياتٌ**’tır. Ebû Mansûr dedi: **تَآوَتْ** demek de câizdir; **تَعاوَتْ** vezninde, **تَفاعَلَتْ** üzere. Cevherî dedi: ve onlar **أُوِيٌّ**dür; **آوٍ**’nin cem‘i; **باكٍ** ve **بُكِيٍّ** gibi. Hâris b. Hillize bunu kuş dışında kullandı, dedi ki:
Ona, her kabileden bir **قَراضِبةٌ**
Toplandı; sanki onlar **أَلْقاءُ**’dır.
Ve **طير أُوِيٌّ**: **مُتَأَوِّياتٌ**; sanki ziyâdeyi hazf üzere. Ebû Mansûr dedi: ve ben, bedevîlerin nevâdirinde okudum: yara **تَأَوَّى** etti ve **أَوَى** ve **تَآوَى** ve **آوَى**; iyileşmeye yaklaşınca.
**التهذيب**: İbn Şümeyl, Araplardan rivayet etti: **أَوَّيتُ** atlara **تَأْوِيَةً**; onları “**آوُوه**” diye çağırdığın zaman; sesine dönüp gelsinler diye. Ondan şairin sözü:
Gürültülü bir hazırda; sert, kişnemeleri,
Onun önlerinde atlara denir: **آوُو**.
Ebû Mansûr dedi: Bu, Arapların atlarını çağırmasından bilinen bir şeydir. Dedi: Bir gün çölde, Arap bir oğlanla beraberdim; atları suya doğru koşturuyorduk; onlar öğle sıcağında, yerleşimin çevresinde otluyordu. Derken bir kasırgalı rüzgâr esti; atlar ürktü ve başlarını kaldırıp kaçtı. Benî Mudarris’ten bir adam, yanımdaki oğlana seslendi ve ona dedi: Dikkat et, onları ürküt; sonra onlara **أَوِّ** et; sesine dönsünler. Oğlan sesini yükseltti ve dedi: **هابْ هابْ**; sonra dedi: **آوْ**; atlar onun sesine döndü. Bundan da ‘Adiyy b. er-Riqâ‘ın atları vasfederken sözü:
Onlar dilsizdir; fakat sözden bildiler:
**هَبي** ve **اقْدُمي** ve **آوُو** ve **قومي**.
Ve atlara denir: **هَبي** ve **هابي** ve **اقْدُمي** ve **اقْدمي**; hepsi dillerdir. Bazen uzaktan onlara: **آيْ** denir; uzun bir uzatma ile. Denir: **أَوَّيْتُ** onlarla; böylece **تَأَوَّتْ** eder, **تَأَوِّياً**; bir kısmı bir kısmına katıldığı zaman; insanlar **يَتَأَوَّى** ettiği gibi. Ve İbn Hillize’nin beytini okuttu:
Ona, her kabileden bir **قَراضِبةٌ**
Toplandı; sanki onlar **أَلقاءُ**’dır.
Ve **أَوَى يَأْوِي**’den emir verdiğin zaman dersin: **ائْوِ** falancaya; yani ona katıl. Ve **أَوِّ** falancaya; yani ona merhamet et. Ve ikisinden ifti‘âl: **ائْتَوَى يَأْتَوِي**.
Ve **أَوَى إِليه**: **أَوْيَةً** ve **أَيَّةً** ve **مأْوِيَةً** ve **مأْواةً**: ona acıdı ve ona merhamet etti; Züheyr dedi:
**بانَ الخَلِيطُ** ve bıraktıklarına **يَأْوُوا** etmediler
(* beytin ikinci yarısı:
Ve sizi, özlem olarak, hangi yolu tuttularsa azıklandırdılar).
Ve hadîste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, secdesinde boşluk verirdi; ta ki biz ona **نأْوي** ederdik. Ebû Mansûr dedi: “Biz ona **نَأْوي** ederdik” sözünün mânâsı, “biz ona acır ve ona şefkat ederdik” sözün gibidir; karnını yerden şiddetle uzak tutması ve iki pazusunu iki yanından uzatması sebebiyle. Ve başka bir hadîste: namaz kılardı, ta ki ben ona **آوي** ederdim; yani ona yumuşar ve ona acırdım. Ve Muğîre hadîsinde: “Azlıktan **تَأْوي** etme”; yani kocasına merhamet etmez ve yoklukta ona yumuşamaz. Ve sözü:
Kendimi görüyorum—Allah’a nankörlük yok—bir **أَيَّةً**
Kendime; gerçekten ben, vermeyene talip oldum.
Şüphesiz o, “Kendime **أَوَيْتُ** ettim, bir **أَيَّةً**”; yani ona merhamet ettim ve ona yumuşadım, demek istedi. Bu bir ara cümledir; ve “Allah’a nankörlük yok” sözü. Başkası dedi: “Allah’a nankörlük yok.” Dedi: yani korkudan **مُقْلَق** olmayan; “Kendime bir **أَيَّةً** için Allah’a nankörlük etmem”i kastetti; onu mef‘ûl leh olduğu için nasbetti.
Cevherî dedi: **أَوَيْت** falancaya **أَوْيَةً** ve **أَيَّةً**; öncesi sâkin olduğu için vâv yâ’ya çevrilir ve idğam edilir. İbn Berrî dedi: doğrusu, yâ ile birleşmesi ve sükûn ile önce gelmesi sebebiyledir.
Ve **اسْتَأْوَيْنُه**: yani ondan merhamet istedim; **استِيواءً** olarak; Zü’r-Rumme dedi:
İşinin zararı beni yakmadığı birinin işi üzerine,
Ve eğer ben onu **اسْتَأْوَيْتُه** etseydim, bana **أَوى** etmezdi.
Ve Vehb hadîsine gelince: Allah عز وجل dedi: “Ben, kendime, beni ananı zikretmeyi **أَوَيْتُ** ettim.” İbnü’l-Esîr dedi: Kuteybî dedi: Bu yanlıştır; ancak maklûbdan olursa; doğrusu: **وأَيْتُ** kendime; **الوَأْي** (vaad)den; der ki: onu kendime bir vaad kıldım.
İbnü’l-Esîr bu tercemede rüya hadîsini zikretti: “**فاسْتَأَى** ona”; dedi: **اسْتَقى** vezninde. Ve rivayet edildi: “**فاسْتاء** ona”; **اسْتاق** vezninde. Dedi: ikisi de **المَساءَة**’dendir; yani onu kötü etti; bu, **سوأَ** tercemesinde zikredilmiştir. Bazıları dedi: o, **اسْتالَها**’dır; **اخْتارَها** vezninde; lâmı aslî kıldı; onu **التأْويل**’den aldı; yani onun te’vilini talep etti. Dedi: doğrusu **الأعول**’dür.
Ebû Amr: **الأُوَّة** musibettir; hemzenin zammı ve vâvın şeddelenmesiyle. Dedi: ve denir: “O, ancak **أُوَّةٌ**’dir, **الأُوَوِ**’dan, ey delikanlı”; yani musibetlerin bir musibeti. Dedi: Bu, onlardan gelenin en gariplerindendir; hatta vâvı, i‘râb yerinde sahih harf gibi kıldılar ve **الأُوَوُ** dediler; sahih vâv ile. Dedi: bunun kıyası **الأُوَى**’dır; **قُوّة** ve **قُوىً** misali; fakat bu harf, Araplardan mahfuz olarak nakledildi.
Mâzenî dedi: **آوَّةٌ**, fiilden **فاعلةٌ**’dir. Dedi: aslı **آوِوَةٌ** idi; vâv vâva idğam edildi ve şeddelendi. Ebû Hâtim dedi: o, fiilden **فَعْلةٌ**’dir; **أَوَّة** mânâsında; bu elif ziyade edildi; “**ضَربَ حاقَّ رأْسه**” dedikleri gibi; bu elifi ziyade ettiler. Ve **آوَّه** şairin sözü menzilesinde değildir:
Hüzünlü adamın **آهة**’si gibi **تأَوَّه** etti.
Çünkü **آوَّه**’deki hâ ziyadedir; **تأَوَّه**’te ise aslîdir. Görmez misin ki onlar “**آوّتا**” derler; hâ’yı tâ’ya çevirirler? Ebû Hâtim dedi: ve bedevîlerden bir kavim **آوُوه** der; **عاوُوه** vezninde; o, fiilden **فاعُولٌ**’dür; ve ondaki hâ aslîdir.
İbn Sîde: **أَوَّ لَهُ**, senin “**أَوْلى له**” demen gibidir. Ve denir: “Ona, şundan **أَوِّ**”; hüzünlenme mânâsında; **قَوِّ** misali; o, vâvın muzâafındandır; (şu beyit):
Onun hatırası için **أَوِّ** et; onu andığım zaman,
Bizimle onun arasında uzak bir yer ve bir gök varken.
Ferrâ dedi: İbnü’l-Cerrâh bunu bana okuttu:
Hatıradan **أَوْه**; onu andığım zaman.
Dedi: Sözde, **أَوْهِ** diyen kimse için, kısaltılmış olarak, **يَتَفَعَّل**’de **يَتأَوَّى** demesi câizdir; onu hâ ile söylemez. Ebû Tâlib dedi: Avâmın “**آوَّهْ**”, uzatılmış, sözü hatadır; ancak o “şundan **أَوَّهْ**” ve “ondan **أَوْهِ**”dir; elifin kısaltılmasıyla. Ezherî: Adam “şundan **أَوَّهْ**” dediği zaman, diğeri ona “senin **أَوْهَتُك** üzerine” diye karşılık verir. Ve denildi: **أَوَّه** bir **فعلة**’dir; hâ’sı te’nîs içindir; çünkü onlar “senin **أَوَّتَك**’ini işittim” derler; onu tâ yaparlar. Lays da böyle dedi: **أَوَّهْ** bir **فعلة** menzilesindedir: “sana **أَوَّةً**.” Ebû Zeyd dedi: denir: “Zeyd üzerine **أَوْهِ**”; hâ’yı kesrelediler ve açıkladılar. Ve dediler: “Sana **أَوَّتا**”; tâ ile. Bu, şeye teellüftür; aziz de olsa kolay da olsa. Nahivciler dedi: **أَوّاً**’ı isim yaptığın zaman vâvını ağırlaştırırsın; “**أَوٌّ حَسَنَةٌ**” dersin. Ve “**الأَوَّ**’u bir yana bırak” dersin; bunu, sözünde “şunu yap yahut şunu” kullanan kimseye söylersin. Aynı şekilde **لَوّاً**’ı isim yaptığın zaman ağırlaştırırsın. Ebû Zübeyd dedi:
Şüphesiz **لَيْتاً** ve şüphesiz **لَوّاً** bir sıkıntıdır.
Arapların “şundan **أَوِّ**” sözü; ağır vâv ile; bir meşakkat yahut bir gam yahut bir hüzün şikâyeti mânâsındadır.

Ve **أَوْ**: atıf harfidir. Ve **أَو**: şüphe ve tercih için olur; ve seçim olur. Cevherî dedi: **أَو** bir harftir; haberin içine girdiği zaman şüphe ve kapalılığa delâlet eder; emir ve nehye girdiği zaman tercih ve ibâhaya delâlet eder. Şüphe ise senin sözün: “Zeyd’i yahut Amr’ı gördüm.” Kapalılık ise Yüce’nin sözü gibi: “Ve biz yahut siz, elbette bir hidayet üzerindeyiz yahut apaçık bir sapıklık içindeyiz.” Tercih ise senin sözün: “Balık ye yahut süt iç”; yani ikisini birleştirme. İbâha ise senin sözün: “Hasan ile yahut İbn Sîrîn ile otur.”
Ve “-e kadar” mânâsında olur; dersin: “Onu mutlaka döveceğim, ta ki tevbe edinceye kadar.” Ve söz genişliğinde “bilakis” mânâsında olur; Zü’r-Rumme dedi:
Kuşluk parıltısında güneşin boynuzu gibi belirdi,
Ve sureti; yahut sen, gözde daha güzelsin.
Kastı: bilakis sen. Ve Yüce’nin sözü: “Onu yüz bin’e yahut artırırlar’a gönderdik.” Sa‘leb dedi: Ferrâ dedi: bilakis artırırlar. Dedi: tefsirde böyle geldi; Arapçada sahih olmakla beraber. Ve denildi: mânâsı, insanların yanında yüz bin’e; yahut insanların yanında artırırlar. Ve denildi: sizin yanınızda artırırlar; böylece mânâsını muhataplara kılar; yani onlar, nişan ve kıyafet ve göz alıcı güzellik sahipleridir; insanlar onları gördüğünde “bunlar iki yüz bindir” derler. Ebû’l-Abbâs el-Müberred dedi: yüz bin’e; bu, onun üzerine, onları edeplendirmesi farz olan sayıdır. Ve “yahut artırırlar” sözü: der ki, eğer İslâm’a girmeden önce çocuklarla artarlarsa, çocukları da çağır; böylece çocuklara çağrın sana nâfile olur; farz olmaz. İbn Berrî dedi: “yahut artırırlar”daki **أَو** kapalılık içindir; şairin sözü sınırında:
Ben, Rabîa’dan yahut Mudar’dan başka neyim?
Ve denildi: mânâsı: onu, görseydiniz “onlar yüz bindir yahut artırırlar” diyeceğiniz bir topluluğa gönderdik. Bu söz, ancak mahlûkun sözünü hikâye üzere girdi; çünkü Hâlık, celâli yüce, haberinde hiçbir şeyde şüpheye uğramaz. Bu, onda takdir edilenden daha latiftir.
Ebû Zeyd dedi: “yahut artırırlar”da ancak “ve artırırlar”dır. Aynı şekilde Yüce’nin sözü: “Namazın mı emrediyor ki atalarımızın taptığını bırakalım yahut mallarımızda dilediğimizi yapalım?”; dedi: takdiri “ve mallarımızda yapalım”dır. Ebû Mansûr dedi: Allah’ın, temizlik âyetindeki sözüne gelince: “Eğer hasta iseniz yahut yolculuk üzerinde iseniz yahut sizden biri ayakyolundan gelmişse yahut kadınlara dokunmuşsanız...” İlkinde, “yahut yolculuk üzerinde”de, tercih vardır. “Yahut sizden biri ayakyolundan gelmişse”de ise, “hâl” diye adlandırılan vâv mânâsındadır; mânâ: “ve sizden biri ayakyolundan gelmişken”; yani bu hâlde. Tercih olması câiz değildir. “Yahut kadınlara dokunmuşsanız” ise, öncesine mânâsıyla atfedilmiştir.
Ve Allah عز وجل’in sözü: “Onlardan günahkâra yahut nanköre itaat etme.” Zecâc dedi: Buradaki **أَو**, vâvdan daha pekiştiricidir; çünkü vâv ile “Zeyd’e ve Amr’a itaat etme” dediğin zaman, ikisinden birine itaat ederse âsi olmaz; çünkü ona, ikisine birden itaat etmemesini emretmiştir. “Günahkâra yahut nanköre itaat etme” dediği zaman, **أَو** her birinin, kendisine karşı gelinmeye ehil olduğuna delâlet etti.
Ve “hatta” mânâsında olur; dersin: “Seni mutlaka döveceğim yahut kalkıncaya kadar.” Ve “ancak -se” mânâsında olur; dersin: “Seni mutlaka döveceğim, ancak beni geçersen”; yani ancak beni geçmen hâli müstesna. Ferrâ dedi: **أَو** “hatta” mânâsında olduğu zaman, “Senden ayrılmam, yahut bana verinceye kadar” demen gibidir.
(* Burada müstensih tarafından bir düşme var gibidir; aslı: “mânâsı: hatta bana verinceye kadar; yoksa...”dır).
Ve “ancak bana vermezsen” gibi. Ondan Yüce’nin sözü: “Senin için işten bir şey yoktur; yahut onlara tevbe eder yahut onlara azap eder.” Mânâsı: hatta onlara tevbe edinceye kadar; yahut ancak onlara tevbe etmesi hâli. Ondan İmru’ül-Kays’ın sözü:
Bir mülkü dener; yahut ölür de mazur görülür.
Mânâsı: ancak ölmesi hâli.
Ve şüphe ise senin sözün: “Zeyd yahut Amr çıktı.” Ve vâv mânâsında olur; yalnız Kisâî dedi: ve şart olur. Ebû Zeyd, onu vâv mânâsında kılan hakkında şu beyti okuttu:
Leylâ, benim fâcir olduğumu iddia etti;
Nefsime takvâsı vardır yahut onun üzerine fücûru.
Mânâsı: ve onun üzerine fücûru. Ferrâ okuttu:
Şüphesiz onda **أَكْتَلَ** yahut **رِزامَا** vardır,
İki **خُوَيْرِبانِ**, başları gagalar.
(* “خويربان” sözü: asılda burada böyle, elif ile merfû olarak; tekmile gibi. Başka yerde, صحاح gibi, yâ ile “خويربين” diye okuttu; meşhur olan odur.)
Muhammed b. Yezîd dedi: **أَو** atıf harflerindendir; onun üç mânâsı vardır: konuşanın şüphesi yahut ikisinden birini kastetmesi hâlinde iki işten biri için olur; bu, senin “Zeyd’e yahut Amr’a geldim” demen gibidir; “Bana bir adam yahut bir kadın geldi”; bu şüphedir. Ama ikisinden birini kastederse, senin “Balığı ye yahut süt iç” demen gibidir; yani ikisini birleştirme; fakat hangisini istersen seç. Ve “Bana bir dinar ver yahut bana bir elbise giydir.” Ve ibâha mânâsında olur; senin “Mescide yahut çarşıya gel” demen gibi; yani bu insan türünde sana izin verdim.
(* “Mescide yahut çarşıya gel; yani bu insan türünde sana izin verdim” sözü asılda böyle).
Eğer onu bundan nehyedersen dersin: “Zeyd ile yahut Amr ile oturma”; yani bu insan türüyle oturma. Bunun üzere Yüce’nin sözü: “Onlardan günahkâra yahut nanköre itaat etme”; yani ikisinden birine itaat etme; onu anla.
Ferrâ, Yüce’nin sözü: “**أَوَلم** görmediler” ve “**أَوَلم** gelmedi mi” hakkında dedi: o, müfred bir vâvdır; ona, fâ’ya ve **ثم**’e ve **لا**’ya girdiği gibi, istifham elifi girdi.
Ebû Zeyd dedi: denir: “Şüphesiz o, falancadır; **أَو ما تنحد فرطه**”; ve “Sana mutlaka geleceğim; **أَو ما تنحد فرطه**.”
(* “أو ما تنحد فرطه إلخ” sözü: asılda noktasız böyle).
Yani: mutlaka sana geleceğim; bu, te’kîddir.

**ابنُ آوَى**: bir ma‘rifedir; küçük bir hayvancıktır; **آوَى** ile **ابن** ayrılmaz. Cevherî: **ابن آوَى** Farsçada **شغال** diye adlandırılır. Cem‘i: **بناتُ آوَى**. Ve **آوى** munsarif olmaz; çünkü o **أَفعل**’dir ve ma‘rifedir. **التهذيب**: **الواوا**; **العِلَّوْض**’un (o **ابن آوى**’dır) aç kalınca çıkardığı çığlıktır. Lays dedi: **ابن آوى** hiçbir hâlde sarf olunmaz; **أَفْعَلَ** üzerine taşınır; **أَفْعَى** ve benzerleri gibi. Ve onun cem‘inde **بنات آوى** denir; **بناتُ نَعْش** ve **بناتُ أَوْبَرَ** denildiği gibi. Aynı şekilde, erkek **ابن لبون**’un cem‘inde **بناتُ لَبُون** denir. Ebû’l-Heysem dedi: Cem‘de **بنات** denilmesi, topluluğun te’nîsi içindir; “At, **بنات أَعْوَجَ**’dandır” denildiği gibi; “Deve, **بنات داعِرٍ**’dandır” denildiği gibi. Bu yüzden “**جمالاً يَتَهادَرْنَ**” ve “**بنات لبون يَتَوَقَّصْنَ**” ve “**بناتِ آوى يَعْوينَ**” dediler; kadınlar için denildiği gibi; her ne kadar bu şeyler erkek olsa da.
