# أوب (أ-و-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ev arı sürüsü anlamındadır

- Harfler: أ - و - ب
- Kur'an'da: 17 geçiş · 17 ayet · 9 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءوب · اوب

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَآبٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/siga/%D9%85%D9%8E%D8%A2%D8%A8%D9%8D.md) | مَفْعَلٍ | Dönüş yeri | 5 | 5 | [13:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/13:29.md) |
| [أَوَّابٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%8C.md) | فَعَّالٌ | Asla dönen | 4 | 4 | [38:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/38:17.md) |
| [مَآبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/siga/%D9%85%D9%8E%D8%A2%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعَلًا | Dönüş yeri | 2 | 2 | [78:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/78:22.md) |
| [أَوَّابٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%8D.md) | فَعَّالٍ | Asla dönen | 1 | 1 | [50:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/50:32.md) |
| [أَوِّبِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%90%D9%91%D8%A8%D9%90%D9%8A.md) | فَعِّلِي | Yankılan | 1 | 1 | [34:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/34:10.md) |
| [إِيَابَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A5%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فِعَالَهُمْ | Onların dönüşü | 1 | 1 | [88:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/88:25.md) |
| [الْمَآبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%A2%D8%A8%D9%90.md) | الْمَفْعَلِ | Dönüş yeri | 1 | 1 | [3:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/3:14.md) |
| [لِلْأَوَّابِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/siga/%D9%84%D9%90%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | لِلْفَعَّالِينَ | Aslına dönenleri | 1 | 1 | [17:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/17:25.md) |
| [مَآبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/siga/%D9%85%D9%8E%D8%A2%D8%A8%D9%90.md) | مَفْعَلِي | Benim dönüşüm | 1 | 1 | [13:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/13:36.md) |

## Mücavir kökler — 60 mücavir (83 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Davut
2. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
3. [زلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Alna dökülen saçtır
4. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Tayr” kuş demektir
5. [حنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hars(se) sürülmüş tarla demektir
6. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Taşkınlaştıran
7. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Ana kapının önündeki bekçidir
8. [ضغث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%BA%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Demetler
9. [قنطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bir kantar malı
10. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
11. [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır
12. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
13. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Heyl (hı) : At demektir
14. [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fidde, (dat) Gümüş demektir
15. [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hars ekin demektir
16. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Granit taş demektir
17. [شهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
18. [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sima çehre demektir
19. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Süleyman
20. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Huzme” demet demektir
21. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · El ve kol demektir
22. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadid demir demektir
23. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
24. [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ve hibe ettik
25. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şerareden gelen bir kelimedir
26. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
27. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tanınmayan
28. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dağ anlamındadır
29. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hafız çanta demektir
30. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
31. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
32. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İyi
33. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
34. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kadınlar
35. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Örnek verdi
36. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
37. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
38. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
39. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
40. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
41. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
42. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
43. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su birikintisidir
44. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sahip
45. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
46. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
47. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Oğullar
48. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Tasma kayış demektir
49. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
50. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
51. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
52. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
53. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Murar acı bir ağacın adıdır
54. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
55. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Nezle” konaklama yeri demektir
56. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
57. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
58. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
59. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
60. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أوب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md), [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md), [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md), [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [شرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir canlının kendi iradesiyle çıkış noktasına, asıl yurduna veya hedefine geri dönmesi; ritmik gidiş-geliş |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yaratılış aslına, fıtratına ve Rabbine bilinçli, sürekli ve pişmanlıkla yönelişi |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal döngünün nihai olarak başladığı ilahi merkeze kapanması, varış ve sığınma merciinin belirlenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün mekanik bir geri dönüş sanılarak iradeli, ritmik ve fıtri yöneliş boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أو | Eğilme, bükülme, bir noktaya yönelme ve sığınma meyli; nitekim [أود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF.md) yük altında bükülmeyi, [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) aslına ve kökenine dönmeyi, [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) bir mekana sığınıp yerleşmeyi, [أوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87.md) ise içten gelen bir yönelişle inlemeyi ifade eder | ب | İki harfli çekirdeğin taşıdığı genel yönelme ve meyil hareketine, son harf olan ب harfinin getirdiği içeri girme, barınağa/eve ulaşma ve bir sınırın içine dahil olma anlamı eklenmiş; böylece yöneliş soyut bir eğilimden çıkıp doğrudan yuvaya ve asıl menzile iradeli dönüşe (أوب) dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan iradi gücü, ilk adımı ve yönelişin asıl failini temsil eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Ayrılınan başlangıç noktası ile bulunulan yer arasındaki kopmayan bağı, irtibatı ve çekimi simgeler |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Dönüşün varacağı güvenli alanı, asıl sığınağı, yuvayı ve kuşatıcı merkezi gösterir |
| أوب | Başlangıç gücünün kurulan bağ üzerinden doğrudan yuvaya/merkeze geri çekilmesi | Dışarıya açılmış iradeli bir varlığın, kopmadığı asıl köküne ve korunaklı barınağına kavis çizerek dönme hareketini ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İradeli bir varlığın başlangıç noktasına dönmesi; özellikle kılıç çekenin elini kılıcına geri götürmesi, devenin yürürken ön ayaklarını ritmik şekilde ileri atıp geriye çekmesi ve gündüz otlayan develerin akşamleyin ağıllarına (yurtlarına) dönmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ka‘b b. Züheyr kasidesinde devenin yürüyüşündeki ayak hareketlerinin ritmini bu kökle tasvir eder: كأن أوب ذراعيها وقد عرقت / وقد تلفع بالقور العساقيل (Terlediğinde ve serap tepeleri bürüdüğünde, sanki onun iki kolunun ritmik gidip gelişi / evladını kaybetmiş saçları ağarmış feryat eden bir kadının ellerini dövüşü gibidir) |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in seferden dönüşte yaptığı duada kökün ismi fail çoğulu kullanılmıştır: آيبون تائبون لربنا حامدون (Bizler Rabbimize dönenler, tövbe edenler ve hamdedenleriz) |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça أوب kökü, Sami dillerinin batı ve güney kollarında kök biçimi ve semantik genişlemesiyle varlık gösteren bir hareket matrisine dayanır. Kökün en ilksel somut çekirdeği, merkezden uzaklaşan bir unsurun kavis çizerek kendi merkezine, yuvasına veya sığınağına yönelmesidir. İbranicede yer alan *'ôb* biçimi arkaik dilde çukur, yer altından ses veren ata ruhu veya sığınak gibi anlam katmanlarına işaret ederken, Süryanice ve genel Aramice çevresinde kök, bir merkeze yönelme, şiddetle arzulama ve sığınma kavramlarıyla temas halindedir. Klasik Arapçada kök, mekanik bir geri çevrilmeden ziyade daima 'iradeli, canlı ve amaçlı geri dönüş' niteliğini muhafaza etmiş; devenin ayaklarının ritmik gidiş gelişinden gündüzün ardından akşam sığınağa dönüşe kadar tüm kullanımlarında bu iç dinamik korunmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أوب kökünden türeyen fiil ve isimler | Asıl karargâha dönme, devenin adımlarındaki ritmik salınım ve kılıcı kınına/eline çekme hareketinden türeyerek tevbe ve sığınma haline evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *'ôb*, Süryanice *y-'-b* / *'wb* türevleri | Yeraltına dönüş, sığınak, arzuyla yönelme ve kökensel merkeze geri çağrılma semantik paralellikleri mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yönelme ve toplanma morfemleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أوب | Anlamlı | Dönüş | İradeli varlığın aslına, yuvasına veya Rabbine dönmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) | Anlamlı | Besleme, kök olma, babalık | Bir neslin kaynağı, terbiyecisi ve asıl dayanağı olma hali | Kur'an'da geçer; asıl ve kaynak anlamıyla akrabadır |
| [وأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%A8.md) | Anlamlı | Utanma, içine kapanma, çukur kap | Kabın geniş ve toparlayıcı olması, kişinin utançla içine büzülmesi | Kur'an'da geçmez; sözlükte müsta‘meldir |
| [وبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%A3.md) | Anlamlı | Bulaşıcı hastalık, yaygın salgın | Bir bölgeye yerleşen ve orayı kuşatan ağır hava ve hastalık hali | Kur'an'da geçmez; sözlükte müsta‘meldir |
| [بأو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%88.md) | Anlamlı | Gurur, böbürlenme, büyüklük taslama | Kendini öne çıkarma, haddini aşarak başkalarından üstün görme | Kur'an'da geçmez; kalb ve zıt yönelim taşır |
| [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) | Anlamlı | Yerleşme, konaklama, dönüp yer tutma | Bir yere inip yerleşmek, denklik kurmak, dönüp bir mekanı yurt edinmek | Kur'an'da geçer; yerleşme ve mecra bulma yönüyle kardeştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أوب | Merkez | İradeli ve ritmik dönüş | Kişinin kendi seçimi ve arzusuyla asıl fıtratına, yuvasına ve Rabbine yönelip dönmesi | Bilinçli yöneliş, tekrarlı tevbe ve menzile varış esastır |
| [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) | Komşu | Genel dönüş | İradeli olsun ya da olmasın, bir şeyin önceki konumuna veya sahibine geri dönmesi | Cansızlar ve zorunlu süreçler için de kullanılır; أوب gibi sırf iradeliye mahsus değildir |
| [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) | Komşu | Günahtan vazgeçiş | Yapılan bir hatayı, isyanı terk ederek bağışlanma amacıyla geri adım atma | Odak noktası suçun terk edilmesidir; أوب ise doğrudan asıl merkeze sığınma ve yöneliştir |
| [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) | Komşu | Durumun iadesi | Dağılan bir şeyin toparlanıp eski durumuna gelmesi, emeğin karşılığının dönmesi | Karşılık, ecir ve nesnelerin geri dönüşü ağır basar |
| [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) | Komşu | Tekrarlanan dönüş | Bir fiilin veya durumun adet haline getirilerek tekrar tekrar yaşanması | Alışkanlık, zaman aralığı ve periyodik tekrar vurgusu taşır |
| [شرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | İsyankâr kaçış | Bir canlının bağlı olduğu merkezden, sahibinden veya yuvasından ürkerek uzaklaşması | Merkeze yönelişin tam aksine dağılmayı ve bağları koparıp kaçmayı ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أوب | İradeli geri dönüş | Canlının kendi arzusuyla asıl merkezine, sığınağına veya Rabbine dönmesi | Kesin |
| Latince | redire, reverti | Geri dönmek, başlangıca gelmek | Mekansal ve durumsal dönüşü karşılar; ancak kökün fıtri ve deruni pişmanlık boyutunu tam yansıtmaz | Güçlü |
| İngilizce | return, recourse, retreat | Dönüş, sığınma, başvuru | Çıkış noktasına dönmeyi ve merci edinmeyi karşılar; fakat tekrarlı ibadet ve fıtrat ritmini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | zurückkehren, Heimkehr | Geri dönmek, yuvaya dönüş | Özellikle 'Heimkehr' kelimesi yuvaya ve sığınağa dönüş hissini verir; ahlaki yönelişi tam kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | retourner, recours | Geri dönmek, mercie yönelmek | Hareketi ve başvuru merciini verir; varoluşsal tövbe derinliği eksik kalır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَوَّاب | Sürekli tövbe eden, fıtratına ve Rabbine dönen kul | Peygamberlerin ve salihlerin övüldüğü, onların daima Allah'a sığındığının anlatıldığı bağlamlar (Sâd [38:17](https://lisan.digital/tr/ayet/38:17.md), 30, 44; Kâf [50:32](https://lisan.digital/tr/ayet/50:32.md)) |
| مَآب (Hayırlı) | Güzel varış yeri, cennet, ebedi sığınak | Takva sahiplerine ve iman edenlere vadedilen nihai huzur ve ödül yurdu (Âl-i İmrân [3:14](https://lisan.digital/tr/ayet/3:14.md); Ra‘d [13:29](https://lisan.digital/tr/ayet/13:29.md); Sâd [38:25](https://lisan.digital/tr/ayet/38:25.md), 49) |
| مَآب (Şerli) | Kötü dönüş yeri, cehennem | Haddi aşanların, inkarcıların ve zalimlerin varıp tıkılacağı ceza mekanı (Sâd [38:55](https://lisan.digital/tr/ayet/38:55.md); Nebe' [78:22](https://lisan.digital/tr/ayet/78:22.md)) |
| أَوِّبِي | Ritmik biçimde tesbihe eşlik etme, sesle geri dönme | Hz. Dâvûd ile birlikte dağların ve kuşların zikre katılıp ritim tutması (Sebe' [34:10](https://lisan.digital/tr/ayet/34:10.md)) |
| إِيَاب | Kıyametteki nihai hesap dönüşü | Bütün insanların kaçınılmaz olarak Allah'ın huzuruna çıkarılacağı hesap bağlamı (Gâşiye [88:25](https://lisan.digital/tr/ayet/88:25.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tövbe, mağfiret ve mead (ahiret) bahisleri | Kulun günah sonrası fıtratına dönmesinin akli ve nakli gerekliliği; insanın nihai merciinin (meâb) yalnızca Allah olması | Varoluşsal yöneliş ve nihai varış yerinin zorunluluğu |
| Fıkıh | Nafile namazlar (Evvâbîn namazı) ve sefer hükümleri | Akşamla yatsı arasındaki nafile namazın veya kuşluk vaktinin tövbe edenlerin namazı sayılması; seferden dönüş duaları | İbadetle merkeze dönme ve zaman dilimlerini ritmik değerlendirme |
| Tefsir | Peygamber kıssaları ve Sebe' suresindeki dağların tesbihi | أوّبي emrinin dağların sesle yankılanması mı yoksa bizzat şuurlu tesbihi mi olduğu meselesi | Kozmik ve fıtri itaatin ahenkli ve ritmik dönüşü |
| Hadis | Seferden dönüş, istiğfar ve dua metinleri | Hz. Peygamber’in yolculuk hitamında 'Âibûn' diyerek dönüşü ibadete bağlaması | Hayatın her hareketini asıl sahibine ve güvenli alana bağlama |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve kulluk ekseni | Tövbe ve yöneliş (İnâbe/Evbe) | Kalbi sapmalardan koruyup ilahi merkeze bağlama | Kulun sürekli olarak kusurlarını fark edip iradesiyle asıl yaratılış çizgisine dönmesi | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve aksiyomlar | Temel ilkelere ve aksiyomlara dönüş | Türetilmiş bilgiyi kök prensiplerle denetleme | Araştırmada ulaşılan ikincil verilerin metodolojinin çıkış noktasına arz edilerek test edilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk devleti ve anayasal düzen | Anayasal merci ve yargısal geri dönüş | Yetki aşımını engelleyip normlar hiyerarşisine bağlama | İdarenin her tasarrufunun nihai bir denetim merciine (meâb) geri dönerek meşruiyet kazanması | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve döngüsel sermaye | Sermayenin ana kaynağa dönmesi ve geri dönüşüm | İsrafı önleme, üretilen değerin tabana ve merkeze iadesi | Dağılan kaynakların katma değer üreterek yeniden üretim havzasına ve mülk sahibine akması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz uzayında kapalı yörünge (Limit cycle) ve periyodik salınım | Bir dinamik sistemin dış etkilere rağmen belirli bir periyotla başlangıç veya denge durumuna dönmesi; devenin ritmik adımları ve dağların eko yapması gibi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yuvaya dönüş psikolojisi (Nostalji/Restorasyon) ve fıtri denge | İnsanın yabancılaşma ve savrulma dönemlerinden sonra psikolojik bütünlüğünü korumak için köklerine, değerler sistemine ve asıl kimliğine iradi dönüşü | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir 'geri dönmek' veya sadece günahtan sonra kılınan geleneksel bir namaz adı (Evvâbîn) seviyesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın, tabiatın (dağlar ve kuşlar) ve tüm varlığın başlangıç ilkesine, fıtratına ve varacağı nihai merciye bilinçli, ritmik ve iradeli yönelişinin tamamı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın tövbe ve dönüşünü mekanik, pişmanlıktan ve aşkın irtibattan yoksun bir zorunluluk sanmak; dağların ve kainatın tesbihe ritmik eşliğini anlamsızlaştırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varoluş modelinde hayat doğrusal ve başıboş bir akış değil; Allah'tan çıkıp yine O'na dönen şuurlu bir kavis ve döngüdür. Kök, bu döngünün iradeli boyutunu kurar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin karakter özelliklerinin (evvâb) anlatıldığı Sâd suresinde, kıyamet ve nihai hesap sahnelerinde (Gâşiye, Nebe') ve kozmik koronun zikredildiği Sebe' suresinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tövbenin yalnızca korkudan kaynaklanan pasif bir geri çekilme olduğu zannını yıkar; onun arzuyla, ritimle, fıtri yuvasına koşan bir canlının sevinciyle yapıldığını gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İradeli bir canlının veya organın ayrıldığı başlangıç noktasına kavis çizerek ritmik biçimde geri dönmesi, akşamleyin ağıla/yuvaya çekilme.
- Soyut anlam: Bilincin günah, gaflet veya yabancılaşma sonrasında fıtratına ve yaratanına yönelerek ebedi huzur merciini bulması.
- Sistematik karşılık: Sistemin çevreye açılan unsurlarının dağılmasını önleyen, onları başlangıç ilkelerine ve nihai denetim merkezine geri çeken denge ve geribildirim mekanizması.
- LaTeX modeli: $$ \gamma: [0, T] \to \mathcal{M}, \quad \gamma(0) = x_0, \quad \lim_{t \to T} \gamma(t) = x_0 $$
- LaTeX açıklaması: Formül bir durum uzayı ($\mathcal{M}$) üzerinde tanımlı kapalı bir hareket yörüngesini ($\gamma$) sembolize eder. Sistemin elemanı $t=0$ başlangıç anında fıtrat veya merkez noktasında ($x_0$) bulunmakta; zaman boyunca dış dünyada seyredip belirli bir periyot ($T$) sonunda kendi iradi yönelimiyle tekrar başlangıç ve varış noktası olan asıl merciine ($x_0$) tam olarak dönmektedir. Model kökün hem mekansal dönüş hem de nihai merci (meâb) karakterini saf matematiksel olarak betimler.

## Geçtiği ayetler (17 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/3:14.md) — الْمَآبِ

زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ

Meal (IK): Kadınlarından oğullarından, kantar kantar altın ve gümüşten, nişanlı atlardan, develerden ve ekinlerden gelen zevklere aşırı düşkünlük; insanlar için süslenip hoş göründü. Bunlar dünya hayatının geçimidir. Oysa gidilecek yerin güzel olanı Allah katındadır.

### [Rad 13:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/13:29.md) — مَآبٍ

الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ

Meal (IK): İnanmış olup salih ameller işleyenler için, hoş bir hayat ve güzel bir gelecek vardır.

### [Rad 13:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/13:36.md) — مَآبِ

وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ

Meal (IK): Kendilerine kitab verdiklerimiz, sana indirilenden memnun olurlar. Karşı gruplar içinde de onun bir kısmını inkar edenler vardır. De ki: Ben, ancak Allah’a ibadet etmek ve O’na şirk koşmamakla emrolundum. Ben, hepinizi O’na çağırıyorum ve dönüşüm de O’nadır.

### [İsra 17:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/17:25.md) — لِلْأَوَّابِينَ

رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا

Meal (IK): Rabbınız; nefislerinizde olanı en iyi bilendir. Eğer salihlerden olursanız muhakkak ki O; kendisine dönenler için Gafur’dur.

### [Sebe 34:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/34:10.md) — أَوِّبِي

وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا يَاجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ

Meal (IK): Andolsun ki; Davud’a, katımızdan lutuf ihsan ettik. Ey dağlar; onunla birlikte siz de tesbih edin ve kuşlar da. Ona demiri yumuşak kıldık.

### [Sad 38:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/38:17.md) — أَوَّابٌ

اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ

Meal (IK): Onların söylediklerine sabret... Ve güçlü kulunuz Davud’u hatırla. Muhakkak ki o, hep Allah’a yönelirdi.

### [Sad 38:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/38:19.md) — أَوَّابٌ

وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ

Meal (IK): Kuşları da toplu olarak. Her biri ona yönelmişti.

### [Sad 38:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/38:25.md) — مَآبٍ

فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ

Meal (IK): Bunun üzerine Biz de onu bağışladık. Onun için şüphesiz ki katımızda yüksek bir makam ve güzel bir sonuç vardır.

### [Sad 38:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/38:30.md) — أَوَّابٌ

وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ

Meal (IK): Davud’a da Süleyman’ı lutfettik. O ne güzel bir kuldu ve muhakkak ki o, Allah’a yönelirdi.

### [Sad 38:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/38:40.md) — مَآبٍ

وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ

Meal (IK): Doğrusu katımızda onun için yüksek bir makam ve güzel bir netice vardır.

### [Sad 38:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/38:44.md) — أَوَّابٌ

وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ

Meal (IK): Eline bir demet sap al da onunla vur ve yemini bozma. Biz, onu gerçekten sabırlı bulmuştuk. Ne iyi kuldu. Muhakkak ki o, Allah’a yönelirdi.

### [Sad 38:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/38:49.md) — مَآبٍ

هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ

Meal (IK): Bu bir zikirdir. Ve muhakkak ki muttakiler için güzel bir sonuç vardır.

### [Sad 38:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/38:55.md) — مَآبٍ

هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ

Meal (IK): Bu böyle. Azgınlar için de sonucun en kötüsü vardır.

### [Kaf 50:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/50:32.md) — أَوَّابٍ

هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ

Meal (IK): İşte size vaadolunan budur. Ki o; daima Allah’a yönelen ve buyruklarına riayet eden,

### [Nebe 78:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/78:22.md) — مَآبًا

لِلطَّاغِينَ مَآبًا

Meal (IK): Azgınlar için varılacak bir yer.

### [Nebe 78:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/78:39.md) — مَآبًا

ذَلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ مَآبًا

Meal (IK): İşte bu; hak gündür. Dileyen Rabbına doğru bir yol edinir.

### [Gaşiye 88:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/ayet/88:25.md) — إِيَابَهُمْ

إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ

Meal (IK): Şüphesiz onların dönüşü, ancak Bizedir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ev arı sürüsü anlamındadır. Arılar sabahleyin çiçekten bal özü toplamak için sürü halinde çıkarlar. Akşama doğru gerisin geriye dönerler. Bu dönüşten abe dönme fiili, yuvaya dönme fiili türetilmiştir. Dönüş, ece dönüş anlamlarındadır.
Evb Ev yuva demektir. Eveve’deki son vav, ba harfine dönüşerek evb olmuştur. Yuvaya dönüş demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الباء
ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات
بوأ:
الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة:
طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم		سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
وقال:
وُبوِّئت في صميم معشرها		فتمّ في قومها مبُـوَّؤُهـا
والمباءةُ: مَعْطِنُ الإبِل، حيث تناخ في الموارد، يقال: أبأنا الإبل إباءة، ممدودة، أي: أنخنا بعضها إلى بعض، قال:
حليفان بينهمـا مِـئْرةٌ		يُبِيئان في عَطَنٍ ضيّق
ويروى: يبوءان، أي: ينزلان، والمئرةُ: العداوة.
وقال: لهم منزل رحب المباءة آهلُ ويقال: إنّ فلانا لبَواءٌ بفلان، أي: إن قتل به كان كفوا.. وأبأت بفلان قاتله، إذا قتلته به، واستبأتهم قاتل أخي، أي: طلبت إليهم أن يقيدوه، واستبأته مثل: استقدت به، قال:
فإِن تقتلوا منّا الوليد فإِنّنـا		أبأنا به قتلى تذلّ المعاطسا
وقال زهير:
فلم أر معشراً أسروا هَدِيّا		ولم أرَ جارَ بيتٍ يستبـاءُ
والبَواءُ في القَوَد، تقول: اقتل هذا بقتيلك فإِنه بَواءٌ به، أي: هو يُعادلُه في الكفاءة، قال:
فقلت لهم: بُوءُوا بعمرو بن مالك		ودونَكَ مشدودَ الرّحالة مُلجَمـا
يعني: فرساً.
والبَواء: المِثْل، تقول: دونك هذا فخذه بواء، وقال أبو الدُّقَيْش: العرب تقول: كلّمناهم فأجابونا عن بواءٍ واحد، أي: أجابونا جوابا واحداً.
وتقول: هم في هذا الأمر بواء سواء، أي: أكفاء نُظَراء.
وبوّأت الرّمح نحو الفارس، إذا قابلته فسدّدت الرّمح نحوه.
وأُبِيَ فلان بفلان، أي: قتل به، قال الشّاعر:
ألا تنتهي عنّا ملوكٌ وتتّقى		مَحارِمَنا لا يُبْأءُ الدَّمُ بالدَّمِ
ويُرْوَى: لا يَبؤُؤُ الدّمُ بالدّمِ، أي: حِذارَ أن تبوء دماؤهم بدماء من قتلوه.
وقيل: تباوأتْ، أي: توازنت واستوت. وباء بإِثمي، أي: استولى عليه. ويُقال: باء فلانٌ بدم فلانٍ، إذا أقرّ به على نفسه، واحتمله طوعاً علما بوجوبه.
وباء فلانٌ بذنبه، إذا احتمله كرهاً لا يَستطيعُ دَفْعَه عن نفسِهِ فقد باء به كما باءتِ اليهودُ بالغضب من الله.. وباء فلانٌ من أمرِه هذا بما عليه وماله.
والأَبْواءُ: موضع.
بوو:
البوّ، غير مهموز: جِلْدُ حوُارٍ يُحْشَى تِبناً فتعطفُ عليه النّاقةُ.
والرّمادُ: بوّ الأثافي.
بأو:
البأوُ: من الزّهو والافتخار والكِبر.. بَأَى يَبأَى فلانٌ على أصحابه بَأْواً شديداً، قال: إذا ازدهاهم يومُ هَيْجا أَكْمَخُوا بأوا ومدْتهم رجالٌ شُمَّخُ أكمخوا، أي: رفعوا رؤوسَهم من الكبر.
بأبأ:
البأبأة: قولُ الإنسانِ لِصاحبه: بأبي أنت، ومعناه: أفديك بأبي، ويشتقّ من ذلك فِعل، فيقال: بَأْبَأَ به.
ومن العرب من يقول: وابأَبا أنت، جعلوها كلمة مبنيّة على هذا التَأسيس.
والبأبأة: هدير الفحل، في ترجيعه يتكرار قال رؤبة: بَخبَخَهُ مرّاً ومَرّاً بَأْبَبا
البَخْبَخة: هدير الفَحْل دون الكَبْش والتَّيْس، وكذلك البغبغة، وقال: يَسُوقُها أعيس هدّارٌ بِبَبْ يعني: بهذا الهدير.
ببب:
ببّة: لقب رَجُلٍ من قريش كان كثيرَ اللَّحْم... ويوصف به الأحمق الثّقيل.
ويقال: هم ببّان واحد، أي: سواء. وببّان على تقدير فَعلان، ويقال: على تقدير فعّال، والنّون على هذا أصليّة، ولا يُصرّف منه فِعْل، وهو والبأجُ بمعنىً واحد.. وقال عمر بن الخطّاب: لولا أن يكون النّاس ببّانا واحداً لفعلت كذا وكذا.
بوب:
البابُ: معروف.. والفعلُ منه، التّبويب.
والبابةُ في الحُدودِ والحِساب ونحوه: الغاية.
والبابة: ثَغْر من ثغور الرّوم.
وباب الأبواب: من ثغور الخزر.
والبواب: الحاجب. ولو اشتقّ منه فِعلٌ على فِعالة لقيل: بِوابة، بإِظهار الواو، ولا يُقلَبُ ياءً، لأنّه ليس بمصدرٍ مَحْض، إنّما هو اسمٌ.
وأهْلُ البَصْرةِ في أَسْواقهم يُسَمُّون السّاقي الذّي يَطُوفٌ عليهم بالماءِ: بيّاباً.
والبأببة: هديرُ الفَحْل، في ترجيعه تكرار له، قال رؤبة: بغبغة مرّاً ومرّا بأببا وبيبةُ: اسمٌ، قال:
نَدَسْنا أبا مندوسة القين بالقنا		ومارَ دمٌ من جارِ بيبةَ ناقع
وبالبحرين موضعٌ يُعْرَفُ ب بابين، وفيه يقول قائلُهم: إنّ ابن بُورٍ بين بابين وجَمّ والبَوْباة: الفَلاة، وهي: المَوْماةُ.
بيي:
في مثلٍ تضربه العرب: هيّ بن بيّ، ومنهم من يقول: هيّان بن بيّان، وهو بمنزلة طامر بن طامر، لا يذكر أَصْلُه وفِعلُهُ. قال أميّة بن أشكر الجندعي:
هل لكما في تُراثٍ تَذْهبانِ به		إنّ التُراثَ لهّيانَ بـنِ بـيّانِ
ويُقال: إنّ هيَّ بنَ بيٍّ من ولد آدم ذهب في وَجْهِ الأرض فلم يُحَسَّ منه عينٌ ولا أثر، وفُقِدَ فذهب مثلاً.
وحيّاه اللهُ وبيّاه.. حيّاه: من التّحيّة، وبيّاه: أضحكه وبشّره، قال:
بيّا المسافر فاهتَبِلْها فُرصةً		واحبُ النّديم وحيّه بسلام
أوب:
يقال: آب فلان إلى سيفه، أي: ردّ يده إلى سيفه. وآب الغائب يؤوب أوباً، أي: رجع.
والأَوْب: ترجيع الأيدي والقوائم في السّير، والفِعْل من ذلك: التّأويب، قال:
كأنّ أَوْبَ ذراعيها، وقد عَرِقَتْ		وقد تَلَفَّعَ، بالقُورِ، العَساقِـيلُ
والأَوْبُ، في قولك: جاءوا من كلّ أوب: أي: من كلِّ وَجْه وناحية.
والمؤاوبة: تَباري الرِّكاب في السَّيرْ، قال: وإن تؤاوبْهُ تجده مِئوَيا والتَأويب: من سير اللّيل.. أَوَّبْتُ الإبل تأنيبا، والتّأويبة: مرّة لا غير.. ويقال: التّأويب: سيرُ النّهار إلى اللَّيل.
وتقول: لتهنك أوبةُ الغائبِ، أي: إيابُه وجوعه.
والمآب: المَرْجِعُ.
والمتأَوِّب: الجيّد الأوب، أي: سريعُ الرُّجوع.
وآبت الشّمس إيابا، إذا غابت في مآبها، أي: مَغِيبها، قال تبّع:
فرأى مَغيبَ الشَّمْس عند مآبها		في عينِ ذي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدٍ
أي: أسود.
ومآبةُ البئر: حيث يجتمع إليه الماء في وَسَطها، وهي المثابة أيضا.
وأب:
وَأَبَ الحافر يَئِبُ وَأْباً، إذا انضمّت سنابكه.. تقول: إِنّه لَوَأْبُ الحافِر.
وحافِرٌ وَأْبٌ، أي: شديدٌ.
وتقول: لم يتَّئِبْ فلانٌ أن يَفْعَلَ كذا، أي: لم يقبض... والذِّمِّيُّ لا يتَّئِبُ أن يكفّر لمسلم مهيب ونحوه، قال: إذا دعاها أَقْبَلَتْ لا تَتَّئِبْ
وبأ:
الوباء، مهموز: الطّاعون، وهو أيضاً كلّ مَرَض عامّ، تقول: أصاب أهل الكورة العام وباء شديد..
وأرضٌ وَبِئة، إذا كثر مَرْضُها، وقد استوبأتها وقد وَبُؤَت تَوْبُؤُ وَباءةً، إذا كَثُرت أمراضها.
أبي:
الأَبَى، مقصور: داءٌ يأخذ المَعِز في رُؤُسها، فلا تكادُ تَسلم... أَبِيَتِ العنز تَأْبَى أَبىً شديداً.. وعنزٌ أبية، وتيسٌ أبٍ، قال:
فقلت لكنّازٍ تحـمّـل فـإِنّـه		أَبىً لا أظنّ الضّأنَ منه نَواجيا
وأَبَى فلانٌ يأَبَى إِباءً، أي: ترك الطّاعةَ، ومالَ إلى المعْصِيةِ، قال الله عزّ وجل: "فكذّب وأبَى".. ووَجْهٌ آخر: كلّ من ترك أمراً وردّه، فقد أَبَى.
ورجلٌ أبيّ: ذو إباء، وقوم أَبِيّونَ وأُباةٌ، خفيف، قال: أبيّ الضّيم من قومٍ أُباة
أبو:
أَبَوْت الرّجل آبوه، إذا كنت له أباً.
ويقال: فلانٌ يأبُو هذا اليتيم إباوةً، أي: يغذوه، كما يغذو الوالدُ وَلَدَهُ.
ويُقالُ في المثل: لا أبا لك كأنّه يمدحه.
وتصغير الأب: أُبَيٌّ، وتصغير الآباء على وجهين: فأجودهما: أُبَيُّون، والآخر: أُبيّاء لأنّ كل جماعة على أفعال فإِنّها تصغّر على حدّها.
والأُبُوّة: الفِعل من الأب، كقولك: تأبّيت أباً، وتبنيّت ابناً وتأمَّمْتَ أمّاً.
وفلانٌ بيّن الأُبُوَّةِ والبُنوّة والأمومةُ.
ويجز في الشِّعر أن تقول: هذان أباك، وأنت تريد أباك وأمّك.
ومن العرب من يقول: أبوّتنا أكرمُ الآباء، يجمعون الأب على فُعُولة، كما يقولون: هؤلاء عُمُومتنا وخُؤُولتنا. ومنهم من يَجْمَعُ الأبَ: أَبِين قال الرّاجز: أقبل يَهوِي من دُوَيْن الطِّربالْ وهو يُفَدَّى بالأَبِينَ والخالْ وتقول: هم الأبون، وهؤلاء أبوكم، يعني: آباؤكم.
والإبةُ: الخِزْيُ، قال ذو الرّمّة:
إذا المَرَئيُّ شبّ له بناتٌ		عَصَبْن برأسِهِ إِبةً وعارا
تم اللفيف من الباء بحمد الله ومنه، وبتمامه تم باب الباء ولا رباعي له ولا خماسي

##### Türkçe

باب **اللفيف** من **الباء**
**ب و أ**، **ب و و**، **ب أ و**، **ب أ ب أ**، **ب ب ب**، **ب و ب**، **ب ي ي**، **أ و ب**، **و أ ب**، **و ب أ**، **أ ب ي**، **أ ب و** مستعملات

**بوأ**:
**الباءةُ** ve **المَباءة**: kavmin, bir vâdinin karşısında yahut bir dağın yamacında yerleştikleri vakitki menzili; ve denilir ki: bilakis o, kavmin indiği her menzildir; denilir: “Bir menzile yerleştiler.”.. Ve Yüce Allah dedi ki: “Andolsun Biz İsrailoğullarını doğruluk menziline yerleştirdik.” Ve Tarafe dedi:
bâe’si hoş, kolaydır; ve onlar için, istersen sarp bir engebede (bile) yollar vardır.

Ve dedi:
kavminin özünde yerleştirildim; böylece kavminde onun yerleştirilişi tamam oldu.

Ve **المباءةُ**: develerin barınağıdır; su başlarında çöktükleri yer; denilir: “Develeri **إباءة** ile **أبأنا** ettik”, uzatmalı; yani: bazısını bazısına yaklaştırarak çöktürdük; dedi ki:
İki müttefik; aralarında bir düşmanlık vardır; dar bir barınakta birbirine sokulurlar.

Ve rivayet olunur: “**يبوءان**”, yani: inerler; ve **المئرةُ**: düşmanlıktır.

Ve dedi: “Onların menzili geniş **المباءة**’lı, meskûndur.” Ve denilir: “Şüphesiz falan, falana karşı **بَواءٌ**’dur”; yani: onunla (kısas olarak) öldürülse denk olur.. Ve “Onun katilini falanla **أبأت** ettim”, onu onunla öldürdüğün zaman. Ve “Kardeşimin katilini onlardan **استبأتهم** ettim”; yani: onlardan, onu kısasla öldürmelerini istedim. Ve “Onu **استبأته** ettim” tıpkı: “Onunla kısas istedim” gibi; dedi ki:
Eğer siz bizden Velîd’i öldürürseniz, şüphesiz biz de onunla, boyunları zelil eden ölüler (öldürülmüşler) kısas ettik.

Ve Züheyr dedi:
Ne bir topluluk gördüm ki bir rehineyi esir alsın; ne de bir ev komşusu gördüm ki kendisiyle kısas istenilsin.

Ve **البَواءُ** kısastadır; dersin: “Şunu, öldürülmüşün karşılığında öldür; çünkü o, onunla **بَواءٌ**’dur”; yani: yeterlilikte ona denktir; dedi ki:
Onlara dedim: “Amr b. Mâlik ile kısas olun; al, eyer kayışı bağlanmış, gemlenmiş (atı).”

Yani: bir at.

Ve **البَواء**: misildir; dersin: “Al, işte bu; onu misli olarak al.” Ve Ebû’d-Dukayş dedi: Araplar der ki: “Onlarla konuştuk da bize tek bir **بواءٍ** üzere cevap verdiler”; yani: bize tek bir cevap verdiler.

Ve dersin: “Bu işte onlar **بواء** eşittir”; yani: denkler, benzerlerdir.

Ve “Mızrağı süvariye doğru **بوّأت** ettim”; onu karşılayıp mızrağı ona doğru doğrulttuğun zaman.

Ve “Falan, falanla **أُبِيَ** olundu”; yani: onunla öldürüldü; şair dedi:
Bize karşı krallar vazgeçmez mi ve sakınmaz mı; hürmetlerimizi; kan, kanla kısas olunmaz.

Ve rivayet olunur: “Kan, kanla **يَبؤُؤُ** etmez”; yani: onları öldürenin kanlarıyla onların kanları (kısas olarak) dönmesin diye sakınarak.

Ve denildi: “**تباوأتْ**”; yani: tartıldı ve eşitlendi. Ve “Günahımla **باء** ettim”; yani: ona hâkim oldu. Ve denilir: “Falan, falanın kanıyla **باء** etti”; onu kendi nefsine ikrar edip, vâcip olduğunu bilerek gönüllüce yüklendiği zaman.

Ve “Falan, günahıyla **باء** etti”; onu zorla yüklendiği, onu nefsinden defetmeye güç yetiremediği zaman; artık onunla **باء** etmiştir; tıpkı Yahudilerin Allah’tan gazapla **باء** ettikleri gibi.. Ve “Falan, bu işinden, üzerinde olanla ve malıyla **باء** etti.”

Ve **الأَبْواءُ**: bir yerdir.

**بوو**:
**البوّ** (hemzesiz): samanla doldurulan bir deve yavrusu derisi; böylece dişi deve ona meyleder.

Ve kül: ocak taşlarının **بوّ**’udur.

**بأو**:
**البأوُ**: zühû (kendini beğenme), övünme ve kibirdendir.. “Falan, arkadaşlarına karşı şiddetli bir **بَأْواً** ile **بَأَى يَبأَى** etti”; dedi ki:
Savaş günü onları küçümsediğinde, kibirle başlarını kaldırdılar; ve onları, yüksek (başlı) adamlar destekledi.

“**أكمخوا**”: yani: kibirden başlarını kaldırdılar.

**بأبأ**:
**البأبأة**: insanın arkadaşına “**بأبي أنت**” demesidir; manası: “Seni babamla fidye ederim.” Ve bundan fiil türetilir; denilir: “Onunla **بَأْبَأَ** etti.”

Ve Araplardan kimi: “**وابأَبا أنت**” der; onu bu kuruluş üzere bina edilmiş bir kelime kıldılar.

Ve **البأبأة**: erkeğin böğürmesidir; tekrarında tekrardır. Ru’be dedi:
Onu bir kere ve bir kere daha **بَأْبَبا** ile böğürttü.

**البَخْبَخة**: koç ve teke olmaksızın erkeğin böğürmesidir; ve aynı şekilde **البغبغة**. Ve dedi: “Onu, **بِبَبْ** ile böğüren boz bir (deve) sürer”; yani: bu böğürmeyle.

**ببب**:
**ببّة**: Kureyş’ten bir adamın lakabıdır; çok etli idi... Ve ahmak, ağır kimse bununla vasfedilir.

Ve denilir: “Onlar tek bir **ببّان**’dır”; yani: eşittirler. Ve **ببّان** “فَعلان” takdiri üzeredir; ve denilir: “فعّال” takdiri üzeredir; bu üzere nûn aslîdir; ve ondan fiil tasrif edilmez; ve o, **البأجُ** ile tek bir mana üzeredir.. Ve Ömer b. el-Hattâb dedi: “İnsanlar tek bir **ببّانا** olmasın diye olmasaydı, şöyle şöyle yapardım.”

**بوب**:
**البابُ**: bilinir.. Ve ondan fiil: **التّبويب**.

Ve **البابةُ** hudutlarda, hesapta ve benzerinde: nihayettir.

Ve **البابة**: Rum’un sınır kalelerinden bir boğazdır.

Ve **باب الأبواب**: Hazar’ın sınır kalelerindendir.

Ve **البواب**: kapıcıdır. Eğer ondan “فِعالة” üzere bir fiil türetilseydi, “**بِوابة**” denilirdi; vâvı izhar ederek; ve yâ’ya çevrilmez; çünkü o sırf bir mastar değildir; ancak o bir isimdir.

Ve Basra ehli, çarşılarında, üzerlerine su ile dolaşan sakkiye: “**بيّاباً**” derler.

Ve **البأببة**: erkeğin böğürmesidir; tekrarında onun tekrarı vardır; Ru’be dedi:
Bir kere ve bir kere daha **بأببا** ile **بغبغة**.

Ve **بيبةُ**: bir isimdir; dedi ki:
Mızraklarla, demirci Ebû Mendûse’yi çiğnedik; ve **بيبة** komşusundan koyu bir kan aktı.

Ve Bahreyn’de **بابين** diye bilinen bir yer vardır; onların bir söyleyeni onda der ki: “Şüphesiz İbn Bûr, **بابين** ile Cem arasında (durur).”

Ve **البَوْباة**: çöldür; o: **المَوْماةُ**’dır.

**بيي**:
Arapların darb-ı mesel olarak vurdukları bir meselde: “**هيّ بن بيّ**”; ve onlardan kimi: “**هيّان بن بيّان**” der; ve o, “Tâmir b. Tâmir” menzilesindedir; aslı ve fiili zikredilmez. Ümeyye b. Eşker el-Cünda’î dedi:
İkiniz için, onunla gidip götüreceğiniz bir miras var mı? Şüphesiz miras, **لهّيان بـنِ بـيّانِ**’ındır.

Ve denilir: Şüphesiz **هيّ بن بيّ** Âdem’in evladındandır; yeryüzünde bir yöne gitti de ondan ne göz ne iz hissedildi; kayboldu; böylece mesel oldu.

Ve “Allah onu yaşatsın ve **بيّاه** etsin.”.. “**حيّاه**”: selamlamadandır; ve “**بيّاه**”: onu güldürdü ve müjdeledi; dedi ki:
Yolcuyu **بيّا** et; onu bir fırsat bil; ve dostu sev; onu selamla.

**أوب**:
Denilir: “Falan, kılıcına **آب** etti”; yani: elini kılıcına geri çevirdi. Ve “Gâib, **يؤوب** olarak **أوباً** ile **آب** etti”; yani: döndü.

Ve **الأَوْب**: yürüyüşte ellerin ve ayakların geri çevrilmesidir; ve bundan fiil: **التّأويب**; dedi ki:
Sanki onun iki kolunun **أَوْب**’u; terlemişken; ve kum tepelerinde uzun bacaklılar bürünmüşken.

Ve **الأَوْبُ**, “Her **أوب**’dan geldiler” sözünde: yani: her yönden ve taraftan.

Ve **المؤاوبة**: bineklerin yürüyüşte yarışmasıdır; dedi ki: “Eğer onunla **تؤاوبْ** edersen, onu çok dönen bulursun.”

Ve **التَأويب**: gece yürüyüşündendir.. “Develeri **تأنيبا** ile **أَوَّبْتُ** ettim”; ve **التّأويبة**: yalnız bir keredir.. Ve denilir: **التّأويب**: gündüzün geceye kadar yürüyüşüdür.

Ve dersin: “Gâibin **أوبةُ**’si sana kutlu olsun”; yani: dönüşü ve açlığı.

Ve **المآب**: dönüş yeridir.

Ve **المتأَوِّب**: iyi **الأوب**’ludur; yani: hızlı dönüşlüdür.

Ve “Güneş, **إيابا** ile **آبت** etti”; **مآب**’ında, yani: batışında kaybolduğu zaman; Tubba’ dedi:
Güneşin batışını, **مآب**’ında gördü; bir kara ve koyu (su) gözünde.

Yani: siyah.

Ve **مآبةُ البئر**: suyun, ortasında kendisine toplandığı yerdir; ve o, **المثابة** da’dır.

**وأب**:
“Toynak sahibi, **وَأْباً** ile **يَئِبُ** olarak **وَأَبَ** etti”; tırnakları birleştiği zaman.. dersin: “Şüphesiz o, toynağın **لَوَأْبُ**’udur.”

Ve “**حافِرٌ وَأْبٌ**”: yani: şiddetlidir.

Ve dersin: “Falan, şunu yapmaya **يتَّئِبْ** etmedi”; yani: çekinmedi... Ve zimmî, heybetli bir Müslümana ve benzerine küfretmeye **يتَّئِبُ** etmez; dedi ki:
Onu çağırdığında, çekinmeden gelir.

**وبأ**:
**الوباء** (hemzeli): taun; ve o, aynı zamanda her genel hastalıktır; dersin: “Bu yıl belde halkına şiddetli bir **وباء** isabet etti.”

Ve “**أرضٌ وَبِئة**”: hastalığı çok olduğu zaman; ve onu **استوبأتها** ettim; ve “**وَبُؤَت** olarak **تَوْبُؤُ** ve **وَباءةً** ile” (oldu); hastalıkları çoğaldığı zaman.

**أبي**:
**الأَبَى** (maksûr): keçilerin başlarında onları tutan bir hastalıktır; neredeyse selamet bulmaz... “Keçi, şiddetli bir **أَبىً** ile **تَأْبَى** olarak **أَبِيَتِ**”; ve “**عنزٌ أبية**” ve “**تيسٌ أبٍ**”; dedi ki:
Kinnâz’a dedim: “Yüklen; çünkü o, **أَبىً**’dır; ondan koyunun kurtulacağını sanmıyorum.”

Ve “Falan, **إِباءً** ile **يأَبَى** olarak **أَبَى** etti”; yani: itaati terk etti ve masiyete meyletti; Aziz ve Celil Allah dedi: “Yalanladı ve **أبَى** etti.”.. Ve başka bir vecih: her kim bir şeyi terk eder ve geri çevirirse, muhakkak **أَبَى** etmiştir.

Ve “**رجلٌ أبيّ**”: **إباء** sahibi; ve “**قوم أَبِيّونَ**” ve “**أُباةٌ**”; hafif; dedi ki:
Zulme boyun eğmeyen, **أُباةٌ** bir kavimdendir.

**أبو**:
“Adamı **آبوه** olarak **أَبَوْت** ettim”; ona baba olduğun zaman.

Ve denilir: “Falan, bu yetimi **إباوةً** ile **يأبُو** eder”; yani: onu besler; tıpkı babanın çocuğunu beslemesi gibi.

Ve meselde denilir: “Sana baba yok”; sanki onu övüyor.

Ve “baba”nın küçültmesi: **أُبَيٌّ**; ve “babalar”ın küçültmesi iki vecih üzeredir: en iyisi: **أُبَيُّون**; diğeri: **أُبيّاء**; çünkü her cemaat “أفعال” üzere olursa, kendi haddi üzere küçültülür.

Ve **الأُبُوّة**: babadan olan fiildir; senin “Baba olarak **تأبّيت** ettim; oğul olarak **تبنيّت** ettim; anne olarak **تأمَّمْتَ** ettim” demen gibi.

Ve “Falan, **الأُبُوَّةِ** ve **البُنوّة** ve **الأمومةُ**’su açık olandır.”

Ve şiirde caizdir ki: “Bunlar senin iki **أباك**’ındır” dersin; sen “baban ve annen”i kastederken.

Ve Araplardan kimi: “Bizim **أبوّتنا** en kerim babalardır” der; “baba”yı **فُعُولة** üzere cemederler; tıpkı “Bunlar bizim **عُمُومتنا** ve **خُؤُولتنا**” demeleri gibi. Ve onlardan kimi “baba”yı **أَبِين** diye cemeder; râciz dedi:
Tırbâl’ın altından eğilerek gelir; ve **الأَبِينَ** ve dayı ile fidye edilir.

Ve dersin: “Onlar **الأبون**’dur”; ve “Bunlar sizin **أبوكم**’dur”; yani: babalarınızdır.

Ve **الإبةُ**: rezilliktir; Zü’r-Rumme dedi:
Kişinin kızları büyüdüğünde; başına **إِبةً** ve ayıp bağlarlar.

**تم اللفيف من الباء بحمد الله ومنه، وبتمامه تم باب الباء ولا رباعي له ولا خماسي**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: جاءُوا من كل أَوْبٍ، أي من كل ناحِيَةٍ. وآبَ أي رَجَعَ، يَؤُوبُ أَوْباً وأَوْبَةً وإياباً. والأوَّابُ: التائِبُ. والمآبُ: المَرْجِعُ. وائْتابَ مثل آبَ، فَعَلَ وافْتَعَلَ بمعنىْ. وفلانٌ سريعُ الأَوْبَةِ. قال أبو عبيدة: وقوم يُحَوِّلون الواوَ ياءً فيقولون: سَريعُ الأَيْبَةِ. وآبَتِ الشمسُ: لُغَةٌ في غابَتْ. والأَوْبُ: سُرْعَةُ تَقْليبِ اليدينِ والرجْلَيْنِ في السير. تقول منه: ناقَةٌ أَوُّوبُ على فَعولٍ. والتَأْويبُ: أن تسيرَ النهارَ أجمعَ وتَنْزِلَ اللَيْلَ. و"يا جِبالُ أَوِّبي مَعَهُ" أي سَبِّحي؛ لأنه قال: "إنَّا سَخَّرنا الجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ". وأُبْتُ إلى بني فلانٍ وَتأَوَّبْتُهُمْ، إذا أَتَيْتُهُمْ لَيْلاً. وقال أبو زيد: تَأَوَّبْتُ، إذا جِئْتَ أولَ اللَيْلِ، فأَنا مُتَأَوَّبٌ ومُتَأَيِّبٌ.

##### Türkçe

Denilir: **أَوْبٍ**’ün her birinden geldiler; yani her bir yönden. Ve **آبَ**: yani döndü; **يَؤُوبُ** **أَوْباً** ve **أَوْبَةً** ve **إياباً**. Ve **الأوَّابُ**: tövbe eden. Ve **المآبُ**: dönüş yeri. Ve **ائْتابَ** **آبَ** gibidir; **فَعَلَ** ve **افْتَعَلَ** (kalıbı) anlam bakımından (aynıdır). Ve falan kimse **الأَوْبَةِ**’si hızlıdır. Ebû Ubeyde dedi: Ve bir kavim **الواوَ**’yu **ياءً**’ya çevirir de şöyle derler: **سَريعُ الأَيْبَةِ**. Ve **آبَتِ الشمسُ**: **غابَتْ**’te (güneş battı)’da bir lugattır. Ve **الأَوْبُ**: yürüyüşte ellerin ve iki ayağın çevrilmesinin süratidir. Ondan şöyle dersin: **ناقَةٌ أَوُّوبُ**; **فَعولٍ** üzere. Ve **التَأْويبُ**: gündüzün tamamını yürüyüp geceyi konaklamandır. Ve “**يا جِبالُ أَوِّبي مَعَهُ**” yani tesbih edin; çünkü dedi ki: “**إنَّا سَخَّرنا الجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ**”. Ve **أُبْتُ** falan oğullarına ve **تأَوَّبْتُهُمْ**; onları geceleyin geldiğim zaman. Ebû Zeyd dedi: **تَأَوَّبْتُ**, gecenin başında geldiğin zaman; artık ben **مُتَأَوَّبٌ** ve **مُتَأَيِّبٌ**(im).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والواو وما بعدهما في الثلاثي)
(أوي) الهمزة والواو والياء أصلان: أحدهما التجمُّع، والثاني الإشفاق. قال الخليل: يقال أوَى الرّجلُ إلى منزله وآوَى غَيرَه أُوِيّاً وإيواءً. ويقال أوَى إواءً أيضاً. والأُوِيُّ أحسن. قال الله تعالى: ﴿إذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ [الكهف 10]، وقال: ﴿وَآوَيْنَاهُمَا إلى رَبْوَةٍ﴾ [المؤمنون 50]. والمأوَى: مكانُ كلِّ شيءٍ يُأوى إليه ليلاً أو نهاراً. وأوَت الإبلُ إلى أهلها تأوِي أُوِيّاً فهي آوِيةٌ. قال الخليل: التأوِّي التجمُّع، يقال تأوَّت الطّيرُ إذا انضمَّ بعضُها إلى بعضٍ، وهنَّ أُوِيٌّ ومُتَأَوِّيات. قال:
* كما تَدَانَى الحِدَأُ الأوِيُّ([1]) *
شبَّه كلَّ أُثفِيَّةٍ بحِدَأة. والأصل الآخر قولهم: أوَيْتُ لفلانٍ آوِي لـه مَأْوِيَةً، وهو أنْ يرِقّ لـه ويَرْحمه. ويقال في المصدر أيَّة أيضاً([2]). قال أبو عُبيد: يقال استَأوَيْتُ فلاناً، أي سألته أن يَأوِيَ لي. قال:
* ولو أنَّني استأوَيْتُه ما أَوَى لِيا([3]) *
(أوب) الهمزة والواو والباء أصلٌ واحد، وهو الرجوع، ثم يشتق منه ما يبعد في السَّمْع قليلاً، والأصل واحد. قال الخليل: آبَ فلانٌ إلى سيفه أي ردّ يدَه ليستلَّه. والأَوب: ترجِيع الأيدي والقوائم في السَّيْر. قال كعبُ بنُ زُهير:
كأَنَّ أَوْبَ ذراعَيْها وقد عَرِقَتْ  *** وقد تلَفَّعَ بالقُورِ العساقيلُ
أَوْبُ يدَيْ فاقدٍ شَمْطاءَ مُعْولَةٍ *** باتَتْ وجَاوَبَها نُكْدٌ مثاكِيلُ([4])والفعل منه التأوِيب، ولذلك يسمُّون سيرَ [النَّهارِ تَأويباً، وسَيرَ([5])] اللّيل إسآداً. وقال :
يومانِ يومُ مَقاماتٍ وأندِيَةٍ *** ويومُ سَيرٍ إلى الأعداءِ تأويبِ([6])قال: والفَعْلة الواحدة تأويبة. والتأويب: التّسبيح في قوله تعالى: ﴿يا جِبَالُ أَوِّبي مَعَهُ والطَّيْرَ﴾ [سبأ 10]. قال الأصمعيّ: أوّبْتُ الإبلَ إذا روَّحتَها إلى مَباءتِها. ويقال تأوَّبَنِي أي أتانِي ليلاً. قال:
تأَوَّبَني دائِي القَديمُ فَغَلّسا *** أُحاذِر أن يرتدَّ دائِي فأُنْكَسَا([7])قال أبو حاتم: وكان الأصمعيّ يفسر الشِّعر* الذي فيه ذِكْر "الإيابِ" أنّه مع الليل، ويحتج بقوله:
* تأَوَّبني داءٌ مع اللّيلِ مُنصِبُ([8]) *
وكذلك يفسِّر جميع ما في الأشعار. فقلتُ له: إنما الإياب الرُّجوع، أيَّ وقْتٍ رجَعَ، تقول: قد آبَ المسافرُ. فكأنه أراد أن أُوضِّح لـه، فقلت: قولُ عَبيدٍ([9]):
وكلُّ ذي غَيْبَةٍ يَؤُوبُ  *** وغائِبُ الموتِ لا يَؤُوبُ
أهذا بالعشِيّ؟ فذَهَبَ يكلِّمُني فيه، فقلت: فقولُ الله تعالى: {إنَّ إلَيْنا
إيَابَهُمْ} [الغاشية 25]، أهذا بالعشيّ؟ فسكت. قال أبو حاتم: ولكنّ أكثرَ ما يجيءُ على ما قال رحِمَنا الله وإيّاه.
والمآب: المرجِع. قال أبو زياد: أُبْتُ القوم، أي إلى القوم. قال :
* أَنَّى وَمِنْ أَيْنَ آبَكَ الطَّرَبُ *
قال أبو عُبَيد([10]): يسمَّى مَخْرَجُ الدَّقيقِ من الرَّحَى المآبَ، لأنّه يَؤوب إليه ما كان تحتَ الرَّحَى. قال الخليل: وتقول آبت الشمسُ إياباً، إذا غابت في مآبِها، أي مَغِيبها. قال أُمية:
* فرأى مغِيبَ الشَّمس عند إيابها([11]) *
قال النَّضْر([12]): المؤَوِّبة([13]) الشمس، وتأويبها ما بينَ المشرِق والمغرب، تدأبُ يومَها وتؤُوب المغرِب. ويقال: "جاؤوا من كل أوبٍ" أي ناحيةٍ ووَجْهٍ؛ وهو من ذلك أيضاً. والأوْبُ: النّحل. قال الأصمعيّ: سمِّيت لانتِيابها المباءة، وذلك أنّها تَؤُوب من مسارِحها. وكأنّ واحد الأَوْبِ آيب، كما يقال [آبَكَ اللهُ([14])]: أبعدك الله. قال:
فآبَكَ هَلاّ واللّيالي بِغِرَّةٍ *** تَزُورُ وفي الأيّامِ عنك شُغُولُ([15])(أود) الهمزة والواو والدال أصلٌ واحد، وهو العطف والانثناء. أُدْتُ الشيءَ عطفتُه. وتأَوّدَ النّبْتُ مثلُ تعطَّفَ وتعوَّج. قال شاعر([16]):
فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ *** بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها
وإلى هذا يرجع آدَنِي الشيءُ يؤُودُني، كأَنّه ثقُل عليك حتى ثَنّاك وعَطَفَك. وأَوْدٌ: قَبيلة، ويمكن أن يكون اشتقاقها من هذا. وأُُود موضع. قال:
أهَوىً أرَاكَ برامَتَيْنِ وَقُودا *** أم بالجُنَيْنَةِ من مَدَافعِ أُودَا([17])
(أور) الهمزة والواو والراء أصلٌ واحد، وهو الحرّ. قال الخليل: الأُوار: حَرّ الشّمس، وحَرّ التَّنُّور. ويقال أرضٌ أَوِرَةٌ. قال: وربما جمعوا الأُوَارَ على الأُورِ. وأُوَارَةُ: مكان. ويوم أُوارةَ كان أنّ عمرَو بنَ المنذر اللخميّ بَنَّى([18]) زُرارةَ بن عُدس ابناً لـه يقال لـه أسعد، فلما تَرَعرَع الغُلامُ مرّتْ به ناقةٌ كَوماءُ فرمى ضَرعَها، فشَدَّ عليه ربُّها سُوَيْدٌ أحدُ بني عبد الله بن دارم فقتله، ثمّ هرب سُوَيدٌ فلحق مكّة، وزُرارة يومئذٍ عند عمرو بن المنذر، فكتَمَ قتْلَ ابنه أسعد، وجاء عمرو بن مِلْقط الطائيُّ -وكانت في نفسه حَسيكةٌ على زُرارة- فقال:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً فإنَّ *** المرءَ لم يُخْلَقْ صُبَارَهْ
ها إنّ عِجْزَةَ أُمِّه *** بالسَّفح [أسْفَلَ] من أُوَارهْ([19])وحوادث الأيّام لا *** يَبقَى لها إلاّ الحجارَه([20])فقال عمرو بن المنذر: يا زُرارةُ [ما تقول؟([21])]. قال: كذب، وقد علمتَ عداوته لي. قال: صدقْتَ: فلما جَنَّ عليه اللّيلُ اجلَوَّذَ([22]) زُرارة ولحق بقومه، ثم لم يلبث أن مرِض ومات، فلمّا بلغ عَمراً موتُه غزا بني دارم، وكان حَلَفَ ليقتُلنَّ منهم مائةً، فجاء حتَّى أناخ على أُوارة وقد نَذِرُوا وفرّوا([23])، فقتل منهم تسعةً وتسعين، فجاءه رجلٌ من البراجم شاعرٌ ليمدحَه، فأخذَهُ فقتله ليُوَفِّيَ به المائَةَ، وقال: "إنّ الشقيّ وافِدُ البَرَاجم". وقال الأعشى في ذلك:
ونَكُونُ في السَّلفِ الموا *** زِي مِنقراً وبني زرارهْ([24])أبناءَ قَومٍ قُتِّلُوا  *** يومَ القُصَيبةِ من أُوَارَهْ
والأُوَار: المكانُ([25]). قال:
مِن اللائِي غُذِينَ بغير بُؤْسٍ *** مَنَازِلُها القَصِيمةُ فالأُوَارُ([26])(أوس) الهمزة والواو والسين كلمة واحدة، وهي العطيّة. وقالوا: أُسْتُ الرّجُلَ أَؤُوسُه أَوساً أعطيته. ويقال الأَوْس العِوَض. قال الجعديّ:
ثلاثةَ أهْلين أفْنَيْتُهُمْ *** وكان الإله هو المستآسا([27])أي المُسْتَعاض. وأوسٌ: الذئب، ويكون اشتقاقه مما ذكرناه، وتصغيره أُوَيْس، قال:
* ما فَعَلَ اليومَ أُوَيْسٌ في الغَنَمْ([28]) *
(أوق) الهمزة والواو والقاف أصلان: الأول الثِّقل، *والثاني مكان منْهبط. فأمّا الأول فالأَوْق الثِّقَل. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال آقَ عليهم، أي ثقُل. قال:
سوائح آقَ عليهنَّ القَدَرْ *** يَهْوِينَ من خَشْيَةِ مَا لاقَى الأُخَرْ([29])يقول: أثقلهنَّ ما أَنْزَلَ([30]) بالأوَّل القَدَرُ، فهن يَخَفْنَ مثلَه. قال يعقوب: يقال أوَّقْت الإنسانَ، إذا حَمَّلْتَه ما لا يُطيقه. وأما التّأويق في الطّعام فهو من ذلك أيضاً، لأنّ على النفس منه ثِقَلاً، وذلك تأخيره وتقليله. قال :
لقد كان حُتْرُوشُ بن عَزّة راضياً *** سِوَى عَيْشِه هذا بعيشٍ مُؤَوَّقِ([31])
وقال الراجز([32]):
عَزّ عَلَى عَمِّكِ أن تُؤَوَّقي *** أو أنْ تَبِيِتي ليلةً لم تُغْبَقي
 	* أو أن تُرَيْ كَأْباءَ لمْ تَبْرَنْشِقِي *
وأمّا الثّاني فالأُوقة، وهي هَبْطَةٌ يجتمع فيها الماء، والجمْع الأُوَق قال رؤبة:
* وانغَمَس الرّامِي لها بَيْنَ الأُوَقْ *
ويقال الأُوقة القَلِيب([33]).
(أول) الهمزة والواو واللام أصلان: ابتداء الأمر وانتهاؤه. أما الأوَّل فالأوّل، وهو مبتدأُ الشيء، والمؤنَّثة الأولى، مثل أفعل وفُعْلى، وجمع الأُولى أولَيات مثل الأخْرى. فأمَّا الأوائل فمنهم من يقول: تأسيس بناء "أوّل" من همزة وواو ولام، وهو القولُ. ومنهم مَن يقول: تأسيسُه من وَاوَينِ بعدهما لام. وقد قالت العربُ للمؤنَّثة أَوَّلَةٌ. وجمعوها أَوَّلاَت وأنشد في صفة جَمَلٍ:
آدَم معروف بأَوَّلاتِهِ  *** خالُ أبِيهِ لِبَنِي بَنَاتِهِ([34])أي خُيَلاءُ أبيه ظاهرٌ في أولاده. أبو زَيد: ناقَةٌ أوَّلةٌ وجمل أوّل، إذا تقدَّما الإبل. والقياس في جمعه أواوِل، إلاّ أنَّ كلَّ واوٍ وقَعتْ طرفاً أو قريبةً منه بعد ألفٍ ساكنة قُلِبَتْ همزة. الخليل: رأيتهُ عاماً أوَّلَ يا فتى، لأنّ أوّلَ على بناء أفْعل، ومن نوّن حَمَله على النكرة. قال أبو النَّجْم:
* ما ذَاقَ ثُفْلاً مُنْذُ عَامٍ أوَّلِ *
ابنُ الأعرابيّ: خُذْ هذا أوّلَ ذاتِ يَدَينِ، وأوَّلَ ذِي أوّل، وأوّلَ أوّل، أي قَبْلَ كلِّ شيء. ويقولون: "أما أوَّل ذاتِ يَدَيْن فإنِّي أحمَدُ الله". والصّلاة الأولى
سمِّيت بذلك لأنّها أوّل ما صُلِّي. قال أبو زيد: كان الجاهليَّة يسمُّون يومَ الأحد الأوّل. وأنشدوا فيه:
أؤَمّل أن أعِيشَ وأنَّ يَوْمِي *** بأوَّلَ أوْ بأَهْوَنَ أو جُبَارِ([35])والأصل الثّاني قال الخليل: الأَيِّل الذكر من الوُعول، والجمع أيائِل. وإنّما سمّي أَيِّلاً لأنّه يَؤُول إلى الجبل يتحصَّن. قال أبو النجم:
كأنّ في أذنابِهِنّ الشُّوَّلِ *** مِنْ عَبَسِ الصّيفِ قُرُونَ الأَيِّلِ([36])شبّه ما التزَقَ بأذنابهنّ من أبعارِهنّ فيَبِس، بقرون الأوعال. وقولهم آل اللّبنُ أي خَثُر من هذا الباب، وذلك لأنه لا يخثر [إلاّ] آخِر أمْرِه. قال الخليل أو غيرُه: الإيال على فِعالٍ: وعاءٌ يُجمع فيه الشَّرابُ أيّاماً حتّى يَجُود. قال:
يفُضّ الخِتامَ وقد أَزْمَنَتْ  *** وأَحْدَثَ بعدَ إيالٍ إيالاَ([37])وآلَ يَؤُول أَي رجع. قال يعقوب: يقال "أَوَّلَ الحُكْمَ إلى أَهْلِه" أي أرجَعه ورَدّه إليهم. قال الأعشى:
* أُؤَوِّلُ الحُكْمَ إلى أَهلِهِ([38]) *
قال الخليل: آلَ اللّبنُ يَؤُولُ أَوْلاً وأُوُولاً([39]): خَثُرَ. وكذلك النبات. قال أبو حاتم: آلَ اللّبَنُ على الإصبع، وذلك أَن يَرُوب فإذا جعلت فيه الإصبعَ قيل آلَ عليها. وآلَ القَطِران، إذا خَثُرَ. وآلَ جِسمُ الرّجل إذا نَحُفَ. وهو من الباب، لأنّه يَحُورُ ويَحْرِي، أي يرجعُ إلى تلك الحال. والإيالة السِّياسةُ من هذا الباب، لأن مرجعَ الرّعيةِ إلى راعيها. قال الأصمعي: آلَ الرَّجلُ رعِيّتَه يَؤُولُها إذا أَحْسَنَ سياستَها. قال الراجز:
* يَؤُولُها أَوَّلُ ذي سِياس *
وتقول العرب في أمثالها: "أُلْنَا وإيلَ عَلَيْنا" أَي سُسْنا وساسَنا غيرُنا. وقالوا في قول لبيد:
* بِمُؤَتَّرٍ تأتالُه إبْهَامُهَا([40]) *
هو تفتعل من ألْتُهُ أَي أَصلحته. ورجل آيل مالٍ، مثال خائل مال، أي سائسه. قال الأصمعيّ: يقال رددته إلى آيلَتهِ أَي طبَعْه وسُوسه. وآلُ الرَّجُلِ أَهلُ بيتِه من هذا أَيضاً* لأنه إليه مآلُهم وإليهم مآلُه. وهذا معنَى قولهم يالَ فلان. وقال طرَفة:
تحسَِبُ الطَّرْفَ عليها نَجْدَةً *** يالَ قَوْمِي للشَّبابِ المُسْبَكِرّ([41])والدليل على أنّ ذلك من الأوّل([42]) وهو مخَفَّفٌ منه، قول شاعر([43]):
قد كان حقُّكَ أنْ تَقولَ لبارقٍ *** يا آل يارِقَ فيم سُبَّ جريرُ
وآلُ الرّجلِ شخصهُ من هذا أيضاً. وكذلك آلُ كلِّ شيء. وذلك أنَّهم يعبِّرون عنه بآلِه، وهم عشيرته، يقولون آل أبي بكر، وهم يريدون أبا بكر. وفي هذا غموض قليل. قال الخليل: آلُ الجَبَلِ أطرافُه ونَواحِيه. قال:
كأَنّ رَعْن الآلِ منه في الآلْ([44])  *** إذَا بدا دُهَانِجٌ ذو أَعْدَالْ
 وآل البعير: ألواحه([45]) وما أشْرَفَ من أقطارِ جسمه. قال:
مِن اللّواتي إذا لانَتْ عريكتُها *** يبقى لها بعدها آلٌ ومَجْلودُ([46])وقال آخر:
* ترى له آلاً وجِسْماً شَرْجَعا *
وآلُ الخَيْمة: العَُمَُد. قال:
فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدٌ *** وسُفْعٌ على آس ونُؤْيٌ مُعَثْلَبُ([47])والآلة: الحالة. قال :
سأَحْمِلُ نفسي على آلةٍ *** فإمَّا عليها وإمَّا لها
ومن هذا الباب تأويل الكلام، وهو عاقبتُهُ وما يؤُولُ إليه، وذلك قوله تعالى: ﴿هَلْ يَنْظُرُونَ إلاَّ تَأْوِيلَهُ﴾ [الأعراف 53]. يقول: ما يَؤُول إليه في وقت بعثهم ونشورهم. وقال الأعشى:
على أنَّها كانَتْ تأَوّلُ حُبّها *** تأَوُّلُ رِبِعِيِّ السِّقابِ فأصحبا([48])يريد مرجعَه وعاقبتَه. وذلك مِنْ آل يَؤُولُ.
(أون) الهمزة والواو والنون كلمةٌ واحدة تدلُّ على الرفق([49]). يقال آن يَؤُون أَوْناً، إذا رَفَق. قال شاعر:
* وسَفَرٌ كانَ قلِيلَ الأَوْنِ([50]) *
ويقال للمسافر: أُنْ على نفسك، أي اتَّدِعْ. وأُنْتُ أَؤُون أَوْناً؛ ورجل آئِنٌ.
(أوه) الهمزة والواو والهاء كلمةٌ ليست أصلاً يقاس عليها. يقال تأَوّه إذا قال أَوَّهْ وأَوْهِ([51]) والعرب تقول ذلك. قال:
إذا ما قمتُ أَرْحُلُها بِلَيلٍ *** تأَوَّهُ آهَة الرَّجُلِ الحَزِينِ([52])وقولـه تعالى: ﴿إنَّ إبْراهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ([53])﴾ [التوبة 114]، هو الدَّعَّاء. أَوَّهْ فيه لغاتٌ: مدُّ الألف وتشديد الواو، وقصر الألف وتشديد الواو، ومدّ الألف وتخفيف الواو. وأَوْه بسكون الواو وكسر الهاء، وأَوِّهْ بتشديد الواو وكسرها وسكون الهاء، وآهِ وآوِ، وأَوّتَاه.
 --------------ــــ
([1]) البيت للعجاج. انظر ديوانه 67 واللسان (18: 55). وفي الأصل: "الجداء" وإنما هو جمع حدأة.
([2]) يقال في المصدر أية، وأوية، ومأوية، ومأواة.
([3]) هو لذي الرمة، وصدره كما في ديوانه 651 واللسان (18: 56):
* على أمر من لم يشوني ضر أمره *
([4]) وكذا أنشدهما في اللسان (1: 214) متتاليين. والحق أن بينهما بيتين معترضين، هما كما في شرح البردة لابن هشام 64-66:
يوماً يظل به الحرباء مصطخدا *** كأن ضاحية بالشمس مملول
وقال للقوم حاديهم وقد جعلت  *** ورق الجنادب يركضن الحصى قيلوا
ورواية صدر الثاني في البردة: "شد النهار ذراعاً عيطل نصف* قامت..". والفاقد: التي فقدت ولدها. وفي اللسان: "ناقة" محرفة. وانظر اللسان (فقد) حيث أنشد البيت مضطرباً.
([5]) تكملة يقتضيها السياق.
([6]) البيت لسلامة بن جندل في المفضليات (1: 188). واللسان (1: 213).
([7]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 140 وأساس البلاغة (أوب). وكلمة: "دائي" ساقطة من الأصل، وإثباتها من الديوان والأساس.
([8]) نظيره في اللسان (2: 255) قول أبي طالب:
* ألا من لهم آخر الليل منصب *
([9]) في الأصل: "أبي عبيد"، وإنما هو عبيد بن الأبرص، من قصيدته البائية التي عدها التبريزي  في المعلقات العشر. وانظر اللسان (1: 213).
([10]) في الأصل: "أبو عبيدة".
([11]) صدر بيت له في ديوانه ص26. وتمامه:
* في عين ذي خلب وثأط حرمد *
وقد اضطرب اللسان في نسبته، فنسبه في (1: 213) إلى تبع، وفي (1: 352) إلى تبع أو غيره. وفي (4: 125/ 9: 135) إلى أمية.
([12]) هو النضر بن شميل تلميذ الخليل، المتوفى سنة 203. وفي الأصل: "النظر" محرفة.
([13]) في الأصل: "الماوية".
([14]) تكملة يقتضيها السياق. وانظر اللسان (1: 214) حيث أنشد البيت.
([15]) في اللسان وأساس البلاغة (أوب): "غفول" وهما صحيحتان. وقد نسبه الزمخشري إلى رجل من بني عقيل، وأنشد قبله:
وأخبرتني يا قلب إنك ذو عرى *** بليلي فذق ما كنت قبل تقول
 ([16]) هو الأعشى، كما في العمدة (2: 49) في باب الغلو. وقد روي في ملحقات ديوانه ص240.
([17]) البيت لجرير في ديوانه 169 وأمالي القالي (3: 7). يقول: أخيل إليك الهوى أنك ترى هذا الوقود للحبيبة في تلك المواضع. والجنينة، بلفظ تصغير الجنة. وفي الأمالي: "بالجنيبة"، محرفة.
([18]) كذا في الأصل، أراد جعله يتبناه. ولم أجد لهما سنداً. وانظر يوم أوارة في كامل ابن الأثير، والخزانة
(3: 140-142)، وكامل المبرد 97 ليبسك، والعمدة (2: 168) .
([19]) العجزة، بالكسر: آخر ولد الرجل. وقد عني به أسعد أخا عمرو بن المنذر، وبعد البيت كما في الخزانة:
تسفى الرياح خلال كشـ *** حيه وقد سلبوا إزاره
([20]) بعده في كامل المبرد والخزانة:
فاقتل زرارة لا أرى  *** في القوم أوفى من زراره
([21]) التكملة من كامل ابن الأثير.
([22]) اجلوذ اجلواذاً: أسرع.
([23]) يقال أنذره إنذاراً أعلمه، فنذر هو كعلم وزناً ومعنى.
([24]) في الأصل: "ويكون في الثلف" صوابه من ديوان الأعشى 115 ومعجم البلدان (7: 115): وفي معجم البلدان: "وتكون" وكذا في كامل المبرد 97: "وتكون في الشرف" وقبل هذا البيت بيتين:
* لسنا نقاتل بالعصى   ولا نرامي بالحجارة *
([25]) الوجه: "مكان".
([26]) البيت لبشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 139). وفي الأصل: "القصيبة" صوابه من المفضليات ومعجم البلدان (الأوار، قصيبة). وعلة التحريف التباسه بما مضى في شعر الأعشى .
([27]) سبق الكلام على البيت في مادة (أهل).
([28]) الرجز يروى لعمرو ذي الكلب، أو لأبي خراش الهذلي، كما في شرح أشعار الهذليين للسكري 239. ونسب في اللسان (عمم، مرخ، جول، لجب، حشك، رخم، شوى، شرم) إلى عمرو ذي الكلب. وانظر أمالي ثعلب ص240 من المخطوطة.
([29]) في الأصل: "بالاقي الأخر".
([30]) في الأصل: "نزل".
([31]) في الأصل: "خروه شر بن غرة" وأثبت ما في اللسان (11: 293). وصدره فيه: "لو كان".
([32]) هو جندل بن المثنى الطهوي، كما في اللسان (كأب، أوق، برشق).
([33]) القليب: البئر التي لم تطو. وفي الأصل: "القلب".
([34]) البيت بدون نسبة في اللسان (13: 89) . وقبله:
* يحلف بالله وإن لم يسأل *
يصف ضيفاً. والثفل بالضم: كل ما يؤكل من لحم أو خبز أو تمر.
([35]) البيت في اللسان (هون، جبر، دبر، أنس، عرب، شير) وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 268-271). وبعد البيت:
أو التالي دبار فإن يفتني *** فمؤنس أو عروبة أو شيار
ويسجل هذان البيتان أسماء أيام الأسبوع في الجاهلية مرتبة من الأحد إلى السبت.
([36]) البيتان في اللسان (13: 34، 397-398/8: 2) وروي في (13: 11): "قرون الأجل" على إبدال الياء جيما.
([37]) رواية اللسان (13: 36): "ففت الختام" .
([38]) في الأصل: "وأول الحكم"، صوابه من الديوان 106، وإنشاده فيه:
أؤول الحكم على وجهه  *** ليس قضائي بالهوى الجائر
          وفي هذه القصيدة:
إن ترجع الحكم إلى أهله  *** فلست بالمستي ولا النائر
 ([39]) في الأصل: "وأولا"، صوابه من اللسان (11: 37 س19-20).
([40]) من معلقته. وصدره:
* بصبوح صافية وجذب كرينة *
          وانظر ما سبق من كلام ابن فارس على البيت في (أتي ص51).
([41]) ديوان طرفة 64.
([42]) أي من الأهل.
([43]) هو جرير يخاطب بشر بن مروان في شأن تفضيل سراقة البارقي شعر الفرزدق على شعر جرير. انظر القصة في الأغاني (7: 63-64). والقصيدة في ديوانه 300.
([44]) الرجز للعجاج في ملحقات ديوانه ص86 واللسان (دهنج)، وفي الأصل: "كان الرعن منه في الآل"، صوابه في الديوان واللسان.
([45]) في الأصل: "الواحد". وألواح البعير: عظامه.
([46]) المجلود: الجلادة، أو بقية الجلد. والبيت في اللسان (4: 100) والتاج (جلد).
([47]) البيت للنابغة، كما في اللسان (عثلب، نأي). وقد أنشده أيضاً في (أوس) بدون نسبة. وليس في ديوانه والآس: الرماد. والمعثلب: المهدوم. وفي الأصل: "المثعلب" محرف.
([48]) أصحب: انقاد. وفي الأصل: "أصبحا"، صوابه من ديوان الأعشى ص 88 واللسان (أول، صحب، ربع).
([49]) في الأصل: "على أن الرفق".
([50]) البيت في أمالي ثعلب 143 من المخطوطة، واللسان (أون، جون). وقبله:
غير يا بنت الحليس لوني  *** مر الليالي واختلاف الجون
 ([51]) انظر باقي لغاته الثلاث عشرة في القاموس.
([52]) البيت للمثقب العبدي في المفضليات (2: 91). وفي الأصل: "إذا ما قلت"، صوابه من المفضليات واللسان (13: 293).
([53]) من الآية 114 في سورة التوبة. وفي سورة هود الآية 75: {إن إبراهيم لحليم أوّاه منيب.
ـ

##### Türkçe

(Üçlüde hemze, vav ve onlardan sonrakiler babı)
(**أوي**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الياء** iki asıldır: birincisi toplanma, ikincisi acıma. **الخليل** dedi: “Adamın evine sığındı” denir; ve başkasını sığındırdı: **أُوِيّاً** ve **إيواءً**. Ve “**أوَى** **إواءً**” da denir. Ve **الأُوِيُّ** daha güzeldir. Allah Teâlâ dedi: ﴿إذْ **أَوَى** الْفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ [الكهف 10] ve dedi: ﴿وَ**آوَيْنَاهُمَا** إلى رَبْوَةٍ﴾ [المؤمنون 50]. Ve **المأوَى**: her şeyin, gece yahut gündüz kendisine sığınılan yeri. Ve develer, sahiplerine sığındı: **تأوِي** **أُوِيّاً**; o hâlde onlar **آوِيةٌ**dir. **الخليل** dedi: **التأوِّي** toplanmadır; “kuşlar **تأوَّت**” denir, birbirlerine katıldıkları zaman; ve onlar **أُوِيٌّ** ve **مُتَأَوِّيات**tır. Dedi:
* كما تَدَانَى الحِدَأُ الأوِيُّ([1]) *
Her bir **أُثفِيَّةٍ**yi bir **حِدَأة**ye benzetti. Ve diğer asıl, onların sözü: “Falana acıdım”: **أوَيْتُ** لفلانٍ **آوِي** لـه **مَأْوِيَةً**; bu, ona yumuşak davranması ve ona merhamet etmesidir. Ve masdarda **أيَّة** de denir([2]). **أبو عُبيد** dedi: “**استَأوَيْتُ** falanı” denir; yani ondan, benim için sığınmasını istedim. Dedi:
* ولو أنَّني استأوَيْتُه ما أَوَى لِيا([3]) *

(**أوب**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; o da dönüştür; sonra ondan, işitmede biraz uzak olan şeyler türetilir; asıl birdir. **الخليل** dedi: “Falan kılıcına döndü” yani elini onu çekip çıkarmak için geri çevirdi. Ve **الأَوب**: yürüyüşte ellerin ve ayakların geri çevrilmesidir. **كعبُ بنُ زُهير** dedi:
كأَنَّ أَوْبَ ذراعَيْها وقد عَرِقَتْ  *** وقد تلَفَّعَ بالقُورِ العساقيلُ
أَوْبُ يدَيْ فاقدٍ شَمْطاءَ مُعْولَةٍ *** باتَتْ وجَاوَبَها نُكْدٌ مثاكِيلُ([4])Ve ondan fiil **التأوِيب**tir; bundan dolayı [gündüzün yürüyüşüne **تَأويباً** derler, ve ([5])] gecenin yürüyüşüne **إسآداً**. Ve dedi:
يومانِ يومُ مَقاماتٍ وأندِيَةٍ *** ويومُ سَيرٍ إلى الأعداءِ تأويبِ([6])Dedi: ve tek bir defa **تأويبة**dir. Ve **التأويب**: Allah Teâlâ’nın sözü olan ﴿يا جِبَالُ **أَوِّبي** مَعَهُ والطَّيْرَ﴾ [سبأ 10] içindeki tesbihtir. **الأصمعيّ** dedi: “Develeri **أوّبْتُ**” yani onları akşamleyin yataklarına geri döndürdün. Ve “Beni **تأوَّبَنِي**” denir; yani bana geceleyin geldi. Dedi:
تأَوَّبَني دائِي القَديمُ فَغَلّسا *** أُحاذِر أن يرتدَّ دائِي فأُنْكَسَا([7])**أبو حاتم** dedi: ve **الأصمعيّ** “**الإيابِ**” zikri bulunan şiiri, onun gece ile olduğunu tefsir ederdi; ve şu sözüyle delil getirirdi:
* تأَوَّبني داءٌ مع اللّيلِ مُنصِبُ([8]) *
Ve şiirlerde olanın hepsini de böyle tefsir eder. Ona dedim: **الإياب** ancak dönüştür; hangi vakitte dönerse; “Yolcu dönmüştür” dersin: **قد آبَ المسافرُ**. Sanki ona açıklamak istedim; dedim ki: **عَبيدٍ**([9]) sözü:
وكلُّ ذي غَيْبَةٍ يَؤُوبُ  *** وغائِبُ الموتِ لا يَؤُوبُ
Bu akşamleyin midir? Bunun hakkında benimle konuşmaya koyuldu; dedim ki: Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿إنَّ إلَيْنا **إيَابَهُمْ**﴾ [الغاشية 25], bu akşamleyin midir? Sustı. **أبو حاتم** dedi: fakat çoğu, Allah bize ve ona rahmet etsin, onun dediği üzere gelir.
Ve **المآب**: dönüş yeri. **أبو زياد** dedi: “Kavme döndüm” yani kavme: **أُبْتُ القوم**. Dedi:
* أَنَّى وَمِنْ أَيْنَ آبَكَ الطَّرَبُ *
**أبو عُبَيد**([10]) dedi: değirmen taşından unun çıktığı yere **المآب** denir; çünkü değirmen taşının altında olan şey ona döner. **الخليل** dedi: ve “Güneş döndü” dersin: **آبت الشمسُ إياباً**; **مآبِها**sında, yani batışında kaybolduğu zaman. **أُمية** dedi:
* فرأى مغِيبَ الشَّمس عند إيابها([11]) *
**النَّضْر**([12]) dedi: **المؤَوِّبة**([13]) güneştir; ve onun **تأويب**i doğu ile batı arasındadır; gününü sürdürür ve batıya döner. Ve “Her **أوبٍ**den geldiler” denir; yani bir yönden ve bir cihetten; bu da ondandır. Ve **الأوْبُ**: arıdır. **الأصمعيّ** dedi: barınağına gidip gelmesi sebebiyle adlandırıldı; çünkü o, otlaklarından döner: **تَؤُوب**. Ve sanki **الأَوْبِ**in teki **آيب**tir; tıpkı “[**آبَكَ اللهُ**([14])]” denildiği gibi: Allah seni uzaklaştırsın. Dedi:
فآبَكَ هَلاّ واللّيالي بِغِرَّةٍ *** تَزُورُ وفي الأيّامِ عنك شُغُولُ([15])

(**أود**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الدال** tek bir asıldır; o da eğme ve bükülmedir. “Şeyi eğdim” demektir: **أُدْتُ الشيءَ**. Ve bitki **تأَوّدَ**; “kıvrıldı ve eğrildi” gibidir. Bir şair([16]) dedi:
فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ *** بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها
Ve buna döner: “Şey beni ağırlaştırdı” **آدَنِي الشيءُ يؤُودُني**; sanki sana ağır geldi de seni ikiye büktü ve eğdi. Ve **أَوْدٌ**: bir kabiledir; ve bunun iştikakı bundan olabilir. Ve **أُُود** bir yerdir. Dedi:
أهَوىً أرَاكَ برامَتَيْنِ وَقُودا *** أم بالجُنَيْنَةِ من مَدَافعِ أُودَا([17])

(**أور**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الراء** tek bir asıldır; o da sıcaktır. **الخليل** dedi: **الأُوار**: güneşin sıcağı ve tandırın sıcağıdır. Ve “**أَوِرَةٌ** bir yer” denir. Dedi: ve bazen **الأُوَار**ı **الأُور** üzerine cem ederler. Ve **أُوَارَةُ**: bir yerdir. Ve **يوم أُوارةَ** şu idi: **عمرَو بنَ المنذر اللخميّ** **زُرارةَ بن عُدس**’i kendine oğul edindi([18]); ona **أسعد** denilen bir oğlu vardı; çocuk büyüyünce, yanından hörgüçlü bir dişi deve geçti; onun memesini vurdu; sahibi olan **سُوَيْدٌ** —**بني عبد الله بن دارم**’den biri— onun üzerine atıldı ve onu öldürdü; sonra **سُوَيدٌ** kaçtı, Mekke’ye ulaştı; **زُرارة** o gün **عمرو بن المنذر**’in yanındaydı; oğlu **أسعد**’ın öldürülmesini gizledi; ve **عمرو بن مِلْقط الطائيُّ** geldi —içinde **زُرارة**’ya karşı bir kin vardı— ve dedi:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً فإنَّ *** المرءَ لم يُخْلَقْ صُبَارَهْ
ها إنّ عِجْزَةَ أُمِّه *** بالسَّفح [أسْفَلَ] من أُوَارهْ([19])وحوادث الأيّام لا *** يَبقَى لها إلاّ الحجارَه([20])Bunun üzerine **عمرو بن المنذر** dedi: “Ey **زُرارةُ** [ne diyorsun?([21])]” Dedi: “Yalan söyledi; ve sen onun bana düşmanlığını bilmişsindir.” Dedi: “Doğru söyledin.” Gece onun üzerine karanlık basınca **زُرارة** hızlandı([22]) ve kavmine ulaştı; sonra çok geçmeden hastalandı ve öldü. **عمراً**’a onun ölümü ulaşınca **بني دارم**’e sefer yaptı; ve onlardan yüz kişiyi öldüreceğine yemin etmişti; geldi, **أُوارة** üzerine kondu; onlar uyarılmış ve kaçmışlardı([23]); onlardan doksan dokuz kişiyi öldürdü; sonra **البراجم**’den bir adam, onu övmek için şair olarak geldi; onu yakaladı ve yüzü tamamlamak için onu öldürdü; ve dedi: “Şüphesiz bedbaht, **البَرَاجم**’in elçisidir.” Ve **الأعشى** bunun hakkında dedi:
ونَكُونُ في السَّلفِ الموا *** زِي مِنقراً وبني زرارهْ([24])أبناءَ قَومٍ قُتِّلُوا  *** يومَ القُصَيبةِ من أُوَارَهْ
Ve **الأُوَار**: yerdir([25]). Dedi:
مِن اللائِي غُذِينَ بغير بُؤْسٍ *** مَنَازِلُها القَصِيمةُ فالأُوَارُ([26])

(**أوس**) **الهمزة** ve **الواو** ve **السين** tek bir kelimedir; o da bağıştır. Ve “Adama verdim” dediler: **أُسْتُ الرّجُلَ أَؤُوسُه أَوساً**; ona verdim. Ve **الأَوْس** bedeldir denir. **الجعديّ** dedi:
ثلاثةَ أهْلين أفْنَيْتُهُمْ *** وكان الإله هو المستآسا([27])
Yani **المُسْتَعاض**. Ve **أوسٌ**: kurttur; ve iştikakı, zikrettiğimizden olabilir; küçültmesi **أُوَيْس**tir. Dedi:
* ما فَعَلَ اليومَ أُوَيْسٌ في الغَنَمْ([28]) *

(**أوق**) **الهمزة** ve **الواو** ve **القاف** iki asıldır: birincisi ağırlık, ikincisi iniş yeri. Birincisine gelince: **الأَوْق** ağırlıktır. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: “Onlara ağır geldi” denir: **آقَ عليهم**; yani ağırlaştı. Dedi:
سوائح آقَ عليهنَّ القَدَرْ *** يَهْوِينَ من خَشْيَةِ مَا لاقَى الأُخَرْ([29])Der ki: birincinin başına **القَدَرُ**’in indirdiği şey onları ağırlaştırdı([30]); onlar da onun benzerinden korkarlar. **يعقوب** dedi: “İnsanı **أوَّقْت**” denir; ona gücünün yetmediği şeyi yüklediğin zaman. Ve yiyecekte **التّأويق** de bundandır; çünkü nefis üzerinde ondan bir ağırlık vardır; o da onu geciktirmek ve azaltmaktır. Dedi:
لقد كان حُتْرُوشُ بن عَزّة راضياً *** سِوَى عَيْشِه هذا بعيشٍ مُؤَوَّقِ([31])
Ve **الراجز**([32]) dedi:
عَزّ عَلَى عَمِّكِ أن تُؤَوَّقي *** أو أنْ تَبِيِتي ليلةً لم تُغْبَقي
 	* أو أن تُرَيْ كَأْباءَ لمْ تَبْرَنْشِقِي *
İkincisine gelince: **الأُوقة**dir; o, suyun toplandığı bir çukurluktur; çoğulu **الأُوَق**tur. **رؤبة** dedi:
* وانغَمَس الرّامِي لها بَيْنَ الأُوَقْ *
Ve **الأُوقة** kuyu denir([33]).

(**أول**) **الهمزة** ve **الواو** ve **اللام** iki asıldır: işin başlangıcı ve sonu. Birincisine gelince: **الأوّل**dir; o, şeyin başlangıcıdır; müennesi **الأولى**dır; **أفعل** ve **فُعْلى** gibi; **الأُولى**nın cemi **أولَيات**tır; **الأخْرى** gibi. **الأوائل**e gelince: onlardan kimi der ki: “**أوّل**” binasının tesisi **همزة** ve **واو** ve **لام**dandır; bu görüştür. Ve onlardan kimi der ki: onun tesisi, ardından **لام** gelen iki **واو**dandır. Araplar müennese **أَوَّلَةٌ** demiştir. Ve onu **أَوَّلاَت** diye cem ettiler; bir devenin sıfatında şu beyit okundu:
آدَم معروف بأَوَّلاتِهِ  *** خالُ أبِيهِ لِبَنِي بَنَاتِهِ([34])
Yani babasının kibri, çocuklarında zahirdir. **أبو زَيد**: “**أوَّلةٌ** bir dişi deve ve **أوّل** bir erkek deve” (denir); develerin önüne geçtikleri zaman. Ve onun ceminde kıyas **أواوِل**dir; ancak her **واو** ki uçta yahut ona yakın olarak sâkin bir **ألف**ten sonra vâki olursa, **همزة**ye çevrilir. **الخليل**: “Ey delikanlı, onu bir önceki yıl gördüm” dersin: **عاماً أوَّلَ**; çünkü **أوّل** **أفْعل** binası üzerinedir; kim tenvin ederse onu nekreye hamleder. **أبو النَّجْم** dedi:
* ما ذَاقَ ثُفْلاً مُنْذُ عَامٍ أوَّلِ *
**ابنُ الأعرابيّ**: “Bunu, iki el sahibinden önce al” dersin: **أوّلَ ذاتِ يَدَينِ**; ve **أوَّلَ ذِي أوّل**; ve **أوّلَ أوّل**; yani her şeyden önce. Ve derler ki: “**أما أوَّل ذاتِ يَدَيْن فإنِّي أحمَدُ الله**.” Ve **الصّلاة الأولى** buna, ilk kılınan namaz olduğu için adlandırıldı. **أبو زيد** dedi: cahiliye, pazar gününe **الأوّل** derdi. Ve onda şu beyit okundu:
أؤَمّل أن أعِيشَ وأنَّ يَوْمِي *** بأوَّلَ أوْ بأَهْوَنَ أو جُبَارِ([35])
İkinci asla gelince, **الخليل** dedi: **الأَيِّل** erkek dağ keçisidir; cemi **أيائِل**dir. Ancak ona **أَيِّلاً** denildi; çünkü o, korunmak için dağa döner: **يَؤُول**. **أبو النجم** dedi:
كأنّ في أذنابِهِنّ الشُّوَّلِ *** مِنْ عَبَسِ الصّيفِ قُرُونَ الأَيِّلِ([36])
Kuyruklarına yapışan ve kuruyan dışkılarını, dağ keçilerinin boynuzlarına benzetti. Ve onların “Süt koyulaştı” sözü: **آل اللّبنُ** bu babdandır; çünkü o, işinin [ancak] sonunda koyulaşır. **الخليل** yahut başkası dedi: **الإيال** **فِعالٍ** üzerinedir: içkinin günlerce içinde toplanıp iyileşmesi için bir kap. Dedi:
يفُضّ الخِتامَ وقد أَزْمَنَتْ  *** وأَحْدَثَ بعدَ إيالٍ إيالاَ([37])
Ve **آلَ يَؤُول** yani döndü. **يعقوب** dedi: “Hükmü ehline döndürdü” denir: **أَوَّلَ الحُكْمَ إلى أَهْلِه**; yani onu geri çevirdi ve onlara iade etti. **الأعشى** dedi:
* أُؤَوِّلُ الحُكْمَ إلى أَهلِهِ([38]) *
**الخليل** dedi: **آلَ اللّبنُ يَؤُولُ أَوْلاً وأُوُولاً**([39]): koyulaştı. Bitki de böyledir. **أبو حاتم** dedi: “Süt parmak üzerine **آلَ**”; bu, onun pıhtılaşmasıdır; parmağı içine koyduğun zaman “onun üzerine **آلَ**” denir. Ve katran **آلَ**; koyulaştığı zaman. Ve adamın bedeni **آلَ**; zayıfladığı zaman. Ve bu babdandır; çünkü o, **يَحُورُ** ve **يَحْرِي**; yani o hâle döner. Ve **الإيالة** siyaset de bu babdandır; çünkü tebaanın dönüşü çobanına göredir. **الأصمعي**: “Adam, raiyyetini **آلَ**” der: **يَؤُولُها**; onu iyi yönettiği zaman. **الراجز** dedi:
* يَؤُولُها أَوَّلُ ذي سِياس *
Ve Araplar mesellerinde derler: “**أُلْنَا وإيلَ عَلَيْنا**” yani biz yönettik ve bizi başkası yönetti. Ve **لبيد**’in sözü hakkında dediler:
* بِمُؤَتَّرٍ تأتالُه إبْهَامُهَا([40]) *
O, “Onu düzelttim” demek olan **ألْتُهُ**dan **تفتعل**dir. Ve “Malın yöneticisi” adam: **آيل مالٍ**; “malın hayali” misali. **الأصمعيّ** dedi: “Onu **آيلَتهِ**ne döndürdüm” denir; yani tabiatına ve yönetimine. Ve adamın **آلُ**u, ev halkıdır; bu da bundandır; çünkü onların dönüşü ona, onun dönüşü de onlara doğrudur. Bu, onların “Falanın **يالَ**ı” sözünün manasıdır. **طرَفة** dedi:
تحسَِبُ الطَّرْفَ عليها نَجْدَةً *** يالَ قَوْمِي للشَّبابِ المُسْبَكِرّ([41])
Bunun **الأوّل**den([42]) olduğuna —ve ondan hafifletilmiş olduğuna— delil, bir şairin([43]) sözü:
قد كان حقُّكَ أنْ تَقولَ لبارقٍ *** يا آل يارِقَ فيم سُبَّ جريرُ
Ve adamın **آلُ**u, şahsıdır; bu da bundandır. Ve her şeyin **آلُ**u da böyledir. Bu, onların onu **آلِه** ile ifade etmeleridir; onlar onun aşiretidir; “**آل أبي بكر**” derler; ve **أبا بكر**’i kastederler. Bunda biraz kapalılık vardır. **الخليل** dedi: dağın **آلُ**u, uçları ve yanlarıdır. Dedi:
كأَنّ رَعْن الآلِ منه في الآلْ([44])  *** إذَا بدا دُهَانِجٌ ذو أَعْدَالْ
Ve devenin **آل**ı: levhaları([45]) ve bedeninin kenarlarından yüksek olan şeylerdir. Dedi:
مِن اللّواتي إذا لانَتْ عريكتُها *** يبقى لها بعدها آلٌ ومَجْلودُ([46])
Ve bir başkası dedi:
* ترى له آلاً وجِسْماً شَرْجَعا *
Ve çadırın **آلُ**u: direklerdir. Dedi:
فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدٌ *** وسُفْعٌ على آس ونُؤْيٌ مُعَثْلَبُ([47])
Ve **الآلة**: hâldir. Dedi:
سأَحْمِلُ نفسي على آلةٍ *** فإمَّا عليها وإمَّا لها
Ve bu babdandır: sözün **تأويل**i; o, onun akıbeti ve kendisine döneceği şeydir; bu da Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿هَلْ يَنْظُرُونَ إلاَّ **تَأْوِيلَهُ**﴾ [الأعراف 53]. Der ki: onların diriltilmeleri ve haşredilmeleri vaktinde kendisine döneceği şey. Ve **الأعشى** dedi:
على أنَّها كانَتْ تأَوّلُ حُبّها *** تأَوُّلُ رِبِعِيِّ السِّقابِ فأصحبا([48])
Onun dönüşünü ve akıbetini ister. Bu, **آل يَؤُولُ**dandır.

(**أون**) **الهمزة** ve **الواو** ve **النون** tek bir kelimedir; yumuşaklığa delalet eder([49]). “Yumuşak davrandı” denir: **آن يَؤُون أَوْناً**. Bir şair dedi:
* وسَفَرٌ كانَ قلِيلَ الأَوْنِ([50]) *
Ve yolcuya “Kendine yumuşak davran” denir: **أُنْ على نفسك**; yani sakin ol. Ve “Yumuşak davrandım” demektir: **أُنْتُ أَؤُون أَوْناً**; ve yumuşak davranan adam: **آئِنٌ**.

(**أوه**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الهاء** asıl olup üzerine kıyas yapılan bir kelime değildir. “İnledi” denir: **تأَوّه**; **أَوَّهْ** ve **أَوْهِ** dediği zaman([51]); Araplar bunu söyler. Dedi:
إذا ما قمتُ أَرْحُلُها بِلَيلٍ *** تأَوَّهُ آهَة الرَّجُلِ الحَزِينِ([52])
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿إنَّ إبْراهِيمَ لَ**أَوَّاهٌ** حَلِيمٌ([53])﴾ [التوبة 114], o, çok dua edendir. **أَوَّهْ** hakkında diller vardır: elifin uzatılması ve vavın şeddelenmesi; elifin kısaltılması ve vavın şeddelenmesi; elifin uzatılması ve vavın hafifletilmesi. Ve vavın sükûnu ve hâ’nın kesresiyle **أَوْه**; vavın şeddelenmesi ve kesresi ve hâ’nın sükûnu ile **أَوِّهْ**; ve **آهِ** ve **آوِ**; ve **أَوّتَاه**.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الأوب: ضرب من الرجوع، وذلك أن الأوب لا يقال إلا في الحيوان الذي له إرادة، والرجوع يقال فيه وفي غيره، يقال:آب أوبا وإيابا ومآبا.
قال الله تعالى: ﴿إن إلينا إيابهم﴾ [الغاشية/25] وقال: ﴿فمن شاء اتخذ إلى ربه مآبا﴾ [النبأ/39]، والمآب: المصدر منه واسم الزمان والمكان.
قال الله تعالى: ﴿والله عنده حسن المآب﴾ [آل عمران/14]، والأواب كالتواب، وهو الراجع إلى الله تعالى بترك المعاصي وفعل الطاعات، قال تعالى: ﴿أواب حفيظ﴾ [ق/32]، وقال: ﴿إنه أواب﴾ [ص/30] ومنه قيل للتوبة: أوبة، والتأويب يقال في سير النهار (قال ابن المنظور: والتأويب في كلام العرب: سير النهار كله إلى الليل) وقيل:
*آبت يد الرامي إلى السهم*
(انظر: المجمل 1/106)
وذلك فعل الرامي في الحقيقة وإن كان منسوبا إلى اليد ولا ينقض ما قدمناه من أن ذلك رجوع بإرادة واختيار، وكذا ناقة أؤوب: سريعة رجع اليدين.

##### Türkçe

- **الأوب**: dönmenin bir türü; şu da ki **الأوب** ancak iradesi olan hayvanda söylenir; **الرجوع** ise onda da başkasında da söylenir. Denir: **آب** **أوبا** ve **إيابا** ve **مآبا**.
Allah Teâlâ dedi: ﴿إن إلينا **إيابهم**﴾ [الغاشية/25] ve dedi: ﴿فمن شاء اتخذ إلى ربه **مآبا**﴾ [النبأ/39]; **المآب**: ondan olan mastar ve zaman ve mekân ismidir.
Allah Teâlâ dedi: ﴿والله عنده حسن **المآب**﴾ [آل عمران/14]; **الأواب** **التواب** gibidir; o, günahları terk etmek ve itaatleri yapmakla Allah Teâlâ’ya dönen kimsedir. (Allah Teâlâ) dedi: ﴿**أواب** حفيظ﴾ [ق/32]; ve dedi: ﴿إنه **أواب**﴾ [ص/30]. Ondan dolayı tövbeye **أوبة** denildi. **التأويب** gündüz yürüyüşünde söylenir (İbn Manzûr dedi: Arapların كلامında **التأويب**: gecenin vaktine kadar gündüzün tamamının yürüyüşüdür) ve denildi:
* **آبت** يد الرامي إلى السهم *
( bkz.: **المجمل** 1/106 )
Bu, hakikatte atıcının fiilidir; her ne kadar ele nispet edilmişse de, irade ve ihtiyar ile bir dönüş olduğu hususunda önceden sunduğumuzu bozmaz. Keza **ناقة أؤوب**: iki elin dönüşü bakımından hızlı (olan).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ و ب
تهنئـك أوبة الغائب‏.‏
وفلان أواه أواب تواب أي رجاع إلى التوبة‏.‏
وآبت الشمس‏:‏ غابت‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ شغلونا عن الصلاة الوسطى حتى آبت الشمس ملأ الله قلوبهم ناراً ‏"‏‏.‏
وغابت الشمـس فـي مآبهـا أي فـي مغربهـا‏.‏
وآب بيـده إلـى سيفه ليستله وإلى سهمه ليرمي به وإلى قوسه لينزع فيها‏.‏
وأوّبوا تأويباً‏:‏ ساروا النهار كلّه‏.‏
ولهم إسآد وتأويب‏.‏
وما أعجب أوب يديها أي رجعهما في السير‏.‏
ويقال للمسرع في سيره‏:‏ الأوب أوب نعامة‏.‏
وقال كعب‏:‏ كأن أوب ذراعيها إذا عرقـت وقد تلفع بالقور العساقيل أوب يدي فاقد شمطاء معولة ناحت وجاوبهـا نكـد مثاكيـل وهذا كلام ليس له آيبة ولا رائحة أي مرجوع وفائدة‏.‏
وأبت بني فلان وتأوبتهم‏:‏ جئتهم ليلاً‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ تأوبني الداء القديم فغلسا أحاذر أن يرتد دائـي فأنكسـا وابك ما رابك دعاء سوء‏.‏
وتقول لمن أمرته بخطة فعصاك ثم وقع فيما يكره آبك أي آبك ما تكره‏.‏
قال رجل من بني عقيل‏:‏ فآبـك هـلا والليالـي بغرة تلـم وفي الأيام عنك غفول وجاءوا من كل أوب أي من كل وجه ومرجع‏.‏
ورمينا أوباً أو أوبين وهو الرشق وهما شاطئا للـوادي وأوبـاه‏.‏
وكنت على صوب فلان وأوبه أي على طريقته ووجهه‏.‏
وما يدرى في أي أوب هو‏.‏
ومازال هذا أوبه أي طريقته وعادته‏.‏

##### Türkçe

أ و ب
Seni, gâibin **أوبة**’si tebrik eder.
Ve falan **أواه** **أواب** **تواب**’dır; yani tevbe’ye dönüşlü/geri dönücüdür.
Ve **آبت الشمس**: battı.
Ve hadiste: "Bizi orta namazdan meşgul ettiler; ta ki **آبت الشمس**; Allah onların kalplerini ateşle doldursun."
Ve güneş **مآبها**’sında battı; yani batış yerinde.
Ve eliyle kılıcına döndü ki onu kınından çeksin; ve oku­na ki onunla atsın; ve yayına ki onda çekiş yapsın.
Ve **أوّبوا تأويباً**: bütün gündüz yürüdüler.
Ve onlar için **إسآد** ve **تأويب** vardır.
Ve onun iki elinin **أوب**’u ne acayip! yani yürüyüşte ikisinin dönüşü.
Ve yürüyüşünde hızlı olana denir: **الأوب** **أوب** devekuşunun (yürüyüşü).
Ve Ka‘b dedi: Sanki onun iki kolunun **أوب**’u, terlediği vakit—ve o, iri hörgüçlü develerle bürünmüşken—, **أوب** (sanki) iki elin (hâli)dir: kaybeden, ak saçlı, feryat eden; inledi ve ona, ağır musibetli, uğursuz cevap verdi. Ve bu, kendisi için ne **آيبة**si ne de koku(=eser)i olan bir sözdür; yani geri dönüşü ve faydası yoktur.
Ve falan oğullarına **وأبت** ve onları **تأوبتهم**: onlara geceleyin geldim.
İmru’ul-Kays dedi:
**تأوبني** eski hastalık; derken karanlıkta (geldi);
Hastalığımın geri dönmesinden sakınırım da (bu yüzden) zayıflarım.
Ve seni kuşkulandıranı ağla: kötü dua.
Ve birine, ona bir plan emrettiğin, o da sana karşı geldiği, sonra hoşlanmadığı şeye düştüğü zaman dersin: **آبك**; yani sana hoşlanmadığın şey döndü.
Benî ‘Akîl’den bir adam dedi:
Derken sana **فآبك**: helâk; geceler ise bir parlaklıkla,
Toplar; ve günlerde senden yana bir gaflet vardır.
Ve her **أوب**’dan geldiler; yani her yönden ve her dönüş yerinden.
Ve bir **أوب** yahut iki **أوب** attık; o, atış (salvosu)dur; ve ikisi vadinin iki kıyısıdır; ve onun iki **أوب**’u.
Ve falanın **صوب**’u ve **أوبه** üzerindeydim; yani onun yöntemi ve yönü üzere.
Ve bilinmez ki o hangi **أوب** içindedir.
Ve bu, onun **أوبه**’u olmaya devam etti; yani onun yolu ve âdeti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَوْبُ: الرُّجُوعُ.
آبَ إِلى الشيءِ: رَجَعَ، يَؤُوبُ أَوْباً وإِياباً وأَوْبَةٌ وأَيْبَةً، على الـمُعاقبة، وإِيبَةً، بالكسر، عن اللحياني: رجع. وأوَّبَ وتَأَوَّبَ وأَيَّبَ كُلُّه: رَجَعَ وآبَ الغائبُ يَؤُوبُ مآباً إِذا رَجَع، ويقال: لِيَهْنِئْكَ أَوْبةُ الغائِبِ أَي إِيابُه. وفي حديث النبي، صلى اللّه عليه وسلم: أَنه كان إِذا أَقْبَلَ من سَفَر قال: آيِبُونَ تائِبُون، لربنا حامِدُونَ، وهو جمع سلامة لآيب. وفي التنزيل العزيز: وإِنّ له عندنا لَزُلْفَى وحُسْنَ مآب أَي حُسْنَ الـمَرجِعِ الذي يَصِيرُ إِليه في الآخرة. قال شمر: كُلُّ شيء رجَعَ إِلى مَكانِه فقد آبَ يَؤُوبُ إِياباً إِذا رَجَع. أَبو عُبَيْدةَ: هو سريع الأَوْبَةِ أي الرُّجُوعِ. وقوم يحوّلون الواو ياء فيقولون: سَريعُ الأَيْبةِ.
وفي دُعاءِ السَّفَرِ: تَوْباً لِربِّنا أَوْباً أَي تَوْباً راجعاً مُكَرَّراً، يُقال منه: آبَ يَؤُوبُ أَوباً، فهو آيِبٌ(1) (1 قوله «فهو آيب» كل اسم فاعل من آب وقع في المحكم منقوطاً باثنتين من تحت ووقع في بعض نسخ النهاية آئبون لربنا بالهمز وهو القياس وكذا في خط الصاغاني نفسه في قولهم والآئبة شربة القائلة بالهمز أيضاً.). وفي التنزيل العزيز: إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُم وإِيَّابَهُمْ أَي رُجُوعَهم، وهو فِيعالٌ من أَيَّبَ فَيْعَلَ. وقال الفرَّاءُ: هو بتخفيف الياء، والتشديدُ فيه خَطَأٌ. وقال الزجاج: قُرئَ إِيَّابهم، بالتشديد، وهو مصدر أَيَّبَ إِيَّاباً، على معنى فَيْعَلَ فِيعالاً، من آبَ يَؤُوبُ، والأَصل إِيواباً، فأُدغمت الياء في الواو، وانقلبت الواو إِلى الياء، لأَنها سُبِقت بسكون. قال الأَزهريّ: لا أَدري من قرأَ إِيَّابهم، بالتشديد، والقُرّاءُ على إِيابهم مخففاً. وقوله عز وجل: يا جبالُ أَوِّبي مَعَه، ويُقْرَأُ أُوبِي معه، فمن قرأَ أَوِّبي معه، فمعناه يا جِبالُ سَبِّحي معه وَرَجِّعي التَّسْبيحَ، لأَنه قال سَخَّرْنا الجِبالَ معه يُسَبِّحْنَ؛ ومن قرأً أُوبِي معه، فمعناه عُودي معه في التَسْبيح كلما عادَ فيه. والـمَآبُ: الـمَرْجِعُ.
وَأْتابَ: مثل آبَ، فَعَلَ وافْتَعَل بمعنى. قال الشاعر:
ومَن يَتَّقْ، فإِنّ اللّهَ مَعْهُ، *  ورِزْقُ اللّهِ مُؤْتابٌ وغادي وقولُ ساعِدةَ بن عَجْلانَ:
أَلا يا لَهْفَ !أَفْلَتَنِي حُصَيْبٌ،  * فَقَلْبِي، مِنْ تَذَكُّرِهِ، بَليدُ فَلَوْ أَنِّي عَرَفْتُكَ حينَ أَرْمِي، * لآبَكَ مُرْهَفٌ منها حَديدُ يجوز أَن يكون آبَكَ مُتَعَدِّياً بنَفْسه أَي جاءَك مُرْهَفٌ، نَصْلٌ مُحَدَّد، ويجوز أَن يكون أَراد آبَ إِليكَ، فحذف وأَوْصَلَ. ورجل آيِبٌ من قَوْم أُوَّابٍ وأُيَّابٍ وأَوْبٍ، الأَخيرة اسم للجمع، وقيل: جمع آيِبٍ. وأَوَّبَه إِليه، وآبَ به، وقيل لا يكون الإِيابُ إِلاّ الرُّجُوع إِلى أَهله ليْلاً. التهذيب: يقال للرجل يَرْجِعُ بالليلِ إِلى أَهلهِ: قد تَأَوَّبَهم وأْتابَهُم، فهو مُؤْتابٌ ومُتَأَوِّبٌ، مثل ائْتَمَره. ورجل آيِبٌ من قوم أَوْبٍ، وأَوَّابٌ: كثير الرُّجوع إِلى اللّه، عزوجل، من ذنبه. والأَوْبَةُ: الرُّجوع، كالتَّوْ بةِ.
والأَوَّابُ: التائِبُ. قال أَبو بكر: في قولهم رجلٌ أَوَّابٌ سبعةُ أَقوال: قال قوم: الأَوّابُ الراحِمُ؛ وقال قوم: الأَوّابُ التائِبُ؛ وقال سعيد بن جُبَيْر: الأَوّابُ الـمُسَّبِّحُ؛ وقال ابن المسيب: الأَوّابُ الذي يُذنِبُ ثم يَتُوب ثم يُذنِبُ ثم يتوبُ، وقال قَتادةُ: الأَوّابُ الـمُطيعُ؛ وقال عُبَيد بن عُمَيْر: الأَوّاب الذي يَذْكر ذَنْبَه في الخَلاءِ، فيَسْتَغْفِرُ اللّهَ منه، وقال أَهل اللغة: الأَوّابُ الرَّجَّاعُ الذي يَرْجِعُ إِلى التَّوْبةِ والطاعةِ، مِن آبَ يَؤُوبُ إِذا رَجَعَ. قال اللّهُ تعالى: لكُلِّ أَوّابٍ حفيظٍ. قال عبيد:
وكلُّ ذي غَيْبةٍ يَؤُوبُ،  * وغائِبُ الـمَوتِ لا يَؤُوبُ وقال: تَأَوَّبَهُ منها عَقابِيلُ أَي راجَعَه.
وفي التنزيل العزيز: داودَ ذا الأَيْدِ إِنه أَوّابٌ. قال عُبَيْد بن عُمَيْر: الأَوّابُ الحَفِيظُ (1)
(1 قوله «الأوّاب الحفيظ إلخ» كذا في النسخ ويظهر أن هنا نقصاً ولعل الأصل: الذي لا يقوم من مجلسه حتى يكثر الرجوع إِلى اللّه بالتوبة والاستغفار.) الذي لا يَقوم من مجلسه. وفي الحديث: صلاةُ الأَوّابِينَ حِين ترْمَضُ الفِصالُ؛ هو جَمْعُ أَوّابٍ، وهو الكثيرُ الرُّجوع إِلى اللّه، عز وجل، بالتَّوْبَة؛ وقيل هو الـمُطِيعُ؛ وقيل هو الـمُسَبِّحُ يُريد صلاة الضُّحى عند ارتِفاعِ النهار وشِدَّة الحَرِّ. وآبَتِ الشمسُ تَؤُوبُ إِياباً وأُيوباً، الأَخيرة عن سيبويه: غابَتْ في مَآبِها أَي في مَغِيبها، كأَنها رَجَعت إِلى مَبْدَئِها. قال تُبَّعٌ: فَرَأَى مَغِيبَ الشمسِ، عندَ مَآبِها، *  في عَيْنِ ذِي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدِ (2) (2 قوله «حرمد» هو كجعفر وزبرج.)
وقال عتيبة (3)
(3 قوله «وقال عتيبة» الذي في معجم ياقوت وقالت امية بنت
عتيبة ترثي أباها وذكرت البيت مع أبيات.) بن الحرِث اليربوعي: تَرَوَّحْنا، مِنَ اللَّعْباءِ، عَصْراً، *  وأَعْجَلْنا الأَلاهة أَنْ تَؤُوبا أَراد: قيل أَن تَغِيبَ. وقال:
يُبادِرُ الجَوْنَةَ أَن تَؤُوبا
وفي الحديث: شَغَلُونا عن صَلاَةِ الوُسْطى حتى آبَتِ الشمسُ مَلأَ اللّهُ قُلوبهم ناراً، أَي غَرَبَتْ، من الأَوْبِ الرُّجوعِ، لأَنها تَرجِعُ بالغروب إِلى الموضع الذي طَلَعَتْ منه، ولو اسْتُعْمِلَ ذلك في طُلوعِها لكان وجهاً لكنه لم يُسْتَعْمَلْ. وتَأَوَّبَه وتَأَيَّبَه على الـمُعاقَبةِ: أَتاه ليلاً، وهو الـمُتَأَوَّبُ والـمُتَأَيَّبُ. وفلان سَرِيع الأَوْبة. وقوم يُحوِّلون الواو ياء، فيقولون: سريع الأَيْبةِ. وأُبْتُ إِلى بني فلان، وتَأَوَّبْتُهم إِذا أَتيتَهم ليلاً. وتَأَوَّبْتُ إِذا جِئْتُ أَوّل الليل، فأَنا مُتَأَوِّبٌ ومُتَأَيِّبٌ. وأُبْتُ الماءَ وتَأَوَّبْتُه وأْتَبْتُه: وردته ليلاً. قال الهذليُّ: أَقَبَّ رَباعٍ، بنُزْهِ الفَلا *  ةِ، لا يَرِدُ الماءَ إِلاّ ائْتِيابَا ومن رواه انْتِيابا، فقد صَحَّفَه.
والآيِبَةُ: أَنَ تَرِد الإِبلُ الماءَ كلَّ ليلة. أَنشد ابن الأَعرابي،رحمه اللّه تعالى:
لا تَرِدَنَّ الماءَ، إِلاّ آيِبَهْ،
أَخْشَى عليكَ مَعْشَراً قَراضِبَهْ ،
سُودَ الوجُوهِ، يأْكُلونَ الآهِبَهْ
والآهِبةُ: جمع إِهابٍ. وقد تقدَّم.
والتَّأْوِيبُ في السَّيْرِ نَهاراً نظير الإِسْآدِ في السير ليلاً. والتَّأْوِيبُ: أَن يَسِيرَ النهارَ أَجمع ويَنْزِلَ الليل. وقيل: هو تَباري الرِّكابِ في السَّير. وقال سلامةُ بن جَنْدَلٍ:
يَوْمانِ: يومُ مُقاماتٍ وأَنْدِيَةٍ،  * ويومُ سَيْرٍ إِلى الأَعْداءِ، تَأْوِيب التَّأْوِيبُ في كلام العرب: سَيرُ النهارِ كلِّه إِلى الليل. يقال: أَوَّبَ القومُ تَأْوِيباً أَي سارُوا بالنهار، وأَسْأَدُوا إِذا سارُوا بالليل.والأَوْبُ: السُّرْعةُ. والأَوْبُ: سُرْعةُ تَقْلِيبِ اليَدَيْن والرجلين في السَّيْر. قال:
كأَنَّ أوْبَ مائحٍ ذِي أَوْبِ،  * أَوْبُ يَدَيْها بِرَقاقٍ سَهْبِ وهذا الرجز أَورد الجوهريُّ البيتَ الثاني منه. قال ابن بري: صوابه أَوْبُ، بضم الباء، لأَنه خبر كأَنّ. والرَّقاقُ: أَرضٌ مُسْتَوِيةٌ ليِّنةُ التُّراب صُلْبةُ ما تحتَ التُّراب. والسَّهْبُ: الواسِعُ؛ وصَفَه بما هو اسم الفَلاةِ، وهو السَّهْبُ. وتقول: ناقةٌ أَؤُوبٌ، على فَعُولٍ. وتقول: ما أَحْسَنَ أَوْبَ دَواعِي هذه الناقةِ، وهو رَجْعُها قوائمَها في السير، والأَوْبُ: تَرْجِيعُ الأَيْدِي والقَوائِم. قال كعبُ بن زهير:
كأَنَّ أَوْبَ ذِراعَيْها، وقد عَرِقَتْ،  * وقد تَلَفَّعَ، بالقُورِ، العَساقِيلُ أَوْبُ يَدَيْ ناقةٍ شَمْطاءَ، مُعْوِلةٍ، *  ناحَتْ، وجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكِيلُ قال: والـمُآوَبةُ: تَباري الرِّكابِ في السير. وأَنشد:
وإِنْ تُآوِبْه تَجِدْه مِئْوَبا
وجاؤُوا من كلّ أَوْبٍ أَي مِن كُلِّ مآبٍ ومُسْتَقَرٍّ.
وفي حديث أنس، رضي اللّه عنه: فَآبَ إِلَيهِ ناسٌ أَي جاؤُوا إِليه من كل ناحيَةٍ. وجاؤُوا مِنْ كُلّ أَوْبٍ أَي من كل طَرِيقٍ ووجْهٍ وناحيةٍ. وقال ذو الرمة يصف صائداً رمَى الوَحْشَ:
طَوَى شَخْصَه، حتى إِذا ما تَوَدَّفَتْ، * على هِيلةٍ، مِنْ كُلِّ أَوْبٍ، نِفَالها على هِيلةٍ أَي على فَزَعٍ وهَوْلٍ لما مَرَّ بها من الصَّائِد مرَّةً بعدَ أُخرى. مِنْ كُلِّ أَوْبٍ أَي من كل وَجْهٍ، لأَنه لا مكمن لها من كل وَجْهٍ عن يَمينها وعن شِمالها ومن خَلْفِها. ورَمَى أَوْباً أَو أَوْبَيْنِ أَي وَجْهاً أَو وَجْهَيْنِ. ورَمَيْنا أَوْباً أَو أَوْبَيْنِ أَي رِشْقاً أَو رِشْقَيْن. والأَوْبُ: القَصْدُ والاسْتِقامةُ. وما زالَ ذلك أَوْبَه أَي عادَتَه وهِجِّيراهُ، عن اللحياني. والأَوْبُ: النَّحْلُ، وهو اسم جَمْع كأَنَّ الواحِدَ آيِبٌ. قال الهذليُّ: رَبَّاءُ شَمَّاء، لا يَأْوِي لِقُلَّتها *  إِلاّ السَّحابُ، وإِلاّ الأَوْبُ والسَّبَلُ وقال أَبو حنيفة: سُمِّيت أَوْباً لإِيابِها إِلى الـمَباءة. قال: وهي لا تزال في مَسارِحِها ذاهِبةً وراجِعةً،
حتى إِذا جَنَحَ الليلُ آبَتْ كُلُّها، حتى لا يَتَخَلَّف منها شيء. ومَآبةُ البِئْر: مثل مَباءَتِها، حيث يَجْتَمِع إِليه الماءُ فيها. وآبـَه اللّهُ: أَبـْعَدَه، دُعاءٌ عليه، وذلك إِذا أَمـَرْتَه بِخُطَّةٍ فَعَصاكَ، ثم وقَع فيما تَكْرَهُ، فأَتاكَ، فأَخبرك بذلك، فعند ذلك تقول له: آبـَكَ اللّهُ، وأَنشد(1): (1 قوله «وأنشد» أي لرجل من بني عقيل يخاطب
قلبه: فآبك هلاّ إلخ. وأنشد في الأساس بيتا قبل هذا:
أخبرتني يا قلب أنك ذوعرا  * بليلي فذق ما كنت قبل تقول)
فآبـَكَ، هَلاَّ، واللَّيالِي بِغِرَّةٍ، *  تُلِمُّ، وفي الأَيَّامِ عَنْكَ غُفُولُ وقال الآخر:
فآبـَكِ، ألاَّ كُنْتِ آلَيْتِ حَلْفةً، *  عَلَيْهِ، وأَغْلَقْتِ الرِّتاجَ الـمُضَبِّبا ويقال لمن تَنْصَحُه ولا يَقْبَلُ، ثم يَقَعُ فيما حَذَّرْتَه منه: آبـَكَ، مثل وَيْلَكَ. وأَنشد سيبويه: آبـَكَ، أَيـّهْ بِيَ، أَو مُصَدِّرِ  *  مِنْ خُمُر الجِلَّةِ، جَأْبٍ حَشْوَرِ وكذلك آبَ لَك.
وأَوَّبَ الأَدِيمَ: قَوَّرَه، عن ثعلب.
ابن الأَعرابي: يقال أَنا عُذَيْقُها الـمُرَجَّبُ وحُجَيْرُها الـمُأَوَّبُ. قال: الـمُأَوَّبُ: الـمُدَوَّرُ الـمُقَوَّرُ الـمُلَمْلَمُ، وكلها أَمثال. وفي ترجمة جلب ببيت للمتنخل: قَدْ حالَ، بَيْنَ دَرِيسَيْهِ، مُؤَوِّبةٌ، *  مِسْعٌ، لها، بعِضاهِ الأَرضِ، تَهْزِيزُ قال ابن بري: مُؤَوِّبةُ: رِيحٌ تأْتي عند الليل.
وآبُ: مِن أَسماءِ الشهور عجمي مُعَرَّبٌ، عن ابن الأَعرابي. ومَآبُ: اسم موضِعٍ(2)
(2 قوله «اسم موضع» في التكملة مآب مدينة من نواحي
البلقاء وفي القاموس بلد بالبلقاء.) من أَرض البَلْقاء. قال عبدُاللّه بن رَواحةَ: فلا، وأَبي مَآبُ لَنَأْتِيَنْها،  * وإِنْ كانَتْ بها عَرَبٌ ورُومُ

##### Türkçe

**الأَوْبُ**: geri dönüştür.

**آبَ إِلى الشيءِ**: döndü; **يَؤُوبُ** **أَوْباً** ve **إِياباً** ve **أَوْبَةٌ**
ve **أَيْبَةً**, dönüşümlü olarak; ve **إِيبَةً**, kesre ile; Lihyânî’den: döndü.
Ve **أوَّبَ** ve **تَأَوَّبَ** ve **أَيَّبَ** hepsi: döndü. Ve **آبَ الغائبُ يَؤُوبُ مآباً** döndüğü zaman; ve denir: **لِيَهْنِئْكَ أَوْبةُ الغائِبِ** yani onun **إِيابُه**’u.

Ve Peygamber’in hadîsinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: seferden geldiği zaman şöyle derdi: **آيِبُونَ تائِبُون، لربنا حامِدُونَ**; ve o, **آيب** için sağlam cem‘dir.

Ve Aziz tenzîlde: **وإِنّ له عندنا لَزُلْفَى وحُسْنَ مآب** yani âhirette kendisine varacağı güzel dönüş yeri. Şemr dedi: Her şey yerine döndüğünde, döndüğü zaman **آبَ يَؤُوبُ إِياباً** olmuştur.

Ebû Ubeyde: o, **الأَوْبَةِ** yani dönüşün hızlısıdır. Ve bir kavim vâv’ı yâ’ya çevirir de şöyle derler: **سَريعُ الأَيْبةِ**.

Ve sefer duasında: **تَوْباً لِربِّنا أَوْباً** yani tekrar tekrar dönen bir tövbe; ondan denir: **آبَ يَؤُوبُ أَوباً**; o hâlde o **آيِبٌ**(1)
(1 “**فهو آيب**” sözü: **آب**’dan olan her ism-i fâil, **المحكم**’de alttan iki nokta ile noktalı olarak vâki olmuştur; ve **النهاية**’nin bazı nüshalarında hemze ile **آئبون لربنا** vâki olmuştur; bu kıyastır; ve aynı şekilde Sâğânî’nin kendi hattında da “**والآئبة**” sözünde hemze ile de böyledir.). Ve Aziz tenzîlde: **إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُم وإِيَّابَهُمْ** yani onların dönüşü; ve o, **أَيَّبَ فَيْعَلَ**’dan **فِيعالٌ**’dır. Ferrâ dedi: o, yâ’nın hafifletilmesi iledir; onda şeddeli kılmak hatadır. Ve Zeccâc dedi: şeddeli olarak **إِيَّابهم** okunmuştur; ve o, **أَيَّبَ إِيَّاباً**’ın masdarıdır; **فَيْعَلَ فِيعالاً** mânâsı üzere; **آبَ يَؤُوبُ**’dan; aslîsi **إِيواباً** idi; sonra yâ vâv’a idğam edildi ve vâv yâ’ya döndü; çünkü sükûn ile önce gelmiştir. Ezherî dedi: şeddeli olarak **إِيَّابهم**’ı kim okudu bilmiyorum; kurrâ **إِيابهم**’da hafifletme üzeredir.

Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **يا جبالُ أَوِّبي مَعَه**; ve **أُوبِي معه** diye de okunur. Kim **أَوِّبي معه** okursa, mânâsı: ey dağlar, onunla birlikte tesbih edin ve tesbihi tekrarlayın; çünkü “**سَخَّرْنا الجِبالَ معه يُسَبِّحْنَ**” dedi. Kim **أُوبِي معه** okursa, mânâsı: tesbihte onunla birlikte dön; her ne zaman o onda dönerse.

**والـمَآبُ**: dönüş yeridir.

**وَأْتابَ**: **آبَ** gibidir; **فَعَلَ** ve **افْتَعَل** mânâca birdir. Şair dedi:
ومَن يَتَّقْ، فإِنّ اللّهَ مَعْهُ، *  ورِزْقُ اللّهِ مُؤْتابٌ وغادي

Ve Sâ‘ide b. ‘Aclân’ın sözü:
أَلا يا لَهْفَ !أَفْلَتَنِي حُصَيْبٌ،  * فَقَلْبِي، مِنْ تَذَكُّرِهِ، بَليدُ
فَلَوْ أَنِّي عَرَفْتُكَ حينَ أَرْمِي، * لآبَكَ مُرْهَفٌ منها حَديدُ

**آبَكَ**’ın kendi nefsiyle müteaddî olması câizdir; yani sana keskin bir şey geldi: sivriltilmiş bir uç; ve **آبَ إِليكَ**’i kastetmiş olması da câizdir; sonra hazfetti ve ulaştırdı.

Ve bir adam: **آيِبٌ**; **قَوْم**’dan **أُوَّابٍ** ve **أُيَّابٍ** ve **أَوْبٍ**; sonuncusu cem‘ için isimdir; ve denildi: **آيِبٍ**’in cem‘idir. Ve onu kendisine **أَوَّبَه**; ve onunla **آبَ**; ve denildi: **الإِيابُ** ancak geceleyin ehline dönüş olur. **التهذيب**: geceleyin ehline dönen adama denir: onları **تَأَوَّبَهم** ve onları **أْتابَهُم**; o hâlde o **مُؤْتابٌ** ve **مُتَأَوِّبٌ**’dur; **ائْتَمَره** gibi. Ve bir adam: **آيِبٌ**; **قوم**’dan **أَوْبٍ**; ve **أَوَّابٌ**: günahından Allah’a, عزوجل, çokça dönen.

**والأَوْبَةُ**: dönüş; **التَّوْبةِ** gibi.

**والأَوَّابُ**: tövbe eden. Ebû Bekir dedi: “adam **أَوَّابٌ**” sözlerinde yedi görüş vardır: bir kavim dedi: **الأَوّابُ** merhamet edendir; bir kavim dedi: **الأَوّابُ** tövbe edendir; Sa‘îd b. Cübeyr dedi: **الأَوّابُ** tesbih edendir; İbnü’l-Müseyyeb dedi: **الأَوّابُ** günah işleyip sonra tövbe eden, sonra günah işleyip sonra tövbe edendir; Katâde dedi: **الأَوّابُ** itaat edendir; ‘Ubeyd b. ‘Umeyr dedi: **الأَوّاب** halvette günahını anan, sonra ondan Allah’tan mağfiret dileyendir; dil ehli dedi: **الأَوّابُ** tövbeye ve itaate dönen, çokça geri dönen kimsedir; **آبَ يَؤُوبُ** döndüğü zaman. Allah Teâlâ dedi: **لكُلِّ أَوّابٍ حفيظٍ**. ‘Ubeyd dedi:
وكلُّ ذي غَيْبةٍ يَؤُوبُ،  * وغائِبُ الـمَوتِ لا يَؤُوبُ
Ve dedi: **تَأَوَّبَهُ منها عَقابِيلُ** yani onu tekrar tekrar yokladı.

Ve Aziz tenzîlde: **داودَ ذا الأَيْدِ إِنه أَوّابٌ**. ‘Ubeyd b. ‘Umeyr dedi: **الأَوّابُ الحَفِيظُ**(1)
(1 “**الأوّاب الحفيظ إلخ**” sözü: nüshalarda böyledir; ve burada bir eksiklik olduğu görünür; belki aslîsi: “meclisinden kalkmaz, Allah’a tövbe ve istiğfar ile çokça dönüş yapıncaya kadar”dır.) meclisinden kalkmayan. Ve hadîste: **صلاةُ الأَوّابِينَ حِين ترْمَضُ الفِصالُ**; o, **أَوّابٍ**’ın cem‘idir; ve o, tövbe ile Allah’a, عز وجل, çokça dönen kimsedir; ve denildi: itaat edendir; ve denildi: tesbih edendir; gündüzün yükselmesi ve sıcağın şiddeti vaktinde kuşluk namazını ister.

Ve güneş **آبَتِ** **تَؤُوبُ** **إِياباً** ve **أُيوباً**; sonuncusu Sîbeveyh’ten: **مَآبِها**’sında yani batışında kayboldu; sanki başlangıcına dönmüş gibidir. Tübba‘ dedi:
فَرَأَى مَغِيبَ الشمسِ، عندَ مَآبِها، *  في عَيْنِ ذِي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدِ (2)
(2 “**حرمد**” sözü: Ca‘fer ve Zuberce gibi.)

Ve ‘Utaybe(3)
(3 “**وقال عتيبة**” sözü: Yâkût’un Mu‘cem’inde olan: “ve ‘Utaybe’nin kızı Ümeyye babasına mersiye söyledi ve beyti beyitlerle birlikte zikretti”dir.) b. el-Hâris el-Yerbû‘î dedi:
تَرَوَّحْنا، مِنَ اللَّعْباءِ، عَصْراً، *  وأَعْجَلْنا الأَلاهة أَنْ تَؤُوبا
İstedi: yani kaybolsun. Ve dedi:
يُبادِرُ الجَوْنَةَ أَن تَؤُوبا

Ve hadîste: **شَغَلُونا عن صَلاَةِ الوُسْطى حتى آبَتِ الشمسُ مَلأَ اللّهُ قُلوبهم ناراً**; yani battı; **الأَوْبِ** dönüşten; çünkü batışla, doğduğu yerin bulunduğu yere döner; eğer bu onun doğuşunda kullanılsaydı bir vecih olurdu, fakat kullanılmadı.

Ve **تَأَوَّبَه** ve dönüşümlü olarak **تَأَيَّبَه**: geceleyin ona geldi; ve o, **الـمُتَأَوَّبُ** ve **الـمُتَأَيَّبُ**’dir.

Ve falan kimse **سَرِيع الأَوْبة**’dir. Ve bir kavim vâv’ı yâ’ya çevirir, şöyle derler: **سريع الأَيْبةِ**. Ve ben falan oğullarına **أُبْتُ** ve onları **تَأَوَّبْتُهم**: onlara geceleyin geldiğin zaman. Ve **تَأَوَّبْتُ**: gecenin başında geldiğim zaman; ben **مُتَأَوِّبٌ** ve **مُتَأَيِّبٌ**’im. Ve suyu **أُبْتُ** ve onu **تَأَوَّبْتُه** ve onu **أْتَبْتُه**: ona geceleyin vardım. Hüzeylî dedi:
أَقَبَّ رَباعٍ، بنُزْهِ الفَلا *  ةِ، لا يَرِدُ الماءَ إِلاّ ائْتِيابَا
Kim onu **انْتِيابا** rivayet ederse, onu tashîf etmiştir.

**والآيِبَةُ**: develerin her gece suya varmasıdır. İbnü’l-A‘râbî, Allah ona rahmet etsin, inşâd etti:
لا تَرِدَنَّ الماءَ، إِلاّ آيِبَهْ،
أَخْشَى عليكَ مَعْشَراً قَراضِبَهْ ،
سُودَ الوجُوهِ، يأْكُلونَ الآهِبَهْ
Ve **الآهِبةُ**: **إِهابٍ**’ın cem‘idir. Ve daha önce geçti.

**والتَّأْوِيبُ** gündüz yürüyüşünde, gece yürüyüşünde **الإِسْآدِ**’ın benzeridir.
Ve **التَّأْوِيبُ**: bütün gündüz yürüyüp gece konmaktır. Ve denildi: o, yürüyüşte bineklerin yarışmasıdır. Selâme b. Cendel dedi:
يَوْمانِ: يومُ مُقاماتٍ وأَنْدِيَةٍ،  * ويومُ سَيْرٍ إِلى الأَعْداءِ، تَأْوِيب
Arapların كلامında **التَّأْوِيبُ**: bütün gündüzün geceye kadar yürüyüşüdür. Denir: kavim **أَوَّبَ** **تَأْوِيباً** yani gündüz yürüdüler; ve gece yürüdükleri zaman **أَسْأَدُوا**.

**والأَوْبُ**: sürat. Ve **الأَوْبُ**: yürüyüşte elleri ve ayakları hızlı çevirmenin süratidir. Dedi:
كأَنَّ أوْبَ مائحٍ ذِي أَوْبِ،  * أَوْبُ يَدَيْها بِرَقاقٍ سَهْبِ
Ve bu recezde Cevherî onun ikinci beytini getirdi. İbn Berî dedi: doğrusu **أَوْبُ**’dur, bâ’nın zammı ile; çünkü o, **كأَنّ**’ın haberidir. Ve **الرَّقاقُ**: düz, yumuşak topraklı, toprağın altı sert olan arazidir. Ve **السَّهْبُ**: geniş olandır; onu, çölün ismi olan şeyle vasfetti; o da **السَّهْبُ**’dur.

Ve dersin: bir deve **أَؤُوبٌ**, **فَعُولٍ** üzere. Ve dersin: bu devenin çağırmalarının **أَوْبَ**’u ne güzeldir; o, yürüyüşte ayaklarını geri çevirmesidir; ve **الأَوْبُ**: elleri ve ayakları tekrar ettirmektir. Ka‘b b. Züheyr dedi:
كأَنَّ أَوْبَ ذِراعَيْها، وقد عَرِقَتْ،  * وقد تَلَفَّعَ، بالقُورِ، العَساقِيلُ
أَوْبُ يَدَيْ ناقةٍ شَمْطاءَ، مُعْوِلةٍ، *  ناحَتْ، وجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكِيلُ
Dedi: ve **الـمُآوَبةُ**: yürüyüşte bineklerin yarışmasıdır. Ve inşâd etti:
وإِنْ تُآوِبْه تَجِدْه مِئْوَبا

Ve her **أَوْبٍ**’dan geldiler; yani her dönüş yerinden ve yerleşimden.

Enes’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **فَآبَ إِلَيهِ ناسٌ** yani her taraftan ona geldiler. Ve **مِنْ كُلّ أَوْبٍ** geldiler; yani her yol ve yön ve taraftan.

Zü’r-Rumme, av hayvanını atan bir avcıyı vasfederek dedi:
طَوَى شَخْصَه، حتى إِذا ما تَوَدَّفَتْ، * على هِيلةٍ، مِنْ كُلِّ أَوْبٍ، نِفَالها
**على هِيلةٍ** yani bir korku ve dehşet üzere; avcının bir defadan sonra bir defa daha geçmesinden dolayı. **مِنْ كُلِّ أَوْبٍ** yani her yönden; çünkü onun için her yönden, sağından ve solundan ve arkasından bir gizlenme yeri yoktur.

Ve bir **أَوْباً** yahut iki **أَوْبَيْنِ** attı; yani bir yön yahut iki yön. Ve biz bir **أَوْباً** yahut iki **أَوْبَيْنِ** attık; yani bir atış yahut iki atış. Ve **الأَوْبُ**: kasıt ve doğruluk. Ve o, onun **أَوْبَه**’i idi; yani âdeti ve sürekli yaptığı; Lihyânî’den. Ve **الأَوْبُ**: arılardır; ve o, cem‘ ismidir; sanki tekili **آيِبٌ**’dir. Hüzeylî dedi:
رَبَّاءُ شَمَّاء، لا يَأْوِي لِقُلَّتها *  إِلاّ السَّحابُ، وإِلاّ الأَوْبُ والسَّبَلُ
Ebû Hanîfe dedi: **مَباءة**’ya dönüşlerinden dolayı **أَوْباً** diye adlandırıldı. Dedi: onlar, otlaklarında gidip gelen hâlde durmadan devam ederler; gece meylettiği zaman hepsi döner; onlardan hiçbir şey geri kalmaz.

Ve kuyunun **مَآبةُ**’si: onun **مَباءَتِها**’sı gibidir; içinde suyun toplandığı yer.

Ve Allah onu **آبـَه**: onu uzaklaştırdı; ona bedduadır. Bu, ona bir iş emrettiğin de sana isyan ettiği, sonra hoşlanmadığın şeye düştüğü, sonra sana gelip bunu haber verdiği zaman olur; o vakit ona dersin: **آبـَكَ اللّهُ**. Ve inşâd etti(1):
(1 “**وأنشد**” sözü: ‘Ukayl oğullarından bir adamın kalbine hitabıdır: “**فآبك هلاّ** …” ve **الأساس**’ta bundan önce bir beyit inşâd etti: “**أخبرتني يا قلب أنك ذوعرا ...**”)
فآبـَكَ، هَلاَّ، واللَّيالِي بِغِرَّةٍ، *  تُلِمُّ، وفي الأَيَّامِ عَنْكَ غُفُولُ
Ve diğeri dedi:
فآبـَكِ، ألاَّ كُنْتِ آلَيْتِ حَلْفةً، *  عَلَيْهِ، وأَغْلَقْتِ الرِّتاجَ الـمُضَبِّبا
Ve kendisine nasihat ettiğin hâlde kabul etmeyene, sonra onu sakındırdığın şeye düşene denir: **آبـَكَ**; **وَيْلَكَ** gibi. Sîbeveyh inşâd etti:
آبـَكَ، أَيـّهْ بِيَ، أَو مُصَدِّرِ  *  مِنْ خُمُر الجِلَّةِ، جَأْبٍ حَشْوَرِ
Ve aynı şekilde: **آبَ لَك**.

Ve deriyi **أَوَّبَ**: onu oydu; Sa‘leb’den.

İbnü’l-A‘râbî: denir: **أَنا عُذَيْقُها الـمُرَجَّبُ وحُجَيْرُها الـمُأَوَّبُ**. Dedi: **الـمُأَوَّبُ**: yuvarlatılmış, oyulmuş, toparlanmış; hepsi mesellerdir. Ve **جلب** tercümesinde Mütenahhil’in bir beytiyle:
قَدْ حالَ، بَيْنَ دَرِيسَيْهِ، مُؤَوِّبةٌ، *  مِسْعٌ، لها، بعِضاهِ الأَرضِ، تَهْزِيزُ
İbn Berî dedi: **مُؤَوِّبةُ**: gece vaktinde gelen bir rüzgârdır.

**وآبُ**: ayların isimlerindendir; Acemî, Arapçalaştırılmıştır; İbnü’l-A‘râbî’den.

**ومَآبُ**: Belkā toprağından bir yer adıdır(2)
(2 “yer adı” sözü: **التكملة**’de: Belkā nahiyelerinden bir şehir; ve **القاموس**’ta: Belkā’da bir belde.) . ‘Abdullah b. Revâha dedi:
فلا، وأَبي مَآبُ لَنَأْتِيَنْها،  * وإِنْ كانَتْ بها عَرَبٌ ورُومُ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ و ب * * آبَ * رجع وبابه قال و * أوْبَةً * و * إيابَاً * أيضا و * الأَوَّابُ * التائب و * المآبُ * المرجع و * أْتابَ * بوزن اغتاب مثل آب فعل وافتعل بمعنى قال الشاعر % ومن يتق الله فإن الله معه % ورزق الله مؤتاب وغادي % قلت وفي أكثر النسخ و * اتَّابَ * مضبوط بتشديد التاء وهو من تحريف النساخ والبيت يدل عليه وأيضا فان اتأب بمعنى استحيا وهو مذكور في و أ ب فليس هذا موضعه ولا التفسير مطابقا له قال و * آبَتِ * الشمس لغة في غابت و ﴿يا جبال * أوِّبِي * معه﴾ أي سبحي

##### Türkçe

* أ و ب * * **آبَ** * döndü; bâbı **قال** ve **أوْبَةً** ve **إيابَاً** da (böyledir). Ve **الأَوَّابُ**: tövbe eden. Ve **المآبُ**: dönüş yeri. Ve **أْتابَ**: **اغتاب** vezninde; **آبَ** gibi (yani) فعل ve افتعل (kalıbında) “döndü” mânâsında. Şair dedi ki:
% ومن يتق الله فإن الله معه %
% ورزق الله مؤتاب وغادي %
Dedim ki: nüshaların çoğunda **اتَّابَ** تاء’nın şeddelenmesiyle ضبط edilmiştir; bu, müstensihlerin tahrifindendir ve beyit buna delâlet eder. Ayrıca, **اتأب** “utandı” mânâsınadır; o, **و أ ب**’de zikredilmiştir; burası onun yeri değildir ve tefsir de ona mutabık değildir. Dedi ki: **آبَتِ** الشمس, “girdi” (yani battı) hakkında bir lugattır. Ve ﴿يا جبال **أوِّبِي** معه﴾ yani “onunla tesbih edin”.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأوب والإياب ككتاب، ويشدد وبه قريء في التنزيل  إن إلينا إيابهم  بالتشديد، قاله الزجاج، وهو فيعال، من أيب فيعل من آب يؤوب، والأصل إيوابا، فأدغمت الياء في الواو وانقلبت الواو إلى الياء، لأنها سبقت بسكون، وقال الفراء: هو بتخفيف الياء، والتشديد فيه خطأ، وقال الأزهري: لا أدري من قرأ إيابهم بالتشديد، والقراء على إيابهم بالتخفيف، قلت التشديد نقله الزجاج عن أبي جعفر، وقال الفراء: التشديد فيه خطل، نقله الصاغاني.

  والأوبة والأيبة، على المعاقبة، والإيبة بالكسر، عن اللحياني. والتأويب والتأييب والتأوب والائتياب من الافتعال كما يأتي: الرجوع، وآب إلى الشيء رجع، وأوب وتأوب وأيب كله: رجع، وآب الغائب يؤوب مآبا: رجع، ويقال: ليهنك أوبة الغائب، أي إيابه، وفي الحديث  آيبون تائبون  هو جمع سلامة لآيب، وفي التنزيل  وإن له عندنا لزلفى وحسن مآب  أي حسن المرجع الذي يصير إليه في الآخرة، قال شمر: كل شيء رجع إلى مكانه فقد آب يؤوب فهو آيب، وقال تعالى:  يا جبال أوبي معه  أي رجعي التسبيح معه وقرىء  أوبي  أي عودي معه في التسبيح كلما عاد فيه.
 والأوب السحاب، نقله الصاغاني و: الريح نقله الصاغاني أيضا و: السرعة. وفي الأساس: يقال للمسرع في سيره: الأوب الأوب.
 والأوب: رجع القوائم، يقال: ما أحسن أوب ذراعي هذه الناقة، وهو رجعها قوائمها في السير، وما أحسن أوب يديها، ومنه ناقة أووب، على فعول، والأوب: ترجيع الأيادي والقوائم، قال كعب بن زهير:
  كأن أوب ذراعيها وقد عرقت                      وقد تلفع بالقور العسـاقـيل
  أوب يدي فاقد شمطاء معولة                      ناحت وجاوبها نكد مثاكـيل والأوب: القصد والعادة والاستقامة وما زال ذلك أوبه، أي عادته وهجيراه والأوب: جماعة النحل وهو اسم جمع، كأن الواحد آيب قال الهذلي:
  رباء شماء لا يدنو لقلتهاإلا السحاب وإلا الأوب والسبل وقال أبو حنيفة: سميت أوبا لإيابها إلى المباءة، قال: وهي لا تزال في مسارحها ذاهبة وراجعة، حتى، إذا جنح الليل آبت كلها حتى لا يتخلف منها شيء.
 والأوب: الطريق والجهة والناحية، وجاءوا من كل أوب أي من كل طريق ووجه وناحية، وقيل، أي من كل مآب ومستقر، وفي حديث أنس  فآب إليه ناس  أي جاءوا إليه من كل ناحية. والأوب: الطريقة، وكنت على صوب فلان وأوبه أي على طريقته، كذا في الأساس. وما أدري في أي أوب، أي طريق أو جهة أو ناحية أو طريقة، وقال ذو الرمة يصف صائدا رمى الوحش:
  طوى شخصه حتى إذا ما تودقت                      على هيلة من كل أوب تهالهـا على هيلة أي فزع من كل أوب أي من كل وجه، ورمى أوبا أو أوبين، أي وجها أو وجهين، ورمينا أوبا أو أوبين، أي رشقا أو رشقين، وسيأتي في ندب.
 والأوب: ورود الماء ليلا أبت الماء وتأوبته، إذا وردته ليلا، والآيبة: أن ترد الإبل الماء كل ليلة، أنشد ابن الأعرابي:
  لا تردن الـمـاء إلا آيبـه
  أخشي عليك معشرا قراضبه
  سود الوجوه يأكلون الآهبـه وقيل: الأوب جمع آيب يقال: رجل آيب من قوم أوب، ويقال: إنه اسم للجمع، كالأواب والأياب بالضم والتشديد فيهما.

  ورجل أواب: كثير الرجوع إلى الله تعالى من ذنبه. والأواب: التائب. في لسان العرب: قال أبو بكر: في قولهم رجل أواب سبعة أقوال، تقدم منها اثنان، والثالث المسبح قاله سعيد ابن جبير، والرابع المطيع، قاله قتادة، والخامس: الذي يذكر ذنبه في الخلاء فيستغفر الله منه، والسادس الحفيظ، قالهما عبيد بن عمير، والسابع الذي يذنب ثم يتوب ثم يذنب ثم يتوب، قلت: ويريد بالمسبح: صلاة الضحى عند ارتفاع النهار وشدة الحر، ومنه صلاة الأوابين حين ترمض الفصال.
 وآبه الله: أبعده، دعاء عليه، وذلك إذا أمرته بخطة فعصاك ثم وقع فيما يكره فأتاك فأخبرك بذلك، فعند ذلك تقول له: آبك الله، وأنشد:
  فآبك هلا والليالي بغـرة                      تلم وفي الأيام عنك غفول ويقال لمن تنصحه ولا يقبل ثم يقع فيما حذرته منه: آبك، وكذلك آب لك، مثل ويلك.
 وائتاب مثل آب، فعل وافتعل بمعنى قال الشاعر:
  ومن يتق فإن الله مـعـه                      ورزق الله مؤتاب وغادي وقال ساعدة بن العجلان:
  ألا يا لهف أفلتني حصيب                      فقلبي من تذكـره بـلـيد
  فلو أني عرفتك حين أرمي                      لآبك مرهف منها حـديد يجوز أن يكون آبك متعديا بنفسه أي جاءك مرهف، ويجوز أن يكون أراد آب إليك، فحذف وأوصل.
 وآبت الشمس تؤوب إيابا وأيوبا، الأخيرة عن سيبويه، أي غابت في مآبها أي في مغيبها كأنها رجعت إلى مبدئها، قال تبع:
  فرأى مغيب الشمس عند مآبها                      في عين ذي خلب وثأط حرمد وقال آخر:
  يبادر الجونة أن تؤوبا وفي الحديث  شغلونا عن صلاة الوسطى حتى آبت الشمس، ملأ الله قلوبهم نارا  أي غربت، من الأوب: الرجوع، لأنها ترجع بالغروب إلى الموضع الذي طلعت منه وفي لسان العرب: ولو استعمل ذلك في طلوعها لكان وجها، لكنه لم يستعمل.
 وتأوبه وتأيبه، على المعاقبة: أتاه ليلا، والمصدر الميمي القياسي المتأوب والمتأيب كلاهما على صيغة المفعول.
 وفلان سريع الأوبة، وقوم يحولون الواو ياء فيقولون سريع الأيبة، وأبت إلى بني فلان وتأوبتهم إذا أتيتهم ليلا، كذا في الصحاح، وتأوبت، إذا جئت أول الليل فأنا متأوب ومتأيب. وائتيبت الماء، من باب الافتعال مثل أبته وتأوبته: وردته ليلا قال الهذلي:
  أقب رباع بنزه الفـلا                      ة لا يرد الماء إلا ائتيابا ومن رواه  انتيابا  فقد صحفه.
 وأوب كفرح: غضب، وأوأبته مثال أفعلته، نقله الصاغاني.
 والتأويب في السير نهارا نظير الإسآد ليلا، أو هو السير جميع النهار والنزول بالليل، قال سلامة ابن جندل:
  يومان يوم مقامـات وأنـدية                      ويوم سير إلى الأعداء تأويب
  قال ابن المكرم: التأويب عند العرب سير النهار كله إلى الليل، يقال: أوب القوم تأويبا، أي ساروا بالنهار. وأسأدوا، إذا ساروا بالليل، أو هو تباري الركاب في السير. قال شيخنا: غير معروف في الدواوين والمعروف الأول، قلت: هو في لسان العرب والأساس والتكملة كالمآوبة مفاعلة، راجع للمعنى الأخير، كما هو عادته قال:
  وإن تؤاوبه تجده مئوبا وريح مؤوبة: تهب النهار كله. والذي قاله ابن بري: مؤوبة في قول الشاعر:
  قد حال بـين دريسـيه مـؤوبة                      مسع لها بعضاه الأرض تهزيز وهو ريح تأتي عند الليل.
 والآيبة بالمد: شربة القائلة، نقله الصاغاني.
 وآبة قرأت في معجم البلدان قال أبو سعد: قال الحافظ أبو بكر أحمد بن موسى بن مردويه: هي من قرى أصبهان، قال: وقال غيره: إنها: د ويقال: قرية من ساوة منها جرير بن عبد الحميد الآبي، سكن الري، قال: قلت أنا: أما آبة بليدة تقابل ساوة، تعرف بين العامة بآوة فلا شك فيها، وأهلها شيعة، وأهل ساوة سنة، ولا تزال الحروب بينهما قائمة على المذهب، قال أبو طاهر السلفي: أنشدني القاضي أبو نصر بن العلاء الميمندي بأهر من مدن أذربيجان لنفسه:
  وقائلة أتبـغـض أهـل آبـه                      وهم أعلام نظم والكـتـابـه
  فقلت إليك عني إن مـثـلـي                      يعادي كل من عادى الصحابه وإليها فيما أحسب ينسب الوزير أبو سعد منصور بن الحسين الآبي، صحب الصاحب بن عباد، ثم وزر لمجد الدولة رستم بن فخر الدولة بن ركن الدولة بن بويه، وكان أديبا شاعرا مصنفا، وهو مؤلف كتاب نثر الدرر وتاريخ الري، وأخوه أبو منصور محمد كان من عظماء الكتاب، وزر لملك طبرستان، انتهى، ورأيت في بعض التواريخ أن جرير بن عبد الحميد المتقدم ذكره نسبته إلى قرية بأصبهان، كما تقدم أولا، وهو القاضي أبو عبد الله الرازي الضبي، نسبه الدارقطني.
 وآبة: د بإفريقية نقله الصاغاني، وما رأيته في المعجم، وإنما قال فيه، وآبة أيضا: قرية من قرى البهنسا من صعيد مصر: أخبرني بذلك القاضي المفضل قاضي الجيوش بمصر قلت وكذا رأيتها في كتاب القوانين لابن الجيعان وذكر أنها مشتملة على 1434 فدانا وعبرتها 9600 دينار وتذكر مع بسقنون، وهما الآن وقف على الحرمين الشريفين، ثم ظهر أنه تصحف ذلك على الصاغاني وتبعه المصنف، فإنما هي أبه بضم فشد موحدة، وقد تقدم ذكرها في أ ب ب.
 ومآب: د وفي لسان العرب: موضع بالبلقاء من أرض الشأم، قال عبد الله بن رواحة:
  فلا وأبي مآب لنأتـينـهـا                      وإن كانت بها عرب وروم وفي المراصد: هي مدينة في طرف الشأم من أرض البلقاء.
 والمؤوب هو المدور والمقور، بالقاف، كذا في النسخ، وفي بعضها بالغين المعجمة، الململم، وأوب الأديم: قوره، عن ثعلب ومنه المثل: أنا حجيرها بتقديم الحاء المهملة على الجيم تصغير حجر، وهو الغار المؤوب، المقور، وعذيقها المرجب، عن ابن الأعرابي.

  وآب شهر عجمي معرب من الشهور الرومية، وقد جاء ذكره في أشعار العرب كثيرا.
 والمآب في قوله تعالى  طوبى لهم وحسن مآب  أي حسن المرجع وحسن المنقلب والمستقر.
 وقولهم بينهما ثلاث مآوب أي ثلاث رحلات بالنهار نقله الصاغاني.
 والأوبات هي من الدابة القوائم واحدتها: أوبة.
 ومآبة البئر: مثل مباءتها حيث يجتمع إليه الماء فيها.
 وقيل: لا يكون الإياب إلا الرجوع إلى أهله ليلا.
 وفي التهذيب يقال للرجل يرجع بالليل إلى أهله: قد تأوبهم، وائتابهم فهو مؤتاب ومتأوب.
 ومخيس كمحدث ابن ظبيان الأوابي، تابعي روى عن عبد الله بن عمرو بن العاص وغيره نسبة إلى بني أواب: قبيلة من تجيب، ذكره ابن يونس.
 واستدرك شيخنا على المصنف: أيوب، قيل هو فيعول من الأوب كقيوم، وقيل: هو فعول كسفود، قال البيضاوي: كان أيوب روميا من أولاد عيص بن إسحاق عليه الصلاة والسلام، وأول من سمي بهذا الاسم من العرب جد عدي بن زيد بن حمان ابن زيد بن أيوب، من بني امرىء القيس بن زيد مناة بن تميم، قاله أبو الفرج الأصبهاني في الأغاني.
 قلت: وأيوب الذي ذكره: بطن بالكوفة، وهو ابن مجروف بن عامر ابن العصبة بن امرىء القيس بن زيد مناة، فولد أيوب إبراهيم وسلم وثعلبة وزيد، منهم عدي بن زيد بن حمان ابن زيد بن أيوب بن مجروف الشاعر ومنهم مقاتل بن حسان بن ثعلبة بن أوس بن إبراهيم بن أيوب الذي نسب إليه قصر مقاتل، وقال ابن الكلبي، لا أعرف في الجاهلية من العرب أيوب وإبراهيم غير هذين، وإنما سميا بهذين الاسمين للنصرانية، كذا قال البلاذري.

##### Türkçe

**الأوب** ve **الإياب** (kelimesi) **كتاب** (vezninde) gibidir; (yâ) şeddelenir; ve onunla tenzîlde (Kur’ân’da) şöyle okunmuştur: **إن إلينا إيابهم** şedde ile; bunu **الزجاج** söyledi; ve o **فيعال** (veznindedir), **أيب**’den **فيعل** (vezninde), **آب يؤوب**’dan; aslîsi **إيوابا** idi; sonra **الياء** **الواو**’ya idğam edildi ve **الواو** **الياء**’ya döndü; çünkü sükûn ile önce gelmişti. **الفراء** dedi ki: o, **الياء**’nın tahfîfi iledir; ondaki teşdîd hatadır. **الأزهري** dedi ki: **إيابهم**’i teşdîd ile okuyanı bilmiyorum; kurrâ **إيابهم**’i tahfîf ile (okurlar). Ben dedim: teşdîdi **الزجاج** **أبي جعفر**’dan nakletti. **الفراء** dedi ki: ondaki teşdîd **خطل**’dır; bunu **الصاغاني** nakletti.

  **الأوبة** ve **الأيبة**, muâkabe üzere; **الإيبة** kesre ile, **اللحياني**’den. **التأويب** ve **التأييب** ve **التأوب** ve **الائتياب** (hepsi) ifti‘âl babından, geleceği üzere: dönmek. **آب إلى الشيء**: döndü. **أوب** ve **تأوب** ve **أيب** hepsi: döndü. **آب الغائب يؤوب مآبا**: döndü. Ve denir: “Sana, gâibin **أوبة**’si mübarek olsun”; yani onun **إياب**’ı. Hadiste: **آيبون تائبون**; o, **آيب** için cem‘-i sâlimdir. Ve tenzîlde: **وإن له عندنا لزلفى وحسن مآب**; yani âhirette varacağı güzel dönüş yeri. **شمر** dedi ki: Her şey yerine döndüğünde, muhakkak **آب يؤوب**; o hâlde o **آيب**’dir. Ve Allah Teâlâ dedi ki: **يا جبال أوبي معه**; yani onunla birlikte tesbîhi geri çevirin (tekrarlayın). Ve şöyle okunmuştur: **أوبي**; yani tesbîhte her ne zaman o dönerse, onunla birlikte dönün.
 **الأوب**: bulut; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve: rüzgâr; bunu da **الصاغاني** nakletti. Ve: sürat. **الأساس**’ta: yürüyüşünde hızlı olana denir: “**الأوب الأوب**”.
 **الأوب**: ayakların geri dönüşü; denir: “Bu devenin iki ön kolunun **أوب**’u ne güzeldir”; yani yürüyüşte ayaklarının geri dönüşü. Ve: “İki elinin **أوب**’u ne güzeldir.” Ondandır: **ناقة أووب**, **فعول** üzere. **الأوب**: ellerin ve ayakların geri çevrilmesi. **كعب بن زهير** dedi ki:
  Sanki iki ön kolunun **أوب**’u, terlemişken,
  Ve **القور العساقيل** ile bürünmüşken;
  (Sanki) yitirmiş, ak saçlı, feryat eden birinin iki elinin **أوب**’u;
  İnledi; ve ona ağır, yüklü (bir şey) karşılık verdi. **الأوب**: kasıt, âdet ve doğruluk. “O, onun **أوب**’u olmaya devam etti”; yani onun âdeti ve gündelik işi. **الأوب**: arı topluluğu; o bir cem‘ ismidir; sanki tekili **آيب**’dir. **الهذلي** dedi ki:
  Yüksek, sivri bir tepe; azlığından ona yaklaşmaz
  Ancak bulut, ancak **الأوب** ve yollar. **أبو حنيفة** dedi ki: Onun, **المباءة**’ye **إياب**’ından dolayı **أوبا** diye adlandırıldı. Dedi ki: O, otlaklarında gidip gelmeye devam eder; nihayet gece meylettiğinde, hepsi döner; onlardan hiçbir şey geri kalmaz.
 **الأوب**: yol, yön ve taraf. “Onlar her **أوب**’dan geldiler”; yani her yoldan, yüzden ve taraftan. Ve denildi ki: yani her **مآب** ve yerleşim yerinden. **أنس** hadîsinde: **فآب إليه ناس**; yani her taraftan ona geldiler. **الأوب**: yöntem. “Ben falanın **صوب**’u ve **أوب**’u üzerindeydim”; yani onun yöntemi üzere; **الأساس**’ta böyledir. “Hangi **أوب**’da (olduğumu) bilmiyorum”; yani hangi yol, yön, taraf veya yöntem. **ذو الرمة**, avcıyı, vahşi hayvanı vurmasını tasvir ederek dedi ki:
  Şahsını dürdü; nihayet, (av) akıtıldığında,
  Her **أوب**’dan onu korkutan bir **هيلة** üzerine. “**على هيلة**”: her **أوب**’dan bir korku; yani her yüzden. Ve “Bir **أوب** yahut iki **أوب** attı”; yani bir yüz yahut iki yüz. Ve “Bir **أوب** yahut iki **أوب** attık”; yani bir atış yahut iki atış. Ve **ندب**’de gelecektir.
 **الأوب**: geceleyin suya varmak. “**أبت الماء** ve **تأوبته**”: geceleyin ona vardığında. **الآيبة**: develerin her gece suya varmasıdır. **ابن الأعرابي** inşâd etti:
  Suyu ancak **آيبـه** olarak varın;
  Sizin üzerinize, ey topluluk, **قراضبه**’den korkarım;
  Yüzleri kara; **الآهبـه**’yi yerler. Ve denildi ki: **الأوب**, **آيب**’in cem‘idir; “**رجل آيب** (olan) bir adam, **قوم أوب**’dandır” denir. Ve denilir ki: o, cem‘ için bir isimdir; **الأواب** ve **الأياب** gibi; ikisinde de zamme ve teşdîd iledir.

  **رجل أواب**: günahından Allah Teâlâ’ya çokça dönen. **الأواب**: tövbe eden. **لسان العرب**’da: **أبو بكر** dedi ki: “**رجل أواب**” sözlerinde yedi görüş vardır; onlardan ikisi geçti. Üçüncüsü: tesbih eden; bunu **سعيد ابن جبير** söyledi. Dördüncüsü: itaat eden; bunu **قتادة** söyledi. Beşincisi: yalnızlıkta günahını anıp ondan dolayı Allah’tan bağışlanma dileyen. Altıncısı: koruyan/hıfzeden; bu ikisini **عبيد بن عمير** söyledi. Yedincisi: günah işleyip sonra tövbe eden, sonra günah işleyip sonra tövbe eden. Ben dedim: “tesbih eden” ile, gündüz yükselip sıcak şiddetlendiğinde kuşluk namazını kasteder; ondandır: “**صلاة الأوابين**”, **الفصال** kızgın kumdan ayakları yandığında.
 **آبه الله**: onu uzaklaştırdı; ona karşı bir bedduadır. Bu, sana bir plan emrettiğinde de sana karşı gelip sonra hoşlanmadığına düştüğünde, sonra sana gelip bunu haber verdiğinde olur; o vakit ona: “**آبك الله**” dersin. Ve inşâd edildi:
  Öyleyse **آبك**; keşke geceler bir açıklık içindeyken,
  Toparlanıp (gelirken); ve günlerde senden bir gaflet varken. Ve nasihat ettiğin hâlde kabul etmeyip sonra onu sakındırdığın şeye düşene denir: “**آبك**”; ve yine “**آب لك**”; “**ويلك**” gibi.
 **ائتاب**: **آب** gibidir; **فعل** ve **افتعل** (iki bab) aynı mânâda. Şair dedi ki:
  Kim sakınırsa, muhakkak Allah onunladır;
  Allah’ın rızkı, **مؤتاب** ve erken giden (içindir). **ساعدة بن العجلان** dedi ki:
  Ah, yazık! Beni kurtardı bir akıllı;
  Fakat kalbim onu anmaktan dolayı ağırdır;
  Eğer seni attığım sırada tanısaydım,
  Sana ondan keskin bir demir **لآبك**. **آبك**’in, kendi başına müteaddî olması câizdir; yani “keskin (demir) sana geldi.” Ve “**آب إليك**”i kastetmiş olması da câizdir; sonra (harf-i cerri) hazfedip ulaştırdı.
 **آبت الشمس تؤوب إيابا وأيوبا**; sonuncusu **سيبويه**’den; yani **مآب**’ında, yani batış yerinde kayboldu; sanki başlangıcına dönmüş gibi. **تبع** dedi ki:
  Güneşin batışını, **مآب**’ı yanında gördü,
  Pençeli ve koyu çamurlu bir gözede. Başkası dedi ki:
  **الجونة**’yi, **أن تؤوبا** diye acele ettirir. Hadiste: **شغلونا عن صلاة الوسطى حتى آبت الشمس، ملأ الله قلوبهم نارا**; yani battı. **الأوب**’dan: dönmek; çünkü batmakla, doğduğu yere döner. **لسان العرب**’da: Eğer bu, doğuşunda kullanılsaydı, bir vecih olurdu; fakat kullanılmadı.
 **تأوبه** ve **تأيبه**, muâkabe üzere: ona geceleyin geldi. Kıyâsî mîmî masdar: **المتأوب** ve **المتأيب**; ikisi de **صيغة المفعول** üzere.
 “Falan, **الأوبة**’si hızlıdır.” Ve bir kavim **الواو**’yu **ياء**’ya çevirir de “**الأيبة**’si hızlıdır” derler. “**أبت إلى بني فلان** ve **تأوبتهم**”: onlara geceleyin geldiğimde; **الصحاح**’ta böyledir. Ve “**تأوبت**”: gecenin başında geldiğimde; ben **متأوب** ve **متأيب**’im. “**ائتيبت الماء**”, ifti‘âl babından, “**أبته** ve **تأوبته**” gibi: geceleyin ona vardım. **الهذلي** dedi ki:
  Çorak düzlükten uzak, dört yaşında (deve)yi sürer;
  Suyu ancak **ائتيابا** olarak varır. Onu **انتيابا** rivayet eden, onu tashîf etmiştir.
 **أوب** (fiili) **فرح** gibi: öfkelendi. “**أوأبته**”, **أفعلته** misali; bunu **الصاغاني** nakletti.
 **التأويب**: gündüz yürüyüşünde, geceleyin **الإسآد**’ın benzeridir; yahut o, bütün gündüz yürümek ve geceleyin konaklamaktır. **سلامة ابن جندل** dedi ki:
  İki gün: bir gün konaklamalar ve meclisler;
  Ve bir gün, düşmanlara yürüyüş: **تأويب**. **ابن المكرم** dedi ki: **التأويب**, Araplar katında, gündüzün tamamını geceye kadar yürümektir; “Kavim **أوب** etti, **تأويبا**”; yani gündüz yürüdüler. Ve “**أسأدوا**”: gece yürüdüklerinde; yahut o, bineklerin yürüyüşte yarışmasıdır. Şeyhimiz dedi ki: divanlarda bilinmez; bilinen birincisidir. Ben dedim: O, **لسان العرب**’da, **الأساس**’ta ve **التكملة**’de, **المآوبة** gibi (mufâ‘ale), son mânâya râcidir; âdeti üzere. Dedi ki:
  Eğer ona **تؤاوبه** edersen, onu **مئوبا** bulursun. Ve **ريح مؤوبة**: bütün gündüz esen rüzgâr. **ابن بري**’nin söylediği: şairin sözünde **مؤوبة**:
  İki harmanı arasına **مؤوبة** girdi;
  Yerin iki yanı onu sarsarak sürer. Ve o, gece vakti gelen bir rüzgârdır.
 **الآيبة** (med ile): öğle uykusu vaktinin içimi; bunu **الصاغاني** nakletti.
 **آبة**: **معجم البلدان**’da okudum. **أبو سعد** dedi ki: Hâfız **أبو بكر أحمد بن موسى بن مردويه** dedi: O, **أصبهان** köylerindendir. Dedi ki: Başkası dedi: O, **د**’dir. Ve denilir: **ساوة**’dan bir köydür; ondan **جرير بن عبد الحميد الآبي**; **الري**’de oturdu. Dedi ki: Ben dedim: **آبة** ise, **ساوة**’nin karşısında bir kasabacıktır; avam arasında **آوة** diye bilinir; onda şüphe yoktur. Halkı Şîa’dır; **ساوة** halkı Sünnî’dir; mezhep üzere aralarındaki savaşlar hâlâ sürmektedir. **أبو طاهر السلفي** dedi ki: Bana, **أذربيجان** şehirlerinden **أهر**’de, kadı **أبو نصر بن العلاء الميمندي** kendi adına inşâd etti:
  Bir kadın dedi: **آبه** ehline mi buğzediyorsun?
  Hâlbuki onlar nazmın ve yazının alâmetleridir.
  Dedim: Benden uzak dur; çünkü benim gibisi,
  Sahâbeye düşmanlık edene düşmanlık eder. Ve zannımca ona nisbet edilir: vezir **أبو سعد منصور بن الحسين الآبي**; **الصاحب بن عباد**’a arkadaşlık etti; sonra **مجد الدولة رستم بن فخر الدولة بن ركن الدولة بن بويه**’ye vezir oldu. Edebiyatçı, şair, musannif idi; **نثر الدرر** ve **تاريخ الري** kitabının müellifidir. Kardeşi **أبو منصور محمد**, kâtiplerin büyüklerindendi; **طبرستان** melikine vezir oldu. Bitti. Ve bazı tarihlerde gördüm ki, daha önce zikredilen **جرير بن عبد الحميد**’in nisbesi, evvelce geçtiği üzere, **أصبهان**’da bir köyedirdir; ve o, kadı **أبو عبد الله الرازي الضبي**’dir; onu **الدارقطني** nisbet etti.
 **آبة**: **د** (yer adı), **إفريقية**’de; bunu **الصاغاني** nakletti. Ben onu **المعجم**’da görmedim; ancak onda şöyle dedi: “**آبة** ayrıca: Mısır Saîd’inde **البهنسا** köylerinden bir köy.” Bunu bana, Mısır’da ordular kadısı olan kadı **المفضل** haber verdi. Ben dedim: Onu, **ابن الجيعان**’ın **كتاب القوانين**’inde de böyle gördüm; ve onun 1434 feddânı kapsadığını, gelirinin 9600 dinar olduğunu zikretti; ve **بسقنون** ile birlikte anılır; ikisi şimdi **الحرمين الشريفين** üzerine vakıftır. Sonra ortaya çıktı ki bu, **الصاغاني** üzerinde tashîf edilmiş ve musannif ona tâbi olmuştur; aslında o, **أبه**’dir; zamme ile, sonra şeddeli **موحدة**; ve onun zikri **أ ب ب**’de geçti.
 **مآب**: **د** (yer adı). Ve **لسان العرب**’da: Şâm toprağından **البلقاء**’da bir yerdir. **عبد الله بن رواحة** dedi ki:
  Hayır; **مآب**’ın babası hakkı için, elbette ona geleceğiz,
  Her ne kadar orada Arap ve Rum bulunsa da. **المراصد**’da: O, Şâm’ın ucunda, **البلقاء** toprağında bir şehirdir.
 **المؤوب**: yuvarlatılmış ve oyulmuş olan; **القاف** ile; nüshalarda böyledir; bazısında **الغين المعجمة** ile: birbirine sarılmış. “**أوب الأديم**”: onu oydu; **ثعلب**’den. Ondandır mesel: “Ben onun **حجيرها**’sıyım”; **الحاء المهملة**’yi **الجيم**’in önüne alarak; **حجر**’ın tasğîri; ve o, oyulmuş mağaradır, **المقور**. Ve “Onun **عذيقها المرجب**’iyim”; **ابن الأعرابي**’den.

  **آب**: Acemî, mu‘arreb; Rûmî aylarındandır; Arapların şiirlerinde onun zikri çokça gelmiştir.
 Allah Teâlâ’nın sözü olan **طوبى لهم وحسن مآب**’daki **المآب**: yani güzel dönüş ve güzel dönülen yer ve yerleşim.
 “Aralarında üç **مآوب** vardır” sözleri: yani gündüzleyin üç yolculuk; bunu **الصاغاني** nakletti.
 **الأوبات**: binek hayvanının ayaklarıdır; tekili: **أوبة**.
 **مآبة البئر**: **مباءتها** gibidir; içinde suyun toplandığı yer.
 Ve denildi ki: **الإياب** ancak geceleyin ehline dönüş olur.
 **التهذيب**’de: Geceleyin ehline dönen adama denir: “Muhakkak onları **تأوبهم** etti”; ve onları **ائتابهم** etti; o hâlde o **مؤتاب** ve **متأوب**’tur.
 **مخيس** (vezni **محدث** gibi): **ابن ظبيان الأوابي**; tâbiî; **عبد الله بن عمرو بن العاص** ve başkasından rivayet etti; **بني أواب**’a nisbet; **تجيب**’den bir kabile; onu **ابن يونس** zikretti.
 Şeyhimiz, musannif üzerine istidrâk etti: **أيوب**; denildi ki o, **الأوب**’dan **فيعول**’dür; **قيوم** gibi. Ve denildi ki: o, **فعول**’dür; **سفود** gibi. **البيضاوي** dedi ki: **أيوب** Rûmî idi; **عيص بن إسحاق**’ın evlâdındandı (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm). Ve Araplardan bu adla adlandırılan ilk kişi, **عدي بن زيد بن حمان ابن زيد بن أيوب**’un ceddi idi; **بني امرىء القيس بن زيد مناة بن تميم**’dendir; bunu **أبو الفرج الأصبهاني** **الأغاني**’de söyledi.
 Ben dedim: Onun zikrettiği **أيوب**: Kûfe’de bir batındır; o, **مجروف بن عامر ابن العصبة بن امرىء القيس بن زيد مناة**’nin oğludur. **أيوب**; **إبراهيم** ve **سلم** ve **ثعلبة** ve **زيد** doğurdu. Onlardandır: şair **عدي بن زيد بن حمان ابن زيد بن أيوب بن مجروف**. Ve onlardandır: **مقاتل بن حسان بن ثعلبة بن أوس بن إبراهيم بن أيوب**; ona nisbetle **قصر مقاتل** nisbet edildi. **ابن الكلبي** dedi ki: Câhiliyede Araplardan **أيوب** ve **إبراهيم** (adlı) bu ikisinden başkasını bilmiyorum; ancak bu iki adla, Hristiyanlıktan dolayı adlandırıldılar; **البلاذري** böyle dedi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اوب

آبَ
1 آبَ آب , aor. يَؤُوبُ, (T, S, &c.,) inf. n. أَوْبٌ (S, M, Msb, K) and اـِيَابٌ and أَوْبَةٌ (T, S, M, K) and أَيْبَةٌ, (M, K,) ى taking the place of و, (M,) and اـِيبَةٌ (Lh, M, K) and مَآبٌ [like مَآلٌ], (Msb, TA,) He (an absent person, T) returned (T, S, M, A, Mgh, Msb, K) to his place, (Sh,) or to a thing, (M,) or from his journey; (Msb;) as also ↓ أوّب, (M,) inf. n. تَأْوِيبٌ and تَأْيِيبٌ; (K;) and ↓ تأوّب; (M, K;) and ↓ ائتاب [written with the disjunctive alif اِيتَابَ]; (S;) and ↓ أَيَّبَ, [a quasi-quadriliteralradical verb, originally أَيْوَبَ,] of the measure فَيْعَلَ, (M,) inf. n. اـيَّابٌ, (M, K,) originally اـيوَابٌ, of the measure فِيعَالٌ, (M, TA,) or, accord. to Fr, اـِيَّابٌ is incorrect, and the right word is اـِيَابٌ: (TA:) [and if so, أَيَّبَ is perhaps changed from أَوَّبَ, like as أَيْبَةٌ is from أَوْبَةٌ; and تَأْيِيبٌ is perhaps its inf. n., changed from تَأْوِيبٌ:] or, as some say, اـِيَابٌ signifies only the returning to one's family at night: (M, TA:) and أَهْلَهُ ↓ تأوّب and اهله ↓ ائتاب [as well as آبَ اـِلَى أَهْلِهِ] signify he returned to his family at, or in, the night: (T, TA:) or آبَ اـِلَيْهِمْ, (S,) [or آبَهُمْ, accord. to a copy of the A, where we find أُبْتُ بَنِي فُلَانٍ,] aor. as above; (TA;) and ↓ تَأَوَّبَهُمْ (S, A, K) and ↓, تَأَيَّبَهُمْ, (K,) ى taking the place of و, (TA,) inf. n. مُتَأَوَّبٌ and مُتَأَيَّبٌ, (M, * [in which the two forms of the verb are also given, but with the sing. pronoun of the third pers. instead of the pl.,] and K,) each in the form of a pass. part. n.; (TA;) he came to them at night: (S, M, * A, K:) and آبَ المَآءَ, (M,) inf. n. أَوْبٌ, (K,) signifies he came to the water, to drink, at night; as also ↓ ائتابهُ; (M, K;) and ↓ تأوّبهُ: (M:) or, accord. to AZ, تَأَوَّبتُ signifies I came in the beginning of the night. (S.) You say also, آبَتِ الشَّمْسُ, (T, S, &c.,) aor. تَؤُوبُ, (M,) inf. n. مَآبٌ, (T,) or اـِيَابٌ [in the CK اَياب] and أُيُوبٌ, (M, K,) The sun returned from its place of rising, and set: (Msb:) or the sun set; (T, S, M, A, K;) as though it returned to the place whence it commenced its course; (M;) [or] it is a dial. var. of غَابَت. (S.) And آبَ اـِلَيْهِ People came to him from every direction, or quarter. (TA, from a trad.) The poet Sلideh Ibn-El-'Ajlلn uses the expression, لَآبَكَ مُرْهَفٌ, meaning A thin sword would have come to thee; in which the verb may be trans. by itself, or the prep. اـِلَى may be understood. (M, TA.) ― -b2- He returned from disobedience to obedience; he repented. (TA.) And آبَ اـِلَى اللّٰهِ He returned unto God from his sin, or offence, and repented. (Msb.) ― -b3- آبَ بِهِ اـِلَيْهِ He made him to return to him, or it; as also اـلَيْهِ ↓ اوّبهُ. (M.) And آبَ يَدَهُ اـِلَى سَيْفِهِ, (as in a copy of the T,) or بِيَدِهِ, (as in a copy of the A, [which is probably here the more correct],) He put back his hand to his sword to draw it: (Lth, T, A:) and الى قَوْسِهِ [to his bow] to draw it: and الى سَهْمِهِ [to his arrow] to shoot it. (A.) ― -b4- See also 2.

أوّب
2 أوّب ذ : see 1, first sentence: ― -b2- and the same again, near the end. ― -b3- He repeated, or echoed, the praises of God: thus in the saying [in the Kur xxxiv. 10], يَا جِبَالُ أَوِّبِى مَعَهُ 0 mountains, repeat ye, or echo ye, the praises of God with him; [i. e., with David;] (S, * M, TA;) but some read معه ↓ اُوبِى, meaning return ye with him in praising as often as he returneth therein: (M, TA:) or, accord. to the former reading, the meaning is, 0 mountains, labour ye with him in praising God all the day, until the night: (T:) for ― -b4- أوّب, (T, A,) inf. n. تَأْوِيبٌ, (T, A, K) also signifies It (a company of men) journeyed by day: (Aboo-Mلlik, T:) or all the day, (T, A, K,) to the night, (T,) without alighting to rest: (TA:) تأويب being the same kind of day-journeying as اـِسْآدٌ is of night-journeying: (T, M:) or he journeyed all the day, and alighted at night: (T, S:) or he journeyed by night: (Msb:) or تأويب (M, L, K) and ↓ مُؤَاوَبَةٌ (Lth, T, L, K) signify the vying, one with another, of travellingcamels, in pace, or going. (Lth, T, M, L, K.) A poet says,
↓ تَجِدْهُ مِئْوَبَا ↓ وَاـِنْ تُؤَاوِبْهُ
[And if thou, or they, (meaning camels,) vie with him in pace, or going, thou wilt, or they will, find him to be one that overcomes therein]: so as related by Lth: but as related by others, تُؤَوِّبْهُ. (T.)

آوب
3 آوب ٥ , inf. n. مُؤَاوَبَةٌ: see 2, in two places.

٥
5 تأوّب ذ and تأيّب : see 1, in five places.

ائتاب
8 ائتاب ذ : see 1, in three places.

أَيَّبَ
Q. Q. 1 أَيَّبَ ذ , originally أَيْوَبَ: see 1, first sentence.

آبُ
آبُ آب The name of a [Syrian] month [corresponding to August, O. S.]: an arabicized word. (IAar, M, K.)

أَوْبٌ
أَوْبٌ ذ an inf. n. of 1. (S, M, Msb, K.) ― -b2- Also The returning of the fore and hind legs of a beast in going along: (T, M, A, * K:) or quickness in the changing, or shifting, of the fore and hind legs in going along: (S:) and simply quickness, or swiftness. (M, K.) One says, مَا أَعْجَبَ أَوْبَ يَدَيْهَا How wonderful is the returning [or quick shifting] of her fore legs! (A.) And to one going at a quick pace, one says, الأَوْبَ الأَوْبَ [meaning Keep to the quick changing, or shifting, of the legs; a verb being understood: or Trot on! Trot on!]. (A.) ― -b3- A right, or direct, way, course, or tendency; syn. قَصْدٌ and اِسْتِقَامَةٌ. (M [in which these two syns. are mentioned together] and K [in which another explanation intervenes between them, namely عادة, as though they were meant to be understood in different senses, which I do not think to be the case].) ― -b4- A direction: as in the saying, رَمَى أَوبًا أَوْ أَوْبَيْنِ [He shot, or cast, in one direction, or in two directions]. (M, A.) ― -b5- A course, way, mode, or manner, of acting, or conduct, or the like: (A:) custom. (Lh, M, A, K.) You say, كُنْتُ عَلَى صَوْبِ فُلَانٍ وَأَوْبِهِ I was [proceeding] in the course, way, mode, or manner, of acting, &c., of such a one. (A.) And مَا زَالَ هٰذَا أَوْبَهُ This ceased not to be his course, way, mode, or manner, &c.: (A:) or his custom. (Lh, M, A.) ― -b6- A way, or road: (M, Msb, K:) a quarter: ('Eyn, M, A, K:) a tract, or side: ('Eyn, S:) a place: (S:) a place to which one returns [like مَآبٌ]. (A, Msb.) You say, جَاؤُوا مِنْ كُلِّ أَوْبٍ They came from every way, or road, (M, Msb,) or quarter, ('Eyn, M, A,) or tract, or side, ('Eyn, S,) and place, (S,) or place to which one returns. (A, Msb.) And أَوْبَا الوَادِى signifies The two sides of the valley. (A.) -A2- Bees: (M, K:) a quasi-pl. n.: as though the sing. were آئِبٌ: AHn says that they are so called because of their returning to the مَبَآءَة, i. e. the place where they hive for the night. (M, TA.) See آئِبٌ. ― -b2- The clouds. (K.) ― -b3- The wind. (K.)

أَوْبَةٌ
أَوْبَةٌ ذ and ↓ أَيْبَةٌ Return; (T, A, K;) as also ↓ اـِيَابَةٌ, a subst. from آبَ. (Msb.) You say, لِيَهْنِئْكَ أَوْبَةُ الغَائِبِ [May the return of the absent give thee joy]. (TA.) And فُلانٌ سَرِيعُ الأَوْبَةِ and ↓ الأَيْبَةِ Such a one is quick in return. (A 'Obeyd, T, S. *) ― -b2- Return from disobedience to obedience; repentance. (TA in art. ايب.) ― -b3- كَلَامٌ لَا أَوْبَةَ لَهُ Speech, or language, without profit. (A.) -A2- أَوْبَةٌ is also the sing. of أَوْبَاتٌ, which signifies The legs of a beast. (K, TA.)

أَيْبَةٌ
أَيْبَةٌ ذ : see أَوْبَةٌ, in two places. -A2- Also, (as in some copies of the K,) or ↓ اـِيبَةٌ, (accord. to the CK,) or ↓ آئِبَةٌ, (accord. to the TK,) A noon-day draught or drink. (K.)

اـِيبَةٌ
اـِيبَةٌ ايبه ايبة آيب آيبه آيبة : see what next precedes.

أَوُوبٌ
أَوُوبٌ ذ A she-camel quick in the changing, or shifting, of her fore and kind legs in going along. (S.)

اـِيَابَةٌ
اـِيَابَةٌ اـياب اـيابه ايابه ايابة : see أَوْبَةٌ.

أَوَّابٌ
أَوَّابٌ ذ Frequent in returning. (T.) ― -b2- Frequent in returning unto God, from one's sins; (M, TA;) wont to repent, or frequent in repenting: (Zj, T, A, Mgh, Msb:) or turning from disobedience to obedience: or (S, L:) or a praiser of God; (Sa'eed Ibn-Jubeyr, TA;) by which is here meant, in the prayer of the period of the forenoon called الضُّحَى, when the sun is high, and the heat violent; hence termed صَلَاةُ الأَوَّابِينَ; which is performed when the young camels feel the heat of the sun from the parched ground: (TA:) or obedient: (Katلdeh, TA:) or one who reflects upon his sins in solitude, and prays God to forgive them: (TA:) or one who keeps, or is mindful of, the ordinances prescribed by God, (حَفِيظٌ, [which is thus explained by Bd and Jel as occurring in the Kur l. 31,]) and does not rise from his sitting-place until he begs forgiveness of God: ('Obeyd Ibn-'Omeyr, T, TA: * [but this is evidently meant as an explanation of أَوَّابٌ together with حَفِيظٌ: see the Kur ubi suprà:]) or one who sins, and then returns to obedience, and then sins, and then returns to obedience. (TA.)

آئِبٌ
آئِبٌ ذ act. part. n. of آبَ; Returning: [&c.:] (M, Msb:) pl. أُوَّابٌ and أُيَّابٌ and ↓ أَوْبٌ [q. v.]: (M, K:) or, accord. to some, the last is a quasipl. n. (M, TA.)

آئِبَةٌ
آئِبَةٌ ذ The coming of camels to water, to drink, every night: whence the saying,
لَا تَرِدَنَّ المَآءَ اـِلَّا آئِبَهْ
[Do not thou come to the water, to drink, unless coming to it every night]. (IAar, M.) ― -b2- See also أَيْبَةٌ.

مَآبٌ
مَآبٌ مآب A place to which one returns: (T, S, K:) a settled, or fixed, abode, or dwelling-place: (TA:) the place to which one is translated, or removed, by death: (K, TA:) the goal to which the course of life ultimately leads one; or place to which one returns in the ultimate state, or world to come. (T, TA.) ― -b2- The place where the sun sets. (TA.) ― -b3- [A day-journey: pl. مَآوِبُ; as in the saying,] بَيْنَهُمَ ثَلَاثُ مَآوِبَ Between them two are three day-journeys. (K.)

مِئْوَبٌ
مِئْوَبٌ ذ [A camel that overcomes in vying with another, or others, in pace, or going]: see an ex. voce أَوَّبَ. (T.)

مَآبَةُ البِئْرِ
مَآبَةُ البِئْرِ ذ [The place where the water flows again into the well to supply the deficiency occasioned by drawing;] the مَبَآءَة of the well; i. e. the place where the water collects in the well. (TA.)

رِيحٌ مُؤَوِبَةٌ
رِيحٌ مُؤَوِبَةٌ ذ , (IB, CK,) or مُؤَوَّبَةٌ, (as in a copy of the M, and in some copies of the K,) A wind blowing throughout the whole day: (M, K:) or a wind that comes at night. (IB.)

مُؤْتَابٌ
مُؤْتَابٌ ذ : see مُتَأَوِّبٌ, in two places.

مُتَأَوَّبٌ
مُتَأَوَّبٌ ذ an inf. n. of 5, q. v.; as also ↓ مُتَأَيَّبٌ. (M, * K.)

مُتَأَوِّبٌ
مُتَأَوِّبٌ ذ Returning to one's family at, or in, the night; as also ↓ مُؤْتَابٌ: (TA:) or, as also ↓ مُتَأَيِبٌ, coming at night: or coming in the beginning of the night: (S:) [and so ↓ مُؤْتَابٌ, as in the following ex.:]
وَمَنْ يَتَّقْ فَاـِنَّ اللّٰهَ مَعْهُ وَرِزْقُ اللّٰهِ مُؤْتَابٌ وَغَادِ
[And whoso feareth God, verily God is with him; and the supply of God cometh to him at night, or in the beginning of the night, and cometh early in the morning: يَتَّقْ being here put for يَتَّقِ, by a necessary poetical licence: see art. وقى]. (S.)

مُتَأَيَّبٌ
مُتَأَيَّبٌ ذ : see مُتَأَوَّبٌ.

مُتَأَيِبٌ
مُتَأَيِبٌ ذ : see مُتَأَوِّبٌ.

##### Türkçe

**آبَ**
1 **آبَ** **آب** , muzâri‘ **يَؤُوبُ**, (T, S, vb.,) mastar **أَوْبٌ** (S, M, Msb, K) ve **اـِيَابٌ** ve **أَوْبَةٌ** (T, S, M, K) ve **أَيْبَةٌ**, (M, K,) **ى**’nin **و**’nun yerini almasıyla, (M,) ve **اـِيبَةٌ** (Lh, M, K) ve **مَآبٌ** [**مَآلٌ** gibi], (Msb, TA,) O (gaip kimse, T) döndü (T, S, M, A, Mgh, Msb, K) kendi yerine, (Sh,) yahut bir şeye, (M,) yahut yolculuğundan; (Msb;) bunun gibi ↓ **أوّب**, (M,) mastarı **تَأْوِيبٌ** ve **تَأْيِيبٌ**; (K;) ve ↓ **تأوّب**; (M, K;) ve ↓ **ائتاب** [ayrık elif ile **اِيتَابَ** yazılmış]; (S;) ve ↓ **أَيَّبَ**, [yarı-dörtlü kök fiil; aslı **أَيْوَبَ**], vezni **فَيْعَلَ**, (M,) mastarı **اـيَّابٌ**, (M, K,) aslı **اـيوَابٌ**, vezni **فِيعَالٌ**, (M, TA,) yahut, Fr’ye göre, **اـِيَّابٌ** yanlıştır ve doğru kelime **اـِيَابٌ**’dır: (TA:) [ve eğer böyle ise, **أَيَّبَ** belki **أَوَّبَ**’dan değiştirilmiştir; tıpkı **أَيْبَةٌ**’nin **أَوْبَةٌ**’den olması gibi; ve **تَأْيِيبٌ** belki onun mastarıdır, **تَأْوِيبٌ**’den değiştirilmiş:] yahut, bazılarına göre, **اـِيَابٌ** yalnız geceleyin kişinin ailesine dönmeyi ifade eder: (M, TA:) ve **أَهْلَهُ** ↓ **تأوّب** ve **اهله** ↓ **ائتاب** [**آبَ اـِلَى أَهْلِهِ** gibi] geceleyin ailesine döndü demektir: (T, TA:) yahut **آبَ اـِلَيْهِمْ**, (S,) [yahut **آبَهُمْ**, A’nın bir nüshasına göre; orada **أُبْتُ بَنِي فُلَانٍ** buluruz,] muzâri‘ yukarıdaki gibi; (TA;) ve ↓ **تَأَوَّبَهُمْ** (S, A, K) ve ↓, **تَأَيَّبَهُمْ**, (K,) **ى**’nin **و**’nun yerini almasıyla, (TA,) mastarı **مُتَأَوَّبٌ** ve **مُتَأَيَّبٌ**, (M, * [orada fiilin iki şekli de verilmiştir; fakat çoğul yerine üçüncü şahıs tekil zamiriyle,] ve K,) her biri ism-i mef‘ûl sûretinde; (TA;) onlara geceleyin geldi: (S, M, * A, K:) ve **آبَ المَآءَ**, (M,) mastarı **أَوْبٌ**, (K,) geceleyin suya içmek için geldi demektir; bunun gibi ↓ **ائتابهُ**; (M, K;) ve ↓ **تأوّبهُ**: (M:) yahut, AZ’ye göre, **تَأَوَّبتُ** gecenin başında geldim demektir. (S.) Yine dersin ki, **آبَتِ الشَّمْسُ**, (T, S, vb.,) muzâri‘ **تَؤُوبُ**, (M,) mastarı **مَآبٌ**, (T,) yahut **اـِيَابٌ** [CK’de **اَياب**] ve **أُيُوبٌ**, (M, K,) Güneş doğduğu yerden döndü ve battı: (Msb:) yahut güneş battı; (T, S, M, A, K;) sanki seyrine başladığı yere dönmüş gibi; (M;) [yahut] **غَابَت**’in lehçe varyantıdır. (S.) Ve **آبَ اـِلَيْهِ** İnsanlar her yönden, yahut her taraftan ona geldiler. (TA, bir rivayetten.) Şair Sلideh Ibn-El-‘Ajlلn şu ifadeyi kullanır: **لَآبَكَ مُرْهَفٌ**, manası: İnce bir kılıç sana gelmiş olurdu; bunda fiil kendi başına müteaddî olabilir, yahut **اـِلَى** edatı takdir edilir. (M, TA.) ― -b2- O, isyandan itaate döndü; tevbe etti. (TA.) Ve **آبَ اـِلَى اللّٰهِ** Günahından yahut suçundan Allah’a döndü ve tevbe etti. (Msb.) ― -b3- **آبَ بِهِ اـِلَيْهِ** Onu ona, yahut ona (şeye) döndürdü; bunun gibi **اـلَيْهِ** ↓ **اوّبهُ**. (M.) Ve **آبَ يَدَهُ اـِلَى سَيْفِهِ**, (T’nin bir nüshasında olduğu gibi,) yahut **بِيَدِهِ**, (A’nın bir nüshasında olduğu gibi, [muhtemelen burada daha doğru olan],) Kılıcını çekmek için elini kılıcına geri koydu: (Lth, T, A:) ve **الى قَوْسِهِ** [yayına] onu çekmek için: ve **الى سَهْمِهِ** [okuna] onu atmak için. (A.) ― -b4- 2’ye de bak.

**أوّب**
2 **أوّب** ذ : 1’e bak, ilk cümle: ― -b2- ve yine aynısı, sonlara yakın. ― -b3- Allah’ın övgülerini tekrarladı, yahut yankıladı: şu sözde olduğu gibi [Kur’ân xxxiv. 10’da], **يَا جِبَالُ أَوِّبِى مَعَهُ** Ey dağlar, onunla birlikte Allah’ın övgülerini tekrarlayın, yahut yankılayın; [yani Davud ile;] (S, * M, TA;) fakat bazıları **معه** ↓ **اُوبِى** okur, manası: o bu övgüde her döndüğünde siz de onunla birlikte dönün: (M, TA:) yahut, önceki kıraate göre, mana: Ey dağlar, bütün gün Allah’ı övmede onunla birlikte çalışın, geceye kadar: (T:) çünkü ― -b4- **أوّب**, (T, A,) mastarı **تَأْوِيبٌ**, (T, A, K) ayrıca Şunu da ifade eder: O (bir erkekler topluluğu) gündüz yolculuk etti: (Aboo-Mلlik, T:) yahut bütün gün, (T, A, K,) geceye kadar, (T,) dinlenmek için konaklamaksızın: (TA:) **تأويب**’in, gece yolculuğunun **اـِسْآدٌ**’u gibi bir tür gündüz yolculuğu olması: (T, M:) yahut bütün gün yolculuk etti ve geceleyin konakladı: (T, S:) yahut geceleyin yolculuk etti: (Msb:) yahut **تأويب** (M, L, K) ve ↓ **مُؤَاوَبَةٌ** (Lth, T, L, K) yürüyüşte yahut gidişte, yolculuk develerinin birbirleriyle yarışmasını ifade eder. (Lth, T, M, L, K.) Bir şair der ki,
↓ **تَجِدْهُ مِئْوَبَا** ↓ **وَاـِنْ تُؤَاوِبْهُ**
[Lth’nin rivayet ettiği üzere: Ve eğer sen, yahut onlar (develer kastedilerek) yürüyüşte yahut gidişte onunla yarışırsa(n), onu bunda galip gelen biri olarak bulursun]: fakat başkalarının rivayetine göre, **تُؤَوِّبْهُ**. (T.)

**آوب**
3 **آوب** ٥ , mastarı **مُؤَاوَبَةٌ**: 2’ye bak, iki yerde.

**٥**
5 **تأوّب** ذ ve **تأيّب** : 1’e bak, beş yerde.

**ائتاب**
8 **ائتاب** ذ : 1’e bak, üç yerde.

**أَيَّبَ**
Q. Q. 1 **أَيَّبَ** ذ , aslı **أَيْوَبَ**: 1’e bak, ilk cümle.

**آبُ**
**آبُ** **آب** [Suriye] aylarından bir ayın adı [Ağustos’a tekabül eder, O. S.]: Arapçalaştırılmış bir kelime. (IAar, M, K.)

**أَوْبٌ**
**أَوْبٌ** ذ 1’in bir mastarıdır. (S, M, Msb, K.) ― -b2- Ayrıca Bir hayvanın yürürken ön ve arka ayaklarının geri dönmesi: (T, M, A, * K:) yahut yürürken ön ve arka ayakların değişmesinde yahut yer değiştirmesinde çabukluk: (S:) ve sırf çabukluk, yahut sürat. (M, K.) Denir ki, **مَا أَعْجَبَ أَوْبَ يَدَيْهَا** Onun ön ayaklarının geri dönüşü [yahut hızlı yer değiştirişi] ne kadar şaşırtıcı! (A.) Ve hızlı yürüyene denir ki, **الأَوْبَ الأَوْبَ** [manası: bacakların hızlı değişmesine yahut yer değiştirmesine devam et; bir fiil takdir edilerek: yahut: Tırısla! Tırısla!]. (A.) ― -b3- Doğru, yahut dosdoğru bir yol, gidiş, yahut yöneliş; eş anlamlısı **قَصْدٌ** ve **اِسْتِقَامَةٌ**. (M [bu iki eş anlamlının birlikte zikredildiği] ve K [orada aralarına başka bir açıklama girer, yani **عادة**, sanki farklı manalarda anlaşılmaları istenmiş gibi; ki bunun böyle olduğunu sanmıyorum].) ― -b4- Bir yön: şu sözde olduğu gibi, **رَمَى أَوبًا أَوْ أَوْبَيْنِ** [Bir yönde yahut iki yönde attı]. (M, A.) ― -b5- Bir iş tutma gidişi, yolu, tarzı, yahut davranış, yahut benzeri: (A:) âdet. (Lh, M, A, K.) Dersin ki, **كُنْتُ عَلَى صَوْبِ فُلَانٍ وَأَوْبِهِ** Ben falanın iş tutma gidişi, yolu, tarzı, vb. üzere idim. (A.) Ve **مَا زَالَ هٰذَا أَوْبَهُ** Bu, onun gidişi, yolu, tarzı, vb. olmaktan geri kalmadı: (A:) yahut onun âdeti. (Lh, M, A.) ― -b6- Bir yol, yahut yol güzergâhı: (M, Msb, K:) bir taraf: ('Eyn, M, A, K:) bir saha, yahut yan: ('Eyn, S:) bir yer: (S:) kişinin döndüğü yer [**مَآبٌ** gibi]. (A, Msb.) Dersin ki, **جَاؤُوا مِنْ كُلِّ أَوْبٍ** Her yoldan, yahut yol güzergâhından, (M, Msb,) yahut her taraftan, ('Eyn, M, A,) yahut her sahadan, yahut yandan, ('Eyn, S,) ve yerden, (S,) yahut dönülen her yerden geldiler. (A, Msb.) Ve **أَوْبَا الوَادِى** Vâdinin iki yanı demektir. (A.) -A2- Arılar: (M, K:) yarı-çoğul isim: sanki tekili **آئِبٌ** imiş gibi: AHn der ki, geceleyin kovanladıkları yere, yani **مَبَآءَة**’ye dönmelerinden dolayı böyle adlandırılmışlardır. (M, TA.) **آئِبٌ**’e bak. ― -b2- Bulutlar. (K.) ― -b3- Rüzgâr. (K.)

**أَوْبَةٌ**
**أَوْبَةٌ** ذ ve ↓ **أَيْبَةٌ** Dönüş; (T, A, K;) bunun gibi ↓ **اـِيَابَةٌ**, **آبَ**’dan bir isim. (Msb.) Dersin ki, **لِيَهْنِئْكَ أَوْبَةُ الغَائِبِ** [Gaibin dönüşü sana sevinç versin]. (TA.) Ve **فُلانٌ سَرِيعُ الأَوْبَةِ** ve ↓ **الأَيْبَةِ** Falan dönüşte çabuktur. (A 'Obeyd, T, S. *) ― -b2- İsyandan itaate dönüş; tevbe. (TA, madde **ايب**’de.) ― -b3- **كَلَامٌ لَا أَوْبَةَ لَهُ** Faydasız söz, yahut dil. (A.) -A2- **أَوْبَةٌ** ayrıca **أَوْبَاتٌ**’ın tekilidir; o da bir hayvanın bacakları demektir. (K, TA.)

**أَيْبَةٌ**
**أَيْبَةٌ** ذ : iki yerde **أَوْبَةٌ**’ye bak. -A2- Ayrıca, (K’nın bazı nüshalarında olduğu gibi,) yahut ↓ **اـِيبَةٌ**, (CK’ye göre,) yahut ↓ **آئِبَةٌ**, (TK’ye göre,) Öğle vakti içimi yahut içecek. (K.)

**اـِيبَةٌ**
**اـِيبَةٌ** ايبه ايبة آيب آيبه آيبة : hemen önce gelen şeye bak.

**أَوُوبٌ**
**أَوُوبٌ** ذ Yürürken ön ve arka ayaklarını değiştirmede yahut yer değiştirmede çabuk olan dişi deve. (S.)

**اـِيَابَةٌ**
**اـِيَابَةٌ** اـياب اـيابه ايابه ايابة : **أَوْبَةٌ**’ye bak.

**أَوَّابٌ**
**أَوَّابٌ** ذ Dönüşte çok olan. (T.) ― -b2- Günahlarından Allah’a çok dönen; (M, TA;) tevbe etmeye alışkın, yahut tevbesi çok olan: (Zj, T, A, Mgh, Msb:) yahut isyandan itaate dönen: yahut (S, L:) yahut Allah’ı öven; (Sa‘eed Ibn-Jubeyr, TA;) bununla burada kastedilen, güneş yükselip sıcak şiddetlendiğinde kılınan kuşluk vakti namazında, yani **الضُّحَى**’da; bundan dolayı **صَلَاةُ الأَوَّابِينَ** diye adlandırılır; bu, yavru develer kurumuş yerden güneşin sıcağını hissettikleri vakitte kılınır: (TA:) yahut itaatkâr: (Katلdeh, TA:) yahut yalnızlıkta günahlarını düşünüp Allah’tan onları bağışlamasını isteyen: (TA:) yahut Allah’ın farz kıldığı hükümleri gözeten, ( **حَفِيظٌ**, [Kur’ân l. 31’de geçtiği üzere Bd ve Jel tarafından böyle açıklanır,]) ve oturduğu yerden kalkmaz da Allah’tan mağfiret dilemedikçe: ('Obeyd Ibn-‘Omeyr, T, TA: * [fakat bu açıkça **أَوَّابٌ** ile birlikte **حَفِيظٌ**’in açıklaması olarak kastedilmiştir: Kur’ân’da anılan yere bak:]) yahut günah işleyip sonra itaate dönen, sonra günah işleyip sonra itaate dönen. (TA.)

**آئِبٌ**
**آئِبٌ** ذ **آبَ**’ın ism-i fâilidir; Dönen: [&c.:] (M, Msb:) çoğulu **أُوَّابٌ** ve **أُيَّابٌ** ve ↓ **أَوْبٌ** [ona bak]: (M, K:) yahut bazılarına göre, sonuncusu yarı-çoğul isimdir. (M, TA.)

**آئِبَةٌ**
**آئِبَةٌ** ذ Develerin her gece suya içmek için gelişi: bundan şu söz,
**لَا تَرِدَنَّ المَآءَ اـِلَّا آئِبَهْ**
[Suya içmek için, ancak her gece ona geliş hâlinde gel]. (IAar, M.) ― -b2- **أَيْبَةٌ**’ye de bak.

**مَآبٌ**
**مَآبٌ** مآب Dönülen yer: (T, S, K:) yerleşik yahut sabit ikametgâh, yahut mesken: (TA:) ölümle nakledilip götürüldüğü yer: (K, TA:) hayat seyrinin nihayette götürdüğü hedef; yahut âkıbet hâlinde dönülen yer, yahut âhiret âlemi. (T, TA.) ― -b2- Güneşin battığı yer. (TA.) ― -b3- [Bir gündüz yolculuğu: çoğulu **مَآوِبُ**; şu sözde olduğu gibi,] **بَيْنَهُمَ ثَلَاثُ مَآوِبَ** İkisi arasında üç gündüz yolculuğu vardır. (K.)

**مِئْوَبٌ**
**مِئْوَبٌ** ذ [Yürüyüşte yahut gidişte bir başkasıyla yahut başkalarıyla yarışmada galip gelen deve]: **أَوَّبَ** maddesinde bir örneğe bak. (T.)

**مَآبَةُ البِئْرِ**
**مَآبَةُ البِئْرِ** ذ [Çekme sebebiyle meydana gelen eksikliği gidermek üzere suyun tekrar kuyuya akıp dolduğu yer;] kuyunun **مَبَآءَة**’si; yani kuyuda suyun toplandığı yer. (TA.)

**رِيحٌ مُؤَوِبَةٌ**
**رِيحٌ مُؤَوِبَةٌ** ذ , (IB, CK,) yahut **مُؤَوَّبَةٌ**, (M’nin bir nüshasında ve K’nın bazı nüshalarında olduğu gibi,) Bütün gün boyunca esen rüzgâr: (M, K:) yahut geceleyin gelen rüzgâr. (IB.)

**مُؤْتَابٌ**
**مُؤْتَابٌ** ذ : iki yerde **مُتَأَوِّبٌ**’e bak.

**مُتَأَوَّبٌ**
**مُتَأَوَّبٌ** ذ 5’in bir mastarıdır, ona bak; bunun gibi ↓ **مُتَأَيَّبٌ**. (M, * K.)

**مُتَأَوِّبٌ**
**مُتَأَوِّبٌ** ذ Geceleyin ailesine dönen; bunun gibi ↓ **مُؤْتَابٌ**: (TA:) yahut, bunun gibi ↓ **مُتَأَيِبٌ**, geceleyin gelen: yahut gecenin başında gelen: (S:) [ve böylece ↓ **مُؤْتَابٌ**, aşağıdaki örnekte olduğu gibi:]
**وَمَنْ يَتَّقْ فَاـِنَّ اللّٰهَ مَعْهُ وَرِزْقُ اللّٰهِ مُؤْتَابٌ وَغَادِ**
[Ve kim Allah’tan sakınırsa, şüphesiz Allah onunladır; ve Allah’ın rızkı ona geceleyin, yahut gecenin başında gelir, ve sabah erken gelir: burada **يَتَّقْ**, zaruri şiir ruhsatıyla **يَتَّقِ** yerine konmuştur: **وقى** maddesine bak]. (S.)

**مُتَأَيَّبٌ**
**مُتَأَيَّبٌ** ذ : **مُتَأَوَّبٌ**’e bak.

**مُتَأَيِبٌ**
**مُتَأَيِبٌ** ذ : **مُتَأَوِّبٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءوب

آبَ
آبَ ( w )  U ( n. ac. أَوْب 1 ,  أَوْبَة 1t ,  اِيَاب [ 23I ] )
a.  [ Ila ], Returned; came to.

b.  Repented.

c.  Set ( sun ).

أَوَّبَ
أَوَّبَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Journeyed.

آوَبَ
آوَبَ III ,
a.  see II (b) .

تَأَوَّبَ
تَأَوَّبَ V ,
a.  see I (a) .

أَوْب
أَوْب 1 ,
a.  Return.

b.  Way, mode, manner; direction.

أَوْبَة
أَوْبَة 1t ,
a.  Return.

b.  Company.

أَوَّاْب
أَوَّاْب 28 ,
a.  Repentant, penitent, contrite.

آب
آب
a.  August.

أَوْج
أَوْج P. ,
a.  Zenith, meridian; apogee.

##### Türkçe

آبَ
آبَ ( w )  U ( n. ac. **أَوْب** 1 ,  **أَوْبَة** 1t ,  **اِيَاب** [ 23I ] )
a.  [ Ila ], Döndü; geldi.

b.  Tövbe etti.

c.  (Güneş) battı.

أَوَّبَ
أَوَّبَ II ,
a.  I (a)’ya bak.

b.  Yolculuk etti.

آوَبَ
آوَبَ III ,
a.  II (b)’ye bak.

تَأَوَّبَ
تَأَوَّبَ V ,
a.  I (a)’ya bak.

أَوْب
**أَوْب** 1 ,
a.  Dönüş.

b.  Yol, tarz, üslup; yön.

أَوْبَة
**أَوْبَة** 1t ,
a.  Dönüş.

b.  Topluluk.

أَوَّاْب
أَوَّاْب 28 ,
a.  Tövbekâr, pişman, nedametli.

آب
آب
a.  Ağustos.

أَوْج
أَوْج P. ,
a.  Zenit, meridyen; apoj.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءوب

ءوب
آبَ - يَؤُوبُ (أَوَبَ - يَؤُوبُ) - إيَاب - أوَّاب - أوَّابِيْن - مَآب - أوَّب - يُؤَوِّب - أَيَّوْب
آبَ - يَؤُوبُ (أَوَبَ - يَؤُوبُ)+ كائن + إلى كائن أو مكان: يرجع ويعود إلى مكان استقراره وثباته: يرجع ويعود من مكان يعتبر مؤقت وغير مستقر إلى مكان مستقر وثابت ليبقى فيه.
﴿إليه أدعو وإليه مآب﴾
﴿إن إلينا إيابهم﴾
﴿ذلك اليوم الحق فمن شاء اتخذ إلى ربه مآبا﴾
آبَ - يـَؤوبُ + كائن + لـِ كائن: يرجع ويعود لملكه ولنفعه: يرجع ويعود ليستقر ويبقى في سيطرته وملكه وخضوعه
﴿والطير محشورة كل له أواب﴾: ترجع وتعود لتستقر وتركن لملكه وأمره
إيَاب: على وزن" فِعال" اسم فعل مبالغة من " آبَ - يَؤوبُ ": الرجوع إلى المستقر بعد نهاية المطاف
أوَّاب: على وزن " فَعّال": اسم فاعل مبالغة من " آبَ - يَؤوبُ ": كثير الأوب: من يميل للعود: وهي اصطلاحاً: من يميل للعود والخضوع لحكم الله وأمره للبقاء فيه: وهي بمعنى التوبة الشائع.
أوَّابيْن: جمع " أوَّاب"
مَآب: على وزن " مَفْعَل": اسم فعل مصدر ميمي من " آب ": الرجوع المتكرر: وهو كذلك اسم مكان منه:  مكان الاستقرار
أوَّب - يُؤَوِّب + كائن + نفسه أو كائناً آخر: على وزن " فـَعـَّلَ" من " آبَ - يـَؤوبُ ": جعله أو جعل نفسه " تـَؤوبُ " على وجه التكرار والشدة: يعمل أن ينقله من وضعه غير المستقر إلى وضع مستقر
أوَّب - يـُؤ َوِّب + كائن + نفسه أو كائناً آخر + لـِ كائن: يعمل على جعله، أو جعل نفسه تستقر وتثبت تحت ملك وخضوع الكائن الآخر: يطلب من الله أن ينقله من وضعه غير المستقر وغير الآمن في الدنيا إلى جواره في الآخرة حيث يكون هناك في وضع مستقر وآمن
﴿إن تكونوا صالحين فإنه كان للأوابين غفورا﴾
﴿ياجبال أوبي معه والطير وألنا له الحديد﴾
أيَّوب: على وزن" فَيْعول": اسم فاعل مبالغة من " آبَ - يَؤوبُ ": وهو اسم النبي المعروف عليه السلام
واللفظ ينتمي مجموعة ألفاظ " العودة والرجوع إلى موقع الراحة والإقامة والأصل بعد تركه مدة قصيرة، وهي:
آبَ - يَؤُوبُ (أَوَبَ - يَؤُوبُ)، عَادَ - يَعُوْدُ، ثَابَ - يَثِيْبُ (ثَابَتْ - تَثِيْبُ)، رَجَعَ - يَرْجِعُ (اللازم)، فَاءَ - يَفِيءُ (اللازم)، رَاحَ - يَروْحُ

آب - مآب
 	﴿فغفرنا له ذلك وإن له عندنا لزلفى وحسن مآب (25)﴾ ص ﴿وإن له عندنا لزلفى وحسن مآب (40)﴾ ص
 	﴿زين للناس حب الشهوات من النساء والبنين والقناطير المقنطرة من الذهب والفضة والخيل المسومة والأنعام والحرث ذلك متاع الحياة الدنيا والله عنده حسن المآب (14)﴾ آل عمران ﴿الذين آمنوا وعملوا الصالحات طوبى لهم وحسن مآب (29)﴾ الرعد
 	﴿هذا ذكر وإن للمتقين لحسن مآب (49)﴾ ص ﴿هذا وإن للطاغين لشر مآب (55)﴾ ص
 	﴿للطاغين مآبا (22)﴾ النبأ ﴿هذا وإن للطاغين لشر مآب (55)﴾ ص
 	﴿والذين آتيناهم الكتاب يفرحون بما أنزل إليك ومن الأحزاب من ينكر بعضه قل إنما أمرت أن أعبد الله ولا أشرك به إليه أدعو وإليه مآب (36)﴾ الرعد ﴿ذلك اليوم الحق فمن شاء اتخذ إلى ربه مآبا (39)﴾ النبأ
أوّاب - أوابين
 	﴿والطير محشورة كل له أواب (19)﴾ ص
 	﴿ووهبنا لداوود سليمان نعم العبد إنه أواب (30)﴾ ص ﴿وخذ بيدك ضغثا فاضرب به ولا تحنث إنا وجدناه صابرا نعم العبد إنه أواب (44)﴾ ص
 	﴿اصبر على ما يقولون واذكر عبدنا داوود ذا الأيد إنه أواب (17)﴾ ص
 	{ ربكم أعلم بما في نفوسكم إن تكونوا صالحين فإنه كان للأوابين غفورا (25) الإسراء ﴿هذا ما توعدون لكل أواب حفيظ (32)﴾ ق
إياب - إيابهم
 	﴿إن إلينا إيابهم (25)﴾ الغاشية
أيوب
 	﴿إنا أوحينا إليك كما أوحينا إلى نوح والنبيين من بعده وأوحينا إلى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب والأسباط وعيسى وأيوبويونس وهارون وسليمان وآتينا داوود زبورا(163)﴾ النسا ء ﴿ووهبنا له إسحاق ويعقوب كلا هدينا ونوحا هدينا من قبل ومن ذريته داوود وسليمانوأيوب ويوسف وموسى وهارون وكذلك نجزي المحسنين(84)﴾ الأنعام
 	﴿وأيوب إذ نادى ربه أني مسني الضر وأنت أرحم الراحمين(83)﴾ الأنبياء ﴿واذكر عبدنا أيوب إذ نادى ربه أني مسني الشيطان بنصب وعذاب(41)﴾ ص
أوَّب - يؤوِّب
 	﴿ولقد آتينا داوود منا فضلا ياجبال أوبي معه والطير وألنا له الحديد(10)﴾ سبأ
مختار الصحاح
[أوب] أ و ب: آبَ رجع وبابه قال و أوْبَةً و إيابَاً أيضا و الأَوَّابُ التائب و المآبُ المرجع و أْتابَ بوزن اغتاب مثل آب فعل وافتعل بمعنى قال الشاعر ومن يتق الله فإن الله معه ورزق الله مؤتاب وغادي قلت وفي أكثر النسخ و اتَّابَ مضبوط بتشديد التاء وهو من تحريف النساخ والبيت يدل عليه وأيضا فإن اتأب بمعنى استحيا وهو مذكور في و أ ب فليس هذا موضعه ولا التفسير مطابقا له قال و آبَتِ الشمس لغة في غابت و ﴿يا جبال أوِّبِي معه﴾ أي سبحي
الراغب
أوب
- الأوب: ضرب من الرجوع، وذلك أن الأوب لا يقال إلا في الحيوان الذي له إرادة، والرجوع يقال فيه وفي غيره، يقال:آب أوبا وإيابا ومآبا.
قال الله تعالى: }إن إلينا إيابهم﴿[الغاشية/25] وقال:﴾فمن شاء اتخذ إلى ربه مآبا{ [النبأ/39]، والمآب: المصدر منه واسم الزمان والمكان.
قال الله تعالى: }والله عنده حسن المآب﴿[آل عمران/14]، والأواب كالتواب، وهو الراجع إلى الله تعالى بترك المعاصي وفعل الطاعات، قال تعالى:﴾أواب حفيظ﴿[ق/32]، وقال:﴾إنه أواب{ [ص/30] ومنه قيل للتوبة: أوبة، والتأويب يقال في سير النهار (قال ابن المنظور: والتأويب في كلام العرب: سير النهار كله إلى الليل) وقيل:
آبت يد الرامي إلى السهم
(انظر: المجمل 1/106)
وذلك فعل الرامي في الحقيقة وإن كان منسوبا إلى اليد ولا ينقض ما قدمناه من أن ذلك رجوع بإرادة واختيار، وكذا ناقة أؤوب: سريعة رجع اليدين.
ملخص اللسان
1.     أوب يَؤُوبُ أَوْباً وإِياباً وأَوْبَةٌ  وأَيْبَةً: الرُّجُوعُ.
2.     وآبَتِ الشمسُ تَؤُوبُ إِياباً وأُيوباً: غابَتْ في  مَآبِها أَي في مَغِيبها،
3.     رَجَعَ وآبَ الغائبُ يَؤُوبُ مآباً إِذا رَجَع،
4.      وأَوَّابٌ: كثير الرُّجوع إِلى اللّه، عزوجل، من ذنبه.
5.     الأَوّابُ الرَّجَّاعُ  الذي يَرْجِعُ إِلى التَّوْبةِ والطاعةِ،
6.      والأَوَّابُ: التائِبُ.
7.      الأَوّابُ الـمُسَّبِّحُ؛
8.      الأَوّابُ  الذي يُذنِبُ ثم يَتُوب ثم يُذنِبُ ثم يتوبُ،
9.      الأَوّابُ  الـمُطيعُ؛
10.                        وأُبْتُ الماءَ وتَأَوَّبْتُه وأْتَبْتُه: وردته ليلاً.
11.                        والأَوْبُ: السُّرْعةُ.
12.                        والأَوْبُ: القَصْدُ والاسْتِقامةُ.
13.                        الأَوّاب الذي يَذْكر ذَنْبَه في  الخَلاءِ،
14.                          وتَأَوَّبَه وتَأَيَّبَه على الـمُعاقَبةِ: أَتاه ليلاً،
15.                        وآبـَه اللّهُ: أَبـْعَدَه،
16.                        آبـَكَ، مثل وَيْلَكَ.
17.                         وأَوَّبَ الأَدِيمَ: قَوَّرَه،
18.                         الـمُأَوَّبُ: الـمُدَوَّرُ الـمُقَوَّرُ الـمُلَمْلَمُ،
19.                        وتَأَوَّبْتُ إِذا جِئْتُ أَوّل الليل،
20.                          والآيِبَةُ: أَنَ تَرِد الإِبلُ الماءَ كلَّ ليلة.
21.                         والتَّأْوِيبُ: أَن يَسِيرَ النهارَ أَجمع ويَنْزِلَ الليل.
22.                        والأَوْبُ: سُرْعةُ تَقْلِيبِ اليَدَيْن والرجلين  في السَّيْر.
23.                         والأَوْبُ: تَرْجِيعُ  الأَيْدِي والقَوائِم.
24.                         والـمُآوَبةُ: تَباري الرِّكابِ في السير.
25.                        والأَوْبُ: النَّحْلُ،
26.                        ومَآبةُ البِئْر: مثل مَباءَتِها،
27.                        مُؤَوِّبةُ: رِيحٌ تأْتي عند الليل.
28.                         وآبُ: مِن أَسماءِ الشهور
29.                        ومَآبُ: اسم موضِعٍ من أَرض البَلْقاء.
لسان العرب
أوب: الأَوْبُ: الرُّجُوعُ.  آبَ إِلى الشيءِ: رَجَعَ، يَؤُوبُ أَوْباً وإِياباً وأَوْبَةٌ  \<ص:218>  وأَيْبَةً، على الـمُعاقبة، وإِيبَةً، بالكسر، عن اللحياني: رجع.  وأوَّبَ وتَأَوَّبَ وأَيَّبَ كُلُّه: رَجَعَ وآبَ الغائبُ يَؤُوبُ مآباً إِذا رَجَع، ويقال: لِيَهْنِئْكَ أَوْبةُ الغائِبِ أَي إِيابُه.  وفي حديث النبي، صلى اللّه عليه وسلم: أَنه كان إِذا أَقْبَلَ من سَفَر قال: آيِبُونَ تائِبُون، لربنا حامِدُونَ، وهو جمع سلامة لآيب.  وفي التنزيل العزيز: وإِنّ له عندنا لَزُلْفَى وحُسْنَ مآب أَي حُسْنَ  الـمَرجِعِ الذي يَصِيرُ إِليه في الآخرة. قال شمر: كُلُّ شيء رجَعَ إِلى مَكانِه فقد آبَ يَؤُوبُ إِياباً إِذا رَجَع.  أَبو عُبَيْدةَ: هو سريع الأَوْبَةِ أي الرُّجُوعِ. وقوم يحوّلون الواو  ياء فيقولون: سَريعُ الأَيْبةِ.  وفي دُعاءِ السَّفَرِ: تَوْباً لِربِّنا أَوْباً أَي تَوْباً راجعاً مُكَرَّراً، يُقال منه: آبَ يَؤُوبُ أَوباً، فهو آيِبٌ(1)  (1 قوله «فهو آيب» كل اسم فاعل من آب وقع في المحكم منقوطاً باثنتين من تحت ووقع في بعض نسخ النهاية آئبون لربنا بالهمز وهو القياس وكذا في خط الصاغاني نفسه في قولهم والآئبة شربة القائلة بالهمز أيضاً.). وفي التنزيل العزيز: إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُم وإِيَّابَهُمْ أَي رُجُوعَهم، وهو فِيعالٌ من أَيَّبَ فَيْعَلَ. وقال الفرَّاءُ: هو بتخفيف الياء، والتشديدُ فيه خَطَأٌ. وقال  الزجاج: قُرئَ إِيَّابهم، بالتشديد، وهو مصدر أَيَّبَ إِيَّاباً، على معنى فَيْعَلَ فِيعالاً، من آبَ يَؤُوبُ، والأَصل إِيواباً، فأُدغمت الياء في الواو، وانقلبت الواو إِلى الياء، لأَنها سُبِقت بسكون. قال الأَزهريّ: لا أَدري من قرأَ إِيَّابهم، بالتشديد، والقُرّاءُ على إِيابهم مخففاً.  وقوله عز وجل: يا جبالُ أَوِّبي مَعَه، ويُقْرَأُ أُوبِي معه، فمن قرأَ  أَوِّبي معه، فمعناه يا جِبالُ سَبِّحي معه وَرَجِّعي التَّسْبيحَ، لأَنه قال سَخَّرْنا الجِبالَ معه يُسَبِّحْنَ؛ ومن قرأً أُوبِي معه، فمعناه عُودي معه في التَسْبيح كلما عادَ فيه.  والـمَآبُ: الـمَرْجِعُ.  وَأْتابَ: مثل آبَ، فَعَلَ وافْتَعَل بمعنى. قال الشاعر:  ومَن يَتَّقْ، فإِنّ اللّهَ مَعْهُ، *  ورِزْقُ اللّهِ مُؤْتابٌ وغادي  وقولُ ساعِدةَ بن عَجْلانَ:  أَلا يا لَهْفَ !أَفْلَتَنِي حُصَيْبٌ،  * فَقَلْبِي، مِنْ تَذَكُّرِهِ، بَليدُ  فَلَوْ أَنِّي عَرَفْتُكَ حينَ أَرْمِي، * لآبَكَ مُرْهَفٌ منها حَديدُ  يجوز أَن يكون آبَكَ مُتَعَدِّياً بنَفْسه أَي جاءَك مُرْهَفٌ، نَصْلٌ  مُحَدَّد، ويجوز أَن يكون أَراد آبَ إِليكَ، فحذف وأَوْصَلَ.  ورجل آيِبٌ من قَوْم أُوَّابٍ وأُيَّابٍ وأَوْبٍ، الأَخيرة اسم للجمع،  وقيل: جمع آيِبٍ. وأَوَّبَه إِليه، وآبَ به، وقيل لا يكون الإِيابُ إِلاّ  الرُّجُوع إِلى أَهله ليْلاً. التهذيب: يقال للرجل يَرْجِعُ بالليلِ إِلى  أَهلهِ: قد تَأَوَّبَهم وأْتابَهُم، فهو مُؤْتابٌ ومُتَأَوِّبٌ، مثل ائْتَمَره. ورجل آيِبٌ من قوم أَوْبٍ، وأَوَّابٌ: كثير الرُّجوع إِلى اللّه، عزوجل، من ذنبه.  \<ص:219>  والأَوْبَةُ: الرُّجوع، كالتَّوْ بةِ.  والأَوَّابُ: التائِبُ. قال أَبو بكر: في قولهم رجلٌ أَوَّابٌ سبعةُ  أَقوال: قال قوم: الأَوّابُ الراحِمُ؛ وقال قوم: الأَوّابُ التائِبُ؛ وقال  سعيد بن جُبَيْر: الأَوّابُ الـمُسَّبِّحُ؛ وقال ابن المسيب: الأَوّابُ  الذي يُذنِبُ ثم يَتُوب ثم يُذنِبُ ثم يتوبُ، وقال قَتادةُ: الأَوّابُ  الـمُطيعُ؛ وقال عُبَيد بن عُمَيْر: الأَوّاب الذي يَذْكر ذَنْبَه في  الخَلاءِ، فيَسْتَغْفِرُ اللّهَ منه، وقال أَهل اللغة: الأَوّابُ الرَّجَّاعُ  الذي يَرْجِعُ إِلى التَّوْبةِ والطاعةِ، مِن آبَ يَؤُوبُ إِذا رَجَعَ. قال  اللّهُ تعالى: لكُلِّ أَوّابٍ حفيظٍ. قال عبيد:  وكلُّ ذي غَيْبةٍ يَؤُوبُ،  * وغائِبُ الـمَوتِ لا يَؤُوبُ  وقال: تَأَوَّبَهُ منها عَقابِيلُ أَي راجَعَه.  وفي التنزيل العزيز: داودَ ذا الأَيْدِ إِنه أَوّابٌ. قال عُبَيْد بن  عُمَيْر: الأَوّابُ الحَفِيظُ (1)  (1 قوله «الأوّاب الحفيظ إلخ» كذا في النسخ ويظهر أن هنا نقصاً ولعل الأصل: الذي لا يقوم من مجلسه حتى يكثر الرجوع إِلى اللّه بالتوبة والاستغفار.) الذي لا يَقوم من مجلسه. وفي الحديث: صلاةُ  الأَوّابِينَ حِين ترْمَضُ الفِصالُ؛ هو جَمْعُ أَوّابٍ، وهو الكثيرُ  الرُّجوع إِلى اللّه، عز وجل، بالتَّوْبَة؛ وقيل هو الـمُطِيعُ؛ وقيل هو الـمُسَبِّحُ يُريد صلاة الضُّحى عند ارتِفاعِ النهار وشِدَّة الحَرِّ.  وآبَتِ الشمسُ تَؤُوبُ إِياباً وأُيوباً، الأَخيرة عن سيبويه: غابَتْ في  مَآبِها أَي في مَغِيبها، كأَنها رَجَعت إِلى مَبْدَئِها. قال تُبَّعٌ:  فَرَأَى مَغِيبَ الشمسِ، عندَ مَآبِها، *  في عَيْنِ ذِي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدِ (2)  (2 قوله «حرمد» هو كجعفر وزبرج.)  وقال عتيبة (3)  (3 قوله «وقال عتيبة» الذي في معجم ياقوت وقالت امية بنت  عتيبة ترثي أباها وذكرت البيت مع أبيات.) بن الحرِث اليربوعي:  تَرَوَّحْنا، مِنَ اللَّعْباءِ، عَصْراً، *  وأَعْجَلْنا الأَلاهة أَنْ تَؤُوبا  أَراد: قيل أَن تَغِيبَ. وقال:  يُبادِرُ الجَوْنَةَ أَن تَؤُوبا  وفي الحديث: شَغَلُونا عن صَلاَةِ الوُسْطى حتى آبَتِ الشمسُ مَلأَ  اللّهُ قُلوبهم ناراً، أَي غَرَبَتْ، من الأَوْبِ الرُّجوعِ، لأَنها تَرجِعُ  بالغروب إِلى الموضع الذي طَلَعَتْ منه، ولو اسْتُعْمِلَ ذلك في طُلوعِها لكان وجهاً لكنه لم يُسْتَعْمَلْ.  وتَأَوَّبَه وتَأَيَّبَه على الـمُعاقَبةِ: أَتاه ليلاً، وهو الـمُتَأَوَّبُ والـمُتَأَيَّبُ.  وفلان سَرِيع الأَوْبة. وقوم يُحوِّلون الواو ياء، فيقولون: سريع  الأَيْبةِ. وأُبْتُ إِلى بني فلان، وتَأَوَّبْتُهم إِذا أَتيتَهم ليلاً.  وتَأَوَّبْتُ إِذا جِئْتُ أَوّل الليل، فأَنا مُتَأَوِّبٌ ومُتَأَيِّبٌ. وأُبْتُ الماءَ وتَأَوَّبْتُه وأْتَبْتُه: وردته ليلاً. قال الهذليُّ:  أَقَبَّ رَباعٍ، بنُزْهِ الفَلا *  ةِ، لا يَرِدُ الماءَ إِلاّ ائْتِيابَا  ومن رواه انْتِيابا، فقد صَحَّفَه.  والآيِبَةُ: أَنَ تَرِد الإِبلُ الماءَ كلَّ ليلة. أَنشد ابن  \<ص:220>  الأَعرابي،رحمه اللّه تعالى:  لا تَرِدَنَّ الماءَ، إِلاّ آيِبَهْ،  أَخْشَى عليكَ مَعْشَراً قَراضِبَهْ ،  سُودَ الوجُوهِ، يأْكُلونَ الآهِبَهْ  والآهِبةُ: جمع إِهابٍ. وقد تقدَّم.  والتَّأْوِيبُ في السَّيْرِ نَهاراً نظير الإِسْآدِ في السير ليلاً.  والتَّأْوِيبُ: أَن يَسِيرَ النهارَ أَجمع ويَنْزِلَ الليل. وقيل: هو تَباري  الرِّكابِ في السَّير. وقال سلامةُ بن جَنْدَلٍ:  يَوْمانِ: يومُ مُقاماتٍ وأَنْدِيَةٍ،  * ويومُ سَيْرٍ إِلى الأَعْداءِ، تَأْوِيب  التَّأْوِيبُ في كلام العرب: سَيرُ النهارِ كلِّه إِلى الليل. يقال:  أَوَّبَ القومُ تَأْوِيباً أَي سارُوا بالنهار، وأَسْأَدُوا إِذا سارُوا  بالليل.والأَوْبُ: السُّرْعةُ. والأَوْبُ: سُرْعةُ تَقْلِيبِ اليَدَيْن والرجلين  في السَّيْر. قال:  كأَنَّ أوْبَ مائحٍ ذِي أَوْبِ،  * أَوْبُ يَدَيْها بِرَقاقٍ سَهْبِ  وهذا الرجز أَورد الجوهريُّ البيتَ الثاني منه. قال ابن بري: صوابه أَوْبُ، بضم الباء، لأَنه خبر كأَنّ. والرَّقاقُ: أَرضٌ مُسْتَوِيةٌ ليِّنةُ التُّراب صُلْبةُ ما تحتَ التُّراب. والسَّهْبُ: الواسِعُ؛ وصَفَه بما هو اسم الفَلاةِ، وهو السَّهْبُ.  وتقول: ناقةٌ أَؤُوبٌ، على فَعُولٍ. وتقول: ما أَحْسَنَ أَوْبَ دَواعِي  هذه الناقةِ، وهو رَجْعُها قوائمَها في السير، والأَوْبُ: تَرْجِيعُ  الأَيْدِي والقَوائِم. قال كعبُ بن زهير:  كأَنَّ أَوْبَ ذِراعَيْها، وقد عَرِقَتْ،  * وقد تَلَفَّعَ، بالقُورِ، العَساقِيلُ  أَوْبُ يَدَيْ ناقةٍ شَمْطاءَ، مُعْوِلةٍ، *  ناحَتْ، وجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكِيلُ  قال: والـمُآوَبةُ: تَباري الرِّكابِ في السير. وأَنشد:  وإِنْ تُآوِبْه تَجِدْه مِئْوَبا  وجاؤُوا من كلّ أَوْبٍ أَي مِن كُلِّ مآبٍ ومُسْتَقَرٍّ.  وفي حديث أنس، رضي اللّه عنه: فَآبَ إِلَيهِ ناسٌ أَي جاؤُوا إِليه من كل ناحيَةٍ. وجاؤُوا مِنْ كُلّ أَوْبٍ أَي من كل طَرِيقٍ ووجْهٍ وناحيةٍ.  وقال ذو الرمة يصف صائداً رمَى الوَحْشَ:  طَوَى شَخْصَه، حتى إِذا ما تَوَدَّفَتْ، * على هِيلةٍ، مِنْ كُلِّ أَوْبٍ، نِفَالها  على هِيلةٍ أَي على فَزَعٍ وهَوْلٍ لما مَرَّ بها من الصَّائِد مرَّةً  بعدَ أُخرى. مِنْ كُلِّ أَوْبٍ أَي من كل وَجْهٍ، لأَنه لا مكمن لها من كل وَجْهٍ عن يَمينها وعن شِمالها ومن خَلْفِها.  ورَمَى أَوْباً أَو أَوْبَيْنِ أَي وَجْهاً أَو وَجْهَيْنِ. ورَمَيْنا أَوْباً أَو أَوْبَيْنِ أَي رِشْقاً أَو رِشْقَيْن. والأَوْبُ: القَصْدُ والاسْتِقامةُ. وما زالَ ذلك أَوْبَه أَي عادَتَه وهِجِّيراهُ، عن اللحياني. والأَوْبُ: النَّحْلُ، وهو اسم جَمْع كأَنَّ الواحِدَ آيِبٌ. قال الهذليُّ:  رَبَّاءُ شَمَّاء، لا يَأْوِي لِقُلَّتها *  إِلاّ السَّحابُ، وإِلاّ الأَوْبُ والسَّبَلُ  وقال أَبو حنيفة: سُمِّيت أَوْباً لإِيابِها إِلى الـمَباءة. قال: وهي  لا تزال في مَسارِحِها ذاهِبةً وراجِعةً،  \<ص:221>  حتى إِذا جَنَحَ الليلُ آبَتْ كُلُّها، حتى لا يَتَخَلَّف منها شيء.  ومَآبةُ البِئْر: مثل مَباءَتِها، حيث يَجْتَمِع إِليه الماءُ فيها.  وآبـَه اللّهُ: أَبـْعَدَه، دُعاءٌ عليه، وذلك إِذا أَمـَرْتَه بِخُطَّةٍ فَعَصاكَ، ثم وقَع فيما تَكْرَهُ، فأَتاكَ، فأَخبرك بذلك، فعند ذلك تقول له: آبـَكَ اللّهُ، وأَنشد(1):  (1 قوله «وأنشد» أي لرجل من بني عقيل يخاطب  قلبه: فآبك هلاّ إلخ. وأنشد في الأساس بيتا قبل هذا:  أخبرتني يا قلب أنك ذوعرا  * بليلي فذق ما كنت قبل تقول)  فآبـَكَ، هَلاَّ، واللَّيالِي بِغِرَّةٍ، *  تُلِمُّ، وفي الأَيَّامِ عَنْكَ غُفُولُ  وقال الآخر:  فآبـَكِ، ألاَّ كُنْتِ آلَيْتِ حَلْفةً، *  عَلَيْهِ، وأَغْلَقْتِ الرِّتاجَ الـمُضَبِّبا  ويقال لمن تَنْصَحُه ولا يَقْبَلُ، ثم يَقَعُ فيما حَذَّرْتَه منه: آبـَكَ، مثل وَيْلَكَ. وأَنشد سيبويه:  آبـَكَ، أَيـّهْ بِيَ، أَو مُصَدِّرِ  *  مِنْ خُمُر الجِلَّةِ، جَأْبٍ حَشْوَرِ  وكذلك آبَ لَك.  وأَوَّبَ الأَدِيمَ: قَوَّرَه، عن ثعلب.  ابن الأَعرابي: يقال أَنا عُذَيْقُها الـمُرَجَّبُ وحُجَيْرُها الـمُأَوَّبُ. قال: الـمُأَوَّبُ: الـمُدَوَّرُ الـمُقَوَّرُ الـمُلَمْلَمُ، وكلها أَمثال. وفي ترجمة جلب ببيت للمتنخل:  قَدْ حالَ، بَيْنَ دَرِيسَيْهِ، مُؤَوِّبةٌ، *  مِسْعٌ، لها، بعِضاهِ الأَرضِ، تَهْزِيزُ  قال ابن بري: مُؤَوِّبةُ: رِيحٌ تأْتي عند الليل.  وآبُ: مِن أَسماءِ الشهور عجمي مُعَرَّبٌ، عن ابن الأَعرابي.  ومَآبُ: اسم موضِعٍ(2)  (2 قوله «اسم موضع» في التكملة مآب مدينة من نواحي  البلقاء وفي القاموس بلد بالبلقاء.) من أَرض البَلْقاء. قال عبدُاللّه بن رَواحةَ:  فلا، وأَبي مَآبُ لَنَأْتِيَنْها،  * وإِنْ كانَتْ بها عَرَبٌ ورُومُ
مقاييس اللغة:
(أوب) الهمزة والواو والباء أصلٌ واحد، وهو الرجوع، ثم يشتق منه ما يبعد في السَّمْع قليلاً، والأصل واحد. قال الخليل: آبَ فلانٌ إلى سيفه أي ردّ يدَه ليستلَّه. والأَوب: ترجِيع الأيدي والقوائم في السَّيْر. قال كعبُ بنُ زُهير:
كأَنَّ أَوْبَ ذراعَيْها وقد عَرِقَتْ  *** وقد تلَفَّعَ بالقُورِ العساقيلُ
أَوْبُ يدَيْ فاقدٍ شَمْطاءَ مُعْولَةٍ *** باتَتْ وجَاوَبَها نُكْدٌ مثاكِيلُ([4])
والفعل منه التأوِيب، ولذلك يسمُّون سيرَ [النَّهارِ تَأويباً، وسَيرَ([5])] اللّيل إسآداً. وقال :
يومانِ يومُ مَقاماتٍ وأندِيَةٍ *** ويومُ سَيرٍ إلى الأعداءِ تأويبِ([6])
قال: والفَعْلة الواحدة تأويبة. والتأويب: التّسبيح في قوله تعالى: ﴿يا جِبَالُ أَوِّبي مَعَهُ والطَّيْرَ﴾ [سبأ 10]. قال الأصمعيّ: أوّبْتُ الإبلَ إذا روَّحتَها إلى مَباءتِها. ويقال تأوَّبَنِي أي أتانِي ليلاً. قال:
تأَوَّبَني دائِي القَديمُ فَغَلّسا *** أُحاذِر أن يرتدَّ دائِي فأُنْكَسَا([7])
قال أبو حاتم: وكان الأصمعيّ يفسر الشِّعر* الذي فيه ذِكْر "الإيابِ" أنّه مع الليل، ويحتج بقوله:
* تأَوَّبني داءٌ مع اللّيلِ مُنصِبُ([8]) *
وكذلك يفسِّر جميع ما في الأشعار. فقلتُ له: إنما الإياب الرُّجوع، أيَّ وقْتٍ رجَعَ، تقول: قد آبَ المسافرُ. فكأنه أراد أن أُوضِّح لـه، فقلت: قولُ عَبيدٍ([9]):
وكلُّ ذي غَيْبَةٍ يَؤُوبُ  *** وغائِبُ الموتِ لا يَؤُوبُ
أهذا بالعشِيّ؟ فذَهَبَ يكلِّمُني فيه، فقلت: فقولُ الله تعالى: {إنَّ إلَيْنا
إيَابَهُمْ} [الغاشية 25]، أهذا بالعشيّ؟ فسكت. قال أبو حاتم: ولكنّ أكثرَ ما يجيءُ على ما قال رحِمَنا الله وإيّاه.
والمآب: المرجِع. قال أبو زياد: أُبْتُ القوم، أي إلى القوم. قال :
* أَنَّى وَمِنْ أَيْنَ آبَكَ الطَّرَبُ *
قال أبو عُبَيد([10]): يسمَّى مَخْرَجُ الدَّقيقِ من الرَّحَى المآبَ، لأنّه يَؤوب إليه ما كان تحتَ الرَّحَى. قال الخليل: وتقول آبت الشمسُ إياباً، إذا غابت في مآبِها، أي مَغِيبها. قال أُمية:
* فرأى مغِيبَ الشَّمس عند إيابها([11]) *
قال النَّضْر([12]): المؤَوِّبة([13]) الشمس، وتأويبها ما بينَ المشرِق والمغرب، تدأبُ يومَها وتؤُوب المغرِب. ويقال: "جاؤوا من كل أوبٍ" أي ناحيةٍ ووَجْهٍ؛ وهو من ذلك أيضاً. والأوْبُ: النّحل. قال الأصمعيّ: سمِّيت لانتِيابها المباءة، وذلك أنّها تَؤُوب من مسارِحها. وكأنّ واحد الأَوْبِ آيب، كما يقال [آبَكَ اللهُ([14])]: أبعدك الله. قال:
فآبَكَ هَلاّ واللّيالي بِغِرَّةٍ *** تَزُورُ وفي الأيّامِ عنك شُغُولُ([15])
القاموس المحيط:
الْأَوْبُ، والْإِيابُ، ويُشَدَّدُ، والْأَوْبَةُ والْأَيْبَةُ والْإِيبَةُ والتَّأْويبُ والتَّأْييبُ والتَّأَوُّبُ الرُّجُوعُ. والْأَوْبُ السحابُ، والريحُ، والسُّرْعَةُ، وَرَجْعُ القَوائمِ في السَّيْرِ، والقَصْدُ، والعادَةُ، والاسْتِقَامَةُ، والنَّحْلُ، والطريقُ، والجهَةُ، وورُودُ الماءِ لَيْلاً، وجمْعُ آيبٍ، كالْأُوَّاب والْأُيَّابِ. وآبَهُ اللَّهُ أَبْعَدَهُ. وآبَكَ، وآبَ لَك مثْلُ وَيْلَلكَ. وآبَتِ الشَّمسُ إِيَاباً وأُوباً غابَتْ. وتَأَوَّبَه وتأَيَّبَه أتاه لَيْلاً، والمصْدَرُ المُتَأَوَّبُ والمُتَأَيَّبُ. وائْتَبَبْتُ الماءَ ورَدْتُه لَيْلاً. وأَوِبَ، كَفرِحَ غَضِبَ، وأَوْأَبْتُهُ.
والتَّأْويبُ: السَّيْرُ جميعَ النهارِ، أو تَباري الرَّكَابِ في السَّيرِ، كالمُآوَبَة. وريحٌ مُؤوِّبَةٌ: تَهُبُّ النهار كُلَّه. والآيبَةُ: شَرْبَةُ القائلة. وآبَةُ: د قُرْب ساوَةَ، و د بإِفريقيَّةَ. ومآبُ: د بالبلْقَاءِ. والمُأَوَّبُ: المُدَوَّرُ، والمُقَوَّرُ المُلَمْلَمُ، ومنه: " أنا حُجَيْرُها المُؤَوَّبُ وعُذَيْقُها المُرَجَّبُ " . وآبُ: شَهْرٌ، مُعَرَّبٌ. والمآبُ: المَرْجِعُ والمُنْقَلَبُ. وبينَهُما ثَلاثُ مآوِبَ: ثلاثُ رَحَلاتٍ بالنهارِ.
والْأَوْبَاتُ: القوائمُ، واحدَتُها: أَوْبَةٌ. ومُخَيِّسٌ الأَوَّابيُّ: تابعيُّ، نسْبَةٌ إلى بني أَوَّاب: قَبِيلَةٍ.
تاج العروس:
أ و ب
الأَوْبُ والإِيَابُ كَكِتَابٍ ويُشَدَّدُ وبِه قُرِيءَ في التنزيل " إنَّ إلَيْنا إيَابَهُمْ " بالتَّشْديدِ قَالَهُ الزَّجَّاج وهو فِيعَالٌ مِنْ أَيَّبَ فَيْعَلَ مِنْ آبَ يَؤُوبُ والأَصل إيواباً فأُدْغِمَتِ اليَاءُ في الوَاوِ وانْقَلَبَتِ الواوُ إلى اليَاءِ لأَنَّها سُبِقْت بسُكُونِ وقال الفرّاءُ : هو بتخفيف الياء والتشديدُ فيه خَطَأٌ وقال الأَزهَرِيّ : لاَ أَدْرِي مَنْ قَرَأَ إِيَّابَهُمْ بالتَّشْدِيدِ والقُرَّاءُ علَى إيَابَهُمْ بالتَّخْفِيف قُلْتُ التَّشْدِيدُ نَقَلَه الزَّجَّاج عن أَبِي جعْفرٍ وقال الفراءُ : التَّشْدِيدُ فيه خَطَلٌ نقله الصاغانيُّ
والأَوْبَةُ والأَيْبَةُ على المُعَاقَبَةِ والإِيبَةُ بالكسر عن اللحيانيّ . والتَّأْوِيبُ والتَّأْيِيبُ والتَّأَوُّبُ والائْتِيابُ من الافْتِعَال كما يأْتي : الرُّجُوعُ وآبَ إلى الشَّيءِ رَجَعَ وَأَوَّبَ وتَأَوَّبَ وأَيَّبَ كُلُّه : رَجَع وآبَ الغَائِبُ يَؤُوبُ مَآباً : رَجَعَ ويقال : لِيَهْنِكَ أَوْبَةُ الغَائِب أَيْ إِيَابُه وفي الحَدِيثِ " آيِبُونَ تَائِبُون " هو جَمْعُ سَلاَمَة لآيبٍ وفي التنزيل " وإنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وحُسْنَ مَآبٍ " أَيْ حُسْنَ المَرْجِعِ الذي يَصيرُ إِليه في الآخِرَةِ قال شَمِرٌ : كلُّ شيءٍ رَجَع إلى مَكَانِه فقد آبَ يَؤُوب فهو آيِبٌ وقَالَ تعَالَى : " يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ " أَيْ رَجِّعِي التَّسْبِيحَ مَعَه وقرِىءَ " أُوبِي " أَي عُودِي مَعَهُ في التَّسْبِيح كُلَّمَا عَادَ فيه
والأَوْبُ السحَابُ نقله الصاغانيُّ و : الرِّيحُ نقله الصاغانيّ أَيضاً و : السُّرْعَةُ . وفي الأَسَاس : يقال للمُسْرِع في سَيْرِه : الأَوْب الأَوْب
والأَوْبُ : رَجْعُ القَوَائِمِ يقال : مَا أَحْسَنَ أَوْبَ ذِرَاعَيْ هذِه النَّاقَةِ وهو رَجْعُهَا قَوَائِمَهَا في السَّيْرِ وَمَا أَحْسَنَ أَوْبَ يَدَيْهَا ومنه نَاقَةٌ أَوُوبٌ على فَعُول والأَوْبُ : تَرْجِيعُ الأَيَادِي والقَوَائِمِ قال كعبُ بنُ زُهَيْر :
كَأَنَّ أَوْبَ ذرَاعَيْهَا وَقَد عَرِقَتْ ... وقَدْ تَلَفَّعَ بالقُورِ العَسَاقِيلُ
أَوْبُ يَدَيْ فَاقد شَمْطَاءَ مُعْولَةٍ ... نَاحَتْ وجَاوَبَهَا نُكْدٌ مَثَاكِيلُ والأَوْبُ : القَصْدُ والعَادَة والاسْتِقَامَةُ ومَا زَالَ ذلكَ أَوْبَهُ أَيْ عَادَتَه وهِجِّيراهُ والأَوْبُ : جَمَاعَةُ النَّحْلِ وهو اسْمُ جَمْعٍ كَأَنَّ الوَاحِدَ آيِبٌ قال الهُذَلِيُّ :
" رَبَّاءُ شَمَّاءُ لاَ يَدْنُو لِقُلَّتِهَاإلاَّ السَّحَابُ وإلاَّ الأَوْبُ والسَّبَلُ وقال أَبُو حَنِيفَةَ : سُمِّيَتْ أَوْباً لإِيَابِهَا إلى المَبَاءَة قال : وهي لا تَزَالُ في مَسَارِحِهَا ذَاهِبَةً ورَاجِعَةً حتى إذا جَنَحَ الليلُ آبَتْ كُلُّهَا حتى لا يتَخَلَّفَ منها شيءٌ
والأَوْبُ : الطَّرِيقُ والجِهةُ والنَّاحيَةُ وجاءُوا مِنْ كُلِّ أَوْب أَيْ مِنْ كُلِّ طَرِيق وَوَجْه ونَاحِيَة وقيل أَيْ مِنْ كُلّ مَآب ومَسْتَقَرٍّ وفي حديث أَنَس " فآبَ إلَيْهِ نَاسٌ " أَي جَاءوا إليه من كُلِّ ناحِيَة . والأَوْبُ : الطَّريقَةُ وكُنْت عَلَى صَوْبِ فلانٍ وَأَوْبِه أَيْ عَلَى طَرِيقَتِه كَذَا في الأَسَاسِ . ومَا أَدْري في أَيِّ أَوْب أَي طَرِيقٍ أَو جِهَةٍ أَو نَاحِيَةٍ أَو طَرِيقة وقال ذو الرُّمّة يَصِفُ صَائِداً رَمَى الوَحْشَ :
طَوَى شَخْصَه حَتَّى إذَا مَا تَوَدَّقَتْ ... عَلَى هِيلَةٍ مِنْ كُلِّ أَوْبٍ تُهَالُهَا عَلَى هِيلَة أَيْ فَزَعٍ من كُلِّ أَوْبٍ أَيْ مِنْ كُلِّ وَجْه ورَمَى أَوْباً أَوْ أَوْبَيْنِ أَيْ وَجْهاً أَوْ وَجْهَيْنِ وَرَمَيْنَا أَوْباً أَوْ أَوْبَيْنِ أَيْ رَشْقاً أَوْ رَشْقَيْنِ وسيأْتي في نَدَبَ
والأَوْبُ : وُرُودُ المَاءِ لَيْلاً أُبْتُ الماءَ وتَأَوَّبْتُهُ إِذَا وَرَدْتَهُ لَيْلاً والآيِبَةُ : أَنْ تَرِدَ الإِبِلُ المَاءَ كُلَّ لَيْلَةٍ أَنشد ابنُ الأَعْرَابيّ :
" لاَ تَرِدِنَّ المَاءَ إِلاَّ آيِبَهْ
" أَخَشَي علَيك معْشَراً قَرَاضِبَهْ
" سُودَ الوُجُوهِ يَأْكُلُونَ الآهِبَهْ وقِيلَ : الأَوْبُ جَمْعُ آيِب يقال : رَجُلٌ آيِبٌ مِنْ قَوْمٍ أَوْب ويقال : إنه اسمٌ للجَمْع كالأُوَّاب والأُيَّابِ بالضَّمِّ والتَّشْدِيدِ فيهِما
وَرَجُلٌ أَوَّابٌ : كَثِيرُ الرُّجُوع إِلى اللهِ تعالى مِنْ ذَنْبِهِ . والأَوَّابُ : التَّائِبُ . في لسان العرب : قال أَبُو بَكْرٍ : في قولهم رَجُلٌ أَوَّابٌ سَبْعَةُ أَقْوَالٍ تَقَدَّمَ مِنْهَا اثْنَانِ والثَّالِثُ المُسَبِّحُ قاله سَعِيدُ ابن جُبَيْرٍ والرَّابِعُ المُطِيعُ قالَه قَتَادَةُ والخَامِسُ : الذي يَذْكُر ذَنْبَه فِي الخَلاءِ فَيَسْتَغْفِرُ اللهُ مِنْهُ والسَّادِسُ الحَفِيظُ قَالَهُمَا عُبيْدُ بنُ عُميْرٍ والسابع الذي يُذْنِبُ ثُمَّ يَتُوب ثم يُذْنِبُ ثم يَتُوبُ قُلْتُ : ويُرِيدُ بالمُسبِّح : صلاَةَ الضُّحَى عنْدَ ارْتفَاعِ النَّهَارِ وشِدَّةِ الحرِّ ومنه صَلاةُ الأَوَّابِينَ حِينَ تَرْمَضُ الفِصَالُ
وآبَهُ اللهُ : أَبْعَدَهُ دُعَاءٌ عليه وذلك إذا أَمرْتَه بِخُطَّة فَعصَاكَ ثُمَّ وقَعَ فِيمَا يَكْرَهُ فأَتَاكَ فأَخْبَرَكَ بذلكَ فعنْدَ ذلك تَقُولُ لَهُ : آبَكَ الله وأَنشد :
فَآبَكَ هَلاَّ واللَّيَالِي بِغِرَّةٍ ... تُلِمُّ وفِي الأَيَّام عَنْكَ غُفُولُ ويُقَالُ لِمَنْ تَنْصَحُهُ وَلاَ يَقْبَلُ ثم يَقَعُ فيما حَذَّرْتَه مِنْهُ : آبَكَ وكذلك آبَ لَكَ مِثْل وَيْلَكَ
وائْتَابَ مِثْلُ آبَ فَعَلَ وافْتَعلَ بمعْنىً قال الشاعر :
ومَنْ يَتَّقْ فإِنَّ الله مَعْهُ ... وَرِزْقُ اللهِ مُؤْتَابٌ وغَادي وقَال سَاعِدَةُ بنُ العَجْلاَنِ :
أَلاَ يا لَهْفَ أَفْلَتَنِي حُصَيْبُ ... فَقَلْبِي منْ تَذَكُّرهِ بَليدُ
فَلَوْ أَنِّي عَرَفْتُكَ حِينَ أَرْمِي ... لآبَكَ مُرْهَفٌ مِنْهَا حَدِيدُ يَجُوزُ أَنْ يكونَ آبَكَ مُتَعَدِّياً بِنَفْسِه أَي جَاءَكَ مُرْهَفٌ ويجوزُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ آبَ إلَيْكَ فَحَذَفَ وَأَوْصَلَ
وَآبَتِ الشَّمْسُ تَؤُوبُ إيَاباً وأُيُوباً الأَخِيرَةُ عن سيبويهِ أَيْ غَابَتْ في مَآبِهَا أَيْ في مَغِيبِهَا كَأَنَّهَا رَجَعَتْ إلى مَبْدَئِهَا قال تُبَّعٌ :
فَرَأَى مَغِيبَ الشَّمْسِ عِنْدَ مَآبهَا ... فِي عَيْنِ ذِي خُلُبٍ وثَأْطٍ حَرْمَدِ وقال آخر :
" يُبَادِرُ الجَوْنَةَ أَنْ تَؤُوبَا وفي الحَدِيثِ " شَغَلُونَا عَنْ صَلاَة الوُسْطَى حَتّى آبَتِ الشَّمْسُ مَلأَ اللهُ قُلُوبَهُمْ نَاراً " أَي غَرَبَتْ مِنَ الأَوْبِ : الرُّجُوعِ لأَنَّهَا تَرْجِعُ بالغُرُوبِ إلى المَوْضِع الذي طَلَعَتْ منه وفي لسان العرب : ولو استُعْمل ذلك في طُلُوعها لكان وَجْهاً لكنه لم يُسْتَعْمَل
وتَأَوَّبَه وَتَأَيَّبَهُ على المُعَاقَبَةِ : أَتَاهُ لَيْلاً والمَصْدَرُ الميميّ القِيَاسِيُّ المُتَأَوَّبُ والمُتَأَيَّبُ كِلاَهُمَا على صيغَة المَفْعُولِ
وفُلانٌ سَرِيعُ الأَوْبَةِ وقَوْمٌ يُحَوِّلُونَ الوَاوَ يَاءً فيقُولُون سَرِيعُ الأَيْبَة وأُبْتُ إلى بَنِي فلان وتَأَوَّبْتُهُم إذا أَتَيْتَهُم لَيْلاَ كذا في الصحاح وتَأَوَّبْتُ إِذا جِئْتُ أَوَّلَ اللَّيْل فأَنَا مُتَأَوِّبٌ ومُتَأَيِّبٌ . وائْتَيَبْتُ المَاءَ من بَابِ الافْتِعَالِ مثل أُبْتُه وتَأَوَّبْتُه : وَرَدْتُه لَيْلا قال الهُذَلِيّ :
أَقَبَّ رَبَاع بِنُزْهِ الفَلاَ ... ةِ لاَ يَرِد المَاءَ إلاَّ ائْتِيَابَا وَمَنْ رَوَاهُ " انْتِيَابَا " فَقَدْ صحَّفَهُ
وأَوِبَ كفَرِحَ : غضِب وأَوْأَبْته مثالُ أَفْعَلْتُه نقله الصَّاغانّي
والتَّأْوِيبُ في السَّيْرِ نَهَاراً نَظِيرُ الإِسَآد لَيْلا أَو هُوَ السَّيْرُ جَميعَ النَّهَارِ والنُّزُولُ باللَّيْلِ قَالَ سَلامةُ ابنُ جنْدَل :
يوْمَان يوْمُ مقامَات وأَنْدِيَة ... وَيَوْمُ سَيْرٍ إلى الأَعْدَاءِ تَأْوِيبِ
قَالَ ابنُ المُكَرَّم : التَّأْوِيبُ عنْدَ العرَبِ سَيْرُ النَّهَارِ كُلِّه إلى اللَّيْلِ يُقَالُ : أَوَّبَ القَوْمُ تَأْوِيباً أَيْ سَارُوا بالنَّهارِ . وأَسْأَدُوا إذَا سَارُوا باللَّيْل أَوْ هُوَ تَبَارِي الرِّكَابِ في السَّيْرِ . قال شيخُنَا : غَيْرُ مُعْرُوفٍ في الدَّوَاوِين والمعروفُ الأَوّلُ قُلْت : هو في لسان العرب والأَساس والتَّكْمِلَة كالمُآوَبَةِ مُفَاعَلَةٌ رَاجِعٌ للْمَعْنَى الأَخِيرِ كَما هو عادَتُه قال :
" وإنْ تُؤَاوبْهُ تَجِدْهُ مِئوَبا ورِيحٌ مُؤَوِّبَةٌ : تَهُبُّ النَّهارَ كُلَّهُ . والذي قالَهُ ابنُ بَرِّيّ : مُؤَوِّبةٌ في قَوْل الشاعر :
قَدْ حَالَ بَيْنَ دَرِيسَيْهِ مُؤَوِّبَةٌ ... مسْعٌ لَهَا بِعضَاهِ الأَرْضِ تَهْزِيزُ وهو رِيحٌ تَأْتِي عنْد اللَّيْل
والآيِبةُ بالمدِّ : شَرْبَةُ القَائلَةِ نَقَلَه الصاغَانِيّ
وآبَةُ قَرَأْتُ في معجم البلدَان قَالَ أَبُو سعْدٍ : قال الحَافِظُ أَبُو بَكْر أَحْمَدُ بنُ مُوسَى بنِ مِرْدُوَيْهِ : هيَ مِنْ قُرَى أَصْبَهَانَ قَالَ : وقَالَ غَيْرُه : إنها : د ويُقَالُ : قَرْيَةٌ مِنْ ساوةَ منْهَا جرِيرُ بنُ عَبْدِ الحمِيدِ الآبيُّ سَكن الرَّيّ قَالَ : قُلْتُ أَنَا : أَمَّا آبَةُ بُلَيْدَةٌ تُقَابِلُ ساوَةَ تُعْرَفُ بَيْنَ العَامَّة بِآوَةَ فَلاَ شَكَّ فِيهَا وأَهْلُهَا شِيعَة وأَهْلُ سَاوَةَ سُنَّةٌ ولاَ تَزَالُ الحُرُوبُ بَيْنَهُمَا قَائمَةً عَلَى المَذْهَبِ قال أَبُو طاهِر السِّلَفيّ : أَنْشَدَنِي القاضِي أَبُو نَصْرِ بنُ العَلاَءِ الميمَنْدِيّ بِأَهْرَ مِنْ مُدُن أَذْرَبِيجَانَ لنَفْسِه :
وَقَائلَة أَتُبْغِضُ أَهْلَ آبَهْ ... وهُمْ أَعْلاَمُ نَظْمٍ والكتَابَهْ
فَقُلْتُ إِلَيْك عنِّي إنَّ مِثْلِي ... يُعَادِي كُلَّ مَنْ عَادَى الصَّحَابَهْ وإِلَيْهَا فيما أَحْسَبُ يُنْسَبُ الوَزيرُ أَبُو سَعْد منْصُورُ بنُ الحسيْنِ الآبِيُّ صَحِبَ الصَّاحِبَ بنَ عبَّاد ثُمَّ وزَرَ لمَجْد الدَّوْلَةِ رُسْتمَ بنِ فَخْرِ الدَّوْلَةِ بن رُكن الدولة بن بُوَيْهِ وكَانَ أَدِيباً شَاعِراً مُصنِّفاً وهُوَ مُؤَلِّفُ كتاب نثر الدرر وتارِيخ الرَّيِّ وأَخُوه أَبُو منْصُور مُحمَّدٌ كَانَ مِنْ عُظَمَاءِ الكُتَّابِ وَزَرَ لملِكِ طَبَرِسْتَانَ انتهى ورأَيتُ في بعضِ التَّوَارِيخِ أَنَّ جَرِيرَ بنَ عَبْدِ الحَمِيدِ المُتَقَدِّمَ ذِكْرُه نسْبَتُهُ إلى قَرْيَةٍ بِأَصْبَهَان كما تَقَدَّمَ أَوَّلاً وهو القَاضي أَبُو عَبْدِ الله الرَّازِيُّ الضَّبِّيُّ نَسَبَهُ الدَّارَقُطْنِي
وآبَةُ : د بإِفْرِيقِيَّةَ نقله الصاغانيّ ومَا رَأَيْتُه في المُعْجم وإنما قال فيه وآبَةُ أَيْضاً : قَرْيَةٌ منْ قُرَى البَهْنَسَا مِنْ صَعِيدِ مِصْرَ : أَخْبَرَنِي بذلك القَاضِي المُفَضَّلُ قَاضي الجُيُوشِ بمصْرَ قُلْتُ وكَذَا رأَيْتُهَا في كِتَاب القَوَانِينِ لابنِ الجَيْعَانِ وذَكَر أَنَّها مُشْتَمِلَةٌ على 1434 فَدَّاناً وعبْرَتُهَا 9600 دِينَار وتُذْكَرُ مَعَ بَسْقَنُونَ وهُمَا الآنَ وَقْفٌ عَلَى الحَرَميْنِ الشَّرِيفَيْن ثُمَّ ظَهَرَ أَنَّهُ تَصَحَّفَ ذلكَ علَى الصَّاغانيّ وتَبِعَه المُصَنِّفُ فإِنَّمَا هي أُبّه بضَمٍّ فَشَدِّ مُوَحَّدَة وقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا في أ ب ب
وَمآبُ : د وفي لسان العرب : مَوْضِعٌ بالبَلْقَاءِ مِن أَرْضِ الشَّأْمِ قال عبدُ اللهِ بنُ رَوَاحَةَ :
فَلاَ وأَبِي مَآبَ لَنَأْتيَنْهَا ... وإنْ كَانَتْ بِهَا عَرَبٌ ورُومُ وفي المراصد : هي مدينَةٌ في طَرَفِ الشَّأْمِ مِنْ أَرْضِ البَلْقَاء
والمُؤَوَّبُ هُوَ المُدَوَّرُ والمُقَوَّرُ بالقَافِ كذا في النسخ وفي بعضها بالغَيْنِ المُعْجَمَةِ المُلَمْلَمُ وَأَوَّبَ الأَديمَ : قَوَّرَهُ عَنْ ثَعْلَبٍ ومِنْهُ المَثَلُ : أَنَا حُجَيْرُهَا بتَقْدِيم الحَاءِ المُهْمَلَةِ عَلَى الجِيمِ تَصْغِيرُ حِجْر وهُوَ الغَارُ المُؤَوَّبُ المُقَوَّرُ وعُذَيْقُهَا المُرَجَّبُ عن ابن الأَعرابيّ
وآبُ شَهْرٌ عَجَمِيٌّ مُعَرَّبٌ مِنَ الشُّهُورِ الرُّوميَّةِ وقد جاءَ ذِكرُهُ في أَشْعَارِ العَرَبِ كثيراً
والمَآبُ في قَوْله تَعَالَى " طُوبَى لَهُمْ وحُسْنُ مَآب " أَيْ حُسْنُ المَرْجع وحُسْنُ المُنْقَلَبِ والمُسْتَقرّ
وقولُهُم بَيْنَهُمَا ثَلاَثُ مَآوِبَ أَي ثَلاَثُ رَحَلاَت بالنَّهَارِ نقلَهُ الصاغانيّ
والأَوْبَاتُ هِيَ مِنَ الدَّابَّةِ القَوَائِمُ واحِدَتُهَا : أَوْبَةٌ
ومَآبَةُ البِئرِ : مِثْلُ مَبَاءَتهَا حَيْثُ يَجْتَمعُ إِليه المَاءُ فيها
وقِيلَ : لاَ يَكُونُ الإِيَابُ إلاَّ الرُّجُوعَ إلى أَهْلِهِ لَيْلاً
وفي التهذيب يُقَالُ للرَّجُل يَرْجعُ باللَّيْلِ إلَى أَهْلِهِ : قَدْ تَأَوَّبَهُمْ وائْتَابَهمْ فَهُوَ مُؤْتَابٌ ومُتَأَوِّبٌ
ومُخَيِّسٌ كمُحَدِّث ابنُ ظَبْيَانَ الأَوَّابِيُّ تَابِعِيٌّ رَوَى عن عبدِ اللهِ بنِ عَمْرِو بنِ العاص وغَيْرِه نِسْبَةٌ إلى بَنِي أَوَّاب : قَبِيلَةٍ مِنْ تُجِيبَ ذَكَره ابنُ يُونُسَ
واسْتَدْرَكَ شيخُنَا عَلَى المُصَنِّفِ : أَيُّوبُ قيلَ هو فَيْعُول مِنَ الأَوْب كقَيُّوم وقِيلَ : هو فَعُّول كسّفُّود قال البَيْضَاوِيُّ : كَانَ أَيُّوبُ رُوميّاً مِنْ أَوْلاَدِ عيص بنِ إسْحَاقَ عليه الصلاةُ والسلامُ وأَوَّلُ منْ سُمِّيَ بهذَا الاسْمِ منَ العربِ جدُّ عَديِّ بنِ زَيْد بنِ حِمَّانَ ابنِ زَيْدِ بنِ أَيَّوب من بَنِي امرىء القَيْس بن زَيْدِ مَنَاةَ بن تَمِيم قَالَهُ أَبُو الفَرَج الأَصْبَهَانِيُّ في الأَغاني
قُلْتُ : وأَيُّوبُ الذي ذَكَره : بَطْنٌ بالكُوفَةِ وهو ابنُ مَجْرُوفِ بنِ عامرِ ابنِ العصَبَةِ بنِ امْرِىءِ القَيْسِ بنِ زِيْدِ مَنَاةَ فَوَلَدُ أَيُّوبَ إبْرَاهيمُ وسَلْمٌ وثَعْلَبَةُ وزَيْد منهم عَدِيُّ بنُ زَيْدِ بنِ حِمَّانَ ابنِ زَيْدِ بنِ أَيُّوبَ بنِ مَجْرُوف الشَّاعِرُ ومنهم مُقَاتِلُ بنُ حَسَّانَ بنِ ثَعْلَبةَ بنِ أَوْسِ بنِ إبْرَاهِيمَ بنِ أَيُّوبَ الذي نُسِبَ إليه قَصْرُ مُقَاتِل وقال ابنُ الكَلْبيِّ لاَ أَعْرِفُ في الجاهِلِيَّة مِنَ العَرَبِ أَيُّوب وإبْراهيمَ غَيْرَ هذَيْنِ وإنَّمَا سُمِّيَا بهذَيْنِ الاسْمَيْنِ للنَّصْرانِيَّة كَذَا قال البلاَذُرِيُّ

##### Türkçe

ءوب
**آبَ - يَؤُوبُ** (**أَوَبَ - يَؤُوبُ**) - **إيَاب** - **أوَّاب** - **أوَّابِيْن** - **مَآب** - **أوَّب** - **يُؤَوِّب** - **أَيَّوْب**

**آبَ - يَؤُوبُ** (**أَوَبَ - يَؤُوبُ**) + bir varlık + bir varlığa veya bir yere: yerleşip sabit kaldığı yere döner ve geri döner: geçici ve sabit olmayan sayılan bir yerden, içinde kalmak üzere, sabit ve sağlam bir yere döner ve geri döner.
﴿Ona çağırırım ve ona **مآب**﴾
﴿Şüphesiz bize onların **إياب**’ı﴾
﴿O hak gündür; artık dileyen Rabbine bir **مآبا** edinsin﴾

**آبَ - يـَؤوبُ** + bir varlık + bir varlık için: onun mülküne ve faydasına döner ve geri döner: onun hâkimiyeti, mülkü ve boyun eğişi içinde yerleşip kalmak üzere döner ve geri döner
﴿Ve kuşlar toplanmış; her biri için bir **أواب**﴾: onun mülküne ve emrine yerleşip dayanmak üzere döner ve geri döner

**إيَاب**: “**فِعال**” vezninde, “**آبَ - يَؤوبُ**”dan mübalağa fiil ismi: yolculuğun sonu bittikten sonra yerleşik olana dönüş

**أوَّاب**: “**فَعّال**” vezninde, “**آبَ - يَؤوبُ**”dan mübalağa ism-i fâil: **الأوب**’u çok olan: geri dönmeye meyleden kimse: ve bu, ıstılah olarak: Allah’ın hükmüne ve emrine, onda kalmak için, geri dönmeye ve boyun eğmeye meyleden kimsedir: ve bu, yaygın olan tövbe manasındadır.

**أوَّابيْن**: “**أوَّاب**”ın çoğulu

**مَآب**: “**مَفْعَل**” vezninde, “**آب**”dan mîmî masdar fiil ismi: tekrarlı dönüş; ve o, ondan aynı zamanda mekân ismidir: yerleşme yeri

**أوَّب - يُؤَوِّب** + bir varlık + kendisini veya başka bir varlığı: “**فـَعـَّلَ**” vezninde, “**آبَ - يـَؤوبُ**”dan: onu veya kendisini, tekrar ve şiddet üzere, “**تـَؤوبُ**” kıldı: onu, sabit olmayan durumundan sabit bir duruma nakletmek için çalışır

**أوَّب - يـُؤ َوِّب** + bir varlık + kendisini veya başka bir varlığı + bir varlık için: onu, yahut kendisini, başka varlığın mülkü ve boyun eğişi altında yerleşip sabit kılmaya çalışır: Allah’tan, dünyadaki sabit olmayan ve emniyetsiz durumundan, âhirette O’nun civarına, orada sabit ve emniyetli bir durumda bulunacağı yere nakletmesini ister
﴿Eğer salih olursanız, şüphesiz O, **الأوابين** için çok bağışlayıcıdır﴾
﴿Ey dağlar, onunla birlikte **أوبي** edin; ve kuşlar; ve ona demiri yumuşattık﴾

**أيَّوب**: “**فَيْعول**” vezninde, “**آبَ - يَؤوبُ**”dan mübalağa ism-i fâil: ve o, bilinen peygamberin adıdır, عليه السلام

Ve lafız, “kısa bir müddet terk ettikten sonra rahat ve ikamet ve asıl yerine dönüş ve geri dönüş” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**آبَ - يَؤُوبُ** (**أَوَبَ - يَؤُوبُ**)، **عَادَ - يَعُوْدُ**، **ثَابَ - يَثِيْبُ** (**ثَابَتْ - تَثِيْبُ**)، **رَجَعَ - يَرْجِعُ** (lâzım)، **فَاءَ - يَفِيءُ** (lâzım)، **رَاحَ - يَروْحُ**

**آب - مآب**
﴿Böylece ona bunu bağışladık; ve şüphesiz onun için katımızda yakınlık ve güzel bir **مآب** vardır (25)﴾ ص ﴿Ve şüphesiz onun için katımızda yakınlık ve güzel bir **مآب** vardır (40)﴾ ص
﴿İnsanlara kadınlardan, oğullardan, yığılmış yığınlar hâlindeki altın ve gümüşten, nişanlı atlardan, davarlardan ve ekinden şehvetlerin sevgisi süslendi; bu, dünya hayatının metaıdır; Allah ise, O’nun katında güzel **المآب** vardır (14)﴾ آل عمران ﴿İman edenler ve salih ameller işleyenler; onlar için **طوبى** ve güzel bir **مآب** vardır (29)﴾ الرعد
﴿Bu bir zikirdir; ve şüphesiz muttakiler için elbette güzel bir **مآب** vardır (49)﴾ ص ﴿Bu; ve şüphesiz azgınlar için elbette kötü bir **مآب** vardır (55)﴾ ص
﴿Azgınlar için bir **مآبا** (22)﴾ النبأ ﴿Bu; ve şüphesiz azgınlar için elbette kötü bir **مآب** vardır (55)﴾ ص
﴿Kendilerine kitabı verdiklerimiz, sana indirilene sevinirler; hiziplerden de onun bir kısmını inkâr eden vardır; de ki: Ben ancak Allah’a ibadet etmekle ve O’na ortak koşmamakla emrolundum; O’na çağırırım ve O’na **مآب** (36)﴾ الرعد ﴿O hak gündür; artık dileyen Rabbine bir **مآبا** edinsin (39)﴾ النبأ

**أوّاب - أوابين**
﴿Ve kuşlar toplanmış; her biri için bir **أواب** (19)﴾ ص
﴿Ve Davud’a Süleyman’ı bağışladık; ne güzel kul; şüphesiz o bir **أواب** (30)﴾ ص ﴿Ve eline bir demet al da onunla vur ve yeminini bozma; şüphesiz biz onu sabreden bulduk; ne güzel kul; şüphesiz o bir **أواب** (44)﴾ ص
﴿Onların söylediklerine sabret; ve güçlü olan kulumuz Davud’u an; şüphesiz o bir **أواب** (17)﴾ ص
﴿Rabbiniz, nefislerinizde olanı daha iyi bilir; eğer salih olursanız, şüphesiz O, **الأوابين** için çok bağışlayıcıdır (25)﴾ الإسراء ﴿Bu, her **أواب** hafîz için vaad olunan şeydir (32)﴾ ق

**إياب - إيابهم**
﴿Şüphesiz bize onların **إيابهم**’ı (25)﴾ الغاشية

**أيوب**
﴿Şüphesiz biz sana vahyettik; Nuh’a ve ondan sonra peygamberlere vahyettiğimiz gibi; ve İbrahim’e, İsmail’e, İshak’a, Yakub’a, esbâta, İsa’ya ve **أيوب**’a ve Yunus’a ve Harun’a ve Süleyman’a vahyettik; ve Davud’a Zebur’u verdik (163)﴾ النسا ء ﴿Ve ona İshak’ı ve Yakub’u bağışladık; her birini hidayete erdirdik; ve Nuh’u daha önce hidayete erdirdik; ve onun zürriyetinden Davud’u, Süleyman’ı, **أيوب**’u, Yusuf’u, Musa’yı ve Harun’u; ve işte böyle muhsinleri mükâfatlandırırız (84)﴾ الأنعام
﴿Ve **أيوب**; Rabbine nida ettiğinde: Bana zarar dokundu; ve Sen merhametlilerin en merhametlisisin (83)﴾ الأنبياء ﴿Ve kulumuz **أيوب**’u an; Rabbine nida ettiğinde: Bana şeytan bir yorgunluk ve azapla dokundu (41)﴾ ص

**أوَّب - يؤوِّب**
﴿Andolsun Davud’a katımızdan bir fazl verdik; ey dağlar, onunla birlikte **أوبي** edin; ve kuşlar; ve ona demiri yumuşattık (10)﴾ سبأ

مختار الصحاح
[**أوب**] **أ و ب**: **آبَ** döndü; ve onun bâbı **قال**’dır; ve **أوْبَةً** ve **إيابَاً** da (vardır). Ve **الأَوَّابُ** tövbe eden; ve **المآبُ** dönüş yeri. Ve **أْتابَ** “**اغتاب**” vezninde, **آبَ** gibi; **فعل** ve **افتعل** manaca **قال** gibidir. Şair dedi ki: “Kim Allah’tan sakınırsa, şüphesiz Allah onunladır; ve Allah’ın rızkı **مؤتاب** ve sabahleyindir.” Dedim: ve nüshaların çoğunda **اتَّابَ** tânın şeddeli ضبط’ıyla (gelmiştir); ve o, müstensihlerin tahrifindendir; ve beyit buna delalet eder. Ve ayrıca, **اتأب** “utandı” manasındadır; ve o, **و أ ب**’de zikredilmiştir; burası onun yeri değildir ve tefsir de ona uygun değildir. Dedi: ve **آبَتِ الشمس** “batıp kayboldu” hakkında bir lugattır. Ve ﴿Ey dağlar, onunla birlikte **أوِّبِي** edin﴾ yani tesbih edin.

الراغب
**أوب**
- **الأوب**: dönüşün bir türüdür; şu var ki **الأوب** ancak iradesi olan hayvanda söylenir; **الرجوع** ise onda da başkasında da söylenir. Denir: **آب** **أوبا** ve **إيابا** ve **مآبا**.
Allah Teâlâ dedi: ﴿Şüphesiz bize onların **إيابهم**’ı﴾ [الغاشية/25] ve dedi: ﴿Artık dileyen Rabbine bir **مآبا** edinsin﴾ [النبأ/39]; ve **المآب**: ondan masdar ve zaman ve mekân ismidir.
Allah Teâlâ dedi: ﴿Ve Allah; O’nun katında güzel **المآب** vardır﴾ [آل عمران/14]; ve **الأواب** **التواب** gibidir; ve o, masiyetleri terk edip taatleri yapmakla Allah Teâlâ’ya dönen kimsedir. Dedi: ﴿**أواب** **حفيظ**﴾ [ق/32]; ve dedi: ﴿Şüphesiz o bir **أواب**’dır﴾ [ص/30]. Ve ondan, tövbeye **أوبة** denildi. Ve **التأويب** gündüz yürüyüşünde söylenir (İbn Manzur dedi: ve Arapların كلامında **التأويب**: gündüzün tamamının geceye kadar yürüyüşüdür). Ve denildi:
**آبت يد الرامي إلى السهم**
(bkz.: المجمل 1/106)
Ve bu, gerçekte atıcının fiilidir; her ne kadar ele nispet edilmişse de; ve bu, bizim sunduğumuz “irade ve ihtiyar ile dönüş” olmasını bozmaz. Ve aynı şekilde: **ناقة أؤوب**: iki elin hızlı dönüşlü (deve).

ملخص اللسان
1. **أوب يَؤُوبُ** **أَوْباً** ve **إِياباً** ve **أَوْبَةٌ** ve **أَيْبَةً**: dönüş.
2. Ve **آبَتِ الشمسُ تَؤُوبُ إِياباً وأُيوباً**: **مَآبِها**’da, yani **مَغِيبها**’sında battı,
3. **رَجَعَ**; ve **آبَ الغائبُ يَؤُوبُ مآباً**: döndüğü zaman,
4. Ve **أَوَّابٌ**: günahından Allah’a, عزوجل, dönüşü çok olan.
5. **الأَوّابُ**: tövbeye ve itaate dönen çok dönen,
6. Ve **الأَوَّابُ**: tövbe eden.
7. **الأَوّابُ**: tesbih eden;
8. **الأَوّابُ**: günah işler, sonra tövbe eder, sonra günah işler, sonra tövbe eder,
9. **الأَوّابُ**: itaat eden;
10. Ve **أُبْتُ الماءَ** ve **تَأَوَّبْتُه** ve **أْتَبْتُه**: ona gece vardım.
11. Ve **الأَوْبُ**: sürat.
12. Ve **الأَوْبُ**: kasıt ve doğruluk.
13. **الأَوّاب**: yalnızlıkta günahını anan,
14. Ve **تَأَوَّبَه** ve **تَأَيَّبَه** “**على الـمُعاقَبةِ**” üzere: ona gece geldi,
15. Ve **آبـَه اللّهُ**: onu uzaklaştırdı,
16. **آبـَكَ**: **وَيْلَكَ** gibi.
17. Ve **أَوَّبَ الأَدِيمَ**: onu oydu,
18. **الـمُأَوَّبُ**: yuvarlatılmış, oyulmuş, toparlanmış,
19. **تَأَوَّبْتُ**: gecenin başında geldiğim zaman,
20. **والآيِبَةُ**: develerin her gece suya varmasıdır.
21. **التَّأْوِيبُ**: gündüzün tamamını yürüyüp gece konmaktır.
22. **الأَوْبُ**: yürüyüşte elleri ve ayakları hızlı çevirme sürati.
23. **الأَوْبُ**: elleri ve ayakları geri geri getirme.
24. **الـمُآوَبةُ**: bineklerin yürüyüşte yarışması.
25. **الأَوْبُ**: arılar,
26. **مَآبةُ البِئْر**: onun **مَباءَتِها**’sı gibidir,
27. **مُؤَوِّبةُ**: gece vakti gelen bir rüzgâr.
28. **آبُ**: ayların isimlerindendir.
29. Ve **مَآبُ**: **أَرض البَلْقاء**’dan bir yer adıdır.
