# أود (أ-و-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hevde deve hörgücü demektir

- Harfler: أ - و - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءود · اود

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَئُودُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A6%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | يَفْعُلُهُ | Ona zor gelir | 1 | 1 | [2:255](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/ayet/2:255.md) |

## Mücavir kökler — 23 mücavir (32 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Uyuklamak
2. [كرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Onun kürsüsü
3. [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir
4. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Şefeve” dudak demektir
5. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Çeper, çit demektir
6. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Sunv’a” tas demektir
7. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hafız çanta demektir
8. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
9. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kulak demektir
10. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahip
11. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · El ve kol demektir
12. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Half : Ense demektir
13. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Büyük
14. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Uyanık yılan demektir
15. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
16. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
17. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
18. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
19. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
20. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
21. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
22. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أود |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi vâv و olan illetli kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md), [كرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%AB.md), [بهظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%B8.md), [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir yük veya baskı altında bir nesnenin esneyip eğrilmesi, bükülmesi ve bel vermesi |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratılmış varlığın bütün yükünün ve idaresinin Allah’a hiçbir ağırlık, zorluk ve zaaf vermemesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mutlak kudret ve ilahi muhafazanın sınırsızlığı; taşıma ve korumada yorulma ve kapasite sınırının bulunmaması |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece zihinsel veya soyut bir «zorlanmak» olarak algılanıp, yük altında bükülme ve yapısal deformasyona uğrama şeklindeki somut fiziki bağlamının gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أو | Merkeze yönelme, dönme, eğilme ve toplanma hareketi; [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) (geri dönmek), [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) (aslına rücu etmek), [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) (sığınmak, bir yere çekilmek) ve [أوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87.md) (içe çekilip inlemek) köklerinde olduğu gibi doğrusal halden bir merkeze veya yöne doğru bükülme ve meyil | د | Dal harfinin getirdiği sınır, tutunma, sert temas ve direnç unsuruyla birleşerek, eğilme ve yönelme hareketinin harici bir ağırlık, yük veya baskı karşısında esneyip bükülme ve zorlanma haline dönüşmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete veya basınca kaynaklık eden ilk baskı, yükün ya da taşıyıcı iradenin başlangıçtaki ağırlığı ve tesiri |
| و | Çadır kazığı, çengel; bağlama, tutturma, irtibat | İki uç veya zemin ile yük arasındaki irtibat, nesnenin kendi içinde gerilime girmesi ve bağlayıcı direnç hattı |
| د | Kapı; geçiş, hareket, sınır ve eğim | Nesnenin dik ve sabit konumundan saparak eğilmesi, bükülme noktasına doğru açılıp yön değiştirmesi |
| أود | Öküz başı, çengel ve kapı | Bir yükün veya gücün baskısıyla aradaki bağın gerilerek doğrusal konumdan sapması, yapının bükülüp eğilmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ağacın, dalın veya omurganın üzerine binen ağır yük sebebiyle esneyip eğrilmesi, yay gibi bükülmesi ve ikiye katlanacak derecede zorlanması (العطف والانثناء ve العوج) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Murakkaş el-Ekber bir beytinde gün batımına doğru gölgelerin eğilip uzamasını günün bükülmesi anlamında bu kökle betimler: والعدو بين المجلسين إذا آد العشي وتنادى العم / Şair Thumâme dalının zayıflığına rağmen yük altında bükülmeyişini anlatırken kökü kullanır: فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Âişe babası Hz. Ebû Bekir’i överken toplumdaki eğrilikleri ve sapmaları düzeltmesini bu kökle ifade etmiştir: وأقام أَوَدَهُ بثقافِه (Eğriliğini terbiye aletiyle doğrulttu). Ayrıca kadim dilde taşınması zor borç ve diyet yükü için «لا يتآداه احتمال المغارم» (Ağır yükler ona ağırlık vermez, belini bükmez) denilmiştir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha «أود» maddeleri.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde أود kökü, fiziksel nesnelerin gerilim altında eğrilmesi, kavis çizmesi ve bir eksenden sapması semantiği üzerinden şekillenmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve özellikle İbranicede kavis yapmak, eğilmek ve dönmek kökleriyle paralel semantik sahalar paylaşır. Arapçada kökün sergilediği çift yönlü anlam örgüsü (hem nesnenin bükülmesi hem de taşıyana bükülme verecek derecede ağır basması), Doğu Sami (Akadca) dilinde yükün ezici baskısını ifade eden köklerle fonksiyonel paralellik arz eder. Dilin erken katmanında bu kök, doğrudan bir omurganın veya taze bir dalın üzerine binen cismani yükün yarattığı mekanik gerilmeyi anlatırken; zamanla mecazi olarak sorumlulukların, borçların ve idari yüklerin insan takatini aşması durumunu ifade eden bir soyutlama kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Maqāyīs al-Lugha karşılaştırmalı verileri.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أود kökünden türeyen «آدَ يَؤُودُ» fiili | «Bir şeyin bükülmesi, eğrilmesi» temel anlamından hareketle, taşıyıcıyı bükecek derecede ağır gelmek (أثقله حتى عطفه) anlamına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerinde eğrilik, bükülme ve yükün eğmesi semantik alanı | Eğilme, kavis çizme ve yük altında çökelme anlamındaki ortak Sami eğilme matrisi ile uyumludur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bükülme ve kavis kökleri | Esnek cisimlerin baskı altında yaylanması ve eğrilmesi kök ailesiyle tipolojik benzerlik gösterir | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أود | Anlamlı | Bükülmek, ağır gelmek | Yük altında belin bükülmesi, dalın eğrilmesi, ağırlık vermek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [أدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%88.md) | Anlamlı | Vasıta, alet, hazırlık | Bir işi görmek için gereken gereç ve hazırlık donanımı (الأداة) | Hedef kökle zayıf semantik bağ; Kur'an'da geçmez |
| [وأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D8%AF.md) | Anlamlı | Gömmek, ağır baskıyla ezmek | Kız çocuklarını diri diri toprağa gömmek, ağır yük altında ezmek | Hedef kökle baskı ve ezme bağlamında semantik yakınlık; Kur'an'da geçer |
| [ودأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%A3.md) | Anlamlı | Düzeltmek, helak etmek | Eğri bir nesneyi bastırarak tesviye etmek veya bir şeyi helake sürüklemek | أود kökündeki eğriliğin bastırılarak düzeltilmesi ile karşıt/tamamlayıcı yön; Kur'an'da geçmez |
| [دأو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%88.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlam kökü olarak işlenmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [دوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%A3.md) | Anlamlı | Hastalık, dert | Bünyeyi içten içe kemiren gizli illet ve dert (الداء) | Bünyeyi çökertip zaafa uğratması bakımından uzak ilgi; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أود | Merkez | Yükün bükmesi ve ağırlık | Yükün taşıyıcı yapıyı bükmesi, eğriltmesi ve yorması | Nesnenin mekanik sınırını zorlayan ve onu eğriltmeye yönelen ağırlık |
| [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) | Komşu | Ağırlık ve yoğunluk | Kütlesel veya manevi ağırlık; bükme şartı aranmaz | Bir nesnenin tartıda veya zihinde hafifliğin zıddı olması durumu |
| [كرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%AB.md) | Komşu | Sıkıntı ve bunaltı | İnsanın içine basan, nefesini daraltan gam ve keder | Yükün bükmesinden ziyade ruhsal ve zihinsel daralma üretmesi |
| [بهظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%B8.md) | Komşu | Taşıyamama ve takatsizlik | Gücün ve kapasitenin fersah fersah üstünde olan yük | Bükmenin ötesinde kişiyi tamamen hareketsiz bırakan aşırı yük |
| [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) | Komşu | Zorlanma ve meşakkat | Bir işi başarmak için bütün takati tüketerek çabalama | Dış yükten ziyade harcanan öznel emeğin ve zorluğun vurgulanması |
| [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md) | Zıt | Hafiflik ve kolaylık | Taşınması zahmetsiz, ağırlığı ve bükme tesiri olmayan | Varlığın taşıyıcıya hiçbir baskı, kavis ve yorgunluk vermemesi hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أود | Yükün bükmesi, zor gelmesi | Bir şeyin ağırlığıyla eğmek, zaaf ve yorgunluk hissettirmek | Kesin |
| Latince | Gravare, inflectere | Ağırlık basmak, bükmek | Gravare yükün ağırlığını, inflectere ise cismin bükülmesini karşılar; ikisi birlikte kökü tamamlar | Güçlü |
| İngilizce | To burden, to weigh down, to bend under load | Ağırlık vermek, belini bükmek | Fiziksel yük ile mecazi zorlanmayı içerir fakat eğrilme nüansı doğrudan taşınmaz | Güçlü |
| Almanca | Beschweren, beugen, überlasten | Ağırlık yapmak, bükmek, aşırı yüklemek | Beugen eğrilmeyi, beschweren zahmet veren ağırlığı tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Peser sur, accabler, courber | Üzerine ağırlık yapmak, çökertmek, bükmek | Courber bükülmeyi, accabler takati tüketen baskıyı ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَـُٔودُهُ (Muzari nefiy kipiyle: وَلَا يَـُٔودُهُ) | Ağırlık vermemek, yormamak, taşınması güç gelmemek | Âyetü'l-Kürsî bağlamında göklerin ve yerin korunup gözetilmesinin Allah Teâlâ’ya hiçbir zorluk, yorgunluk ve zaaf vermemesi; mutlak kudret ve kayyûmiyet vasfı (Bakara [2:255](https://lisan.digital/tr/ayet/2:255.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve kudret meselesi | Allah'ın kainatı yaratması ve sevk ve idare etmesinde yorulma (luğûb), acziyet ve zaafın mutlak reddi; tenzih ilkesi | Âlemin muhafazasının ilahi zata en ufak bir külfet ve ağırlık teşkil etmemesi |
| Fıkıh | Hukuki ve mali sorumluluklar (külfet/vüs'at sınırı) | Mükellefe gücünü aşan ve belini bükecek borç veya sorumlulukların yüklenememesi (nefy-i harac) ilkesi | İnsan takatinin esneme ve bükülme eşiğini aşan tekliflerin meşru olmaması |
| Tefsir | Âyetü'l-Kürsî tefsiri | Ayetteki «حفظهما» ibaresiyle birlikte kozmik düzenin sürekliliğinin Allah'ın zatında hiçbir yorgunluğa sebep olmaması | Yaratılışın büyüklüğünün ilahi kudret karşısında sıfır mesabesinde bir hafiflik taşıması |
| Hadis | İstiaze ve dua rivayetleri | İnsanın belini büken ağır borç, bela ve altından kalkılamaz durumlardan Allah'a sığınma metinleri | Beşeri planda insanı büken ve çökerten dünyevi felaketlerin tasviri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ulûhiyet ve tevhîd | Mutlak kudret ve yorulmazlık | Varlığın devamını güvenceye alma | Tanrı tasavvurunu yorulan, dinlenen veya yük altında ezilen mitolojik tanrılardan arındırma | Kesin |
| İlmi | Fizik ve statik sistemler | Taşıma kapasitesi ve mekanik sınır | Sistemin çökmesini engelleme | Bir yapının taşıyıcı kolonlarının eğrilme ve deformasyon sınırının sıfırlanması hali | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve otorite | İdari kapasite ve denetim gücü | Devleti kriz anlarında dik tutma | Devlet mekanizmasının krizlerin ve asayiş yükünün altında sarsılmadan ayakta kalması | Güçlü |
| İktisadi | Maliye ve borçlanma hukuku | Sürdürülebilir borç ve vergi yükü | Üreticinin çöküşünü önleme | Vergi veya borcun mükellefin belini bükecek (taassüf üretecek) raddeye varmaması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme mukavemetinde burkulma (buckling) ve elastik deformasyon | Eksenel bir yük altındaki yapının kritik yük sınırını aşmasıyla aniden yana doğru bükülüp formunu kaybetmesi olgusunun ilahi kudrette imkansızlığı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal tükenmişlik (burnout) ve aşırı rol yüklenmesi | Sosyal aktörün veya organizasyonun üzerine binen sorumlulukların yapısal bükülme, aksama ve işlev kaybı doğurması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca zihinsel bir «zoruna gitmek» veya «üşenmek» gibi psikolojik bir hisse indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, kainatın muazzam büyüklükteki fiziksel, biyolojik ve ontolojik tüm yükünün Allah'ın kudretini ve kayyûmiyetini en ufak bir mekanik ve manevi esnemeye dahi uğratamamasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın alemi idare edişi ile insanın bir ağırlığı taşıması arasında antropomorfik bir benzerlik vehmedilmesi ve ayetteki mutlak tenzih vurgusunun zayıflaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın en merkezi tevhîd metni olan Âyetü'l-Kürsî'nin zirve cümlesinde yer alır; Allah'ın evreni ayakta tutarken hiçbir acziyet, zaaf ve yorulma içine girmediğini fiziksel bükülme metaforunu nefyederek zihinlere nakşeder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatları, kainatın yaratılış ve idaresini (kayyûmiyet) ve Allah'ın yorulmaktan münezzeh olduğunu bildiren tenzih ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tevrat anlatılarındaki Tanrı'nın yaratılış sonrası dinlendiği (Sebt) inancını ve çoktanrıcı mitolojilerdeki yorulan, yıpranan ilah tasavvurlarını kökten yıkar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağır bir nesnenin baskısıyla dalın, omurganın veya çubuğun esneyip bükülmesi, bel vermesi ve biçim değiştirmesi.
- Soyut anlam: Bir işin, sorumluluğun veya varoluşsal yükün taşıyıcının takatini zorlayarak onda zaaf, meşakkat ve kapasite aşımı meydana getirmesi.
- Sistematik karşılık: Sonsuz ilahi kudretin ($C$), kainattaki tüm varlık yüklerinin ve korunma taleplerinin toplamı ($L$) karşısında hiçbir deformasyona ve yorulmaya uğramaksızın mutlak stabiliteyi koruması hali.
- LaTeX modeli: $$\lim_{L \to \infty} \frac{L}{C} = 0 \implies \Delta S = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $L$ evrenin yönetilme ve korunma yükünü, $C$ ise ilahi koruma ve kudret kapasitesini temsil eder. Kainatın yükü ne kadar büyürse büyüsün ($L \to \infty$), mutlak ve sınırsız kudret ($C$) karşısındaki oranı sıfırdır. Bu durum, ilahi idarede ve dengede meydana gelebilecek herhangi bir sapma, esneme veya yapısal bükülmenin ($\Delta S$) kesin olarak sıfır olduğunu, yani Allah'a hiçbir şeyin ağırlık veremeyeceğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:255](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/ayet/2:255.md) — يَئُودُهُ

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Allah O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Hayy ve Kayyum’dur. O’nu dalgınlık ve uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanların hepsi de O’nundur. O’nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir? Önlerinde ve arkalarında ne varsa bilir. Dilediği kadarından başka O’nun ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. Kürsi’si gökleri ve yeri kaplamıştır. Onları koruyup gözetmek O’na ağırlık vermez. O, öyle ulu, öyle yücedir.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hevde deve hörgücü demektir. Evd de yük demektir. Belini büken yük anlamında zor gelmek manasında kullanılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى،  ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.

ولما جَعَلَه نعتاً للداعب كسعة بدالٍ ثالثة لأنَّ النَّعْتَ لا يتمكن حتى يتم ثلاثة أحرفٍ فما فوق ذلك فصار دَدِدٍ نعتاً للداعِب الاعب، فإذا أرادوا اشتقاق الفعل منه لم يَنْقَدْ لِكَثْرة الدّالات يفصِلون بين حرفَي الصدر بهمزة فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ، وإِنَّما اختاروا الهمزة لأنّها أقوى من سائر الحروف الجوفية ونحوه كذلك.
وفي الدَّدِ ثلاث لغات، تقول: هذا دَدٌ، وهذا دَدا، وهذا دَدُن.
دود، ديد:
وطعامٌ مُدَوِّد ومُدَيِّدٌ، وقد ادّادَ أي وقع فيه الدُّودُ.
دأد:
والدَّأْدَأةُ: ضرب من العَدْوِ، ومَرَّ فلان يَتَدَأْدَاُ أي مَرَّ يدفع بعضُه بعضاً لا يفتر.
دوو، دوء.
الدَوُّ: موضع بالبادية أَملَسُ كأنّه الراحة، قال:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
والدّوّيّة: مَفازةٌ ملساءُ بلغة تميم، وداويَّة لأهل الحجاز بلغتهم، قال ذو الرمة:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
ودَويُّ الصوت، يقال منه: دَوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدويةً.
والدَوَى: داءٌ يأخُذُ في الصدر في باطنه، ويقال: إنّه لدَويّ الصَّدْر، قال:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
ورجلٌ دَوٍ، وهو يَدْوَى دَوىً شديداً، وامرأةٌ دَوِية، الواو مكسورة خفيفة على فَعِله، وإن خَفَّفْتَها للنَّعت فالواو ساكنة مع الياء، والإِشمامُ فيه أحسن من الإِسكان، وناسٌ من أهل الحجاز يفتحون ما كان من نحو دَوٍ ويقولون: رجل دَوىً وامرأةٌ دَوىً سواء، لأنه تحويل، قال:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
ويُروَى دَوِ، مكسورٌ مُنَوَّن، وهو في موضع النَّصب لم يقلْ: دَوِيا وعليه لغتهم هكذا في جميع الإِعراب مثل قولِكَ: رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ، قال رؤبة:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
والفعل دَوِيَ يَدْوَى دَوىً، وهو الدّاءُ الباطن، وكلُّ بناءٍ على دَوىً ونَدىً، مكسور، ويكون الفعل منه مكسوراً فإن النعتَ منه مخفَّف إلاّ أن يضطَرَّ شاعر إلى غيره.
والدِّواء، ممدود: الشِّفاءُ، وداوَيتُه مَداواةً، ولو قُلتَ: دِواءً جاز في القياس، ويقال: دووِيَ فلانٌ يُداوَى فتُظهِرُ الواوَيْنِ ولا تُدغِمُ إحداهما في الأُخرى، لأنَّ الأولى هي مَدَّة الألف التي في داوى، فكَرِ هو إدغامَ المَدَّةِ في الواو، فيَلْتَبس فُوعِلَ ب فُعِّلَ.
وأما الدّاءُ، مهموز، فاسْمٌ جامعٌ لكلِّ مَرَضٍ ظاهرٍ وباطنٍ حتى يقال: داءُ الشُّحِّ أشَدُّ الأَدْواء، والحُمْقُ داءٌ لا دَواءَ له.
ومنه قول المرأة: كُلُّ داءٍ له داءٌ أرادت كُلُّ عَيب في الرجال فهو فيه، وهو من تأليف دال وواوٍ وهمزة، ورجل داءٌ وامرأة داءةٌ، وفي لغة أخرى: رجل دَيِّئٌ وامرأةٌ دَيِّئة على فَيعِل وفَيْعِلة.
ولقد داءَ يَداءُ دَوْءاً وداءً كُلُّه يقال، والدَّوْءُ أصوَبُ لأنَه يُحْمَلُ على المصدر وهذه الكملة تتصرف على ستة أوجه: دوأ، دأو، ودأ وأد، أود، أدو مستعملة في أماكنها.
والدَّوءُ: مصدر الفِعل من الداء.
الدَّوءُ: الأزْمُ، والأزْمُ: الحِمْية، والآزِمُ: المُمسِكُ عن الطعامِ.
ويقال: بَرِئتُ إليكَ من كل داءٍ تَداؤُهُ الإِبِلُ مثل تَداعُهُ.
والدّواة إذا عُدَّتْ، يقال: ثلاثُ دَوَيات، وكذلك ما أشبَهَه مثل النَّوى نَويات، فإذا جَمَعْتَ من غير عددٍ قُلتَ: هي الدَّوَى والدُّوِيُّ، قال العباس:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
وقال:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ
دأي:
والدَّأْيُ: شِبْهُ الخَتْل والمُراوغة وكذلك الدَّأوُ، والفعل منه دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا، وقال:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
نَصَبَ حذرا على القطع، وفي مِثل:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
ويقولون أيضاً: يَدْأَوى له.
والدَّأيُ جمع الدَّأْية، وهي فَقار الكاهل في مُجتَمع ما بين الكَتِفَيْن من كاهل البعير خاصَّة، والجمعُ الدَّأيات، وهي عظامُ ما هنالك، كل عَظْمٍ دأية، قال:

نصف على دَأْياته تَجَرَّما
أدو:
والإِداوة: مطهرةٌ للماء والجمع الأَداوَى.
والأدْو: خَتلٌ منه قال:
لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
ويقولون: أَدَا الرجل يَأْدُو أَدْواً.
أود:
والأَوْدُ مصدر آدَ يؤودُ أوْداً، وتقول: أُدْتُ العُودَ فأنا أؤودهُ أَوْداً فانآدّ، وتفسيره: عُجْتُه فانْعاجَ، قال:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
وتقول: آدَنى هذا الأمرُ، يَؤودُني أوْداً وأُووداً إذا بَلَغَ منكَ المَشَقَّة.
ويقال: آدَه الكِبَرُ.
ومنه التَأَوُّد وهو كالتَثَنّي والتَعَوُّج للقَضيب وغيره، وقال:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
وتقول: ما آدَكَ فهو لي آئِدٌ، أي ما أَثَقَلَكَ فهو لي مُثْقِلٌ.
والأَوَدُ: العِوَجُ، وأوِدَ يأوَدُ أَوَداً فهو أَوِدٌ.
وموضعٌ بالبادية يُسَمَّى أوَّدَ، بالتشديد، قال:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ
ودأ:
ويقال: وَدَّاْتُه فَتَوَدَّأَ، أي سَوَّيْتُه فاستَوى، قال:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
وتَوَدَّأَتِ الأخبارُ أي خَفِيَتْ.
ووَدَّأْتُ الأرضَ إذا كانت محفورةً فسَوَّيْتُها.
وأد:
المَوْؤودةُ: الوَئيدُ، كانت العَرَبُ إذا وُلِدَت بنتٌ دَفَنوها حين وُضِعَتْ حتى تموت مَخافة العار والحاجة، والفعل: وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً، فهو وائِدٌ، والمفعول: مَوؤُودٌ كما تقول: واعِدٌ ومَوْعُود، قال الفرزدق:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
والوَئيدُ: دَوِيٌّ تَسمعُ صوتَه في الأرض كحائِطٍ يسقط من بعيد فتسمع لهَدِّه وئيداً.
والتُّؤادُ من التُّؤَدة، تقول: أتَّأَدَ وتَوَأَّدَ وهو التَمَهُّل والتأنيّ والرَّزانة.
أيد، أدي:
الأَيْدُ: القُوَّة، وبلغة تميم الآدُ، منه قيل: أَدَّ فلانٌ فلاناً إذا أعانَه وقَوّاه.
والتَّأييدُ: مصدر أيَّدْتُه أي قَوَّيْتُه.
وقوله تعالى: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ" أي بقُوّة.
وإيادُ كُلِّ شيءٍ ما يُقُوَّى به من جانِبَيْهِ، وهما إِياداه، وإِياد العسكر المَيْمَنةُ والميسَرة، وكلُّ شيءٍ كان واقياً لَشيءٍ فهو إياده، قال العجّاج:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
وأَدَّى فلانٌ ما عليه أداءً وتأدِيةً، وفلانٌ آدَى للأمانةِ من فلانٍ. غير أنّ العامَّةَ فد لَهِجُوا بالخَطَأ، يقولون: فلان أدَّى للأمانةِ، وهذا في النَّحْو غير جائز.
وألف الأداةِ يه الواو، لأنك تقول: أدَوات، لكلِّ ذي حِرْفةٍ أداةٌ، وهي آلتُه يقيم بها حِرْفتَه.
وأداةُ الحرب: السِّلاح، ورجل مُؤْدٍ: كاملُ السِّلاح، قال:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا
ودي:
والمُودَى: الهالك، بغير همز، وأَوْدَى فلانٌ: هَلَكَ، وأودَى به الموتُ أي أَهلَكَه، واسم الهلاك من ذلك الوَدَى، بالتخفيف، وقَلَّ ما يُستعمَل. والمصدر الحقيقي الإِيداء.
والتوادي: الخَشَبات التي تُصَرُّ بها أطباءُ الناقة لئلاّ يَرضعَها الفصيل، وقد وَدَيْتُ الناقة بتَوْدِيتَيْنِ أي صَرَرْت أَخلافَها بهما، وودّيت النّاقة توديةً.
والوادي كل مَفرَجٍ بين جبالٍ وآطام، وتلال يكون مسلكاً للسَّيل أو مَنْفَذاً، والجميع الأودية، على تقدير فاعِل وأفعِلة، وإنّما جاءت هذه العلة لاعتلال آخِره، وكذلك نادٍ وأندية ونَجوَى وأَنجية، ولم يُسمَع بمثله في الصحيح، ألا تَرَى أنهم يقولون: قومٌ ظَلَمةٌ وقوم عُتاةٌ ولم يُقَلْ عَتادة من العُتُوِّ، ولكنهم غيّروا البناء فقالوا فَعَلة ثم أسكَنوا الواو فاعتمَدَت على فتحةِ الناء فصارت ألفاً.
والوَديُّ: فَسيل النَّخْل الذي يُقلَعُ للغَرْس، والواحدة وَدِيّة.
وتقول: وَدَى فلانٌ فلاناً إذا أدَّى دِيته، قال جميل:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
ويأدونه لغة. وأصل الدِيَة وِدية فحذفت الواو كما قالوا: شِية من الوشيِ.
وتقول: وَدَى الحِمارُ فهو وادٍ إذا أنْعَظَ، ويقال: وَدَى بمعنى قَطَرَ منه الماء عند الإِنعاظِ، وقال الأغلب:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
والوَدَى: الماء الذي يخرُجُ أبيضَ رقيقاً على أَثَر البول من الإنسان.
ودد، أدد:
الوَدُّ مصدر وَدِدْتُ، وهو يَوَدُّ من الأمنِية ومن المَودّة، وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً، ومنهم من يجعله على فَعَلَ يفعَلُ.
والوِداد والوَدادُ مصدر مثل المَوَدّة. وهذا وِدُّكَ ووَديدُكَ كما تقول: حِبُّكَ وحَبيبُكَ، قال:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
والوَدُّ: الوَتِدُ بلغة تَميم، فإذا صَغَّروا رَدُّوا التاءَ فقالوا وتَيد.
والوَدُّ: صَنَم لقوم نوحٍ، وكان لقريش صَنَمٌ يدعُونَه وُدّاً. ومنهم من يَهمِز فيقول: أُدّ، وبه سُمِّيَ عَبدُ وُدٍّ، ومنه سُمِّيَ أُدُّ بنُ طابخِةَ جَدُّ تَميم أو جَدُّ مَعَدِّ بنِ عدنانَ.
والإدُّ: الأمرُ الفَظيع، تقول: فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً.
ولقد أدَّتْ فلاناً داهيةٌ تَؤُدُّه أَدّاً، قال رؤبة:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
والإِدادة واحدة الإِداد، من قوله تعالى: "لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً"، أي أمراً فظيعاً.
دادا، دودى:
والدَّأْدَأَةُ: صوتُ وقع الحِجارة في المَسيل.
والدَّأْوداء، ممدود، والجمع الدَّآدِئ، وهي ثلاثُ ليالٍ: خمسٌ وسِتٌّ وسَبعٌ وعشرون.
وليلةٌ دَأداء: أشدُّ الليالي ظلمةً.
الدَّوْداةُ: أرجوحة للصِّبيان، والجمع الدَّوادي، قال:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
ويقال على غير قياس: الدَّءادي.
وتَدَأْدَأَ الرجل إذا مال عن شيء فتَرَجَّحَ، ويقال: تَدَأْدَأَ، ودَأْدَأتْهُ حركَتُه.
يدي:
اليَدُ معروفة، ويَدُ النِّعمةِ هي السابِغة.
ويَدُ الفَأسِ ونحوُها: مَقبِضُها، ويَدُ القَوْسِ: سِيَتُها.
ويَد الدَّهْر: مَدَى زَمانِه، ويَدُ الريح: مَلِكُها، قال لبيد:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
قال: ملا مُلِّكَتِ الريحُ تصريفَ السَّحاب وصفت بمِلْك اليَد.
وهذه الضَّيْعةُ في يَدِ فلانٍ، أي في مِلكِه، ولا يقولون: في أيدي فلانٍ، ولكن يقولون: بين يَدَي لكل شيءٍ أمامَك، قال الله: "من بين أيديهم ومن خَلْفهم".
وكقولهم: يَثُور الرَهَجُ بين يَدَي المَطَر، ويَهيجُ السِّبابُ بين يَدَي القتال، وقال الله تعالى: "بين يَدَي عذابٍ سديد.
ويقال: يَدِيَ فلانٌ من يَدِه إذا شَلَّتْ، ورجلٌ مَيدِيٌ أي مقطوع اليَدِ من أصله.
ويَدَيْتُ يَدَه أي ضَرَبتُ يَدَه، واليُداء: وَجَع اليَدِ.
وأيْدَيْت عنده يَداً، أي أنعَمْتُ عليه.
وأيْداهُ اللهُ، والمصدر اليد أو الأَيد.
وتقول: ايدَيْتُ عن فلانٍ يَداً بيضاءَ: من النِّعمة.
وإنّ فلاناً لذو مالٍ يَيدي به ويَبُوعُ أي يَبْسُط به يَدَيْه وباعَه.
وذهَبَ القومُ أيدي سَبَا، وأيادي سَبَا، أي مُتفرقِّين في كل وجه، وكذلك الريحُ وغيرُه.
وجمع يَد الإنسان والأشباح أيدي، وجِماعُ يَدِ النِّعمة أيادٍ ويَدِيٌّ، قال:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
والنسبة إلى اليَدِ يَدِيٌّ على النقصان، إلى الأَبِّ أَبَويٌّ، لأنّهم يقولون: يَدانِ فلا تظهر الياء، ويقولون: أبَوانِ باِظهارِ الواو، قال: العجّاج:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
ويقال: ثوبٌ يَدِيٌّ أي واسع، ويقال: عند جِدَّة الثوب، كأنّما رُفِعَتّ عنه الأيدي ساعَتَئِذٍ، ويقال: بل أراد أنّ الأيدي تتعاوَرُه.
وتقول: هم يد واحدة على مَن سِواهم إذا كانَ أمرُهم واحداً، واعطيتُه مالاً عن ظهر يَدٍ يعني تَفَضُّلاً غيرَ قَرْضٍ ولا مُكافَأَةٍ.
وخلع فلانٌ يدَه من الطاعةِ.
ويقال: ثوب قصير اليَدِ إذا كان يقصر عن أن يُلتَحَفَ به.

##### Türkçe

**باب اللفيف من الدال**
د د، د و د، d ي d، d أ d، d و و، d و أ، d أ ي، أ d و، أ و d، و d أ، و أ d، أ ي d، أ d ي، و d ي، و d d، أ d d، d ا d ا، d و d ى،  ي d ي مستعملات

دد:
Dişleri gıcırdatmanın (استنان) tarab için hikâyesi; ve bunun içinde parmakları vurmak; henüz vurulmamış olsa da bir boşluk içinde akıp giderse o **دَدٌ**’dür. **الطرمّاح** dedi ki:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
Şöyle de rivayet olunur: من داعِبٍ دَدَدِ.

Onu şakalaşan için bir sıfat kıldığında, üçüncü bir **دال** ile genişletmiştir; çünkü sıfat, üç harf ve daha fazlası tamamlanmadıkça yerleşmez; böylece **دَدِدٍ**, oynayan şakalaşan için bir sıfat oldu. Ondan fiil türetmek istediklerinde, **دال**’ların çokluğundan dolayı boyun eğmez; صدر’in iki harfi arasını bir hemze ile ayırırlar da şöyle derler: **دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ**. Hemzeyi ancak şundan dolayı seçtiler: çünkü o, diğer bütün iç harflerden daha kuvvetlidir; benzeri de böyledir.
**الدَّدِ**’de üç lehçe vardır; dersin ki: هذا **دَدٌ**، وهذا **دَدا**، وهذا **دَدُن**.

دود، ديد:
Ve **مُدَوِّد** ve **مُدَيِّدٌ** (kurtlanmış) bir yiyecek; ve **ادّادَ** yani onda **الدُّودُ** vuku buldu.

دأد:
Ve **الدَّأْدَأةُ**: koşmanın bir türü; ve falan geçti, **يَتَدَأْدَاُ** yani geçti; bir kısmı bir kısmını iter, gevşemez.

دوو، دوء.
**الدَوُّ**: çölde bir yer; düz, sanki avuç içi gibi. Dedi ki:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
Ve **الدّوّيّة**: Temîm dilinde düz bir çöl; Hicaz ehline kendi dillerinde **داويَّة**. **ذو الرمة** dedi ki:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
Ve **دَويُّ الصوت**; bundan denir: **دَوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدويةً**.
Ve **الدَوَى**: göğüste, iç tarafında tutan bir hastalık; ve denir: o, **دَويّ الصَّدْر**’dür. Dedi ki:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
Ve bir adam **دَوٍ**; o, şiddetli **دَوىً** ile **يَدْوَى**; ve bir kadın **دَوِية**; vav, **فَعِله** üzere hafif kırıklıdır. Eğer onu sıfat için hafifletirsen vav, yâ ile birlikte sâkindir; bunda **الإِشمامُ**, **الإِسكان**’dan daha güzeldir. Hicaz ehlinden bir topluluk, **دَوٍ** gibi olanın fethasını yapar ve derler ki: رجل **دَوىً** ve امرأةٌ **دَوىً** eşittir; çünkü bu bir dönüştürmedir. Dedi ki:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
Ve **دَوِ** diye de rivayet olunur; kırık, tenvinli; o, nasb yerindedir; **دَوِيا** demedi; ve onların dili böyledir, bütün i‘rabda; senin “رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ” demen gibi. **رؤبة** dedi ki:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
Fiil **دَوِيَ يَدْوَى دَوىً**’dır; o, iç hastalıktır. Ve **دَوىً** ve **نَدىً** üzere her bina kırıklıdır; ve ondan fiil de kırık olur; çünkü ondan sıfat hafifletilmiştir; ancak bir şair başka şeye mecbur kalırsa (başka türlü olur).
Ve **الدِّواء** (uzatılmış): şifadır. **داوَيتُه مَداواةً**. Eğer “**دِواءً**” desen kıyasta caiz olur. Ve denir: **دووِيَ** falan, **يُداوَى**; iki vavı izhar edersin ve birini ötekine idgam etmezsin; çünkü birincisi, **داوى**’daki elifin meddi olan vavdır; meddi vava idgam etmeyi çirkin gördü; böylece **فُوعِلَ** ile **فُعِّلَ** karışır.
أما **الدّاءُ** (hemzeli) ise: görünen ve içte olan her hastalığı toplayan bir isimdir; hatta denir: **داءُ الشُّحِّ** en şiddetli hastalıklardandır; ve ahmaklık, kendisine **دَواءَ** olmayan bir **داءٌ**’dır.
Bundan, kadının sözü: “كُلُّ داءٍ له داءٌ”; “erkeklerdeki her ayıp ondadır” demek istedi. O, **دال** ve vav ve hemzenin telifindendir. Ve bir adam **داءٌ** ve bir kadın **داءةٌ**. Başka bir dilde: رجل **دَيِّئٌ** ve امرأةٌ **دَيِّئة**; **فَيعِل** ve **فَيْعِلة** üzere.
Ve muhakkak **داءَ يَداءُ دَوْءاً وداءً**; hepsi söylenir. **الدَّوْءُ** daha doğrudur; çünkü masdara hamledilir. Ve bu kelime altı vecih üzere tasarruf eder: **دوأ**، **دأو**، **ودأ**، **وأد**، **أود**، **أدو**; yerlerinde kullanılmıştır.
Ve **الدَّوءُ**: **الدّاء**’dan fiilin masdarıdır.
**الدَّوءُ**: **الأزْمُ**; ve **الأزْمُ**: perhizdir; ve **الآزِمُ**: yemekten kendini tutandır.
Ve denir: “بَرِئتُ إليكَ من كل داءٍ تَداؤُهُ الإِبِلُ” tıpkı “تَداعُهُ” gibi.
Ve **الدّواة** sayıldığında denir: ثلاثُ **دَوَيات**; ve bunun benzeri de böyledir; **النَّوى** gibi: **نَويات**. Sayı olmaksızın cem‘ ettiğinde dersin ki: هي **الدَّوَى** ve **الدُّوِيُّ**. **العباس** dedi ki:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
Ve dedi ki:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ

دأي:
**الدَّأْيُ**: hileye ve aldatıcı manevraya benzer; **الدَّأوُ** da böyledir. Ondan fiil: **دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا**. Dedi ki:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
**حذرا**’yı **القطع** üzere nasb etti. Ve şu misalde:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
Ve ayrıca derler: **يَدْأَوى** له.
Ve **الدَّأيُ**, **الدَّأْية**’nin cem‘idir; o, özellikle devenin **الكاهل**’inin, iki kürek arasındaki birleşim yerindeki omurlarıdır. Cem‘i **الدَّأيات**’tır; oradaki kemiklerdir; her kemik bir **دأية**’dir. Dedi ki:
نصف على دَأْياته تَجَرَّما

أدو:
**الإِداوة**: su için bir abdestlik; cem‘i **الأَداوَى**.
Ve **الأدْو**: ondan bir hiledir. Dedi ki:
لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
Ve derler: **أَدَا** adam **يَأْدُو أَدْواً**.

أود:
**الأَوْدُ**, **آدَ يؤودُ**’un masdarıdır: **أوْداً**. Ve dersin: **أُدْتُ العُودَ**; ben onu **أؤودهُ أَوْداً** ederim; derken **انآدّ** oldu. Onun tefsiri: onu büktüm de büküldü. Dedi ki:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
Ve dersin: bu iş bana **آدَنى**; beni **يَؤودُني أوْداً وأُووداً**; yani senden meşakkate ulaştığında.
Ve denir: ihtiyarlık onu **آدَه**.
Bundan **التَأَوُّد**; o, çubuk ve başkası için **التَثَنّي** ve **التَعَوُّج** gibidir. Dedi ki:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
Ve dersin: seni ne **آدَكَ** ise o bana **آئِدٌ**’dir; yani seni ne ağırlaştırdıysa o bana ağırlaştırandır.
Ve **الأَوَدُ**: eğriliktir. **أوِدَ يأوَدُ أَوَداً**; o, **أَوِدٌ**’dir.
Ve çölde “**أوَّدَ**” diye adlandırılan bir yer; şeddeli. Dedi ki:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ

ودأ:
Ve denir: **وَدَّاْتُه فَتَوَدَّأَ**; yani onu düzelttim de düzeldi. Dedi ki:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
Ve **تَوَدَّأَتِ الأخبارُ**: yani gizlendi.
Ve yeri **وَدَّأْتُ**: eğer kazılmış idiyse onu düzelttim.

وأد:
**المَوْؤودةُ**: **الوَئيدُ**’dir. Araplar, bir kız doğduğunda onu konulduğu vakit gömerlerdi; ar ve ihtiyaç korkusuyla, ölene dek. Fiil: **وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً**; o, **وائِدٌ**’dir. Mef‘ûl: **مَوؤُودٌ**; “**واعِدٌ** ve **مَوْعُود**” dediğin gibi. **الفرزدق** dedi ki:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
Ve **الوَئيدُ**: yerde sesini işittiğin bir **دَوِيٌّ**; uzaktan düşen bir duvar gibi; onun gürültüsünü **وئيداً** olarak işitirsin.
Ve **التُّؤادُ**, **التُّؤَدة**’dendir; dersin: **أتَّأَدَ** ve **تَوَأَّدَ**; o, ağır davranma, teenni ve vakar demektir.

أيد، أدي:
**الأَيْدُ**: kuvvettir; Temîm dilinde **الآدُ**. Ondan denildi: falan, falana **أَدَّ** etti; yani ona yardım etti ve onu kuvvetlendirdi.
**التَّأييدُ**: “**أيَّدْتُه**”un masdarıdır; yani onu kuvvetlendirdim.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “والسماء بَنَيْناها **بأَيْدٍ**” yani kuvvetle.
Ve her şeyin **إيادُ**’ı: iki yanından onunla kuvvetlendirilen şeydir; ikisi onun **إِياداه**’ıdır. Ordunun **إِياد**’ı: sağ kanat ve sol kanattır. Ve bir şey, bir şeye koruyucu olduysa o onun **إياد**’ıdır. **العجّاج** dedi ki:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
Ve falan, üzerindeki şeyi **أَدَّى**: **أداءً** ve **تأدِيةً** olarak. Ve falan, emanete falandan daha **آدَى**’dır. Ancak avam hataya alıştı; derler ki: “فلان **أدَّى** للأمانةِ”; bu, nahivde caiz değildir.
Ve **الأداة**’nın elifi vavdır; çünkü sen “**أدَوات**” dersin. Her meslek sahibinin bir **أداة**’sı vardır; o, onun aletidir; onunla mesleğini ayakta tutar.
Savaşın **أداة**’sı: silahtır. Ve **مُؤْدٍ** bir adam: silahı tam olan. Dedi ki:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا

ودي:
**المُودَى**: helâk olan; hemzesiz. Ve falan **أَوْدَى**: helâk oldu. Ve ölüm onu **أودَى** etti: yani onu helâk etti. Bu hususta helâkın adı **الوَدَى**’dır; hafifletmeyle; pek az kullanılır. Gerçek masdar **الإِيداء**’dır.
**التوادي**: deve dişisinin memelerini, yavru emmesin diye bağladıkları tahta parçalarıdır. Ve ben deveyi iki **تَوْدِيتَيْنِ** ile **وَدَيْتُ** ettim; yani memelerini onlarla bağladım; ve deveyi **توديةً** olarak **ودّيت** ettim.
Ve **الوادي**: dağlar ve kaleler ve tepeler arasında her açıklık; selin yolu yahut bir geçit olur. Hepsi **الأودية**’dir; **فاعِل** ve **أفعِلة** takdiri üzere. Bu illet ancak sonunun illetli olmasından dolayı geldi. Aynı şekilde **نادٍ** ve **أندية**; **نَجوَى** ve **أَنجية**. Sahihte bunun benzeri işitilmemiştir. Görmez misin, onlar “قومٌ **ظَلَمةٌ**” ve “قوم **عُتاةٌ**” derler; **العُتُوِّ**’dan “**عَتادة**” denilmedi. Fakat yapıyı değiştirdiler; **فَعَلة** dediler; sonra vavı sâkin kıldılar; nûn’un fethasına dayandı da elif oldu.
Ve **الوَديُّ**: dikim için sökülüp alınan hurma fidanıdır; teki **وَدِيّة**.
Ve dersin: falan, falana **وَدَى** etti; yani diyetini ödedi. **جميل** dedi ki:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
Ve “**يأدونه**” da bir dildir. **الدِيَة**’nin aslı **وِدية** idi; vav düşürüldü; “**شِية**”yi “**الوشيِ**”den dedikleri gibi.
Ve dersin: eşek **وَدَى** etti; o, **وادٍ**’dir; yani erekte oldu. Ve **وَدَى**, ereksiyon sırasında ondan su damladı manasınadır. **الأغلب** dedi ki:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
Ve **الوَدَى**: insandan, idrarın ardından beyaz ince olarak çıkan sudur.

ودد، أدد:
**الوَدُّ**, “**وَدِدْتُ**”un masdarıdır; o, temenniden ve sevgiden **يَوَدُّ** eder. **وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً**. Onlardan kimi onu **فَعَلَ يفعَلُ** üzere kılar.
**الوِداد** ve **الوَدادُ**, **المَوَدّة** gibi bir masdardır. Ve bu senin **وِدُّكَ**’ın ve **وَديدُكَ**’ındır; senin “حِبُّكَ ve حَبيبُكَ” demen gibi. Dedi ki:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
**الوَدُّ**: Temîm dilinde kazıktır (**الوَتِدُ**). Küçülttüklerinde tâ’yı geri döndürürler de “**وتَيد**” derler.
**الوَدُّ**: Nûh kavminin bir putudur. Kureyş’in de “**وُدّاً**” diye çağırdıkları bir putu vardı. Onlardan kimi hemzeler de “**أُدّ**” der. Bununla “**عَبدُ وُدٍّ**” isimlendirildi. Ondan “**أُدُّ بنُ طابخِةَ**” isimlendirildi; Temîm’in dedesi yahut **مَعَدِّ بنِ عدنانَ**’ın dedesi.
**الإدُّ**: korkunç iştir. Dersin: “فَعَلْتُ فِعْلاً **إدّاً**”.
Ve muhakkak bir felaket falanı **أدَّتْ** etti; onu **تَؤُدُّه أَدّاً**. **رؤبة** dedi ki:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
**الإِدادة**, **الإِداد**’ın bir tanesidir; Yüce Allah’ın sözü “لقد جِئتُم شيئاً **إِدّاً**”dan; yani korkunç bir iş.

دادا، دودى:
**الدَّأْدَأَةُ**: su yatağında taşların düşüş sesidir.
**الدَّأْوداء** (uzatılmış) ve cem‘i **الدَّآدِئ**; o, üç gecedir: yirmi yedinin beşi, altısı ve yedisi.
Ve bir gece **دَأداء**: gecelerin en şiddetli karanlığı.
**الدَّوْداةُ**: çocuklar için salıncak; cem‘i **الدَّوادي**. Dedi ki:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
Ve kıyasa aykırı olarak denir: **الدَّءادي**.
Ve adam **تَدَأْدَأَ** etti: bir şeyden yana kaydı da sallandı. Ve denir: **تَدَأْدَأَ**; ve onu hareketi **دَأْدَأتْهُ**.

يدي:
**اليَدُ** bilinir. Ve nimet eli, bol olandır (**السابِغة**).
Ve balta eli ve benzeri: onun sapıdır; ve yayın eli: onun iki ucu (**سِيَتُها**).
Ve zamanın eli: onun zamanının uzanımıdır; ve rüzgârın eli: onun mülküdür. **لبيد** dedi ki:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
Dedi ki: rüzgâr bulutun sevk ve idaresine malik kılındığında, elin mülküyle vasfedildi.
Ve bu mülk, falanın **يَدِ**’indedir; yani onun mülkündedir. “Falanın **أيدي**’sindedir” demezler; fakat “بين **يَدَي**” derler; her şey için: önünde. Allah dedi: “من بين **أيديهم** ومن خَلْفهم”.
Ve onların sözü gibi: yağmurun **بين يَدَي**’inde toz kalkar; ve savaşın **بين يَدَي**’inde sövüşme alevlenir. Ve Allah dedi: “بين **يَدَي** عذابٍ سديد”.
Ve denir: falan, elinden **يَدِيَ** oldu; yani felç oldu. Ve **مَيدِيٌ** bir adam: elinin kökünden kesik.
Ve “onun elini **يَدَيْتُ**” dersin; yani onun eline vurdum. Ve **اليُداء**: el ağrısıdır.
Ve onun yanında bir el **أيْدَيْتُ**; yani ona nimet verdim.
Ve Allah onu **أيْداهُ** etti; masdar **اليد** yahut **الأَيد**’dir.
Ve dersin: falandan yana beyaz bir el ile **ايدَيْتُ**: nimetten.
Ve muhakkak falan, onunla **يَيدي** ettiği ve **يَبُوعُ** ettiği bir mal sahibidir; yani onunla iki elini ve kolunu (**باعَه**) açar.
Ve kavim **أيدي سَبَا** ve **أيادي سَبَا** olarak gitti; yani her yöne dağılmış olarak; rüzgâr ve başkası da böyledir.
İnsanın eli ve suretlerin cem‘i **أيدي**’dir. Nimet elinin topluluğu **أيادٍ** ve **يَدِيٌّ**’dir. Dedi ki:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
**اليَد**’e nisbet, eksiltme üzere **يَدِيٌّ**’dir; **الأَبّ**’e (nisbet) **أَبَويٌّ**’dir; çünkü onlar “**يَدانِ**” derler de yâ görünmez; “**أبَوانِ**” derler; vavı izhar ederek. **العجّاج** dedi ki:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
Ve denir: **يَدِيٌّ** bir elbise; yani geniş. Ve denir: elbisenin yeniliği sırasında; sanki o vakit eller ondan kaldırılmıştır. Ve denir: bilakis, ellerin onu birbirinden devralması (**تتعاوَرُه**) kastedilmiştir.
Ve dersin: onlar, başkalarına karşı tek eldir (**يد واحدة**) eğer işleri bir ise. Ve ona “el sırtından” (**عن ظهر يَدٍ**) mal verdim; yani borç ve karşılık olmaksızın bir lütuf olarak.
Ve falan, itaattan elini çekti (**خلع يدَه**).
Ve denir: eli kısa bir elbise (**قصير اليَدِ**); eğer onunla örtünmeye yetmeyecek kadar kısa olursa.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أَوِدَ الشيءُ بالكسر يَأْوَدُ أَوَداً، أي اعْوَجَّ. وتَأَوَّدَ: تَعَوَّجَ. أبو زيد: آدَني الحِمْلُ يَؤُودُني أَوداً: أَثقَلَني. وأنا مَؤُودٌ. يقال: ما آدَكَ فهو لي آيِدٌ. وآدَهُ أيضاً بمعنى حَناهُ وعَطَفَهُ، وأصلهما واحد. وآدَ العَشِيُّ، أي مال. قال الهذليّث ساعدةُ ابن العَجْلان:
أَقَمْتُ به نَهارَ الصَيْفِ حَتَّى		رَأيْتُ ظِلالَ آخِرِهِ تَـؤُودُ
أي ترجع وتميل إلى ناحية المشرق. والانْئِيادُ: الانحناء.

##### Türkçe

**أَوِدَ** şey (kesre ile) **يَأْوَدُ** **أَوَداً**: yani eğrildi. Ve **تَأَوَّدَ**: eğrildi.

Ebû Zeyd: **آدَني الحِمْلُ** **يَؤُودُني** **أَوداً**: beni ağırlaştırdı. Ve ben **مَؤُودٌ**(um). Denir: **ما آدَكَ** o, benim için **آيِدٌ**dir. Ve **آدَهُ** da, **حَناهُ** ve **عَطَفَهُ** anlamındadır; ikisinin aslı birdir.

**آدَ العَشِيُّ**: yani meyletti. Hüzeylî Sa‘ide b. el-‘Aclân dedi:
أَقَمْتُ به نَهارَ الصَيْفِ حَتَّى		رَأيْتُ ظِلالَ آخِرِهِ تَـؤُودُ
Yani geri döner ve doğu tarafına meyleder.

Ve **الانْئِيادُ**: eğilmedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والواو وما بعدهما في الثلاثي)
(أوي) الهمزة والواو والياء أصلان: أحدهما التجمُّع، والثاني الإشفاق. قال الخليل: يقال أوَى الرّجلُ إلى منزله وآوَى غَيرَه أُوِيّاً وإيواءً. ويقال أوَى إواءً أيضاً. والأُوِيُّ أحسن. قال الله تعالى: ﴿إذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ [الكهف 10]، وقال: ﴿وَآوَيْنَاهُمَا إلى رَبْوَةٍ﴾ [المؤمنون 50]. والمأوَى: مكانُ كلِّ شيءٍ يُأوى إليه ليلاً أو نهاراً. وأوَت الإبلُ إلى أهلها تأوِي أُوِيّاً فهي آوِيةٌ. قال الخليل: التأوِّي التجمُّع، يقال تأوَّت الطّيرُ إذا انضمَّ بعضُها إلى بعضٍ، وهنَّ أُوِيٌّ ومُتَأَوِّيات. قال:
* كما تَدَانَى الحِدَأُ الأوِيُّ([1]) *
شبَّه كلَّ أُثفِيَّةٍ بحِدَأة. والأصل الآخر قولهم: أوَيْتُ لفلانٍ آوِي لـه مَأْوِيَةً، وهو أنْ يرِقّ لـه ويَرْحمه. ويقال في المصدر أيَّة أيضاً([2]). قال أبو عُبيد: يقال استَأوَيْتُ فلاناً، أي سألته أن يَأوِيَ لي. قال:
* ولو أنَّني استأوَيْتُه ما أَوَى لِيا([3]) *
(أوب) الهمزة والواو والباء أصلٌ واحد، وهو الرجوع، ثم يشتق منه ما يبعد في السَّمْع قليلاً، والأصل واحد. قال الخليل: آبَ فلانٌ إلى سيفه أي ردّ يدَه ليستلَّه. والأَوب: ترجِيع الأيدي والقوائم في السَّيْر. قال كعبُ بنُ زُهير:
كأَنَّ أَوْبَ ذراعَيْها وقد عَرِقَتْ  *** وقد تلَفَّعَ بالقُورِ العساقيلُ
أَوْبُ يدَيْ فاقدٍ شَمْطاءَ مُعْولَةٍ *** باتَتْ وجَاوَبَها نُكْدٌ مثاكِيلُ([4])والفعل منه التأوِيب، ولذلك يسمُّون سيرَ [النَّهارِ تَأويباً، وسَيرَ([5])] اللّيل إسآداً. وقال :
يومانِ يومُ مَقاماتٍ وأندِيَةٍ *** ويومُ سَيرٍ إلى الأعداءِ تأويبِ([6])قال: والفَعْلة الواحدة تأويبة. والتأويب: التّسبيح في قوله تعالى: ﴿يا جِبَالُ أَوِّبي مَعَهُ والطَّيْرَ﴾ [سبأ 10]. قال الأصمعيّ: أوّبْتُ الإبلَ إذا روَّحتَها إلى مَباءتِها. ويقال تأوَّبَنِي أي أتانِي ليلاً. قال:
تأَوَّبَني دائِي القَديمُ فَغَلّسا *** أُحاذِر أن يرتدَّ دائِي فأُنْكَسَا([7])قال أبو حاتم: وكان الأصمعيّ يفسر الشِّعر* الذي فيه ذِكْر "الإيابِ" أنّه مع الليل، ويحتج بقوله:
* تأَوَّبني داءٌ مع اللّيلِ مُنصِبُ([8]) *
وكذلك يفسِّر جميع ما في الأشعار. فقلتُ له: إنما الإياب الرُّجوع، أيَّ وقْتٍ رجَعَ، تقول: قد آبَ المسافرُ. فكأنه أراد أن أُوضِّح لـه، فقلت: قولُ عَبيدٍ([9]):
وكلُّ ذي غَيْبَةٍ يَؤُوبُ  *** وغائِبُ الموتِ لا يَؤُوبُ
أهذا بالعشِيّ؟ فذَهَبَ يكلِّمُني فيه، فقلت: فقولُ الله تعالى: {إنَّ إلَيْنا
إيَابَهُمْ} [الغاشية 25]، أهذا بالعشيّ؟ فسكت. قال أبو حاتم: ولكنّ أكثرَ ما يجيءُ على ما قال رحِمَنا الله وإيّاه.
والمآب: المرجِع. قال أبو زياد: أُبْتُ القوم، أي إلى القوم. قال :
* أَنَّى وَمِنْ أَيْنَ آبَكَ الطَّرَبُ *
قال أبو عُبَيد([10]): يسمَّى مَخْرَجُ الدَّقيقِ من الرَّحَى المآبَ، لأنّه يَؤوب إليه ما كان تحتَ الرَّحَى. قال الخليل: وتقول آبت الشمسُ إياباً، إذا غابت في مآبِها، أي مَغِيبها. قال أُمية:
* فرأى مغِيبَ الشَّمس عند إيابها([11]) *
قال النَّضْر([12]): المؤَوِّبة([13]) الشمس، وتأويبها ما بينَ المشرِق والمغرب، تدأبُ يومَها وتؤُوب المغرِب. ويقال: "جاؤوا من كل أوبٍ" أي ناحيةٍ ووَجْهٍ؛ وهو من ذلك أيضاً. والأوْبُ: النّحل. قال الأصمعيّ: سمِّيت لانتِيابها المباءة، وذلك أنّها تَؤُوب من مسارِحها. وكأنّ واحد الأَوْبِ آيب، كما يقال [آبَكَ اللهُ([14])]: أبعدك الله. قال:
فآبَكَ هَلاّ واللّيالي بِغِرَّةٍ *** تَزُورُ وفي الأيّامِ عنك شُغُولُ([15])(أود) الهمزة والواو والدال أصلٌ واحد، وهو العطف والانثناء. أُدْتُ الشيءَ عطفتُه. وتأَوّدَ النّبْتُ مثلُ تعطَّفَ وتعوَّج. قال شاعر([16]):
فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ *** بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها
وإلى هذا يرجع آدَنِي الشيءُ يؤُودُني، كأَنّه ثقُل عليك حتى ثَنّاك وعَطَفَك. وأَوْدٌ: قَبيلة، ويمكن أن يكون اشتقاقها من هذا. وأُُود موضع. قال:
أهَوىً أرَاكَ برامَتَيْنِ وَقُودا *** أم بالجُنَيْنَةِ من مَدَافعِ أُودَا([17])
(أور) الهمزة والواو والراء أصلٌ واحد، وهو الحرّ. قال الخليل: الأُوار: حَرّ الشّمس، وحَرّ التَّنُّور. ويقال أرضٌ أَوِرَةٌ. قال: وربما جمعوا الأُوَارَ على الأُورِ. وأُوَارَةُ: مكان. ويوم أُوارةَ كان أنّ عمرَو بنَ المنذر اللخميّ بَنَّى([18]) زُرارةَ بن عُدس ابناً لـه يقال لـه أسعد، فلما تَرَعرَع الغُلامُ مرّتْ به ناقةٌ كَوماءُ فرمى ضَرعَها، فشَدَّ عليه ربُّها سُوَيْدٌ أحدُ بني عبد الله بن دارم فقتله، ثمّ هرب سُوَيدٌ فلحق مكّة، وزُرارة يومئذٍ عند عمرو بن المنذر، فكتَمَ قتْلَ ابنه أسعد، وجاء عمرو بن مِلْقط الطائيُّ -وكانت في نفسه حَسيكةٌ على زُرارة- فقال:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً فإنَّ *** المرءَ لم يُخْلَقْ صُبَارَهْ
ها إنّ عِجْزَةَ أُمِّه *** بالسَّفح [أسْفَلَ] من أُوَارهْ([19])وحوادث الأيّام لا *** يَبقَى لها إلاّ الحجارَه([20])فقال عمرو بن المنذر: يا زُرارةُ [ما تقول؟([21])]. قال: كذب، وقد علمتَ عداوته لي. قال: صدقْتَ: فلما جَنَّ عليه اللّيلُ اجلَوَّذَ([22]) زُرارة ولحق بقومه، ثم لم يلبث أن مرِض ومات، فلمّا بلغ عَمراً موتُه غزا بني دارم، وكان حَلَفَ ليقتُلنَّ منهم مائةً، فجاء حتَّى أناخ على أُوارة وقد نَذِرُوا وفرّوا([23])، فقتل منهم تسعةً وتسعين، فجاءه رجلٌ من البراجم شاعرٌ ليمدحَه، فأخذَهُ فقتله ليُوَفِّيَ به المائَةَ، وقال: "إنّ الشقيّ وافِدُ البَرَاجم". وقال الأعشى في ذلك:
ونَكُونُ في السَّلفِ الموا *** زِي مِنقراً وبني زرارهْ([24])أبناءَ قَومٍ قُتِّلُوا  *** يومَ القُصَيبةِ من أُوَارَهْ
والأُوَار: المكانُ([25]). قال:
مِن اللائِي غُذِينَ بغير بُؤْسٍ *** مَنَازِلُها القَصِيمةُ فالأُوَارُ([26])(أوس) الهمزة والواو والسين كلمة واحدة، وهي العطيّة. وقالوا: أُسْتُ الرّجُلَ أَؤُوسُه أَوساً أعطيته. ويقال الأَوْس العِوَض. قال الجعديّ:
ثلاثةَ أهْلين أفْنَيْتُهُمْ *** وكان الإله هو المستآسا([27])أي المُسْتَعاض. وأوسٌ: الذئب، ويكون اشتقاقه مما ذكرناه، وتصغيره أُوَيْس، قال:
* ما فَعَلَ اليومَ أُوَيْسٌ في الغَنَمْ([28]) *
(أوق) الهمزة والواو والقاف أصلان: الأول الثِّقل، *والثاني مكان منْهبط. فأمّا الأول فالأَوْق الثِّقَل. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال آقَ عليهم، أي ثقُل. قال:
سوائح آقَ عليهنَّ القَدَرْ *** يَهْوِينَ من خَشْيَةِ مَا لاقَى الأُخَرْ([29])يقول: أثقلهنَّ ما أَنْزَلَ([30]) بالأوَّل القَدَرُ، فهن يَخَفْنَ مثلَه. قال يعقوب: يقال أوَّقْت الإنسانَ، إذا حَمَّلْتَه ما لا يُطيقه. وأما التّأويق في الطّعام فهو من ذلك أيضاً، لأنّ على النفس منه ثِقَلاً، وذلك تأخيره وتقليله. قال :
لقد كان حُتْرُوشُ بن عَزّة راضياً *** سِوَى عَيْشِه هذا بعيشٍ مُؤَوَّقِ([31])
وقال الراجز([32]):
عَزّ عَلَى عَمِّكِ أن تُؤَوَّقي *** أو أنْ تَبِيِتي ليلةً لم تُغْبَقي
 	* أو أن تُرَيْ كَأْباءَ لمْ تَبْرَنْشِقِي *
وأمّا الثّاني فالأُوقة، وهي هَبْطَةٌ يجتمع فيها الماء، والجمْع الأُوَق قال رؤبة:
* وانغَمَس الرّامِي لها بَيْنَ الأُوَقْ *
ويقال الأُوقة القَلِيب([33]).
(أول) الهمزة والواو واللام أصلان: ابتداء الأمر وانتهاؤه. أما الأوَّل فالأوّل، وهو مبتدأُ الشيء، والمؤنَّثة الأولى، مثل أفعل وفُعْلى، وجمع الأُولى أولَيات مثل الأخْرى. فأمَّا الأوائل فمنهم من يقول: تأسيس بناء "أوّل" من همزة وواو ولام، وهو القولُ. ومنهم مَن يقول: تأسيسُه من وَاوَينِ بعدهما لام. وقد قالت العربُ للمؤنَّثة أَوَّلَةٌ. وجمعوها أَوَّلاَت وأنشد في صفة جَمَلٍ:
آدَم معروف بأَوَّلاتِهِ  *** خالُ أبِيهِ لِبَنِي بَنَاتِهِ([34])أي خُيَلاءُ أبيه ظاهرٌ في أولاده. أبو زَيد: ناقَةٌ أوَّلةٌ وجمل أوّل، إذا تقدَّما الإبل. والقياس في جمعه أواوِل، إلاّ أنَّ كلَّ واوٍ وقَعتْ طرفاً أو قريبةً منه بعد ألفٍ ساكنة قُلِبَتْ همزة. الخليل: رأيتهُ عاماً أوَّلَ يا فتى، لأنّ أوّلَ على بناء أفْعل، ومن نوّن حَمَله على النكرة. قال أبو النَّجْم:
* ما ذَاقَ ثُفْلاً مُنْذُ عَامٍ أوَّلِ *
ابنُ الأعرابيّ: خُذْ هذا أوّلَ ذاتِ يَدَينِ، وأوَّلَ ذِي أوّل، وأوّلَ أوّل، أي قَبْلَ كلِّ شيء. ويقولون: "أما أوَّل ذاتِ يَدَيْن فإنِّي أحمَدُ الله". والصّلاة الأولى
سمِّيت بذلك لأنّها أوّل ما صُلِّي. قال أبو زيد: كان الجاهليَّة يسمُّون يومَ الأحد الأوّل. وأنشدوا فيه:
أؤَمّل أن أعِيشَ وأنَّ يَوْمِي *** بأوَّلَ أوْ بأَهْوَنَ أو جُبَارِ([35])والأصل الثّاني قال الخليل: الأَيِّل الذكر من الوُعول، والجمع أيائِل. وإنّما سمّي أَيِّلاً لأنّه يَؤُول إلى الجبل يتحصَّن. قال أبو النجم:
كأنّ في أذنابِهِنّ الشُّوَّلِ *** مِنْ عَبَسِ الصّيفِ قُرُونَ الأَيِّلِ([36])شبّه ما التزَقَ بأذنابهنّ من أبعارِهنّ فيَبِس، بقرون الأوعال. وقولهم آل اللّبنُ أي خَثُر من هذا الباب، وذلك لأنه لا يخثر [إلاّ] آخِر أمْرِه. قال الخليل أو غيرُه: الإيال على فِعالٍ: وعاءٌ يُجمع فيه الشَّرابُ أيّاماً حتّى يَجُود. قال:
يفُضّ الخِتامَ وقد أَزْمَنَتْ  *** وأَحْدَثَ بعدَ إيالٍ إيالاَ([37])وآلَ يَؤُول أَي رجع. قال يعقوب: يقال "أَوَّلَ الحُكْمَ إلى أَهْلِه" أي أرجَعه ورَدّه إليهم. قال الأعشى:
* أُؤَوِّلُ الحُكْمَ إلى أَهلِهِ([38]) *
قال الخليل: آلَ اللّبنُ يَؤُولُ أَوْلاً وأُوُولاً([39]): خَثُرَ. وكذلك النبات. قال أبو حاتم: آلَ اللّبَنُ على الإصبع، وذلك أَن يَرُوب فإذا جعلت فيه الإصبعَ قيل آلَ عليها. وآلَ القَطِران، إذا خَثُرَ. وآلَ جِسمُ الرّجل إذا نَحُفَ. وهو من الباب، لأنّه يَحُورُ ويَحْرِي، أي يرجعُ إلى تلك الحال. والإيالة السِّياسةُ من هذا الباب، لأن مرجعَ الرّعيةِ إلى راعيها. قال الأصمعي: آلَ الرَّجلُ رعِيّتَه يَؤُولُها إذا أَحْسَنَ سياستَها. قال الراجز:
* يَؤُولُها أَوَّلُ ذي سِياس *
وتقول العرب في أمثالها: "أُلْنَا وإيلَ عَلَيْنا" أَي سُسْنا وساسَنا غيرُنا. وقالوا في قول لبيد:
* بِمُؤَتَّرٍ تأتالُه إبْهَامُهَا([40]) *
هو تفتعل من ألْتُهُ أَي أَصلحته. ورجل آيل مالٍ، مثال خائل مال، أي سائسه. قال الأصمعيّ: يقال رددته إلى آيلَتهِ أَي طبَعْه وسُوسه. وآلُ الرَّجُلِ أَهلُ بيتِه من هذا أَيضاً* لأنه إليه مآلُهم وإليهم مآلُه. وهذا معنَى قولهم يالَ فلان. وقال طرَفة:
تحسَِبُ الطَّرْفَ عليها نَجْدَةً *** يالَ قَوْمِي للشَّبابِ المُسْبَكِرّ([41])والدليل على أنّ ذلك من الأوّل([42]) وهو مخَفَّفٌ منه، قول شاعر([43]):
قد كان حقُّكَ أنْ تَقولَ لبارقٍ *** يا آل يارِقَ فيم سُبَّ جريرُ
وآلُ الرّجلِ شخصهُ من هذا أيضاً. وكذلك آلُ كلِّ شيء. وذلك أنَّهم يعبِّرون عنه بآلِه، وهم عشيرته، يقولون آل أبي بكر، وهم يريدون أبا بكر. وفي هذا غموض قليل. قال الخليل: آلُ الجَبَلِ أطرافُه ونَواحِيه. قال:
كأَنّ رَعْن الآلِ منه في الآلْ([44])  *** إذَا بدا دُهَانِجٌ ذو أَعْدَالْ
 وآل البعير: ألواحه([45]) وما أشْرَفَ من أقطارِ جسمه. قال:
مِن اللّواتي إذا لانَتْ عريكتُها *** يبقى لها بعدها آلٌ ومَجْلودُ([46])وقال آخر:
* ترى له آلاً وجِسْماً شَرْجَعا *
وآلُ الخَيْمة: العَُمَُد. قال:
فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدٌ *** وسُفْعٌ على آس ونُؤْيٌ مُعَثْلَبُ([47])والآلة: الحالة. قال :
سأَحْمِلُ نفسي على آلةٍ *** فإمَّا عليها وإمَّا لها
ومن هذا الباب تأويل الكلام، وهو عاقبتُهُ وما يؤُولُ إليه، وذلك قوله تعالى: ﴿هَلْ يَنْظُرُونَ إلاَّ تَأْوِيلَهُ﴾ [الأعراف 53]. يقول: ما يَؤُول إليه في وقت بعثهم ونشورهم. وقال الأعشى:
على أنَّها كانَتْ تأَوّلُ حُبّها *** تأَوُّلُ رِبِعِيِّ السِّقابِ فأصحبا([48])يريد مرجعَه وعاقبتَه. وذلك مِنْ آل يَؤُولُ.
(أون) الهمزة والواو والنون كلمةٌ واحدة تدلُّ على الرفق([49]). يقال آن يَؤُون أَوْناً، إذا رَفَق. قال شاعر:
* وسَفَرٌ كانَ قلِيلَ الأَوْنِ([50]) *
ويقال للمسافر: أُنْ على نفسك، أي اتَّدِعْ. وأُنْتُ أَؤُون أَوْناً؛ ورجل آئِنٌ.
(أوه) الهمزة والواو والهاء كلمةٌ ليست أصلاً يقاس عليها. يقال تأَوّه إذا قال أَوَّهْ وأَوْهِ([51]) والعرب تقول ذلك. قال:
إذا ما قمتُ أَرْحُلُها بِلَيلٍ *** تأَوَّهُ آهَة الرَّجُلِ الحَزِينِ([52])وقولـه تعالى: ﴿إنَّ إبْراهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ([53])﴾ [التوبة 114]، هو الدَّعَّاء. أَوَّهْ فيه لغاتٌ: مدُّ الألف وتشديد الواو، وقصر الألف وتشديد الواو، ومدّ الألف وتخفيف الواو. وأَوْه بسكون الواو وكسر الهاء، وأَوِّهْ بتشديد الواو وكسرها وسكون الهاء، وآهِ وآوِ، وأَوّتَاه.
 --------------ــــ
([1]) البيت للعجاج. انظر ديوانه 67 واللسان (18: 55). وفي الأصل: "الجداء" وإنما هو جمع حدأة.
([2]) يقال في المصدر أية، وأوية، ومأوية، ومأواة.
([3]) هو لذي الرمة، وصدره كما في ديوانه 651 واللسان (18: 56):
* على أمر من لم يشوني ضر أمره *
([4]) وكذا أنشدهما في اللسان (1: 214) متتاليين. والحق أن بينهما بيتين معترضين، هما كما في شرح البردة لابن هشام 64-66:
يوماً يظل به الحرباء مصطخدا *** كأن ضاحية بالشمس مملول
وقال للقوم حاديهم وقد جعلت  *** ورق الجنادب يركضن الحصى قيلوا
ورواية صدر الثاني في البردة: "شد النهار ذراعاً عيطل نصف* قامت..". والفاقد: التي فقدت ولدها. وفي اللسان: "ناقة" محرفة. وانظر اللسان (فقد) حيث أنشد البيت مضطرباً.
([5]) تكملة يقتضيها السياق.
([6]) البيت لسلامة بن جندل في المفضليات (1: 188). واللسان (1: 213).
([7]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 140 وأساس البلاغة (أوب). وكلمة: "دائي" ساقطة من الأصل، وإثباتها من الديوان والأساس.
([8]) نظيره في اللسان (2: 255) قول أبي طالب:
* ألا من لهم آخر الليل منصب *
([9]) في الأصل: "أبي عبيد"، وإنما هو عبيد بن الأبرص، من قصيدته البائية التي عدها التبريزي  في المعلقات العشر. وانظر اللسان (1: 213).
([10]) في الأصل: "أبو عبيدة".
([11]) صدر بيت له في ديوانه ص26. وتمامه:
* في عين ذي خلب وثأط حرمد *
وقد اضطرب اللسان في نسبته، فنسبه في (1: 213) إلى تبع، وفي (1: 352) إلى تبع أو غيره. وفي (4: 125/ 9: 135) إلى أمية.
([12]) هو النضر بن شميل تلميذ الخليل، المتوفى سنة 203. وفي الأصل: "النظر" محرفة.
([13]) في الأصل: "الماوية".
([14]) تكملة يقتضيها السياق. وانظر اللسان (1: 214) حيث أنشد البيت.
([15]) في اللسان وأساس البلاغة (أوب): "غفول" وهما صحيحتان. وقد نسبه الزمخشري إلى رجل من بني عقيل، وأنشد قبله:
وأخبرتني يا قلب إنك ذو عرى *** بليلي فذق ما كنت قبل تقول
 ([16]) هو الأعشى، كما في العمدة (2: 49) في باب الغلو. وقد روي في ملحقات ديوانه ص240.
([17]) البيت لجرير في ديوانه 169 وأمالي القالي (3: 7). يقول: أخيل إليك الهوى أنك ترى هذا الوقود للحبيبة في تلك المواضع. والجنينة، بلفظ تصغير الجنة. وفي الأمالي: "بالجنيبة"، محرفة.
([18]) كذا في الأصل، أراد جعله يتبناه. ولم أجد لهما سنداً. وانظر يوم أوارة في كامل ابن الأثير، والخزانة
(3: 140-142)، وكامل المبرد 97 ليبسك، والعمدة (2: 168) .
([19]) العجزة، بالكسر: آخر ولد الرجل. وقد عني به أسعد أخا عمرو بن المنذر، وبعد البيت كما في الخزانة:
تسفى الرياح خلال كشـ *** حيه وقد سلبوا إزاره
([20]) بعده في كامل المبرد والخزانة:
فاقتل زرارة لا أرى  *** في القوم أوفى من زراره
([21]) التكملة من كامل ابن الأثير.
([22]) اجلوذ اجلواذاً: أسرع.
([23]) يقال أنذره إنذاراً أعلمه، فنذر هو كعلم وزناً ومعنى.
([24]) في الأصل: "ويكون في الثلف" صوابه من ديوان الأعشى 115 ومعجم البلدان (7: 115): وفي معجم البلدان: "وتكون" وكذا في كامل المبرد 97: "وتكون في الشرف" وقبل هذا البيت بيتين:
* لسنا نقاتل بالعصى   ولا نرامي بالحجارة *
([25]) الوجه: "مكان".
([26]) البيت لبشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 139). وفي الأصل: "القصيبة" صوابه من المفضليات ومعجم البلدان (الأوار، قصيبة). وعلة التحريف التباسه بما مضى في شعر الأعشى .
([27]) سبق الكلام على البيت في مادة (أهل).
([28]) الرجز يروى لعمرو ذي الكلب، أو لأبي خراش الهذلي، كما في شرح أشعار الهذليين للسكري 239. ونسب في اللسان (عمم، مرخ، جول، لجب، حشك، رخم، شوى، شرم) إلى عمرو ذي الكلب. وانظر أمالي ثعلب ص240 من المخطوطة.
([29]) في الأصل: "بالاقي الأخر".
([30]) في الأصل: "نزل".
([31]) في الأصل: "خروه شر بن غرة" وأثبت ما في اللسان (11: 293). وصدره فيه: "لو كان".
([32]) هو جندل بن المثنى الطهوي، كما في اللسان (كأب، أوق، برشق).
([33]) القليب: البئر التي لم تطو. وفي الأصل: "القلب".
([34]) البيت بدون نسبة في اللسان (13: 89) . وقبله:
* يحلف بالله وإن لم يسأل *
يصف ضيفاً. والثفل بالضم: كل ما يؤكل من لحم أو خبز أو تمر.
([35]) البيت في اللسان (هون، جبر، دبر، أنس، عرب، شير) وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 268-271). وبعد البيت:
أو التالي دبار فإن يفتني *** فمؤنس أو عروبة أو شيار
ويسجل هذان البيتان أسماء أيام الأسبوع في الجاهلية مرتبة من الأحد إلى السبت.
([36]) البيتان في اللسان (13: 34، 397-398/8: 2) وروي في (13: 11): "قرون الأجل" على إبدال الياء جيما.
([37]) رواية اللسان (13: 36): "ففت الختام" .
([38]) في الأصل: "وأول الحكم"، صوابه من الديوان 106، وإنشاده فيه:
أؤول الحكم على وجهه  *** ليس قضائي بالهوى الجائر
          وفي هذه القصيدة:
إن ترجع الحكم إلى أهله  *** فلست بالمستي ولا النائر
 ([39]) في الأصل: "وأولا"، صوابه من اللسان (11: 37 س19-20).
([40]) من معلقته. وصدره:
* بصبوح صافية وجذب كرينة *
          وانظر ما سبق من كلام ابن فارس على البيت في (أتي ص51).
([41]) ديوان طرفة 64.
([42]) أي من الأهل.
([43]) هو جرير يخاطب بشر بن مروان في شأن تفضيل سراقة البارقي شعر الفرزدق على شعر جرير. انظر القصة في الأغاني (7: 63-64). والقصيدة في ديوانه 300.
([44]) الرجز للعجاج في ملحقات ديوانه ص86 واللسان (دهنج)، وفي الأصل: "كان الرعن منه في الآل"، صوابه في الديوان واللسان.
([45]) في الأصل: "الواحد". وألواح البعير: عظامه.
([46]) المجلود: الجلادة، أو بقية الجلد. والبيت في اللسان (4: 100) والتاج (جلد).
([47]) البيت للنابغة، كما في اللسان (عثلب، نأي). وقد أنشده أيضاً في (أوس) بدون نسبة. وليس في ديوانه والآس: الرماد. والمعثلب: المهدوم. وفي الأصل: "المثعلب" محرف.
([48]) أصحب: انقاد. وفي الأصل: "أصبحا"، صوابه من ديوان الأعشى ص 88 واللسان (أول، صحب، ربع).
([49]) في الأصل: "على أن الرفق".
([50]) البيت في أمالي ثعلب 143 من المخطوطة، واللسان (أون، جون). وقبله:
غير يا بنت الحليس لوني  *** مر الليالي واختلاف الجون
 ([51]) انظر باقي لغاته الثلاث عشرة في القاموس.
([52]) البيت للمثقب العبدي في المفضليات (2: 91). وفي الأصل: "إذا ما قلت"، صوابه من المفضليات واللسان (13: 293).
([53]) من الآية 114 في سورة التوبة. وفي سورة هود الآية 75: {إن إبراهيم لحليم أوّاه منيب.
ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** ve **الواو** ve onlardan sonra gelenler, üçlüde)

(**أوي**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الياء** iki asıldır: birincisi toplanma, ikincisi acıma. Halîl dedi: denir ki: adam evine sığındı; ve başkasını barındırdı, **أُوِيّاً** ve **إيواءً** (olarak). Ve denir ki **أَوَى** **إواءً** da. Ve **الأُوِيُّ** daha güzeldir. Allah Teâlâ dedi: ﴿إذْ **أَوَى** الْفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ [الكهف 10], ve dedi: ﴿وَ**آوَيْنَاهُمَا** إلى رَبْوَةٍ﴾ [المؤمنون 50]. Ve **المأوَى**: geceleyin yahut gündüzleyin kendisine sığınılan her şeyin yeridir. Ve develer ehline sığındı; **تأوِي** **أُوِيّاً**; o hâlde o **آوِيةٌ**’dir. Halîl dedi: **التأوِّي** toplanmadır; denir ki kuşlar **تأوَّت**: bazısı bazısına katıldığında; ve onlar **أُوِيٌّ** ve **مُتَأَوِّيات**’tır. Dedi:
* كما تَدَانَى الحِدَأُ **الأوِيُّ**([1]) *
Her bir **أُثفِيَّةٍ**’yi bir **حِدَأة**’ye benzetti. Ve diğer asıl onların sözü: bir kimse için **أوَيْتُ**; ona **آوِي**; **مَأْوِيَةً** (olarak): o, ona yumuşamak ve ona merhamet etmektir. Ve masdarda **أيَّة** de denir([2]). Ebû Ubeyd dedi: denir ki: **استَأوَيْتُ** falanı; yani ondan benim için sığınmasını istedim. Dedi:
* ولو أنَّني **استأوَيْتُه** ما **أَوَى** لِيا([3]) *

(**أوب**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; o da dönüştür; sonra ondan işitmede biraz uzak olan şey türetilir; asıl birdir. Halîl dedi: falan kılıcına döndü; yani elini onu çekmek için geri çevirdi. Ve **الأَوب**: yürüyüşte ellerin ve ayakların geri çevrilmesidir. Ka‘b b. Züheyr dedi:
كأَنَّ **أَوْبَ** ذراعَيْها وقد عَرِقَتْ  *** وقد تلَفَّعَ بالقُورِ العساقيلُ
**أَوْبُ** يدَيْ فاقدٍ شَمْطاءَ مُعْولَةٍ *** باتَتْ وجَاوَبَها نُكْدٌ مثاكِيلُ([4])والفعل منه **التأوِيب**، ولذلك يسمُّون سيرَ [**النَّهارِ تَأويباً**، وسَيرَ([5])] اللّيل **إسآداً**. Ve dedi:
يومانِ يومُ مَقاماتٍ وأندِيَةٍ *** ويومُ سَيرٍ إلى الأعداءِ **تأويبِ**([6])قال: ve tek bir defa **تأويبة**’dir. Ve **التأويب**: Allah Teâlâ’nın sözü olan ﴿يا جِبَالُ **أَوِّبي** مَعَهُ والطَّيْرَ﴾ [سبأ 10]’daki tesbihtir. Asma‘î dedi: develeri **أوّبْتُ**: onları akşamleyin barınaklarına döndürdüğünde. Ve denir: **تأوَّبَنِي**: yani bana geceleyin geldi. Dedi:
تأَوَّبَني دائِي القَديمُ فَغَلّسا *** أُحاذِر أن يرتدَّ دائِي فأُنْكَسَا([7])Ebû Hâtim dedi: Asma‘î, içinde “**الإيابِ**” zikri bulunan şiiri, onun gece ile olduğuna dair tefsir ederdi; ve şu sözüyle delil getirirdi:
* تأَوَّبني داءٌ مع اللّيلِ مُنصِبُ([8]) *
Ve şiirlerde olanın hepsini de böyle tefsir eder. Ona dedim ki: **الإياب** ancak dönüştür; hangi vakitte dönerse; dersin ki: yolcu **آبَ**. Sanki ona açıklamak istedim; dedim ki: **عَبيدٍ**’in([9]) sözü:
وكلُّ ذي غَيْبَةٍ يَؤُوبُ  *** وغائِبُ الموتِ لا يَؤُوبُ
Bu akşamleyin midir? Bunun hakkında benimle konuşmaya gitti; dedim ki: Allah Teâlâ’nın sözü: {إنَّ إلَيْنا
**إيَابَهُمْ**} [الغاشية 25], bu akşamleyin midir? Sustı. Ebû Hâtim dedi: fakat çoğu, Allah bize ve ona rahmet etsin, onun dediği üzere gelir.

Ve **المآب**: dönüş yeridir. Ebû Ziyâd dedi: kavme **أُبْتُ**; yani kavme (döndüm). Dedi:
* أَنَّى وَمِنْ أَيْنَ آبَكَ الطَّرَبُ *
Ebû Ubeyd([10]) dedi: değirmen taşından unun çıktığı yere **المآب** denir; çünkü değirmen taşının altında olan şey ona döner. Halîl dedi: ve dersin: güneş **آبت** **إياباً**: **مآبِها**’sında, yani batış yerinde kaybolduğunda. Ümeyye dedi:
* فرأى مغِيبَ الشَّمس عند **إيابها**([11]) *
Nadr([12]) dedi: **المؤَوِّبة**([13]) güneştir; ve onun **تأويب**’i doğu ile batı arasındadır; gününü sürdürür ve batıya döner. Ve denir: “**جاؤوا من كل أوبٍ**” yani bir yan ve bir yön; bu da ondandır. Ve **الأوْبُ**: arıdır. Asma‘î dedi: barınağına gidip gelmesinden dolayı adlandırıldı; çünkü o, otlaklarından **تؤُوب** eder. Ve sanki **الأَوْبِ**’un teki **آيب**’dir; tıpkı denildiği gibi [**آبَكَ اللهُ**([14])]: Allah seni uzaklaştırsın. Dedi:
فآبَكَ هَلاّ واللّيالي بِغِرَّةٍ *** تَزُورُ وفي الأيّامِ عنك شُغُولُ([15])

(**أود**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الدال** tek bir asıldır; o da bükme ve kıvrılmadır. Şeyi **أُدْتُ**: onu büktüm. Ve bitki **تأَوّدَ**: **تعطَّفَ** ve **تعوَّج** gibi. Bir şair([16]) dedi:
فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ *** بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها
Ve buna döner: şey beni **آدَنِي**; beni **يؤُودُني**; sanki sana ağır geldi de seni ikiye büktü ve seni eğdi. Ve **أَوْدٌ**: bir kabiledir; ve onun türeyişi bundan olabilir. Ve **أُُود** bir yerdir. Dedi:
أهَوىً أرَاكَ برامَتَيْنِ وَقُودا *** أم بالجُنَيْنَةِ من مَدَافعِ **أُودَا**([17])

(**أور**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الراء** tek bir asıldır; o da sıcaktır. Halîl dedi: **الأُوار**: güneşin sıcağı ve tandırın sıcağıdır. Ve denir: **أرضٌ أَوِرَةٌ**. Dedi: ve bazen **الأُوَارَ**’ı **الأُورِ** üzerine cem ederler. Ve **أُوَارَةُ**: bir yerdir. Ve **يوم أُوارةَ** şu idi: ‘Amr b. Münzir el-Lahmî, **زُرارةَ** b. ‘Uds’u([18]) kendine oğul edindi; ona Es‘ad denirdi. Çocuk büyüyünce, yanından hörgüçlü bir dişi deve geçti; onun memesini vurdu; bunun üzerine sahibi, Dârim oğullarından ‘Abdullah b. Dârim’den biri olan Süveyd ona saldırdı ve onu öldürdü; sonra Süveyd kaçtı, Mekke’ye ulaştı. Zürare o gün ‘Amr b. Münzir’in yanındaydı; oğlu Es‘ad’ın öldürülmesini gizledi. Ve Tâîli ‘Amr b. Milqat geldi —Zürare’ye karşı içinde bir diken vardı— ve dedi:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً فإنَّ *** المرءَ لم يُخْلَقْ صُبَارَهْ
ها إنّ عِجْزَةَ أُمِّه *** بالسَّفح [أسْفَلَ] من **أُوَارهْ**([19])وحوادث الأيّام لا *** يَبقَى لها إلاّ الحجارَه([20])فقال ‘Amr b. Münzir: ey Zürare, [ne diyorsun?([21])]. Dedi: yalan söyledi; ve sen onun bana düşmanlığını bildin. Dedi: doğru söyledin. Gece onun üzerine karardığında Zürare **اجلوَّذَ**([22]) etti ve kavmine ulaştı; sonra çok geçmeden hastalandı ve öldü. ‘Amr’a onun ölümü ulaşınca Dârim oğullarına gazâ etti; ve onlardan yüz kişiyi öldüreceğine yemin etmişti. Geldi, **أُوارة** üzerine çöktü; onlar uyarılmış ve kaçmışlardı([23]); onlardan doksan dokuz kişiyi öldürdü. Sonra Berâcim’den bir adam, onu övmek için şair olarak geldi; onu yakaladı ve yüzü onunla tamamlamak için onu öldürdü; ve dedi: “Şüphesiz bedbaht, Berâcim’in elçisidir.” A‘şâ bunun hakkında dedi:
ونَكُونُ في السَّلفِ الموا *** زِي مِنقراً وبني زرارهْ([24])أبناءَ قَومٍ قُتِّلُوا  *** يومَ القُصَيبةِ من **أُوَارَهْ**
Ve **الأُوَار**: yerdir([25]). Dedi:
مِن اللائِي غُذِينَ بغير بُؤْسٍ *** مَنَازِلُها القَصِيمةُ ف**الأُوَارُ**([26])

(**أوس**) **الهمزة** ve **الواو** ve **السين** tek bir kelimedir; o da bağıştır. Ve dediler: adamı **أُسْتُ**; onu **أَؤُوسُه** **أَوساً**: ona verdim. Ve denir: **الأَوْس** bedeldir. Ca‘dî dedi:
ثلاثةَ أهْلين أفْنَيْتُهُمْ *** وكان الإله هو المستآسا([27])
Yani **المُسْتَعاض**. Ve **أوسٌ**: kurttur; ve türeyişi zikrettiğimizden olabilir; küçültmesi **أُوَيْس**’tir. Dedi:
* ما فَعَلَ اليومَ **أُوَيْسٌ** في الغَنَمْ([28]) *

(**أوق**) **الهمزة** ve **الواو** ve **القاف** iki asıldır: birincisi ağırlık, ikincisi iniş yeri. Birincisine gelince: **الأَوْق** ağırlıktır. İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: onların üzerine **آقَ**; yani ağır geldi. Dedi:
سوائح آقَ عليهنَّ القَدَرْ *** يَهْوِينَ من خَشْيَةِ مَا لاقَى الأُخَرْ([29])
Der ki: birincinin başına kaderin indirdiği şey onları ağırlaştırdı([30]); onlar da onun benzerinden korkarlar. Ya‘kūb dedi: denir: insanı **أوَّقْت**: ona gücünün yetmediği şeyi yüklediğinde. Ve yiyecekte **التّأويق** de bundandır; çünkü nefis üzerine ondan bir ağırlık vardır; o da onu geciktirmek ve onu azaltmaktır. Dedi:
لقد كان حُتْرُوشُ بن عَزّة راضياً *** سِوَى عَيْشِه هذا بعيشٍ **مُؤَوَّقِ**([31])
Ve râciz([32]) dedi:
عَزّ عَلَى عَمِّكِ أن تُؤَوَّقي *** أو أنْ تَبِيِتي ليلةً لم تُغْبَقي
 	* أو أن تُرَيْ كَأْباءَ لمْ تَبْرَنْشِقِي *
İkincisine gelince: **الأُوقة**’dir; o, suyun toplandığı bir çukurluktur; cemi **الأُوَق**. Ru’be dedi:
* وانغَمَس الرّامِي لها بَيْنَ **الأُوَقْ** *
Ve denir: **الأُوقة** **القَلِيب**’tir([33]).

(**أول**) **الهمزة** ve **الواو** ve **اللام** iki asıldır: işin başlangıcı ve sonu. Birincisine gelince: **الأوّل**’dir; o, şeyin başlangıcıdır; müennesi **الأولى**’dır; **أفعل** ve **فُعْلى** gibi; **الأُولى**’nın cemi **أولَيات**’tır; **الأخْرى** gibi. **الأوائل**’e gelince: onlardan kimi der ki: “**أوّل**” binasının kuruluşu **همزة** ve **واو** ve **لام**’dandır; bu görüştür. Ve onlardan kimi der ki: onun kuruluşu, ardından **لام** gelen iki **واو**’dandır. Araplar müennese **أَوَّلَةٌ** demiştir. Ve onu **أَوَّلاَت** diye cem ettiler; bir devenin sıfatında şu okundu:
آدَم معروف بأَوَّلاتِهِ  *** خالُ أبِيهِ لِبَنِي بَنَاتِهِ([34])
Yani babasının kibri, çocuklarında açıktır. Ebû Zeyd: **ناقَةٌ أوَّلةٌ** ve **جمل أوّل**: develerin önüne geçtiklerinde. Ve onun ceminde kıyas **أواوِل**’dir; ancak her **واو** ki bir uçta yahut ona yakın bir yerde, sâkin bir **ألف**’ten sonra vâki olursa, **همزة**’ye çevrilir. Halîl: onu bir yıl önce gördüm, ey delikanlı; çünkü **أوّل** **أفْعل** binası üzerinedir; kim tenvin ederse onu nekre üzerine hamleder. Ebû’n-Necm dedi:
* ما ذَاقَ ثُفْلاً مُنْذُ عَامٍ **أوَّلِ** *
İbnü’l-A‘râbî: bunu al, **أوّلَ ذاتِ يَدَينِ**; ve **أوَّلَ ذِي أوّل**; ve **أوّلَ أوّل**; yani her şeyden önce. Ve derler: “**أما أوَّل ذاتِ يَدَيْن فإنِّي أحمَدُ الله**”. **الصّلاة الأولى** buna onunla adlandırıldı; çünkü kılınan ilk şey odur. Ebû Zeyd dedi: câhiliye, pazar gününe **الأوّل** derdi. Ve onda şu okundu:
أؤَمّل أن أعِيشَ وأنَّ يَوْمِي *** بأوَّلَ أوْ بأَهْوَنَ أو جُبَارِ([35])
İkinci asıl: Halîl dedi: **الأَيِّل** dağ keçilerinin erkeğidir; cemi **أيائِل**’dir. Ancak ona **أَيِّلاً** denildi; çünkü o, korunmak için dağa **يَؤُول** eder. Ebû’n-Necm dedi:
كأنّ في أذنابِهِنّ الشُّوَّلِ *** مِنْ عَبَسِ الصّيفِ قُرُونَ **الأَيِّلِ**([36])
Kuyruklarında yapışıp kuruyan dışkılarını, dağ keçilerinin boynuzlarına benzetti. Ve onların sözü: süt **آل** etti; yani koyulaştı; bu babdandır; çünkü o, işinin sonunda [ancak] koyulaşır. Halîl yahut başkası dedi: **الإيال** **فِعالٍ** üzerinedir: içkinin günlerce içinde toplandığı bir kaptır; ta ki iyi olsun. Dedi:
يفُضّ الخِتامَ وقد أَزْمَنَتْ  *** وأَحْدَثَ بعدَ **إيالٍ** إيالاَ([37])
Ve **آلَ** **يَؤُول**: yani döndü. Ya‘kūb dedi: denir: “**أَوَّلَ الحُكْمَ إلى أَهْلِه**” yani onu onlara geri çevirdi ve iade etti. A‘şâ dedi:
* **أُؤَوِّلُ الحُكْمَ إلى أَهلِهِ**([38]) *
Halîl dedi: süt **آلَ** eder; **يَؤُولُ** **أَوْلاً** ve **أُوُولاً**([39]): koyulaştı. Bitki de böyledir. Ebû Hâtim dedi: süt parmak üzerine **آلَ** etti; bu, ekşiyip pıhtılaşmasıdır; içine parmağı koyduğunda “onun üzerine **آلَ** etti” denir. Ve katran **آلَ** etti: koyulaştığında. Ve adamın bedeni **آلَ** etti: zayıfladığında. Bu da babdandır; çünkü o **يَحُورُ** ve **يَحْرِي** eder; yani o hâle döner. Ve **الإيالة** siyaset de bu babdandır; çünkü raiyyenin dönüşü çobanına doğrudur. Asma‘î: adam raiyyesini **آلَ** eder; onu **يَؤُولُها**: onu iyi yönettiğinde. Râciz dedi:
* يَؤُولُها أَوَّلُ ذي سِياس *
Araplar mesellerinde derler: “**أُلْنَا وإيلَ عَلَيْنا**” yani biz yönettik ve bizi başkası yönetti. Ve Lebîd’in sözü hakkında dediler:
* بِمُؤَتَّرٍ تأتالُه إبْهَامُهَا([40]) *
O, **ألْتُهُ**’dan **تفتعل**’dir; yani onu düzelttim. Ve **رجل آيل مالٍ**: **خائل مال** misali; yani onun yöneticisi. Asma‘î dedi: onu **آيلَتهِ**’ne döndürdüm; yani tabiatına ve siyaset edişine. Ve **آلُ الرَّجُلِ**: ev halkıdır; bu da bundandır; çünkü onların dönüşü ona, onun dönüşü de onlara doğrudur. Bu, onların “**يالَ** falan” sözünün manasıdır. Tarafe dedi:
تحسَِبُ الطَّرْفَ عليها نَجْدَةً *** **يالَ** قَوْمِي للشَّبابِ المُسْبَكِرّ([41])
Bunun **الأوّل**’den([42]) olduğuna —ve onun hafifletilmişi olduğuna— delil, bir şairin([43]) sözü:
قد كان حقُّكَ أنْ تَقولَ لبارقٍ *** يا **آل** يارِقَ فيم سُبَّ جريرُ
Ve **آلُ الرّجلِ**: şahsıdır; bu da bundandır. Ve her şeyin **آلُ**’ü de böyledir. Bu, onların onu **آلِه** ile ifade etmeleridir; onlar onun aşiretidir; “Ebû Bekir’in **آل**’i” derler; Ebû Bekir’i kastederler. Bunda az bir kapalılık vardır. Halîl dedi: dağın **آلُ**’ü: uçları ve yanlarıdır. Dedi:
كأَنّ رَعْن **الآلِ** منه في **الآلْ**([44])  *** إذَا بدا دُهَانِجٌ ذو أَعْدَالْ
Ve devenin **آل**’i: **ألواحه**([45]) ve bedeninin kenarlarından yüksek olanıdır. Dedi:
مِن اللّواتي إذا لانَتْ عريكتُها *** يبقى لها بعدها **آلٌ** ومَجْلودُ([46])
Ve bir başkası dedi:
* ترى له **آلاً** وجِسْماً شَرْجَعا *
Ve çadırın **آلُ**’ü: direklerdir. Dedi:
فلم يَبْقَ إلاّ **آلُ** خَيْمٍ مُنَضَّدٌ *** وسُفْعٌ على آس ونُؤْيٌ مُعَثْلَبُ([47])
Ve **الآلة**: hâldir. Dedi:
سأَحْمِلُ نفسي على **آلةٍ** *** فإمَّا عليها وإمَّا لها
Ve bu babdandır: sözün **تأويل**’i; o, onun akıbeti ve kendisine döndüğü şeydir; bu, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿هَلْ يَنْظُرُونَ إلاَّ **تَأْوِيلَهُ**﴾ [الأعراف 53]. Der ki: onların diriltilmeleri ve haşredilmeleri vaktinde kendisine döneceği şey. A‘şâ dedi:
على أنَّها كانَتْ تأَوّلُ حُبّها *** تأَوُّلُ رِبِعِيِّ السِّقابِ فأصحبا([48])
Onun dönüşünü ve akıbetini ister. Bu, **آلَ يَؤُولُ**’dandır.

(**أون**) **الهمزة** ve **الواو** ve **النون** tek bir kelimedir; yumuşaklığa delâlet eder([49]). Denir: **آن** **يَؤُون** **أَوْناً**: yumuşak davrandığında. Bir şair dedi:
* وسَفَرٌ كانَ قلِيلَ **الأَوْنِ**([50]) *
Ve yolcuya denir: kendine **أُنْ**; yani sakin ol. Ve **أُنْتُ** **أَؤُون** **أَوْناً**; ve adam **آئِنٌ**’dir.

(**أوه**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الهاء** bir kelimedir; üzerine kıyas yapılacak bir asıl değildir. Denir: **تأَوّه**: **أَوَّهْ** ve **أَوْهِ** dediğinde([51]); Araplar bunu söyler. Dedi:
إذا ما قمتُ أَرْحُلُها بِلَيلٍ *** تأَوَّهُ آهَةَ الرَّجُلِ الحَزِينِ([52])
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿إنَّ إبْراهِيمَ ل**أَوَّاهٌ** حَلِيمٌ([53])﴾ [التوبة 114], o, çok dua edendir. **أَوَّهْ**’te diller vardır: elifin uzatılması ve **الواو**’nun şeddelenmesi; elifin kısaltılması ve **الواو**’nun şeddelenmesi; elifin uzatılması ve **الواو**’nun hafifletilmesi. Ve **أَوْه**: **الواو**’nun sükûnu ve **الهاء**’nın kesresiyle; ve **أَوِّهْ**: **الواو**’nun şeddelenmesi ve kesresi ve **الهاء**’nın sükûnuyla; ve **آهِ** ve **آوِ**; ve **أَوّتَاه**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ و د
آده الحمل أي أثقله‏.‏
وآدت الخيل الأرض بكثرتها‏.‏
وآد العود‏:‏ اعتمد عليه فثناه وانآد‏:‏ انعطف‏.‏
وتقول‏:‏ رجعت منه بالداهية النآد وبالصلب المنآد‏.‏
وأود الشيء وتأود وفيه أود أي عوج‏.‏
ومن المجاز‏:‏ آدني هذا الأمر‏:‏ بلغ مني المجهود والمشقة‏.‏
وآد الفيء انثنى ورجع وآد العشي‏.‏
قال المرقش‏:‏ والعدو بين المجلسين إذا آد العشي وتنادى العم

##### Türkçe

أ و د
**آده** الحمل أي onu ağırlaştırdı.
Ve **آدت** الخيل الأرض بكثرتها: atlar çokluklarıyla yeri ağırlaştırdı.
**وآد العود**: ona dayandı da onu büktü; ve **انآد**: kıvrıldı.
Ve dersin: **رجعت منه بالداهية النآد وبالصلب المنآد**: ondan, bükülen musibetle ve bükülen sertlikle döndüm.
Ve **أود** الشيء ve **تأود** ve onda **أود** yani eğrilik.
Ve mecazdan: **آدني هذا الأمر**: benden gücü ve meşakkati ulaştırdı (yani beni yordu).
Ve **آد الفيء**: büküldü ve döndü; ve **آد العشي**.
El-Murakkaş dedi:
والعدو بين المجلسين إذا **آد العشي** وتنادى العم

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

آدَه الأَمرُ أَوْداً وأُوُوداً: بلغ منه المجهود والمشقة؛ وفي التزيل العزيز: ولا يؤُوده حفظهما؛ قال أَهل التفسير وأَهل اللغة معاً: معناه ولا يكرثه ولا يثقله ولا يشق عليه مِن آده يؤُوده أَوْداً؛ وأَنشد:إِذا ما تَنُوءُ به آدَهَا
وأَنشد ابن السكيت:
إِلى ماجدٍ لا ينبَحُ الكلبُ ضيفَه،
ولا يَتَآداه احتمالُ المغارِمِ
قال: لا يتآداه لا يثقله أَراد يتأَوَّد فقلبه. وفي صفة عائشة أَباها، رضي الله عنهما، قالت: وأَقام أَوَدَهُ يثقافِه؛ الأَوَدُ: العوج، والثقاف: هو تقويم المعوج. وفي حديث نادبة عمر، رضي الله عنه: واعُمَراه أَقام الأَوَدَ، وشفى العَمَدَ.
والمآوِد والموائد: الدواهي وهو من القلوب. ورماه بإِحدى المآود أَي الدواهي؛ عن ابن الأَعرابي. وحكي أَيضاً: رماه بإِحدى الموائد في هذا المعنى كأَنه مقلوب عن المآود. أَبو عبيد: المَوْئدُ، بوزن معبد، الأمر العظيم؛ وقال طرفة:
أَلَسْتَ ترى أَنْ قد أَتَيْت بمَوْئدٍ
(* في معلقة طرفة: بُمؤيدِ).
وجمعه غيره على مآوِدَ جعله من آده يو وده أَوْداً إِذا أَثقله. والتأَوّد: التثني.
وأَوِدَ الشيءُ، بالكسر، يأْوَدُ أَوَداً، فهو آودٌ: اعوجَّ، وخص إبو حنيفة به القِدْحَ.
وتأَوّد الشيءُ: تعوّج. وأُدْتُ العود وغيره أَوْداً فانْآد وأَوَّدتُه فتأَوّد: كلاهما عجته وعطفته. وتأَوّدَ العودُ تأَوُّداً إِذا تثنى؛ قال الشاعر:
تأَوّد عُسْلُجٌ على شطّ جعفرٍ
وآد العودَ يؤوده أَوداً إِذا حماه. وقد انآد العودُ ينآد انئياداً، فهو مُنآد إِذا انثنى واعوجَّ. والانْئِياد: الانحناء؛ قال العجاج: من أَن تَبَدّلتُ بآدي آدا،
لم يكُ يَنْآد فَأَمْسَى انْآدا
أَي قد انْآد فجعل الماضي حالاً بإِضمار قد، كقوله تعالى: أَو جاؤكم حصرت صدورهم. ويقال: آد النهارُ يَؤود أَوْداً إِذا رجع في العشيّ؛ وأَنشد:ثم ينوشُ، إِذا آدَ النهارُ له،
على الترقُّبِ، مِن هَمٍّ ومِن كَتْمِ
وآد العشيُّ إِذا مال. وآد الشيءُ أَوْداً: رجع؛ قال ساعدة بن العجلان يصف أَنه لقي رجلاً من خصومه ففرّ منه واستتر، نهارَه الى قريب من آخره ثم أَسرع في الفرار:
أَقمتَ بها نهارَ الصيْفِ، حتى
رأَيتَ ظِلال آخِره تَؤُودُ
غداةَ شُواحِطٍ فَنَجوتَ منه،
وثوبُك في عَباقِيَةٍ هرِيدُ
أَي ترجع وتميل إِلى ناحية المشرق وشواحط: موضع. وعباقية: شجرة. وهريد: مشقوق؛ وقال المرقش:
والعَدْوُ بين المجلسَينِ، إِذا
آدَ العشيُّ، وتَنادى العَمّ
وقال آخر يمدح امرأَة مالت عليها الميرة بالتمر:
خُذامِيَّةٌ آدتْ لها عَجْوةُ القِرَى،
فتأْكل بِالمأْقُوط حَيْساً مُجَعَّدا
وآد عليه: عطف. وآده: بمعنى حناه وعطفه، وأَصلهما واحد. الليث في التؤدة بمعنى التأَني قال: يقال اتَّئِد وتوَأّد، فاتَّئِد على افتعل وتَوَأَّد على تفعَّل، قال: والأَصل فيهما الوأْد إِلاَّ أَن يكون مقلوباً من الأَود، وهو الإِثقال، فيقال آدني يؤُودني أَي أَثقلني وآدني الحمل أَوْداً أَي أَثقلني، وأَنا مَؤُود مثل مقول. ويقال: ما آدَكَ فهو لي آيِدٌ. ويقال: تأَوَّدتِ المرأَة في قيامها إِذا تثنت لتثاقلها، ثم قالوا: تَوَأُّد واتَّأَد إِذا تَرَزَّن وتمهل. قال الأَزهري: والمقلوبات في كلام العرب كثيرة ونحن ننتهي إِلى ما ثبت لنا عنهم، ولا نحدث في كلامهم ما لم ينطقوا به، ولا نقيس على كلمة نادرة جاءت مقلوبة.
وأَوْدُ: قبيلة، غير مصروف، زاد الأَزهري: من اليمن. وأُود، بالضم: موضع بالبادية، وقيل: رملة معروفة؛ قال الراعي:
فأَصْبَحْنَ قد خلَّفْنَ أُودَ، وأَصبحتْ
فِراخُ الكثيبِ ضُلَّعاً وخَرائِقُه
وأَود، بالفتح: اسم رجل؛ قال الأَفوه الأَودي:
مُلْكُنا مُلْكٌ لَقاحٌ أَوّلٌ،
وأَبونا من بني أَوْدٍ خيار

##### Türkçe

**آدَه** iş onu **أَوْداً** ve **أُوُوداً**: ondan (işten) gayretin ve meşakkatin sonuna vardı; ve

aziz tenzilde: **ولا يؤُوده حفظهما**; tefsir ehli ve lugat ehli birlikte dedi ki:

manası: onu kederlendirmez, onu ağırlaştırmaz ve ona zor gelmez; **آده يؤُوده أَوْداً**’dan (gelir);

ve inşad etti:
إِذا ما تَنُوءُ به آدَهَا

ve İbnü’s-Sikkît inşad etti:
إِلى ماجدٍ لا ينبَحُ الكلبُ ضيفَه،
ولا يَتَآداه احتمالُ المغارِمِ

dedi ki: **لا يتآداه**: onu ağırlaştırmaz; **يتأَوَّد**’i kastetti de onu ters çevirdi. Âişe’nin, Allah ondan ve babasından razı olsun, babası hakkında vasfında, dedi ki: ve onun **أَوَدَهُ**’ini onu doğrultarak ikame etti; **الأَوَدُ**: eğrilik; ve **الثقاف**: eğri olanın doğrultulmasıdır. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, ağıt yakan kadının hadisinde: ve Ömer’âh! **الأَوَدَ**’i ikame etti ve **العَمَدَ**’i şifa verdi.

Ve **المآوِد** ve **الموائد**: dehşetli işlerdir; ve o, kalblerden (ters çevirmelerden)dir. Ve onu **بإِحدى المآود** ile attı, yani dehşetli işlerle; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve ayrıca hikâye edildi: bu manada onu **بإِحدى الموائد** ile attı; sanki **المآود**’dan ters çevrilmiş gibidir. Ebû Ubeyd: **المَوْئدُ**, **معبد** vezninde, büyük iştir; ve Tarafe dedi:
أَلَسْتَ ترى أَنْ قد أَتَيْت بمَوْئدٍ
(* في معلقة طرفة: بُمؤيدِ).

Ve başkası onu **مآوِدَ** üzerine cem etti; onu **آده يو وده أَوْداً**’dan kıldı, onu ağırlaştırdığı zaman. Ve **التأَوّد**: bükülmedir.

Ve **أَوِدَ** şey, kesre ile, **يأْوَدُ أَوَداً**, o hâlde o **آودٌ**: eğrildi; ve Ebû Hanîfe onu **القِدْحَ** ile tahsis etti.

Ve **تأَوّد** şey: eğrildi. Ve ben **أُدْتُ** dalı ve başkasını **أَوْداً** (ile) yaptım da **فانْآد**; ve ben onu **أَوَّدتُه** de **فتأَوّد**: ikisi de, onu eğdim ve onu büktüm. Ve **تأَوّدَ** dal **تأَوُّداً**: büküldüğü zaman; şair dedi:
تأَوّد عُسْلُجٌ على شطّ جعفرٍ

Ve **آد** dalı **يؤوده أَوداً**: onu ısıttığı zaman. Ve dal **انآد** oldu, **ينآد انئياداً**, o hâlde o **مُنآد**: bükülüp eğrildiği zaman. Ve **الانْئِياد**: eğilmedir; el-Accec dedi:
من أَن تَبَدّلتُ بآدي آدا،
لم يكُ يَنْآد فَأَمْسَى انْآدا

Yani: gerçekten **انْآد** oldu; sonra geçmişi, **قد**’i gizleyerek hâl kıldı; Yüce Allah’ın sözü gibi: **أَو جاؤكم حصرت صدورهم**. Ve denir: **آد** gündüz **يَؤود أَوْداً**: ikindi vaktinde geri döndüğü zaman; ve inşad etti:
ثم ينوشُ، إِذا آدَ النهارُ له،
على الترقُّبِ، مِن هَمٍّ ومِن كَتْمِ

Ve **آد** ikindi: meylettiği zaman. Ve **آد** şey **أَوْداً**: geri döndü; Sâ‘ide b. el-‘Aclân dedi; kendisinin hasımlarından bir adamla karşılaştığını, onun da ondan kaçıp gizlendiğini; gününü sonuna yakın bir vakte kadar, sonra kaçışta hızlandığını vasfederek:
أَقمتَ بها نهارَ الصيْفِ، حتى
رأَيتَ ظِلال آخِره تَؤُودُ
غداةَ شُواحِطٍ فَنَجوتَ منه،
وثوبُك في عَباقِيَةٍ هرِيدُ

Yani: geri döner ve doğu tarafına doğru meyleder. Ve **شواحط**: bir yerdir. Ve **عباقية**: bir ağaçtır. Ve **هريد**: yarıktır; ve el-Murakkaş dedi:
والعَدْوُ بين المجلسَينِ، إِذا
آدَ العشيُّ، وتَنادى العَمّ

Ve bir başkası, kendisine erzak hurma ile meyleden bir kadını överek dedi:
خُذامِيَّةٌ آدتْ لها عَجْوةُ القِرَى،
فتأْكل بِالمأْقُوط حَيْساً مُجَعَّدا

Ve **آد** onun üzerine: büktü. Ve **آده**: onu eğdi ve büktü manasındadır; ve ikisinin aslı birdir. Leys, **التؤدة** hakkında, ağırbaşlılık manasında, dedi ki: denir **اتَّئِد** ve **توَأّد**; böylece **اتَّئِد** **افتعل** üzere, ve **تَوَأَّد** **تفعَّل** üzere; dedi ki: ve ikisinde de asıl **الوأْد**’dür; ancak **الأَود**’dan, o da ağırlaştırmadır, ters çevrilmiş olursa; o zaman denir: **آدني يؤُودني** yani beni ağırlaştırdı; ve **آدني** yük **أَوْداً** yani beni ağırlaştırdı; ve ben **مَؤُود**’um, **مقول** gibi. Ve denir: **ما آدَكَ**; o hâlde o benim için **آيِدٌ**’dir. Ve denir: kadın, kalkışında **تأَوَّدتِ**: ağırlığından bükülüp salındığı zaman; sonra dediler: **تَوَأُّد** ve **اتَّأَد**: ağırbaşlılık gösterip ağırdan aldığı zaman. el-Ezherî dedi ki: Arapların كلامında ters çevirmeler çoktur; ve biz, onlardan bize sabit olana varırız; ve onların söylemediği şeyi onların sözünde ihdas etmeyiz; ve ters çevrilmiş olarak gelmiş nadir bir kelime üzerine kıyas etmeyiz.

Ve **أَوْدُ**: bir kabiledir, gayr-i munsarıftır; el-Ezherî artırdı: Yemen’dendir. Ve **أُود** (damme ile): bozkırda bir yerdir; ve denildi: bilinen bir kumluktur; er-Râ‘î dedi:
فأَصْبَحْنَ قد خلَّفْنَ أُودَ، وأَصبحتْ
فِراخُ الكثيبِ ضُلَّعاً وخَرائِقُه

Ve **أَود** (fetha ile): bir adam adıdır; el-Efveh el-Evdî dedi:
مُلْكُنا مُلْكٌ لَقاحٌ أَوّلٌ،
وأَبونا من بني أَوْدٍ خيار

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ و د * * أوِدَ * الشيء اعوج وبابه طرب و * تَأوَّدَ * تعوج و * آدَهُ * الحمل أثقله من باب قال فهو * مَؤُدٌ * بوزن مقول

##### Türkçe

* أ و د * **أوِدَ** şey eğrildi; babı **طرب**’dır. Ve **تَأوَّدَ**: eğrildi. Ve **آدَهُ**: yük onu ağırlaştırdı; **قال** babındandır; o hâlde o **مَؤُدٌ**’dur; **مقول** vezninde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أود الشيء، كفرح، يأود أودا: أعوج، وخص أبو حنيفة به القدح. والنعت آود كأحمر وآدم، وهي أوداء، كجمراء وأدته، أي العود وغيره أؤوده أودا: عجته فانآد ينآد انئيادا فهو منآد، إذا انثنى واعوج، والانئياد: الانحناء. وأودته فتأود، أي عطفته فانعطف. وتأود العود تأودا، إذا انثنى. قال الشاعر:
  تأودا عسلوج على شط جعفر وآده الأمر أودا وأوودا، كقعود: بلغ منه المجهود والمشقة. وفي التنزيل العزيز:  ولا يؤوده حفظهما وهو العلي العظيم  . قال أهل التفسير واللغة معا: معناه ولا يكرثه ولا يثقله ولا يشق عليه. ورماه بإحدى المآود، أي الدواهي، عن ابن الأعرابي، وحكى أيضا: رماه بإحدى الموائد، في هذا المعنى، كأنه مقلوب عن المآود. وعن أبي عبيد: المؤيد بوزن معبد: الأمر العظيم. وقال طرفة:
  ألست ترى أن قد أتيت بمؤيد وجمعه غيره على المآود، جعله من آده يؤوده إذا أثقله. وآد العشي، إذا مال. ويقال آد النهار يؤود أودا إذا رجع في العشي. وأود، بالفتح: اسم رجل قال الأفوه الأودي.

  ملكنا ملك لـقـاح أول                      وأبونا من بني أود خيار قال الأزهري: وأود قبيلة من اليمن قلت: وهو أود بنصعب بن سعد العشيرة، وإليهم نسبت خطة بني أود بالكوفة. وأود، بالضم: ع بالبادية، وقيل رملة معروفة في ديار تميم بنجد، ثم في أرض الحزن لبني يربوع بن حنظلة. قال الراعي:
  فأصبحن قد خلفن أود وأصبحت                      فراخ الكثيب ضلعا وخرانقـه وقال آخر:
  وأعرض عني قعنب وكأنـمـا                      يرى أهل أود من صداء وسلهما وأويد القوم، كأمير: أزيزهم وحسهم، نقله الصاغاني. ويقال تأوده الأمر، هكذا في النسخ، وبخط الصاغاني: تآوده الأمر، وتآداه: ثقل عليه. وأنشد ابن السكيت:
  إلى ماجد لا ينبح الكلب ضيفه                      ولا يتآداه احتمال المـغـارم

  قال: لا يتآداه لا يثقله، أراد لا يتآوده فقلبه. وذو أود من ملوك حمير، واسمه. مرثد، ملك سنة باليمن، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: أود، بالفتح، كما ضبطه الذهبي في المؤتلف، ويقال بالضم قرية من قرى بخارا، وقد نسب إليها جماعة من المحدثين. هكذا ذكروه والصواب فيه أودنه، بزيادة النون مع ضم الهمزة، منها أبو سليمان داوود بن محمد الأودني البخاري، وابنه أبو نصر أحمد، وأبو منصور أحمد بم محمد بن نصر الأدني حدث عن موسى بن قريش، كذا في التبصير.

##### Türkçe

**أود** şeyi, **فرح** gibi, **يأود** **أودا**: eğrildi; ve Ebû Hanîfe bunu özellikle **القدح** (ok) ile tahsis etti. Sıfat **آود** ( **أحمر** ve **آدم** gibi); onun müennesi **أوداء** ( **جمراء** gibi). Ve onu, yani **العود** ve başkasını, **أؤوده** **أودا**: onu eğdim; böylece **انآد** **ينآد** **انئيادا**; o hâlde o **منآد**’dır; bükülüp eğrildiği zaman. Ve **الانئياد**: bükülmedir. Ve onu **أودته** de; böylece **تأود**; yani onu büktüm de büküldü. Ve **تأود** **العود** **تأودا**: büküldüğü zaman. Şair dedi ki:
  **تأودا** **عسلوج** على شط **جعفر**

Ve **آده** iş **أودا** ve **أوودا**, **قعود** gibi: ondan gayretin sonuna ve meşakkate ulaştı. Aziz tenzilde:  **ولا يؤوده حفظهما وهو العلي العظيم**  . Tefsir ve lugat ehli birlikte dedi ki: manası: onu yormaz, onu ağırlaştırmaz ve ona zor gelmez. Ve onu **بإحدى المآود** ile attı; yani **الدواهي** (musibetler) ile; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve ayrıca hikâye etti: onu bu manada **بإحدى الموائد** ile attı; sanki **المآود**’dan ters çevrilmiş gibidir. Ebû Ubeyd’den: **المؤيد** ( **معبد** vezninde): büyük iş. Ve Tarafe dedi ki:
  ألست ترى أن قد أتيت ب**مؤيد**

Ve onun cem‘ini başkası **على المآود** üzerine yaptı; onu, **آده** **يؤوده** olduğu zaman, yani onu ağırlaştırdığı zaman, ondan kıldı. Ve **آد** akşamüstü: meylettiği zaman. Ve denir: **آد** gündüz **يؤود** **أودا**: akşamüstünde geri döndüğü zaman. Ve **أود**, fetha ile: bir adamın adıdır; **الأفوه الأودي** dedi:

  ملكنا ملك لـقـاح أول                      وأبونا من بني **أود** خيار

Ezherî dedi ki: **أود** Yemen’den bir kabiledir. Dedim ki: o, **أود** b. **صعب** b. **سعد العشيرة**’dir; ve onlara Kûfe’de **خطة بني أود** nisbet edilmiştir. Ve **أود**, damme ile: çölde bir yer; ve denildi: Necd’de Temîm b. yurtlarında bilinen bir kumluk; sonra **أرض الحزن**’de Benî **يربوع** b. **حنظلة** için. Râ‘î dedi ki:
  فأصبحن قد خلفن **أود** وأصبحت                      فراخ الكثيب ضلعا وخرانقـه

Ve bir başkası dedi ki:
  وأعرض عني قعنب وكأنـمـا                      يرى أهل **أود** من صداء وسلهما

Ve **أويد** kavim, **أمير** gibi: onların vızıltısı ve hissi; Sâgânî onu nakletti. Ve denir: **تأوده** iş; nüshalarda böyle; Sâgânî’nin hattıyla: **تآوده** iş; ve **تآداه**: ona ağır geldi. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
  إلى ماجد لا ينبح الكلب ضيفه                      ولا يتآداه احتمال المـغـارم

Dedi ki: **لا يتآداه** onu ağırlaştırmaz; **لا يتآوده** demek istedi de onu ters çevirdi. Ve **ذو أود** Himyer krallarındandır; ve onun adı **مرثد**’dir; Yemen’de bir yıl hüküm sürdü; Sâgânî onu nakletti. Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **أود**, fetha ile, Zehebî’nin **المؤتلف**’te ضبط ettiği gibi; ve damme ile denir: Buhârâ köylerinden bir köy; ve muhaddislerden bir cemaat ona nisbet edilmiştir. Onu böyle zikrettiler; doğrusu onda **أودنه**’dir; nûn ziyadesiyle, hemzenin dammesiyle; ondan Ebû Süleymân **داوود** b. **محمد** **الأودني** **البخاري**, ve oğlu Ebû Nasr **أحمد**, ve Ebû Mansûr **أحمد** b. **محمد** b. Nasr **الأدني**; **موسى** b. **قريش**’ten hadis rivayet etti; **التبصير**’de böyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اود

أَوِدَ
1 أَوِدَ ذ , aor. يَأْوَدُ, inf. n. أَوَدٌ, It (a thing, T, S, M, or an arrow, AHn, M) was, or became, of itself, crooked, curved, or bent. (T, S, M, A, * K.) [See also 5.] -A2- آدَ, aor. يَؤُودُ, inf. n. أَوْدٌ, It (the day) receded, in the evening. (T, L.) ― -b2- It (the evening, T, S) declined. (T, S, K.) ― -b3- It (a thing, L) returned. (M, L, K.) ― -b4- آدَتِ الظِّلَالِ The shadows returned, and inclined towards the east. (L.) ― -b5- آدَ عَلَيْهِ He inclined towards him; or pitied him. (M.) -A3- آدَهُ, (T, S, Msb,) first pers. أُدْتُهُ, (M,) or أُدتُّهُ, (K, TA, [in the CK, erroneously, اِدتُّهُ,]) aor. يَؤُودُ, inf. n. أَوْدٌ, (As, T, M, Msb,) He crooked, curved, or bent, it; (As, T, S, L, Msb, K;) i. e., a stick, (As, T, L,) or other thing; (L;) as also ↓ أوّدهُ. (L, K.) ― -b2- آدَهُ, aor. يَؤُودُ, (T, S, M, &c.,) inf. n. أَوْدٌ (S, M, K) and أُوُودٌ, (M, K,) It (a load) oppressed him by its weight; pressed heavily upon him; burdened him. (AZ, T, S, A, Msb.) And It (a thing, or an affair,) oppressed, distressed, or afflicted, him: (M, L, K:) and [in like manner] ↓ تأوّدهُ, (L, K,) or ↓ تآودهُ, (T,) as also تآداهُ, (L, K,) the last formed by transposition (T, L) from the second, (T,) or first, (L,) said of an affair, it pressed heavily upon him; oppressed him. (T, L, K.) You say, ↓ مَا آدَكَ فَهْوَ لِى آئِدٌ What hath burdened [or distressed] thee, it (that thing) is burdening [or distressing] to me. (S.)

2 اَوَّدَ see 1.

تأوّد
5 تأوّد ذ It (a stick, T, L, or some other thing, L) became, by an extraneous operation, crooked, curved, or bent; (T, S, M, A, L, K;) as also ↓ انآد. (T, S, M, L, K: [in the CK فَأْتادَ is erroneously put for فَانْآدَ.]) El-'Ajjلj says,
لَمْ يَكُ يَنْآدُ فَأَمْسَى انْآدَا
[He used not to become bent, and he has become bent], making the pret. to be a denotative of state because قَدْ is meant to be understood, as in the saying in the Kur [iv. 92], أَوْ جَاؤُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ. (S.) You say also, تَأَوَّدَتْ فِى قِيَامِهَا She (a woman) bent in her rising, by reason of her heaviness. (T and L in art. وأد.) -A2- : see آدَهُ.

تآودهُ
6 تآودهُ تآوده تآودة : see آدَهُ.

انآد
7 انآد انآد : see 5, in two places. ― -b2- Also He became oppressed, or burdened [by a load]. (Msb.)

أَوِدٌ
أَوِدٌ ذ ; (T, M;) or ↓ آوَدُ; fem. أَوْدَآءُ; (K;) Crooked, curved, or bent. (T, M, K.)

آوَدُ
آوَدُ آود ; fem. أَوْدَآءُ: see what next precedes.

آئِدٌ
آئِدٌ ذ Burdening [or distressing]. (S.) See 1, last sentence.

مَؤُودٌ
مَؤُودٌ ذ Oppressed, pressed heavily upon, or burdened, by a load. (S.)

مَآوِدُ
مَآوِدُ مآود Calamities: (IAar, M, L, K:) as also مَوَائِدُ, which is app. formed by transposition. (M, L.) Some say that مآود is pl. of مُؤْيِدٌ, and derive this word [which see in art. ايد] from آدَهُ, aor. يَؤُودٌ, meaning “ it oppressed him by its weight: ” (T, L:) or it has no sing. (IAar, M.)

##### Türkçe

**أَوِدَ**
1 **أَوِدَ** ذ , muzâri‘ **يَأْوَدُ**, mastar ismi **أَوَدٌ**, O (bir şey, T, S, M, yahut bir ok, AHn, M) kendi kendine eğri, kavisli veya bükük idi; yahut oldu. (T, S, M, A, * K.) [Bkz. ayrıca 5.] -A2- **آدَ**, muzâri‘ **يَؤُودُ**, mastar ismi **أَوْدٌ**, O (gün) akşam vaktinde geri çekildi. (T, L.) ― -b2- O (akşam, T, S) meyletti. (T, S, K.) ― -b3- O (bir şey, L) geri döndü. (M, L, K.) ― -b4- **آدَتِ الظِّلَالِ** Gölgeler geri döndü ve doğuya doğru meyletti. (L.) ― -b5- **آدَ عَلَيْهِ** O, ona doğru meyletti; yahut ona acıdı. (M.) -A3- **آدَهُ**, (T, S, Msb,) birinci şahıs **أُدْتُهُ**, (M,) yahut **أُدتُّهُ**, (K, TA, [CK’de yanlışlıkla **اِدتُّهُ** konulmuştur,]) muzâri‘ **يَؤُودُ**, mastar ismi **أَوْدٌ**, (As, T, M, Msb,) O, onu eğrileştirdi, kavis verdi veya büktü; (As, T, S, L, Msb, K;) yani bir çubuk, (As, T, L,) yahut başka bir şey; (L;) bunun gibi ayrıca ↓ **أوّدهُ**. (L, K.) ― -b2- **آدَهُ**, muzâri‘ **يَؤُودُ**, (T, S, M, vb.,) mastar ismi **أَوْدٌ** (S, M, K) ve **أُوُودٌ**, (M, K,) O (bir yük) ağırlığıyla onu ezdi; üzerine ağır bastı; onu yükledi. (AZ, T, S, A, Msb.) Ve O (bir şey, yahut bir iş,) onu ezdi, sıkıntıya soktu veya ona musibet verdi: (M, L, K:) ve [aynı şekilde] ↓ **تأوّدهُ**, (L, K,) yahut ↓ **تآودهُ**, (T,) ayrıca **تآداهُ**, (L, K,) sonuncusu, ikinciden (T,) yahut birinciden, (L,) takdim-te’hir ile yapılmıştır (T, L); bir iş hakkında söylenir: o, ona ağır bastı; onu ezdi. (T, L, K.) Sen dersin ki, ↓ **مَا آدَكَ فَهْوَ لِى آئِدٌ** Seni ne yükledi [yahut sıkıntıya soktu] ise, o (şey) bana yükleyicidir [yahut sıkıntı vericidir]. (S.)

2 **اَوَّدَ** bkz. 1.

**تأوّد**
5 **تأوّد** ذ O (bir çubuk, T, L, yahut başka bir şey, L) dıştan bir işlem sebebiyle eğri, kavisli veya bükük oldu; (T, S, M, A, L, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **انآد**. (T, S, M, L, K: [CK’de yanlışlıkla **فَأْتادَ**, **فَانْآدَ** yerine konulmuştur.]) El-‘Ajjلj der ki,
لَمْ يَكُ يَنْآدُ فَأَمْسَى انْآدَا
[O, bükülür olmazdı; sonra bükülmüş oldu], mâzîyi hâlin delâlet edeni kılarak; çünkü **قَدْ**’in anlaşılması murad olunur; Kur’ân’daki [iv. 92] sözde olduğu gibi: **أَوْ جَاؤُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ**. (S.) Sen ayrıca dersin ki, **تَأَوَّدَتْ فِى قِيَامِهَا** O (bir kadın) ağırlığı sebebiyle kalkışında eğildi. (T ve L, madde **وأد**’de.) -A2- : bkz. **آدَهُ**.

**تآودهُ**
6 **تآودهُ** **تآوده** **تآودة** : bkz. **آدَهُ**.

**انآد**
7 **انآد** **انآد** : bkz. 5, iki yerde. ― -b2- Ayrıca: O, ezildi, yahut (bir yük ile) yüklendi. (Msb.)

**أَوِدٌ**
**أَوِدٌ** ذ ; (T, M;) yahut ↓ **آوَدُ**; müennesi **أَوْدَآءُ**; (K;) Eğri, kavisli veya bükük. (T, M, K.)

**آوَدُ**
**آوَدُ** آود ; müennesi **أَوْدَآءُ**: bkz. hemen önce geçen.

**آئِدٌ**
**آئِدٌ** ذ Yükleyici [yahut sıkıntı verici]. (S.) Bkz. 1, son cümle.

**مَؤُودٌ**
**مَؤُودٌ** ذ Bir yük tarafından ezilmiş, üzerine ağır basılmış, yahut yüklenmiş. (S.)

**مَآوِدُ**
**مَآوِدُ** مآود Musibetler: (IAar, M, L, K:) bunun gibi ayrıca **مَوَائِدُ**, ki bu, görünüşe göre takdim-te’hir ile yapılmıştır. (M, L.) Bazıları der ki **مآود**, **مُؤْيِدٌ**’in çoğuludur; ve bu kelimeyi [ki bkz. madde **ايد**’de] **آدَهُ**, muzâri‘ **يَؤُودٌ**, “onu ağırlığıyla ezdi” mânâsından türetirler: (T, L:) yahut onun tekili yoktur. (IAar, M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءود

آدَ
آدَ ( w )  U ( n. ac. أَوْد 1 ),
a.  Bore down, overwhelmed, oppressed.

b.  Bent, curved; plied.

c.  Declined, set.

أَوَّدَ
أَوَّدَ II ,
a.  see I (b) .

تَأَوَّدَ
تَأَوَّدَ V ,  اـَئْتَوَدَ VIII ,
a.  Was bent, curved; was folded, doubled.

b.  Wasoverwhelmed, bowed down.

أَوْدَة
أَوْدَة 1t ,
a.  Weight.

أَوَد
أَوَد 4 ,
a.  Bend, curve, curvature; crookedness.

b.  Diligence.

c.  Fatigue.

##### Türkçe

آدَ
آدَ ( w ) U ( n. ac. **أَوْد** 1 ),
a. Bastırdı, ezdi, bunaltıp baskı altına aldı.

b. Eğdi, büktü; katladı.

c. (Güneş) meyletti, battı.

أَوَّدَ
أَوَّدَ II ,
a. I (b)’ye bak.

تَأَوَّدَ
تَأَوَّدَ V , **اـَئْتَوَدَ** VIII ,
a. Eğildi, büküldü; katlandı, ikiye katlandı.

b. Bunaltılıp ezildi, eğilip çöktü.

أَوْدَة
**أَوْدَة** 1t ,
a. Ağırlık.

أَوَد
**أَوَد** 4 ,
a. Eğrilik, bükülme, büküklük; çarpıklık.

b. Çalışkanlık.

c. Yorgunluk.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءود

ءود
أوِدَ - يَأْوَدُ - آدَ - يَؤُودُ
أوِدَ - يَأْوَدُ
آدَ - يَؤُودُ
أوِدَ - يَأْوَدُ + الكائن أو الشيء + على كائن: يتقل عليه فيشق عليه حمله وينوء به
آدَ - يَؤُودُ + كائن أو شيء أو أمر + كائناً: على وزن " أفعلَ" من " أوِدَ - يَأْوَدُ": يجعله " يَأْوَدُ ": يجعله ينوء بحمله ويشق عليه تحمله والسير به
﴿وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يؤوده حفظهما﴾: ولا يثقل عليه حفظهما فيتعب ويرهق من عظم الحمل.
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حمل ثقل والالتزام به في السكون والحركة، وبيان درجة الإجهاد من الحمل"، وهي:
أوِدَ - يَأْوَدُ (آدَ - يَؤُودُ)، ناءَ - يَنُوْءُ، رَهِقَ - يَرْهَقُ، وَزَرَ - يَزِرُ، غَرِمَ - يَغْرَمُ، ثَقُلَ - يَثْقُلً
يفرق لفظاً:
أوِدَ - يَأْوَدُ + الكائن أو الشيء + على كائن: يتقل عليه فيشق عليه حمله وينوء به
آدَ - يَئِيدُ ، أَيَّدَ - يُؤََيِّدُ: يتقوى ويزداد شدة وصلابة، يمده بقوة إضافة تجعله يفوق بها خصمه قوة
أدَّ - يَؤُدُّ (أَدَّ - يَئِدُّ) - إدّ - إدّا" + شيء  أو أمر+ كائناً: يصيبه ويؤثر فيه بأذى وضر عظيم داهٍ يصعب تحمله
أَدَى - يَأْدِي + الشيء: يعود الشيء إلى مالكه وصاحبه الأصلي
وَأَدَ - يَئِدُ + كائن + شيئاً: يدسه ويدفنه في التراب: يدفنه ويقبره ويثقله بركم التراب فوقه: وهو اصطلاحاً: دفن الولدان حديثي الولادة، وخاصة الإناث، أحياءً في التراب
وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) + السائل أو الشيء: يخرج من تجمعه ويسيل في مجرى ضيق
وَدَى - يَدِي (المتعدي) + كائن + كائناً + شيئاً: وفاه وعوضه به: أعطاه إياه تعويضاً عن ما نقص لديه من شيء أو مال
يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَدْيَى) + كائن + يداً أو شيئاً: يمد منه استطالة  خارجة عن معظم جسمه

يؤوده
 	﴿الله لا إله إلا هو الحي القيوم لا تأخذه سنة ولا نوم له ما في السماوات وما في الأرض من ذا الذي يشفع عنده إلا بإذنه يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم ولا يحيطون بشيء من علمه إلا بما شاء وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يؤوده حفظهما وهو العلي العظيم(255)﴾ البقرة
جاء في التفسير
يؤوده : يتقله - يشق عليه
معجم الفرائد القرآنية:
أ  و  د
" يَؤودُهُ" في قولـه تعالى " وَلا يَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِـيُّ الْعَظِيـمُ " (255) البقرة .
لا يؤودُه: أي لا يُثقله، ولا يَشقُّ عليه ذلك .
مختار الصحاح
● [أود] أ و د: أوِدَ الشيء اعوج وبابه طرب و تَأوَّدَ تعوج و آدَهُ الحمل أثقله من باب قال فهو مَؤُدٌ بوزن مقول
الراغب
أيد
- قال الله عز وجل: }أيدتك بروح القدس{ [المائدة/110] فعلت من الأيد، أي: القوة الشديدة.
وقال تعالى: }والله يؤيد بنصره من يشاء﴿[آل عمران/13] أي: يكثر تأييده، ويقال: إدته أئيده أيدا نحو: بعته أبيعه بيعا، وأيدته على التكثير. قال عز وجل:﴾والسماء بنيناها بأيد{ [الذاريات/47]، ويقال: له أيد، ومنه قيل للأمر العظيم مؤيد.
وإياد الشيء: ما يقيه، وقرئ: (أأيدتك) (وهي قراءة شاذة. وفي اللسان (قرئ) : آيدتك على فاعلت)، وهو أفعلت من ذلك.
قال الزجاج رحمه الله (معاني القرآن 2/219) : يجوز أن يكون فاعلت، نحو: عاونت، وقوله عز وجل: }ولا يؤده حفظهما{ [البقرة/255] أي:لا يثقله، وأصله من الأود، آد يؤود أودا وإيادا: إذا أثقله، نحو: قال يقول قولا، وفي الحكاية عن نفسك: أدت مثل: قلت، فتحقيق آده (قال ابن منظور: وآد العود يؤوده أودا: إذا حناه) : عوجه من ثقله في ممره.
ملخص اللسان
1.	آدَه الأَمرُ أَوْداً وأُوُوداً: بلغ منه المجهود والمشقة؛ وفي  التزيل العزيز: ولا يؤُوده حفظهما؛ قال أَهل التفسير وأَهل اللغة معاً:  معناه ولا يكرثه ولا يثقله ولا يشق عليه مِن آده يؤُوده أَوْداً؛
2.	وأَقام أَوَدَهُ يثقافِه؛ الأَوَدُ: العوج،  والثقاف: هو تقويم المعوج.
3.	والمآوِد والموائد: الدواهي وهو من القلوب.
4. والتأَوّد: التثني.
1.	وأَوِدَ الشيءُ، بالكسر، يأْوَدُ أَوَداً، فهو آودٌ: اعوجَّ، وأُدْتُ العود وغيره أَوْداً فانْآد وأَوَّدتُه  فتأَوّد: كلاهما عجته وعطفته. والانْئِياد: الانحناء؛
2.	آد النهارُ يَؤود أَوْداً إِذا رجع في العشيّ؛
3.	وآد عليه: عطف. وآده: بمعنى حناه وعطفه، وأَصلهما واحد.
8. التؤدة  بمعنى التأَني قال: يقال اتَّئِد وتوَأّد، فاتَّئِد على افتعل وتَوَأَّد  على تفعَّل، قال: والأَصل فيهما الوأْد إِلاَّ أَن يكون مقلوباً من  الأَود، وهو الإِثقال، فيقال آدني يؤُودني أَي أَثقلني وآدني الحمل أَوْداً  أَي أَثقلني،
لسان العرب:
● - أود: آدَه الأَمرُ أَوْداً وأُوُوداً: بلغ منه المجهود والمشقة؛ وفي  التزيل العزيز: ولا يؤُوده حفظهما؛ قال أَهل التفسير وأَهل اللغة معاً:  معناه ولا يكرثه ولا يثقله ولا يشق عليه مِن آده يؤُوده أَوْداً؛  وأَنشد:إِذا ما تَنُوءُ به آدَهَا  وأَنشد ابن السكيت:  إِلى ماجدٍ لا ينبَحُ الكلبُ ضيفَه،  ولا يَتَآداه احتمالُ المغارِمِ  قال: لا يتآداه لا يثقله أَراد يتأَوَّد فقلبه. وفي صفة عائشة أَباها،  رضي الله عنهما، قالت: وأَقام أَوَدَهُ يثقافِه؛ الأَوَدُ: العوج،  والثقاف: هو تقويم المعوج. وفي حديث نادبة عمر، رضي الله عنه: واعُمَراه أَقام  الأَوَدَ، وشفى العَمَدَ.  والمآوِد والموائد: الدواهي وهو من القلوب. ورماه بإِحدى المآود أَي  الدواهي؛ عن ابن الأَعرابي. وحكي أَيضاً: رماه بإِحدى الموائد في هذا المعنى  كأَنه مقلوب عن المآود. أَبو عبيد: المَوْئدُ، بوزن معبد، الأمر العظيم؛  وقال طرفة:  أَلَسْتَ ترى أَنْ قد أَتَيْت بمَوْئدٍ  (* في معلقة طرفة: بُمؤيدِ).  وجمعه غيره على مآوِدَ جعله من آده يو وده أَوْداً إِذا أَثقله.  والتأَوّد: التثني.  وأَوِدَ الشيءُ، بالكسر، يأْوَدُ أَوَداً، فهو آودٌ: اعوجَّ، وخص إبو  حنيفة به القِدْحَ.  وتأَوّد الشيءُ: تعوّج. وأُدْتُ العود وغيره أَوْداً فانْآد وأَوَّدتُه  فتأَوّد: كلاهما عجته وعطفته. وتأَوّدَ العودُ تأَوُّداً إِذا تثنى؛ قال  الشاعر:  تأَوّد عُسْلُجٌ على شطّ جعفرٍ  وآد العودَ يؤوده أَوداً إِذا حماه. وقد انآد العودُ ينآد انئياداً، فهو  مُنآد إِذا انثنى واعوجَّ. والانْئِياد: الانحناء؛ قال العجاج:  من أَن تَبَدّلتُ بآدي آدا،  لم يكُ يَنْآد فَأَمْسَى انْآدا  أَي قد انْآد فجعل الماضي حالاً بإِضمار قد، كقوله تعالى: أَو جاؤكم  حصرت صدورهم. ويقال: آد النهارُ يَؤود أَوْداً إِذا رجع في العشيّ؛  وأَنشد:ثم ينوشُ، إِذا آدَ النهارُ له،  على الترقُّبِ، مِن هَمٍّ ومِن كَتْمِ  وآد العشيُّ إِذا مال. وآد الشيءُ أَوْداً: رجع؛ قال ساعدة  بن العجلان يصف أَنه لقي رجلاً من خصومه ففرّ منه واستتر، نهارَه الى  قريب من آخره ثم أَسرع في الفرار:  أَقمتَ بها نهارَ الصيْفِ، حتى  رأَيتَ ظِلال آخِره تَؤُودُ  غداةَ شُواحِطٍ فَنَجوتَ منه،  وثوبُك في عَباقِيَةٍ هرِيدُ  أَي ترجع وتميل إِلى ناحية المشرق وشواحط: موضع. وعباقية: شجرة. وهريد:  مشقوق؛ وقال المرقش:  والعَدْوُ بين المجلسَينِ، إِذا  آدَ العشيُّ، وتَنادى العَمّ  وقال آخر يمدح امرأَة مالت عليها الميرة بالتمر:  خُذامِيَّةٌ آدتْ لها عَجْوةُ القِرَى،  فتأْكل بِالمأْقُوط حَيْساً مُجَعَّدا  وآد عليه: عطف. وآده: بمعنى حناه وعطفه، وأَصلهما واحد. الليث في التؤدة  بمعنى التأَني قال: يقال اتَّئِد وتوَأّد، فاتَّئِد على افتعل وتَوَأَّد  على تفعَّل، قال: والأَصل فيهما الوأْد إِلاَّ أَن يكون مقلوباً من  الأَود، وهو الإِثقال، فيقال آدني يؤُودني أَي أَثقلني وآدني الحمل أَوْداً  أَي أَثقلني، وأَنا مَؤُود مثل مقول. ويقال: ما آدَكَ فهو لي آيِدٌ.  ويقال: تأَوَّدتِ المرأَة في قيامها إِذا تثنت لتثاقلها، ثم قالوا: تَوَأُّد  واتَّأَد إِذا تَرَزَّن وتمهل. قال الأَزهري: والمقلوبات في كلام العرب  كثيرة ونحن ننتهي إِلى ما ثبت لنا عنهم، ولا نحدث في كلامهم ما لم ينطقوا  به، ولا نقيس على كلمة نادرة جاءت مقلوبة.  وأَوْدُ: قبيلة، غير مصروف، زاد الأَزهري: من اليمن. وأُود، بالضم: موضع  بالبادية، وقيل: رملة معروفة؛ قال الراعي:  فأَصْبَحْنَ قد خلَّفْنَ أُودَ، وأَصبحتْ  فِراخُ الكثيبِ ضُلَّعاً وخَرائِقُه  وأَود، بالفتح: اسم رجل؛ قال الأَفوه الأَودي:  مُلْكُنا مُلْكٌ لَقاحٌ أَوّلٌ،  وأَبونا من بني أَوْدٍ خيار
مقاييس اللغة:
(أود) الهمزة والواو والدال أصلٌ واحد، وهو العطف والانثناء. أُدْتُ الشيءَ عطفتُه. وتأَوّدَ النّبْتُ مثلُ تعطَّفَ وتعوَّج. قال شاعر([16]):
فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ *** بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها
وإلى هذا يرجع آدَنِي الشيءُ يؤُودُني، كأَنّه ثقُل عليك حتى ثَنّاك وعَطَفَك. وأَوْدٌ: قَبيلة، ويمكن أن يكون اشتقاقها من هذا. وأُُود موضع. قال:
أهَوىً أرَاكَ برامَتَيْنِ وَقُودا *** أم بالجُنَيْنَةِ من مَدَافعِ أُودَا([17])
القاموس المحيط:
أوِدَ، كفَرِحَ، يأْوَدُ أوَداً اعْوَجَّ، والنَّعْتُ آوَدُ، وأوْداءُ. وأُدْتُهُ فانْآدَ، وأوَّدْتُهُ فتأوَّدَ عَطَفْتُهُ فانْعَطَف. وآدَهُ الْأَمْرُ أوْداً وأُوُوداً بَلَغَ منه المَجْهودَ. والمَآوِدُ الدَّواهِي. وآدَ مالَ، ورَجَعَ. وأوْدٌ رَجُلٌ، وبالضم ع بالباديَةِ. وأوِيدُ القوم أزِيزُهُم، وحِسُّهُم. وتَأَوَّدَه الْأَمْرُ، وتآداهُ ثَقُلَ عليه. وذُو أوْدٍ مَرْثَدٌ مَلَكَ ستَّ مِئَةِ سَنَةٍ باليَمَنِ.
تاج العروس:
أَود
أَوِدَ الشْيءُ كفَرِحَ يَأْوَدُ أَوَداً : أَعوَجَّ وخصّ أَبو حنيفةَ به القِدْحَ . والنَّعْت آوَدُ كأَحمرَ وآدَمَ وهي أَوْدَاءُ كجمراءَ وأُدْتُه أَي العودَ وغيره أَؤُوُده أَوْداً : عُجْتُه فانْآدَ يَنآدُ انْئياداً فهو مُنآدٌ إِذا انْثَنَى واعْوَجّ والانْئيادُ : الانْحناءُ . وأَوَّدْتُه فتَأَوَّدَ أَي عَطَفْتُه فانْعَطَفَ . وتأَوّدَ العُودُ تَأَوُّداً إِذا انثنَى . قال الشاعر :
" تأَوُّداً عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ وآدَه الأَمْرُ أَوْداً وأُوُوداً كقُعُودٍ : بَلَغَ منه المَجهودَ والمَشقّة . وفي التنزيل العزيز : " ولا يَؤودُهُ حفْظُهما وهو العلِيُّ العَظِيم " . قال أَهل التفسير واللُّغة معاً : معناه ولا يَكرُثه ولا يُثْقِله ولا يَشُقّ عليه . ورمَاه بإِحدَى المَآوِد أَي الدَّوَاهِي عن ابن الأَعرابيّ وحكَى أَيضاً : رمَاه بإِحدَى الموائد في هذا المعنى كأَنّه مقلوب عن المآود . وعن أَبي عُبَيْد : المُؤْيِد بوزن مُعْبِد : الأَمرُ العظيمُ . وقال طَرفة :
" أَلَسْتَ تَرَى أَنْ قَدْ أَتَيْتَ بمُؤْيِدِ وجمعَه غيرُه على المآوِد جعلَه من آدَه يَؤُوده إِذا أَثقله . وآدَ العَشِيُّ إِذا مَالَ . ويقال آدَ النّهَارُ يَؤُود أَوْداً إِذا رَجَعَ في العَشيّ . وأَوْدٌ بالفتح : اسم رجُل قال الأَفْوه الأَوديّ
مُلْكُنا مُلْكٌ لَقَاحٌ أَوَّلٌ ... وأَبُونا من بنِي أَوْد خِيَار قال الأَزهَرِيّ : وأَوْدٌ قبيلةٌ من اليمن قلت : وهو أَوْدُ بنصَعْب بن سَعْدِ العَشيرةِ وإِليهم نُسَبِت خِطّة بني أَوْدٍ بالكوفة . وأُودُ بالّضمّ : ع بالبادِيَةِ وقيل رَمْلَةٌ معروفةٌ في ديار تميم بنَجْد ثمّ في أَرْض الحَزْن لبنِي يَرْبوع بن حَنْظلةَ . قال الراعي :
فأَصْبَحْنَ قد خَلّفْن أُودَ وأَصْبحتْ ... فِرَاخُ الكَثيب ضُلّعاً وخَرَانقُهْ وقال آخرُ :
وأَعْرَضَ عنّي قَعْنبٌ وكأَنّما ... يَرَى أَهْلَ أُود من صُدَاءَ وسِلْهِمَا وأَوِيدُ القَومِ كأَمِيرٍ : أَزِيزُهُمْ وحسُّهم نقله الصاغانيّ . ويقال تأَوَّدَهُ الأَمرُ هكذا في النُّسخ وبخط الصاغانيّ : تآوَدَه الأَمرُ وتآدّاهُ : ثَقُلَ عليه . وأَنشد ابن السِّكيت :
إِلى ماجِدٍ لاَ يَنْبَحُ الكَلْبُ ضَيْفَه ... ولا يَتآدَاه احتمالُ المَغارِمِ
قال : لا يتآداه لا يُثْقِله أَراد لا يَتَآوَدُه فقلَبَه . وذُو أَوْدٍ من ملوك حِمْير واسمه . مَرْثَدٌ ملكَ سنَةٍ باليَمَن نقله الصاغانيّ . ومما يستدرك عليه : أَوْد بالفتح كما ضَبطه الذّهبيّ في المؤتلف ويقال بالضَّمّ قَرْيَة من قُرَى بُخَارَا وقد نُسِب إِليها جماعة من المحدّثين . هكذا ذَكروه والصَّواب فيه أُودَنَه بزيادة النُون مع ضمّ الهمزة منها أَبو سليمانَ داوود بن محمّد الأُودَنيّ البخَاريّ وابنه أَبو نصْر أَحمدُ وأَبو منصور أَحمدُ بم محمد بن نصرٍ الأُدَنيّ حدَّثَ عن موسى بن قُريش كذا في التبصير

##### Türkçe

ءود
**أوِدَ** - **يَأْوَدُ** - **آدَ** - **يَؤُودُ**
**أوِدَ** - **يَأْوَدُ**
**آدَ** - **يَؤُودُ**
**أوِدَ** - **يَأْوَدُ** + varlık veya şey + bir varlık üzerine: ona ağır gelir; böylece onu taşımak ona zor gelir ve onunla yükün ağırlığı altında kalır
**آدَ** - **يَؤُودُ** + varlık veya şey veya iş + bir varlığı: **" أفعلَ"** vezninde, **" أوِدَ - يَأْوَدُ"**dan: onu **" يَأْوَدُ "** yapar: onu yükünü taşımakta ağırlık altında bırakır ve onu yüklenmek ve onunla yürümek ona zor gelir
﴿**وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يؤوده حفظهما**﴾: ikisini korumak ona ağır gelmez de, yükün büyüklüğünden yorulur ve bitkin düşer.
Ve lafız, “sükûnda ve harekette ağırlık yüklenmek ve ona bağlanmak, ve yükten doğan yorgunluğun derecesini beyan etmek” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**أوِدَ - يَأْوَدُ** (**آدَ - يَؤُودُ**)، **ناءَ - يَنُوْءُ**، **رَهِقَ - يَرْهَقُ**، **وَزَرَ - يَزِرُ**، **غَرِمَ - يَغْرَمُ**، **ثَقُلَ - يَثْقُلً**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**أوِدَ - يَأْوَدُ** + varlık veya şey + bir varlık üzerine: ona ağır gelir; böylece onu taşımak ona zor gelir ve onunla yükün ağırlığı altında kalır
**آدَ - يَئِيدُ** ، **أَيَّدَ - يُؤََيِّدُ**: güçlenir ve şiddet ve sağlamlıkça artar; ona, hasmını güç bakımından onunla aşmasını sağlayan ek bir güçle destek verir
**أدَّ - يَؤُدُّ** (**أَدَّ - يَئِدُّ**) - **إدّ** - **إدّا"** + şey veya iş + bir varlığı: ona isabet eder ve onda, taşınması zor olan büyük, dehşetli bir zarar ve büyük bir ziyanla etkide bulunur
**أَدَى - يَأْدِي** + şey: şey, sahibine ve asıl sahibine geri döner
**وَأَدَ - يَئِدُ** + varlık + bir şeyi: onu toprağa sokar ve gömer: onu gömer ve kabreder ve üstüne toprak yığınının ağırlığıyla onu ağırlaştırır: ve bu, ıstılahta: yeni doğmuş çocukları, özellikle dişileri, diri diri toprağa gömmektir
**وَدَى - يَدِي** (lâzım) (**وَدِيَ - يَدِي**) + sıvı veya şey: birikiminden çıkar ve dar bir yatakta akar
**وَدَى - يَدِي** (müteaddî) + varlık + bir varlığa + bir şeyi: onu onunla öder ve onunla tazmin eder: onda bir şeyden veya maldan eksilen şeye karşılık olarak onu ona tazminat olarak verir
**يَدَى - يَدِي** (**يَدِيَ - يَدْيَى**) + varlık + bir el veya bir şey: bedeninin çoğundan dışarı taşan bir uzama uzatır

**يؤوده**
 	﴿**الله لا إله إلا هو الحي القيوم لا تأخذه سنة ولا نوم له ما في السماوات وما في الأرض من ذا الذي يشفع عنده إلا بإذنه يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم ولا يحيطون بشيء من علمه إلا بما شاء وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يؤوده حفظهما وهو العلي العظيم(255)**﴾ البقرة
Tefsirde geldi:
**يؤوده**: ona ağır gelir - ona zor gelir
Kur’ânî ferâid sözlüğü:
أ  و  د
**" يَؤودُهُ"** onun (Allah’ın) sözü olan **" وَلا يَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِـيُّ الْعَظِيـمُ "** (255) البقرة içinde.
**لا يؤودُه**: yani onu ağırlaştırmaz, ve bu ona zor gelmez.
Muhtârü’s-sıhâh
● [أود] أ و د: **أوِدَ** şey eğrildi; kapısı **طرب**dır; ve **تَأوَّدَ** eğrildi; ve **آدَهُ** yük onu ağırlaştırdı, **قال** babındandır; böylece o **مَؤُدٌ**dur, **مقول** vezninde
Râgıb
**أيد**
- Allah عز وجل dedi: }**أيدتك بروح القدس**{ [المائدة/110] **الأيد**den yaptım; yani: şiddetli kuvvet.
Ve dedi: }**والله يؤيد بنصره من يشاء**﴿[آل عمران/13] yani: onun teyidini çoğaltır; ve denir: **إدته أئيده أيدا** tıpkı: **بعته أبيعه بيعا** gibi; ve **أيدته** çoğaltma üzerinedir. عز وجل dedi:﴾**والسماء بنيناها بأيد**{ [الذاريات/47] ve denir: onun için **أيد** vardır; ve bundan dolayı büyük işe **مؤيد** denildi.
Ve şeyin **إياد**ı: onu koruyan şeydir; ve okundu: (**أأيدتك**) (ve bu şâz bir kıraattir. Lisân’da (**قرئ**) : **آيدتك** **فاعلت** üzere), ve o, bunun **أفعلت**idir.
Zeccâc رحمه الله dedi (Meʿânî’l-Kur’ân 2/219): **فاعلت** olması câizdir; tıpkı: **عاونت** gibi; ve onun عز وجل sözü: }**ولا يؤده حفظهما**{ [البقرة/255] yani: onu ağırlaştırmaz; ve aslı **الأود**dandır: **آد يؤود أودا وإيادا**: onu ağırlaştırdığı zaman; tıpkı: **قال يقول قولا** gibi; ve kendi nefsin hakkında hikâyede: **أدت** tıpkı: **قلت** gibi; böylece **آده**nin tahkiki (İbn Manzûr dedi: **وآد العود يؤوده أودا: إذا حناه**) : geçişinde ağırlığından onu eğdi.
Lisân’ın özeti
1.	**آدَه الأَمرُ أَوْداً وأُوُوداً**: ondan gayretin sonuna ve meşakkate ulaştı; ve tenzîl-i azîzde: **ولا يؤُوده حفظهما**; tefsir ehli ve lugat ehli birlikte dedi: manası: onu kederlendirmez, onu ağırlaştırmaz, ona zor gelmez; **آده يؤُوده أَوْداً**dan;
2.	Ve onun **أَوَد**ini ikame etti: onu **يثقافِه**; **الأَوَد**: eğriliktir; ve **الثقاف**: eğriyi doğrultmaktır.
3.	**المآوِد** ve **الموائد**: dehşetli işlerdir; ve o, kalblerden (harflerin yer değiştirmesinden)dir.
4.	**التأَوّد**: bükülmedir.
1.	Ve **أَوِدَ** şey, kesre ile, **يأْوَدُ أَوَداً**; böylece o **آودٌ**dur: eğrildi; ve **أُدْتُ** değneği ve başkasını **أَوْداً**: böylece **فانْآد**; ve **أَوَّدتُه**: böylece **فتأَوّد**: ikisi de, onu eğdim ve büktüm. Ve **الانْئِياد**: eğilmedir;
2.	**آد النهارُ يَؤود أَوْداً**: ikindi vaktinde geri döndüğü zaman;
3.	Ve **وآد عليه**: büktü. Ve **وآده**: onu eğdi ve büktü manasındadır; ve ikisinin aslı birdir.
8.	**التؤدة** “teennî” manasındadır; dedi: denir: **اتَّئِد** ve **توَأّد**; böylece **فاتَّئِد** **افتعل** üzerinedir ve **تَوَأَّد** **تفعَّل** üzerinedir; dedi: ve asıl, ikisinde de **الوأْد**dir; ancak **الأَود**dan, yani **الإِثقال**dan, kalb edilmiş olursa; böylece denir: **آدني يؤُودني** yani: beni ağırlaştırdı; ve **وآدني الحمل أَوْداً** yani: beni ağırlaştırdı,
Lisânü’l-ʿArab:
● - **أود**: **آدَه الأَمرُ أَوْداً وأُوُوداً**: ondan gayretin sonuna ve meşakkate ulaştı; ve tenzîl-i azîzde: **ولا يؤُوده حفظهما**; tefsir ehli ve lugat ehli birlikte dedi: manası: onu kederlendirmez, onu ağırlaştırmaz, ona zor gelmez; **مِن آده يؤُوده أَوْداً**dan; ve inşâd etti: **إِذا ما تَنُوءُ به آدَهَا**; ve İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
**إِلى ماجدٍ لا ينبَحُ الكلبُ ضيفَه،
ولا يَتَآداه احتمالُ المغارِمِ**
dedi: **لا يتآداه** onu ağırlaştırmaz; **يتأَوَّد**i kastetti de onu kalb etti. Ve Âişe’nin babasının sıfatında, رضي الله عنهما, dedi: ve onun **أَوَد**ini ikame etti: onu **يثقافِه**; **الأَوَد**: eğriliktir; ve **الثقاف**: eğriyi doğrultmaktır. Ve Ömer’in, رضي الله عنه, ağıtçısının hadisinde: **واعُمَراه أَقام الأَوَدَ، وشفى العَمَدَ**. Ve **المآوِد** ve **الموائد**: dehşetli işlerdir; ve o, kalblerden (harflerin yer değiştirmesinden)dir. Ve onu **بإِحدى المآود** ile vurdu: yani dehşetli işlerle; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve ayrıca hikâye edildi: bu manada onu **بإِحدى الموائد** ile vurdu; sanki **المآود**dan kalb edilmiştir. Ebû Ubeyd: **المَوْئدُ**, **معبد** vezninde, büyük iştir; ve Tarafe dedi:
**أَلَسْتَ ترى أَنْ قد أَتَيْت بمَوْئدٍ**
(* Tarafe’nin muallakasında: **بُمؤيدِ**).
Ve başkası onu **مآوِدَ** üzerine cem etti; onu, **آده يو وده أَوْداً** “onu ağırlaştırdığı zaman”dan kıldı. Ve **التأَوّد**: bükülmedir. Ve **أَوِدَ** şey, kesre ile, **يأْوَدُ أَوَداً**; böylece o **آودٌ**dur: eğrildi; ve Ebû Hanîfe onu **القِدْحَ** ile tahsis etti. Ve **تأَوّد** şey: eğrildi. Ve **أُدْتُ** değneği ve başkasını **أَوْداً**: böylece **فانْآد**; ve **أَوَّدتُه**: böylece **فتأَوّد**: ikisi de, onu eğdim ve büktüm. Ve **تأَوّدَ العودُ تأَوُّداً**: büküldüğü zaman; şair dedi:
**تأَوّد عُسْلُجٌ على شطّ جعفرٍ**
Ve **آد العودَ يؤوده أَوداً**: onu eğdiği zaman. Ve değnek **انآد** etti: **ينآد انئياداً**; böylece o **مُنآد**dır: bükülüp eğrildiği zaman. Ve **الانْئِياد**: eğilmedir; Accâc dedi:
**من أَن تَبَدّلتُ بآدي آدا،
لم يكُ يَنْآد فَأَمْسَى انْآدا**
yani: gerçekten **انْآد** etti; böylece geçmişi, **قد**’i gizleyerek hâl kıldı; onun sözü gibi: **أَو جاؤكم حصرت صدورهم**. Ve denir: **آد النهارُ يَؤود أَوْداً**: ikindi vaktinde geri döndüğü zaman; ve inşâd etti:
**ثم ينوشُ، إِذا آدَ النهارُ له،
على الترقُّبِ، مِن هَمٍّ ومِن كَتْمِ**
Ve **آد العشيُّ**: meylettiği zaman. Ve **آد الشيءُ أَوْداً**: geri döndü; Sâʿide b. el-ʿAclân dedi, bir hasmından bir adamla karşılaştığını, ondan kaçıp gizlendiğini, gününü sonuna yakın bir vakte kadar (geçirdiğini), sonra kaçışta hızlandığını vasfederek:
**أَقمتَ بها نهارَ الصيْفِ، حتى
رأَيتَ ظِلال آخِره تَؤُودُ
غداةَ شُواحِطٍ فَنَجوتَ منه،
وثوبُك في عَباقِيَةٍ هرِيدُ**
yani: geri döner ve doğu tarafına meyleder; ve **شواحط**: bir yerdir. Ve **عباقية**: bir ağaçtır. Ve **هريد**: yırtıktır; ve el-Murakkaş dedi:
**والعَدْوُ بين المجلسَينِ، إِذا
آدَ العشيُّ، وتَنادى العَمّ**
Ve bir başkası, kendisine hurma ile azık meyleden bir kadını överek dedi:
**خُذامِيَّةٌ آدتْ لها عَجْوةُ القِرَى،
فتأْكل بِالمأْقُوط حَيْساً مُجَعَّدا**
Ve **آد عليه**: büktü. Ve **آده**: onu eğdi ve büktü manasındadır; ve ikisinin aslı birdir. Leys, **التؤدة**yi “teennî” manasında (zikrederek) dedi: denir: **اتَّئِد** ve **توَأّد**; böylece **فاتَّئِد** **افتعل** üzerinedir ve **تَوَأَّد** **تفعَّل** üzerinedir; dedi: ve asıl, ikisinde de **الوأْد**dir; ancak **الأَود**dan, yani **الإِثقال**dan, kalb edilmiş olursa; böylece denir: **آدني يؤُودني** yani: beni ağırlaştırdı; ve **وآدني الحمل أَوْداً** yani: beni ağırlaştırdı; ve ben **مَؤُود**um, **مقول** gibi. Ve denir: **ما آدَكَ فهو لي آيِدٌ**. Ve denir: kadın, kalkışında **تأَوَّدت**: ağırlaşmasından dolayı büküldüğü zaman; sonra dediler: **تَوَأُّد** ve **اتَّأَد**: ağırbaşlı oldu ve ağırdan aldı, yavaşladı. Ezherî dedi: Arapların كلامında kalb edilmişler çoktur; ve biz, onlardan bize sabit olana varırız; onların söylemediği şeyi onların كلامında ihdas etmeyiz; ve kalb edilmiş olarak gelmiş nadir bir kelime üzerine kıyas etmeyiz. Ve **أَوْدُ**: bir kabiledir; gayr-i munsarıftır; Ezherî ekledi: Yemen’dendir. Ve **أُود** (damme ile): çölde bir yerdir; ve denildi: bilinen bir kumluktur; Râʿî dedi:
**فأَصْبَحْنَ قد خلَّفْنَ أُودَ، وأَصبحتْ
فِراخُ الكثيبِ ضُلَّعاً وخَرائِقُه**
Ve **أَود** (fetha ile): bir adam adıdır; el-Efveh el-Evdî dedi:
**مُلْكُنا مُلْكٌ لَقاحٌ أَوّلٌ،
وأَبونا من بني أَوْدٍ خيار**
Maqâyîsü’l-luğa:
(**أود**) hemze, vav ve dal tek bir asıldır; o da bükme ve kıvrılmadır. **أُدْتُ** şeyi: onu büktüm. Ve bitki **تأَوّد** etti: **تعطَّف** ve **تعوَّج** gibi. Şair dedi([16]):
**فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ *** بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها**
Ve buna döner: **آدَنِي** şey **يؤُودُني**; sanki sana ağır geldi de seni büküp kıvırdı. Ve **أَوْدٌ**: bir kabiledir; ve onun اشتقاقı bundan olabilir. Ve **أُُود** bir yerdir. Dedi:
**أهَوىً أرَاكَ برامَتَيْنِ وَقُودا *** أم بالجُنَيْنَةِ من مَدَافعِ أُودَا**([17])
el-Kâmûsü’l-muhît:
**أوِدَ** ( **فَرِحَ** gibi) **يأْوَدُ أوَداً**: eğrildi; ve sıfat **آوَدُ**dur; ve **أوْداءُ**. Ve **أُدْتُهُ**: böylece **فانْآدَ**; ve **أوَّدْتُهُ**: böylece **فتأوَّدَ**: onu büktüm; böylece büküldü. Ve **آدَهُ الْأَمْرُ أوْداً وأُوُوداً**: ondan gayretin sonuna ulaştı. Ve **المَآوِدُ**: dehşetli işlerdir. Ve **آدَ**: meyletti ve geri döndü. Ve **أوْدٌ**: bir adamdır; ve damme ile, çölde bir yerdir. Ve **أوِيدُ** kavmin: onların vızıltısı ve sesidir. Ve iş onu **تَأَوَّدَه**; ve onu **تآداهُ**: ona ağır geldi. Ve **ذُو أوْدٍ**: **مَرْثَدٌ**; Yemen’de altı yüz sene hüküm sürdü.
Tâcü’l-ʿArûs:
**أَود**
**أَوِدَ** şey, **فَرِحَ** gibi, **يَأْوَدُ أَوَداً**: eğrildi; ve Ebû Hanîfe onu **القِدْحَ** ile tahsis etti. Ve sıfat **آوَدُ**dur, **أَحمرَ** ve **آدَمَ** gibi; ve o **أَوْدَاءُ**dur, **جمراءَ** gibi. Ve **أُدْتُه** yani değneği ve başkasını **أَؤُوُده أَوْداً**: onu eğdim; böylece **انْآدَ يَنآدُ انْئياداً**; böylece o **مُنآدٌ**dur: bükülüp eğrildiği zaman; ve **الانْئيادُ**: eğilmedir. Ve **أَوَّدْتُه**: böylece **تَأَوَّدَ**: onu büktüm; böylece büküldü. Ve **تأَوّدَ العُودُ تَأَوُّداً**: büküldüğü zaman. Şair dedi:
**" تأَوُّداً عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ**
Ve **آدَه الأَمْرُ أَوْداً وأُوُوداً** **قُعُودٍ** gibi: ondan gayretin sonuna ve meşakkate ulaştı. Ve tenzîl-i azîzde: **" ولا يَؤودُهُ حفْظُهما وهو العلِيُّ العَظِيم "**. Tefsir ve lugat ehli birlikte dedi: manası: onu kederlendirmez, onu ağırlaştırmaz, ona zor gelmez. Ve onu **بإِحدَى المَآوِد** ile vurdu: yani dehşetli işler; İbnü’l-Aʿrâbî’den; ve ayrıca hikâye etti: bu manada onu **بإِحدَى الموائد** ile vurdu; sanki **المآود**dan kalb edilmiştir. Ebû Ubeyd’den: **المُؤْيِد** **مُعْبِد** vezninde: büyük iştir. Ve Tarafe dedi:
**" أَلَسْتَ تَرَى أَنْ قَدْ أَتَيْتَ بمُؤْيِدِ**
ve başkası onu **المآوِد** üzerine cem etti; onu, **آدَه يَؤُوده** “onu ağırlaştırdığı zaman”dan kıldı. Ve **آدَ العَشِيُّ**: meylettiği zaman. Ve denir: **آدَ النّهَارُ يَؤُود أَوْداً**: ikindi vaktinde geri döndüğü zaman. Ve **أَوْدٌ** fetha ile: bir adam adıdır; el-Efveh el-Evdî dedi:
**مُلْكُنا مُلْكٌ لَقَاحٌ أَوَّلٌ ... وأَبُونا من بنِي أَوْد خِيَار**
Ezherî dedi: ve **أَوْدٌ** Yemen’den bir kabiledir. Dedim: ve o, **أَوْدُ** b. **صَعْب** b. **سَعْدِ العَشيرةِ**dir; ve onlara nispet edildi: Kûfe’de **خِطّة بني أَوْدٍ**. Ve **أُودُ** damme ile: çölde bir yerdir; ve denildi: Temîm diyarında Necd’de, sonra **أَرْض الحَزْن**da, **بَنِي يَرْبوع بن حَنْظلةَ** için bilinen bir kumluktur. Râʿî dedi:
**فأَصْبَحْنَ قد خَلّفْن أُودَ وأَصْبحتْ ... فِرَاخُ الكَثيب ضُلّعاً وخَرَانقُهْ**
Ve bir başkası dedi:
**وأَعْرَضَ عنّي قَعْنبٌ وكأَنّما ... يَرَى أَهْلَ أُود من صُدَاءَ وسِلْهِمَا**
Ve **أَوِيدُ** kavmin, **أَمِيرٍ** gibi: onların vızıltısı ve sesidir; Sâğânî nakletti. Ve denir: iş onu **تأَوَّدَهُ**; nüshalarda böyle; ve Sâğânî’nin hattıyla: iş onu **تآوَدَه** ve onu **تآدّاهُ**: ona ağır geldi. Ve İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
**إِلى ماجِدٍ لاَ يَنْبَحُ الكَلْبُ ضَيْفَه ... ولا يَتآدَاه احتمالُ المَغارِمِ**
dedi: **لا يتآداه** onu ağırlaştırmaz; **لا يَتَآوَدُه**u kastetti de onu kalb etti. Ve **ذُو أَوْدٍ**: Himyer krallarındandır; ve onun adı **مَرْثَدٌ**dur; Yemen’de bir sene hüküm sürdü; Sâğânî nakletti. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **أَوْد** fetha ile, Zehebî’nin **المؤتلف**te ضبط ettiği gibi; ve damme ile de denir: Buhârâ köylerinden bir köy; ve ona nispet edildi: muhaddislerden bir cemaat. Böyle zikrettiler; ve doğrusu onda: **أُودَنَه** nûn ziyadesiyle, hemzenin dammesiyle; onlardandır: Ebû Süleymân Dâvûd b. Muhammed el-**أُودَنيّ** el-Buhârî ve oğlu Ebû Nasr Ahmed; ve Ebû Mansûr Ahmed b. Muhammed b. Nasr el-**أُدَنيّ**; Mûsâ b. Kurayş’ten rivayet etti; **التبصير**de böyle.
