# أوس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أوس

الأوس، الإعطاء والتعويض، تقول فيهما: أست القوم أؤوسهم أوسا، أي أعطيتهم، وكذا إذا عوضتهم من الشيء، وفي حديث قيلة: رب أسني لما أمضيت، أي عوضني، ويقولون: أس فلانا بخير، أي أصبه، ويقال: ما يواسيه من مودته ولا قرابته شيئا. مأخوذ من الأوس، وهو العوض، وكان في الأصل ما يواوسه، فقدموا السين وهي لام الفعل، وأخروا الواو وهي عين الفعل فصار يواسوه، فصارت الواو ياء لتحركها وانكسار ما قبلها، وهذا من المقلوب. الأوس: الذئب، وبه سمي الرجل، وقال ابن سيده: أوس: الذئب، معرفة، قال:
  لما لقينا بالفـلاة أوسـا                      لم أدع إلا أسهما وقوسا وقال أبو عبيد: يقال للذئب: هذا أوس عاديا، وأنشد:
  كما خمرت في حضنها أم عامر                      لدى الحبل حتى عال أوس عيالها يعني أكل جراءها. كأويس. وجاء مصغرا مثل الكميت واللجين، قال الهذلي:
  يا ليت شعري عنك والأمر أمم                      ما فعل اليوم أويس في الغنم كذا أنشده الجوهري، وهو لأبي خراش في رواية أبي عمرو، وقيل: لعمرو ذي الكلب في رواية الأصمعي، وقيل: لرجل من هذيل غير مسمى في رواية ابن الأعرابي، وقال ابن سيده: وأويس حقروه متفئلين أنهم يقدرون عليه. الأوس: النهزة، نقله الصاغاني في كتابيه. أوس، بلا لام، وفي المحكم، والأوس: أبو قبيلة، وهو أوس بن قيلة، أخو الخزرج، منهما الأنصار، وقيلة أمهما، سمي بأحد أمرين: أن يكون مصدر أسته، أي أعطيته، كما سموا عطاء، وعطية، وأن يكون سمي به كما سموا ذئبا، وكنوا بأبي ذؤيب. وأويس بن عامر، وقيل: عمرو القرني، محركة، من بني قرن بن رومان بن ناجية بن مراد: من سادات التابعين زهدا وعبادة، أما روايته فقليلة، ذكره ابن حبان في الكامل، وقد أفردت لترجمته رسالة، وقتل بصفين مع علي، رضي الله تعالى عنهما، كما ذكره ابن حبيب في كتاب عقلاء المجانين، كذا في المقدمة الفاضلية للجواني النسابة، وهو الذي قال فيه النبي صلى الله عليه وسلم: لعمر رضي الله عنه:  يأتي عليك أويس بن عامر مع أمداد أهل اليمن من مراد ثم من قرن، كان به برص فبرأ منه إلا موضع درهم، له والدة هو بها بر، لو أقسم على الله لأبره، فإن شئت أن يستغفر لك فافعل  . والآس، بالمد: شجرة م، معروفة، قال أبو حنيفة: الآس بأرض العرب كثير، ينبت في السهل والجبل، وخضرته دائمة أبدا، وينمو حتى يكون شجرا عظاما الواحدة آسة، قال: وفي دوام خضرته يقول رؤبة:
  يخضر ما اخضر الألاء والآس وقال ابن دريد: الآس لهذا المشموم أحسبه دخيلا، غير أن العرب قد تكلمت به، وجاء في الشعر الفصيح، قال الهذلي:
  بمشمخر به الظيان والآس الآس: بقية الرماد في الموقد، قال النابغة:
  فلم يبق إلا آل خيم منـضـد                      وسفع على آس ونؤي معثلب وقد تقدم في أسس. الآس: العسل نفسه، أو هو بقيته في الخلية، كالكعب من السمن. الآس: القبر. الآس: الصاحب، قال الأزهري: لا أعرف الآس بالمعاني الثلاثة في جهة تصح، أو رواية عن الثقة، وقد احتج الليث لها بشعر أحسبه مصنوعا:
  بانت سليمى فالفـؤاد آسـي                      أشكو كلوما ما لهـن آسـي
  من أجل حوراء كغصن الآس                      ريقتها كمثل طـعـم الآس
  وما استأست بعدها مـن آس                      ويلي فإني لاحـق بـالآس

  قال الأصمعي: الآس: آثار الدار وما يعرف من علاماتها. قيل: هو كل أثر خفي كأثر البعير ونحوه. وقال أبو عمرو: الآس: أن تمر النحل فيسقط منها نقط من العسل على الحجارة فيستدل بذلك عليها. والمستآسة: المستعاضة، قال الجعدي:
  لبست أناسا فأفنيتـهـم                      وأفنيت بعد أناس أناسا
  ثلاثة أهلين أفنـيتـهـم                      وكان الإله هو المستآسا أي المستعاض، ويقال: استآسني فأسته، أي استعاض. المستآسة: المستصحبة والمستعطاة والمستعانة، وقد استآسه، إذا طلب منه الصحبة والعطية والإعانة. وأوس أوس، مبنيان على السكون: زجر للغنم والبقر، كذا في التكملة، وفي اللسان: المعز، بدل الغنم. ومما يستدرك عليه: الآس: البلح. والأويسيون قوم تربوا بالروحانية. وأوس اللات: رجل من الأنصار ويقال له: أوس الله، محول عن اللات، أعقب فله عداد.

### Türkçe

**الأوس**: verme ve tazmin etme; ikisi hakkında şöyle dersin: **أست القوم أؤوسهم أوسا**, yani onlara verdim; yine bir şeyden onları tazmin ettiğin zaman da böyledir. **قيلة** hadîsinde: “Rabbim, yaptığım şeye karşı beni **أسني**”, yani beni tazmin et. Ve derler ki: **أس فلانا بخير**; yani ona isabet ettir. Ve denilir: “Onun sevgisinden ve akrabalığından ona hiçbir şey **يواسيه** etmez.” **الأوس**’tan alınmıştır; o da bedeldir. Aslında “**ما يواوسه**” idi; sonra **السين**’i, o fiilin **لام**’ı olduğu hâlde öne aldılar; **الواو**’u da, o fiilin **عين**’ı olduğu hâlde sona bıraktılar; böylece “**يواسوه**” oldu; sonra **الواو**, hareketli olup öncesi kesreli olduğundan **ياء** oldu; bu da **المقلوب**tandır.

**الأوس**: kurt; onunla erkek adlandırıldı. İbn Sîde dedi ki: **أوس**: kurt; marife. Dedi ki:
  “Çölde bir **أوس** ile karşılaştığımızda,
  oklar ve yaydan başka bir şey bırakmadım.”

Ebû Ubeyd dedi ki: Kurda “Bu, saldırgan bir **أوس**tur” denilir. Ve şu beyiti okudu:
  “Ümmü Âmir, yavrularını ip yanında,
  **أوس** onun yavrularını yiyinceye dek, koynunda sakladığı gibi.”
Yani yavrularını yedi. **كأويس**. Ve **الكميت** ve **اللجين** gibi küçültme olarak geldi. Hüzelî dedi ki:
  “Keşke bilsem senden ve işten—iş büyük—
  bugün sürü içinde **أويس** ne yaptı?”

Cevherî onu böyle rivayet etti; Ebû Amr rivayetinde o, Ebû Harâş’ındır. Ve denildi ki: Asmaî rivayetinde **عمرو ذي الكلب**’indir. Ve denildi ki: İbnü’l-A‘râbî rivayetinde adı anılmayan Hüzeyl’den bir adamındır. İbn Sîde dedi ki: Ve **أويس**; onu küçülttüler, ona güç yetireceklerine dair uğur sayarak.

**الأوس**: dürtme; Sâgânî onu iki kitabında nakletti.

**أوس**; **لام**sız; ve **المحكم**’de: **الأوس**: bir kabilenin babasıdır; o, **أوس بن قيلة**’dir; **الخزرج**’in kardeşidir; ikisinden **الأنصار**dır; **قيلة** ikisinin annesidir. İki şeyden biriyle adlandırıldı: ya **أسته**’nin masdarı olması; yani “ona verdim”; nitekim **عطاء** ve **عطية** diye adlandırdılar. Yahut onunla adlandırıldı; nitekim **ذئبا** diye adlandırdılar ve **أبي ذؤيب** diye künyelendiler.

Ve **أويس بن عامر**; ve denildi ki: **عمرو القرني**; harekeli; **قرن بن رومان بن ناجية بن مراد** oğullarındandır: zühd ve ibadette tâbiînin seyyitlerindendir. Rivayeti ise azdır. İbn Hibbân onu **الكامل**’de zikretti. Onun tercümesine dair müstakil bir risale de yazdım. Ve **صفين**’de Ali ile birlikte öldürüldü—Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun—İbn Habîb’in **عقلاء المجانين** kitabında zikrettiği üzere. **المقدمة الفاضلية**’de, nesep âlimi Cevânî’de böyledir. Ve o, Peygamber’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—Ömer’e—Allah ondan razı olsun—şöyle dediği kimsedir: “Sana **أويس بن عامر** gelecek; Yemen ehlinin imdâdıyla, **مراد**’dan, sonra **قرن**’dan. Onda alaca vardı; ondan iyileşti, bir dirhem yeri müstesna. Onun bir annesi vardır; ona çok iyilik eder. Allah üzerine yemin etse, Allah onun yeminini yerine getirir. Senin için istiğfar etmesini istersen, yap.”

**الآس**—med ile—: bilinen bir ağaç. Ebû Hanîfe dedi ki: **الآس** Arap diyarında çoktur; ovada ve dağda biter; yeşilliği ebediyen daimdir; büyür de büyük ağaçlar olur; bir tanesi **آسة**’dir. Dedi ki: Yeşilliğinin devamı hakkında Rü’be şöyle der:
  “**الألاء** ve **الآس** yeşerdiği müddetçe yeşerir.”

İbn Düreyd dedi ki: Bu koklanan şey için **الآس**’ın yabancı (dahil) olduğunu sanıyorum; ancak Araplar onunla konuşmuştur ve fasih şiirde gelmiştir. Hüzelî dedi ki:
  “Bir yüksek yerde ki orada **الظيان** ve **الآس** vardır.”

**الآس**: ocakta külün kalıntısı. Nâbiga dedi ki:
  “Yığılmış bir çadır kalıntısından başka bir şey kalmadı,
  ve **آس** üzerinde kararmış izler ve yıkılmış bir hendek.”

**أسس** maddesinde geçti.

**الآس**: balın kendisi; yahut kovandaki kalıntısıdır; yağdan **الكعب** gibi.

**الآس**: kabir.

**الآس**: arkadaş. Ezherî dedi ki: Bu üç mânada **الآس**’ı sahih bir yönden yahut güvenilirden bir rivayet olarak bilmiyorum. Leys, ona—sanıyorum uydurma—bir şiirle delil getirmiştir:
  “Süleymâ ayrıldı; kalp **آس** oldu,
  **آس**’ı olmayan yaraları şikâyet ederim.
  **الآس** dalı gibi bir **حوراء** yüzünden,
  onun tükürüğü **الآس** tadı gibidir.
  Ondan sonra bir **آس**’tan **استأست** etmedim,
  yazık bana; çünkü ben **بالآس**’a kavuşacağım.”

Asmaî dedi ki: **الآس**: evin izleri ve alâmetlerinden bilinen şeylerdir. Denildi ki: Deve izi ve benzeri gibi her gizli izdir. Ebû Amr dedi ki: **الآس**: arıların geçmesi; onlardan taşlar üzerine bal damlacıkları düşer de bununla onlara delil getirilir.

**المستآسة**: bedel edinilmiş (yerine alınmış). Ca‘dî dedi ki:
  “İnsanlar giydim de onları tükettim,
  ve insanlardan sonra insanları tükettim.
  Üç aileyi tükettim,
  ve ilâh o **المستآسا** idi.”
Yani bedel edinilmiş. Ve denilir: **استآسني فأسته**; yani bedel istedi.

**المستآسة**: beraber edinilmiş, verilmesi istenmiş, yardım istenmiş. Ve **استآسه**; ondan arkadaşlık, bağış ve yardım istediği zaman.

**أوس أوس**; sükûn üzere mebnî iki lafız: koyun ve sığır için azarlama; **التكملة**’de böyledir. **اللسان**’da: koyun yerine keçi.

Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الآس**: hurma (taze hurma). Ve **الأويسيون**: ruhâniyye ile yetişmiş bir kavimdir. Ve **أوس اللات**: Ensâr’dan bir adamdır; ona **أوس الله** da denilir; **اللات**’tan çevrilmiştir; nesli devam etti; onun için bir sayım (kabile sayımı) vardır.
