# أولو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أولو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أولو

: ( *!أُولُو ) ، بضمَّتَيْن : ( جَمْعٌ لا واحِدَ له من لَفْظِهِ ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ومَرَّ للمصنِّفِ في الَّلامِ .
( وقيلَ : اسْمٌ جَمْعٍ واحِدُهُ ذُر ، *!وأُلاتُ للإناثِ ، واحِدُها ذاتُ ) ؛ كذا في النسخِ والصَّوابُ واحِدَتُها ، كما هو نَصُّ الجَوْهرِي .
تقولُ : جاءَني أُولُو الألْبابِ وأُلاتُ الأحْمالِ .
( *!وأُولاَ ) ؛ هكذا في النسخِ والصَّواب *!أُولَى كهُدًى ، كما هو نَصُّ الصِّحاح ؛ ( جَمْعٌ ) أَو اسْمٌ يُشارُ به إلى الجَمْعِ ، ( ويُمَدُّ ) فيكونُ على وَزْنِ غُرابٍ ، فإن قَصَرْتَه كَتَبْتَه بالياءِ ، وإن مَدَدْتَه بَنَيْتَه على الكَسْر ، ويَسْتَوِي فيه المذكّرُ والمُؤنَّثُ ، وشاهِدُ المَمْدودِ قولُ خَلَف بن حازم :
إلى النَّفَرِ البِيضِ *!الأُلاءِ كأنَّهم
صَفائِحُ يَوْمَ الرَّوْعِ أَخْلَصَها الصَّقْلُوالكَسْرةُ التي في *!أُلاءِ كَسْرةُ بناءٍ لا كَسْرة إعْرابٍ ، وعلى ذلكَ قولُ الشاعرِ :
وإنَّ *!الأُلاءِ يَعْلَمُونَكَ مِنْهُمُ قال ابنُ سِيدَه : وهذا يدلُّ على أنَّ *!أُولَى *!وأُولاءَ نُقِلَتا مِن أَسْماءِ الإشارَةِ إلى مَعْنى للذين ، قالَ : ولهذا

جاءَ فيهما المدُّ والقَصْرُ وبُنِي المَمْدودُ على الكَسْر .
( لا واحِدَ له من لَفْظِه ) أَيْضاً ، ( أَو واحِدُه للمُذكَّر وذِهْ للمُؤَنَّثِ وتَدْخُلُه ها التَّنْبِيهِ ) ، تقولُ : ( هَؤُلاءِ ) .
قال أبو زيْدٍ : ومِن العَرَبِ مَنْ يقولُ : هَؤُلاءِ قَوْمُك ، ورأَيْت هَؤُلاءٍ ، فيُنَوِّن ويَكْسِرُ الهَمْزةَ ، قالَ : وهي لُغَةُ بَني عُقَيْلِ ؛ ( و ) تَلْحَقه ( كافُ الخِطابِ ) تقولُ : ( *!أُولئِكَ *!وأُولاَكَ ) ؛ قال الكِسائي : مَنْ قالَ أُولئِكَ فواحِدُه ذلكَ ، ومَنْ قالَ *!أُولاكَ فواحِده . ذاكَ ، ( *!وأولاَ لِكَ ) مِثْلُ أُولئِكَ ؛ وأَنْشَدَ يَعْقوبٌ :
*!أُولالِكَ قَوْمي لم يَكُونُوا أُشابةً
وهَلْ يَعِظُ الضِّلِّيلَ إلاَّ *!أُولالِكا ؟ واللامُ فيه زائِدَةٌ ، ولا يقالُ هَؤُلالِكَ ، وزَعَمَ سيبويه أنَّ اللامَ لم تُزَدْ إلاَّ في عَبْدَلٍ وفي ذلكَ ولم يَذْكر أُولالِكَ إلاَّ أَنْ يكونَ اسْتَغْنى عنها بقوله ذلك ، إذ أُولالِكَ في التَّقْديرِ كأنَّه جَمْع ذلك .
قال الجَوْهري : ورُبَّما قالوا أُولئِكَ في غَيْرِ العُقلاءِ ؛ قالَ محمدُ بنُ عبدِ اللهاِ بنِ نميرٍ الثّقفي :
ذُمَّ المَنازِلَ بَعْدَ مَنْزِلة اللِّوَى
والعَيْشَ بَعْدَ *!أُولئِكَ الأيَّام ِوقولهُ تعالى : { إنَّ السَّمَعَ والبَصَر والفُؤادَ كلُّ أُولئِكَ كانَ عنه

مَسْؤُولاً } . ( *!وأُلاَّكَ ، بالتَّشْديدِ ، لُغَةٌ ) في أُولئِكَ ؛ ( قالَ ) الراجزُ :
( ما بينَ *!أُلاَّكَ إلى *!أُلاَّكَا ( وأَما ) قولُهم : ( ذَهَبَتِ العَرَبُ *!الأُولَى ) ، كذا في النسخِ والصَّوابُ الأُلَى ، كما هو نَصُّ الصِّحاح ، قالَ : *!والأُلَى بوَزْنِ العُلَى ، هو أَيْضاً جَمْعٌ لا واحِدَ له من لَفْظِ ، واحِدُه الذي ؛ وأَمَّا قولُهم : ذَهَبَتِ العَرَبُ الأُلَى ( فَمقلوبُ الأَوَّلِ لأنَّه جَمْعُ أُولَى كأُخْرَى وأُخَرَ ) .
وفي التهذيبِ : الأُلَى بمعْنَى الذين ؛ ومنه قوله :
فإنَّ *!الأُلَى بالطَّفِّ مِن آلِ هاشِمٍ
تأسَّوْا فسَنُّوا للكِرامِ التَّآسِياقال : وأَتى به زِيادٌ الأعْجَم نَكِرَة بغَيْرِ أَلفٍ ولامٍ في قولهِ :
فأَنْتُم *!أُلَى جِئْتُمْ مَعَ البَقْلِ والدَّبى
فَطارَ وهذا شَخْصُكُم غَيْرُ طائِرِوأَنْشَدَ ابنُ برِّي شاهِدَ الأُلى :
رأَيتُ مَواليَّ *!الأُلى يَخْذلُونَني
على حَدَثانِ الدَّهْرِ إذ يَتَقَلَّ بُقالَ : فقولُه : يَخْذلُونَني مَفْعولٌ ثانٍ أَو حالٌ ليسَ بصِلَةٍ ؛ وقالَ عبيدُ بنُ الأبْرَصِ :
نحْنُ الأُلَى فاجْمَعْ جُمو
عَكَ ثم وجِّهْهُمْ إلَيْناقال : وعليه قولُ أَبي تمامٍ :
مِنْ أَجْلِ ذلكَ كانتِ العَرَبُ الأُلَى
يَدْعُونَ هذا سُودَداً مَحْدُوداوقال صاحِبُ اللِّسان : وَجَدْتُ بخطِّ الشّيْخ رَضِيّ الدِّين الشَّاطِبي قالَ : وللشَّريفِ الرِّضِيِّ يَمْدحُ الطَّائِع :

قد كانَ جَدُّكَ عِصْمةَ العَرَبِ *!الأُلَى
فاليَوْمَ أَنْتَ لَهُمْ مِن الأَجْذامقال : قالَ ابنُ الشَّجري : قولهُ الأُلى يَحْتَمِل وَجْهَيْن : أَحَدُهما أَن يكونَ اسْماً ناقِصاً بمعْنَى الذين ، أَرادَ الأُلَى سَلَفُوا فحذَفَ الصِّلَةَ للعِلْم بها .
(

### Türkçe

: **أُولُو** , iki ḍamme ile: (lafzından bir tekili olmayan bir çoğuldur); onu el-Cevherî nakletti ve musannife **اللام**’da geçti.

(Ve denildi ki: bir isim-cem‘dir; onun tekili **ذُر**’dür; dişiler için **أُلاتُ**; onun tekili **ذاتُ**’tır); nüshalarda böyle; doğrusu “onun tekili (dişisi)”dir, el-Cevherî’nin nassı olduğu üzere.

Dersin ki: Bana **أُولُو الألْبابِ** ve **أُلاتُ الأحْمالِ** geldi.

(**وأُولاَ**); nüshalarda böyle; doğrusu **أُولَى** ( **هُدًى** gibi)dir, **الصِّحاح**’ın nassı olduğu üzere; (bir çoğuldur) yahut çoğula işaret olunan bir isimdir; (ve uzatılır) da **غُرابٍ** vezni üzere olur; onu kısaltırsan onu **ياء** ile yazarsın; onu uzatırsan onu kesre üzere bina edersin; onda müzekker ve müennes eşit olur; uzatılmışın şahidi Halef b. Hâzim’in sözüdür:

Beyaz topluluğa, **الأُلاءِ**’e; sanki onlar
Korku gününün levhalarıdır; onu cilâ parlatmıştır

Ve **أُلاءِ**’deki kesre, i‘rab kesresi değil, bina kesresidir; buna göre şairin sözü:

Ve şüphesiz **الأُلاءِ** onlardan seni bilirler

İbn Sîde dedi: Bu, **أُولَى** ve **أُولاءَ**’ın işaret isimlerinden “**الذين**” mânâsına nakledildiğine delâlet eder; dedi: ve bunun için

İkisinde uzatma ve kısaltma geldi; uzatılmış olan kesre üzere bina edildi.

(Lafzından bir tekili yoktur) yine; (yahut onun tekili müzekker için **ذِهْ** ve müennes için **ذِهْ**’dir; ve ona **ها** التنبيه girer); dersin ki: (**هَؤُلاءِ**).

Ebû Zeyd dedi: Araplardan kimi der ki: **هَؤُلاءِ** قومك, ve “**هَؤُلاءٍ** gördüm”; hem tenvinler hem hemzeyi kesreler; dedi: bu Benî ‘Ukayl’in lugatıdır; (ve) ona (hitap **كافُ**’ı) eklenir; dersin ki: (**أُولئِكَ** ve **أُولاَكَ**); el-Kisâî dedi: Kim **أُولئِكَ** derse onun tekili **ذلكَ**’tır; kim **أُولاكَ** derse onun tekili **ذاكَ**’tır; (**أولاَ لِكَ**) **أُولئِكَ** gibidir; Ya‘kūb inşâd etti:

**أُولالِكَ** kavmimdir; bir karışım olmadılar
Ve sapkını ancak **أُولالِكا** mı öğütler?

Ve ondaki **لام** zâiddir; **هَؤُلالِكَ** denilmez; Sîbeveyh, **لام**’ın ancak **عَبْدَلٍ**’de ve **ذلكَ**’ta ziyade edildiğini zannetti; **أُولالِكَ**’ı zikretmedi; ancak “**ذلك**” sözüyle ondan müstağni olmuş olması hâli müstesna; zira **أُولالِكَ** takdirde sanki **ذلك**’ın çoğulu gibidir.

el-Cevherî dedi: Bazen **أُولئِكَ**’i akıllı olmayanlarda da söylediler; Muhammed b. ‘Abdillâh b. Numeyr es-Sekafî dedi:

Liwâ menzilinden sonra menzilleri yerdi
Ve **أُولئِكَ** günlerden sonra hayatı

Ve O’nun تعالى sözü: ﴿Şüphesiz işitme, görme ve gönül; bunların hepsi **أُولئِكَ** ondan sorumlu olmuştur﴾. (**وأُلاَّكَ**; şeddeli; bir lugattır) **أُولئِكَ**’te; (dedi) recez söyleyen:

( **أُلاَّكَ** ile **أُلاَّكَا** arasında )

(Ve أما) onların sözü: (Araplar **الأُولَى** gitti), nüshalarda böyle; doğrusu **الأُلَى**’dır, **الصِّحاح**’ın nassı olduğu üzere; dedi: **الأُلَى**, **العُلَى** vezni üzeredir; o da lafzından bir tekili olmayan bir çoğuldur; onun tekili **الذي**’dir; أما onların sözü: “Araplar **الأُلَى** gitti” ise (birincinin maklûbudur; çünkü o, **أُولَى**’nın çoğuludur; **أُخْرَى** ve **أُخَرَ** gibi).

Ve **التهذيب**’de: **الأُلَى**, **الذين** mânâsınadır; ondan O’nun sözü:

Şüphesiz **الأُلَى** Taff’ta Hâşim oğullarındandır
Teselli buldular; böylece kerem sahiplerine teselliyi sünnet kıldılar

Denildi ki: Ziyâd el-A‘cem onu, elif-lâm olmaksızın nekre olarak getirdi; onun sözü:

Siz **أُلَى**’sınız; sebze ve çekirge ile geldiniz
Uçtu; ve bu şahsınız uçucu değildir

İbn Berrî, **الأُلى**’nın şahidini inşâd etti:

Mevlâlarımı, **الأُلى**’yı gördüm; beni yüzüstü bırakıyorlar
Zamanın hadiseleri üzerine; o dönüp dururken

Dedi: Onun sözü “beni yüzüstü bırakıyorlar”, ikinci mef‘ûldür yahut hâl’dir; sıla değildir; ‘Ubeyd b. el-Ebras dedi:

Biz **الأُلَى**’yız; öyleyse topla topluluklarını
Sonra onları bize yönelt

Dedi: Ve bunun üzerine Ebû Temmâm’ın sözü:

Bunun için Araplar **الأُلَى** idi
Buna sınırlı bir efendilik derlerdi

Ve **اللِّسان**’ın sahibi dedi: Şeyh Raḍiyyü’d-dîn eş-Şâtıbî’nin hattıyla buldum; dedi: ve eş-Şerîf er-Raḍî’nin, et-Tâ’i‘i övdüğü (şiir):

Senin deden Arapların **الأُلَى**’sının korunağı idi
Bugün sen onlara soylardan (bir soy)dansın

Dedi: İbn eş-Şecerî dedi: Onun sözü **الأُلى** iki vecih ihtimal eder: birincisi, “**الذين**” mânâsında nâkıs bir isim olmasıdır; **الأُلَى** geçti(ler) demek istedi; sılayı, onun bilinmesinden dolayı hazfetti.

(
