# أولى — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%89/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%89/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أولى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%89.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أولى

وألاء: اسم يشار به إلى الجمع، ويدخل عليهما حرف التنبيه، تكون لما يَعْقِلُ ولِما لا يَعْقِل، والتصغير أُلَيّاو أُلَيَّاء؛ قال: يا ما أُمَيْلَحَ غِزْلاناً بَرَزْنَ لنا
مِنْ هَؤلَيّائكُنَّ الضَّالِ والسَّمُرِ
قال ابن جني: اعلم أَن أُلاء وزنه إذاً مثل فُعال كغُراب ، وكان حكمه إذا حَقَّرْتَه على تحقير الأَسماء المتمكنة أَن تقول هذا أُلَيِّئٌ ورأَيت أُلَيِّئاً ومررت بأُلَيِّئ، فلما صار تقديره أُلَيِّئا أَرادوا أَن يزيدوا في آخره الأَلف التي تكون عوضاً من ضمة أوّله، كما قالوا في ذا ذَيّا، وفي تا تَيَّا، ولو فعلوا ذلك لوجب أَن يقولوا أُلَيِّئاً، فيصير بعد التحقير مقصوراً وقد كان قبل التحقير ممدوداً، أَرادوا أَن يُقِرُّوه بعد التحقير على ما كان عليه قبل التحقير من مدّه فزادوا الألف قبل الهمزة، فالألف التي قبل الهمزة في أُلَيّاء ليست بتلك التي كانت قبلها في الأصل إِنما هي الأَََلف التي كان سبيلها أَن تلحق آخراً فقدمت لما ذكرناه، قال: وأَما أَلف أُلاء فقد قلبت ياء كما تقلب أَلف غلام إِذا قلت غُلَيِّم، وهي الياء الثانية والياء الأُولى هي ياء التحقير. الجوهري: وأَما أُلُو فجمع لا واحد له من لفظه واحده ذُو، وأُلات للإِناث واحدتها ذاتٌ، تقول: جاءَني أُلُو الأَلْبْاب وأُلات الأَحْمال،قال: وأَما أُلَى فهو أَيضاً جمع لا واحد له من لفظه، واحده ذا للمذكر وذه للمؤنث، ويُمد ويُقصر، فإِن قَصَرْتَه كتبته بالياء، وإِن مددته بنيته على الكسر، ويستوي فيه المذكر والمؤنث، وتصغيره أُلَيَّا، بضم الهمزة وتشديد الياء، يمدّ ويقصَر لأن تصغير المبهم لا يُغَيَّرُ أَوَّله بل يُتْرَك على ما هو عليه من فتح أَو ضم، وتدخل ياءُ التصغير ثانيةً إِذا كان على حرفين، وثالثة إِذا كان على ثلاثة أَحرف، وتدخل عليه الهاءُ للتنبيه، تقول: هؤلاءِ؛ قال أَبو زيد: ومن العرب مَن يقول هؤلاءِ قَوْمُك ورأَيت هَؤُلاءِ، فيُنَوِّن ويكسر الهمزة، قال: وهي لغة بني عُقَيْل، ويَدخل عليه الكاف للخطاب، تقول أُولئك وأُلاك، قال الكسائي: ومن قال أُلاك فواحِدُه ذاك، وأُلالِك مثل أُولئك؛وأَنشد يعقوب:
أُلالِكَ قَوْمي لم يَكُونُوا أُشابةً،
وهَلْ يَعِظُ الضِّلِّيلَ إِلاَّ أُلالِكا؟
واللام فيه زيادةٌ، ولا يقال: هؤلاءِ لك، وزعم سيبويه أَن اللام لم تُزَدْ إِلاَّ في عَبْدَل وفي ذلك ولم يذكر أُلالِك إِلاَّ أَن يكون استغنى عنها بقوله ذلك، إِذ أُلالِك في التقدير كأَنه جَمْع ذلك، وربما قالوا أُولئك في غير العقلاء؛ قال جرير:
ذُمّ المَنازِِلَ، بَعْدَ مَنْزِلة اللِّوَى،
والعَيْشَ، بَعْدَ أُولئكَ الأَيّامِ
وقال عز وجل: إِنَّ السَّمْع والبَصَر والفُؤادَ كلُّ أُولئكَ كان عنه مسؤُولاً؛ قال: وأَما أُلى، بوزن العُلا، فهو أَيضاً جمع لا واحد له من لفظه، واحده الذي. التهذيب: الأُلى بمعنى الذين؛ ومنه قوله: فإِنَّ الأُلى بالطَّفِّ مِنْ آلِ هاشِمٍ
تآسَوْا، فسَنُّوا للكِرامِ التَّآسِيا
وأَتى به زياد الأَعجم نكرة بغير أَلف ولام في قوله:
فأَنْتُمْ أُلى جِئتمْ مَعَ البَقْلِ والدَّبى
فَطارَ، وهذا شَخْصُكُم غَيْرُ طائر
قال: وهذا البيت في باب الهجاءِ منَ الحماسة، قال: وقد جاءَ ممدوداً؛ قال خَلَف بن حازم:
إِلى النَّفَرِ البِيضِ الأُلاءِ كأَنَّهُمْ
صََفائحُ، يَوْمَ الرَّوْعِ، أَخْلَصَها الصَّقْلُ
قال: والكسرة التي في أُلاءِ كسرة بناء لا كسرة إِعراب؛ قال: وعلى ذلك قول الآخر:
فإِنَّ الأُلاءِ يَعْلَمُونَكَ مِنْهُمُ
قال: وهذا يدل على أَن أُلا وأُلاء نقلتا من أَسماءِ الإِشارة إلى معنى الذين، قال: ولهذا جاءَ فيهما المد والقصر وبُنِيَ الممدود على الكسر، وأَما قولهم: ذهبت العرب الأُلى، فهو مقلوب من الأُوَل لأَنه جمع اولى مثل أُخرى وأُخَر،وأَنشد ابن بري:
رأَيتُ مَواليَّ الأُلى يَخْذُلُونَني
على حَدَثانِ الدَّهْرِ، إِذ يَتَقَلَّبُ
قال: فقوله يَخْذُلونَني مفعول ثان أَو حال وليس بصلة؛ وقال عبيد بن الأَبْرَص:
نَحْنُ الأُلى، فاجْمَعْ جُمو
عَكَ، ثمَّ وجِّهْهُمْ إِلَيْنا
قال: وعليه قول أَبي تَمَّام:
مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كانَتِ العَرَبُ الأُلى
يَدْعُونَ هذا سُودَداً مَحْدُودا
رأَيت بخط الشيخ رَضِيِّ الدين الشاطبي قال: وللشريف الرَّضِيِّ يَمْدَحُ الطائع:
قد كان جَدُّكَ عِصْمةَ العَرَبِ الأُلى،
فالْيَوْمَ أَنت لَهُمْ مِنَ الأَجْذام
قال: وقال ابن الشجري قوله الأُلى يحتمل وجهين أَحدهما أَن يكون اسماً بمعنى الذين، أَراد الأُلى سَلَفُوا، فحذف الصلة للعلم بها كما حذفها عبيد بن الأَبرص في قوله:
نحن الأُلى، فاجمع جموعك
أَراد: نحن الأُلى عَرَفْتَهم، وذكر ابن سيده أُلى في اللام والهمزة والياءِ، وقال: ذكرته هنا لأَن سيبويه قال أُلى بمنزلة هُدى، فمَثَّله بما هو من الياءِ،وإِن كان سيبويه ربما عامل اللفظ.

### Türkçe

**وألاء**: topluluğa işaret edilen bir isimdir; ikisine de dikkat harfi girer; akıl sahipleri için de akıl sahibi olmayanlar için de olur; küçültmesi **أُلَيّاو** **أُلَيَّاء**’dır; dedi ki:

يا ما أُمَيْلَحَ غِزْلاناً بَرَزْنَ لنا
مِنْ هَؤلَيّائكُنَّ الضَّالِ والسَّمُرِ

İbn Cinnî dedi ki: Bil ki **أُلاء**’ın vezni o hâlde **فُعال** gibidir, **غُراب** gibi; ve onun hükmü, onu yerleşik isimlerin küçültmesi üzere küçülttüğünde, “bu **أُلَيِّئٌ**” demendir; “**أُلَيِّئاً** gördüm” ve “**أُلَيِّئ** ile karşılaştım”; **أُلَيِّئا** takdiri olunca, başının ötre’sinden bedel olan sonda bulunan elifi onun sonuna artırmak istediler; **ذا** hakkında **ذَيّا** dedikleri gibi, **تا** hakkında **تَيَّا** dedikleri gibi; bunu yapsalardı **أُلَيِّئاً** demeleri gerekirdi; böylece küçültmeden sonra maksûr olurdu, hâlbuki küçültmeden önce memdûd idi; onu küçültmeden sonra da, küçültmeden önceki meddi üzere olduğu hâl üzere bırakmak istediler; bu yüzden hemzeden önce elifi artırdılar; hemzeden önceki elif, **أُلَيّاء**’da, aslında ondan önce bulunan o elif değildir; ancak o, yolu sonda bitişmek olan eliftir; zikrettiğimiz şey sebebiyle öne alındı. Dedi ki: **أُلاء**’ın elifi ise, **غلام**’ın elifi **غُلَيِّم** dediğinde nasıl yâ’ya çevrilirse öyle yâ’ya çevrilmiştir; o ikinci yâ’dır; birinci yâ ise küçültme yâ’sıdır. Cevherî: **أُلُو** ise, lafzından bir tekili olmayan bir çoğuldur; onun teki **ذُو**’dur; dişiler için **أُلات** (vardır), onun teki **ذاتٌ**’tır; “bana **أُلُو الأَلْبْاب** geldi ve **أُلات الأَحْمال** (geldi)” dersin. Dedi ki: **أُلَى** ise, o da lafzından bir tekili olmayan bir çoğuldur; onun teki erkek için **ذا**, dişi için **ذه**’dir; uzatılır ve kısaltılır; onu kısaltırsan onu yâ ile yazarsın; onu uzatırsan onu kesre üzere bina edersin; onda erkek ve dişi eşit olur; onun küçültmesi **أُلَيَّا**’dır; hemzenin dammesi ve yâ’nın şeddelenmesiyle; uzatılır ve kısaltılır; çünkü müphem olanın küçültmesinde başı değiştirilmez, bilakis fetha veya damme olarak üzerinde bulunduğu hâl üzere bırakılır; iki harf üzere olursa küçültme yâ’sı ikinci olarak girer; üç harf üzere olursa üçüncü olarak girer; dikkat için **الهاء** ona girer; “**هؤلاءِ**” dersin. Ebû Zeyd dedi ki: Araplardan, “**هؤلاءِ** قومك” diyen ve “**هَؤُلاءِ** gördüm” diyen vardır; böylece tenvin yapar ve hemzeyi kesreler; dedi ki: Bu, Benî **عُقَيْل**’in dilidir. Hitap için kâf ona girer; “**أُولئك**” ve “**أُلاك**” dersin. Kisâî dedi ki: “**أُلاك**” diyenin onun teki **ذاك**’tır; **أُلالِك** de **أُولئك** gibidir. Ya‘kūb inşâd etti:

أُلالِكَ قَوْمي لم يَكُونُوا أُشابةً،
وهَلْ يَعِظُ الضِّلِّيلَ إِلاَّ أُلالِكا؟

Ve ondaki lâm ziyadedir; “**هؤلاءِ** لك” denmez. Sîbeveyh, lâmın ancak **عَبْدَل**’de ve **ذلك**’ta ziyade edildiğini iddia etti; **أُلالِك**’i zikretmedi; ancak **ذلك** sözüyle ondan müstağni olmuş olması hâli müstesna; çünkü **أُلالِك** takdirde sanki **ذلك**’ın çoğulu gibidir. Bazen akıl sahibi olmayanlar hakkında da **أُولئك** dediler; Cerîr dedi ki:

ذُمّ المَنازِِلَ، بَعْدَ مَنْزِلة اللِّوَى،
والعَيْشَ، بَعْدَ أُولئكَ الأَيّامِ

Azîz ve Celîl olan dedi ki: “إِنَّ السَّمْع والبَصَر والفُؤادَ كلُّ **أُولئكَ** كان عنه مسؤُولاً”. Dedi ki: **أُلى**’ya gelince, **العُلا** vezninde, o da lafzından bir tekili olmayan bir çoğuldur; onun teki **الذي**’dir. Tehzîb: **الأُلى** “**الذين**” mânâsınadır; ondan, şu sözü:

فإِنَّ الأُلى بالطَّفِّ مِنْ آلِ هاشِمٍ
تآسَوْا، فسَنُّوا للكِرامِ التَّآسِيا

Ve Ziyâd el-A‘cem onu, şu sözünde, elif ve lâm olmaksızın nekre olarak getirdi:

فأَنْتُمْ أُلى جِئتمْ مَعَ البَقْلِ والدَّبى
فَطارَ، وهذا شَخْصُكُم غَيْرُ طائر

Dedi ki: Bu beyit, Hamâse’nin hiciv babındadır. Dedi ki: Memdûd olarak da gelmiştir; Halef b. Hâzim dedi ki:

إِلى النَّفَرِ البِيضِ الأُلاءِ كأَنَّهُمْ
صََفائحُ، يَوْمَ الرَّوْعِ، أَخْلَصَها الصَّقْلُ

Dedi ki: **أُلاءِ**’daki kesre, i‘rab kesresi değil, bina kesresidir. Dedi ki: Bunun üzere, diğerinin sözü:

فإِنَّ الأُلاءِ يَعْلَمُونَكَ مِنْهُمُ

Dedi ki: Bu, **أُلا** ve **أُلاء**’ın işaret isimlerinden “**الذين**” mânâsına nakledildiğine delâlet eder. Dedi ki: Bunun için, ikisinde de med ve kasr geldi; memdûd olan kesre üzere bina edildi. “ذهبت العرب **الأُلى**” sözlerine gelince, o, **الأُوَل**’den kalbedilmiştir; çünkü o, **اولى**’nın çoğuludur; **أُخرى** ve **أُخَر** gibi. İbn Berrî inşâd etti:

رأَيتُ مَواليَّ الأُلى يَخْذُلُونَني
على حَدَثانِ الدَّهْرِ، إِذ يَتَقَلَّبُ

Dedi ki: Onun “يَخْذُلونَني” sözü, ikinci mef‘ûldür yahut hâldir; sıla değildir. Ubeyd b. el-Ebras dedi ki:

نَحْنُ الأُلى، فاجْمَعْ جُمو
عَكَ، ثمَّ وجِّهْهُمْ إِلَيْنا

Dedi ki: Bunun üzere Ebû Temmâm’ın sözü:

مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كانَتِ العَرَبُ الأُلى
يَدْعُونَ هذا سُودَداً مَحْدُودا

Şeyh Radıyyüddîn eş-Şâtıbî’nin hattıyla gördüm; dedi ki: Şerîf er-Radî’nin, et-Tâi‘’i övdüğü (şiirinde):

قد كان جَدُّكَ عِصْمةَ العَرَبِ الأُلى،
فالْيَوْمَ أَنت لَهُمْ مِنَ الأَجْذام

Dedi ki: İbn eş-Şecerî dedi ki: Onun “**الأُلى**” sözü iki vecih ihtimal eder: Birincisi, “**الذين**” mânâsında bir isim olmasıdır; “**الأُلى** سَلَفُوا”yu kastetti; sılayı, onunla bilindiği için hazfetti; Ubeyd b. el-Ebras’ın şu sözünde onu hazfettiği gibi:

نحن الأُلى، فاجمع جموعك

“Kastı: Biz, onları bildiğin **الأُلى**’yız.” İbn Sîde, **أُلى**’yı lâm, hemze ve yâ’da zikretti; ve dedi ki: Onu burada zikrettim; çünkü Sîbeveyh **أُلى**’yı **هُدى** menzilesinde söyledi; onu, yâ’dan olanla misal verdi; her ne kadar Sîbeveyh bazen lafzı muamele etmiş olsa da.
