# أول — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D9%84/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: أول

- التأويل من الأول، أي: الرجوع إلى الأصل، ومنه: الموئل للموضع الذي يرجع إليه، وذلك هو رد الشيء إلى الغاية المرادة منه، علما كان أو فعلا، ففي العلم نحو: ﴿وما يعلم تأويله إلا الله والراسخون في العلم﴾ [آل عمران/7]، وفي الفعل كقول الشاعر:
*وللنوى قبل يوم البين تأويل*
(العجز لعبدة بن الطبيب وأوله:
*وللأحبة أيام تذكرها*
من قصيدته المفضلية وهو في المفضليات ص 136).
وقوله تعالى: ﴿هل ينظرون إلا تأويله يوم يأتي تأويله﴾ [الأعراف/53] أي: بيانه الذي غايته المقصودة منه.
وقوله تعالى: ﴿ذلك خير وأحسن تأويلا﴾ [النساء/59] قيل: أحسن معنى وترجمة، وقيل: أحسن ثوابا في الآخرة.
والأول: السياسة التي تراعي مآلها، يقال: ألنا وإيل علينا (وهذا من كلام عمر بن الخطاب، وقاله زياد بن أبيه في خطبته أيضا. انظر نثر الدر 2/40، وأمثال أبي عبيد ص 106).
وأول قال الخليل (العين 8/368) : تأسيسه من همزة وواو ولام، فيكون فعل، وقد قيل: من واوين ولام، فيكون أفعل، والأول أفصح لقلة وجود ما فاؤه وعينه حرف واحد، كددن، فعلى الأول يكون من: آل يؤول، وأصله: آول، فأدغمت المدة لكثرة الكلمة.
وهو في الأصل صفة لقولهم في مؤنثة: أولى، نحو: أخرى.
فالأول: هو الذي يترتب عليه غيره، ويستعمل على أوجه:
أحدها: المتقدم بالزمان كقولك: عبد الملك أولا ثم المنصور.
الثاني: المتقدم بالرياسة في الشيء، وكون غيره محتذيا به. نحو: الأمير أولا ثم الوزير.
الثالث: المتقدم بالوضع والنسبة، كقولك للخارج من العراق: القادسية أولا ثم فيد، وتقول للخارج من مكة: فيد أولا ثم القادسية. الرابع: المتقدم بالنظام الصناعي، نحو أن يقال: الأساس أولا ثم البناء.
وإذا قيل في صفة الله: هو الأول فمعناه: أنه الذي لم يسبقه في الوجود شيء (وقال الحليمي: الأول هو الذي لا قبل له. راجع الأسماء والصفات للبيهقي ص 25)، وإلى هذا يرجع قول من قال: هو الذي لا يحتاج إلى غيره، ومن قال: هو المستغني بنفسه.
وقوله تعالى: ﴿وأنا أول المسلمين﴾ [الأنعام/163]، ﴿وأنا أول المؤمنين﴾ [الأعراف/143] فمعناه: أنا المقتدى بي في الإسلام والإيمان، وقال تعالى: ﴿ولا تكونوا أول كافر به﴾ [البقرة/41] أي: لا تكونوا ممن يقتدى بكم في الكفر. ويستعمل (أول) ظرفا فيبنى على الضم، نحو جئتك أول، ويقال: بمعنى قديم، نحو: جئتك أولا وآخرا، أي: قديما وحديثا. وقوله تعالى: ﴿أولى لك فأولى﴾ [القيامة/34] كلمة تهديد (راجع: حروف المعاني للزجاجي ص 12) وتخويف يخاطب بها من أشرف على هلاك فيحث بها على التحرز، أو يخاطب بها من نجا ذليلا منه فينهى عن مثله ثانيا، وأكثر ما يستعمل مكررا، وكأنه حث على تأمل ما يؤول إليه أمره ليتنبه للتحرز منه.

### Türkçe

- **التأويل** **من** **الأول**; yani: asla dönüş; ve ondan: **الموئل** geri dönülen yer için; ve bu, şeyin, ondan murad edilen gayeye iade edilmesidir; ilim olsun yahut fiil olsun. İlimde ise şu gibi: ﴿وما يعلم **تأويله** إلا الله والراسخون في العلم﴾ [Âl-i İmrân/7]; fiilde de şairin sözü gibi:
*وللنوى قبل يوم البين **تأويل***
(İkinci mısra **لعبدة بن الطبيب**’indir; ve onun başı:
*وللأحبة أيام تذكرها*
**المفضلية** kasidesindendir; ve **المفضليات**’ta s. 136’dadır).
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿هل ينظرون إلا **تأويله** يوم يأتي **تأويله**﴾ [el-A‘râf/53]; yani: ondan kasdedilen gayesi olan beyanı.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ذلك خير وأحسن **تأويلا**﴾ [en-Nisâ/59]; denildi: daha güzel mana ve tercüme; ve denildi: âhirette daha güzel sevap.
Ve **الأول**: âkıbetini gözeten siyasettir; denir: **ألنا** ve **إيل** علينا (bu, Ömer b. el-Hattâb’ın sözündendir; Ziyâd b. Ebîh de hutbesinde onu söyledi. Bkz. **نثر الدر** 2/40, ve **أمثال أبي عبيد** s. 106).
Ve **أول** hakkında el-Halîl dedi (**العين** 8/368): onun tesisi bir hemze, bir vav ve bir lâm’dandır; böylece **فعل** olur. Ve denildi: iki vav ve bir lâm’dandır; böylece **أفعل** olur. Birincisi daha fasîhtir; çünkü fâ’sı ve ‘ayn’ı tek bir harf olanın varlığı azdır; **كددن** gibi. Buna göre birinciye göre **آل يؤول**’dendir; aslı: **آول**’dür; kelimenin çokluğu sebebiyle medde idğam edildi.
Ve o, aslında, onların müennesi için söyledikleri bir sıfattır: **أولى**; **أخرى** gibi.
Şu halde **الأول**: kendisine başkası tertip olunan şeydir; ve vecihler üzere kullanılır:
Birincisi: zaman bakımından önde olan; senin “Abdülmelik önce, sonra el-Mansûr” demen gibi.
İkincisi: bir şeyde riyaset bakımından önde olan ve başkasının ona uyan olması; “emîr önce, sonra vezir” gibi.
Üçüncüsü: vaz‘ ve nisbet bakımından önde olan; Irak’tan çıkan kimseye “el-Kâdisiyye önce, sonra Feyd” demen gibi; Mekke’den çıkan kimseye de “Feyd önce, sonra el-Kâdisiyye” dersin. Dördüncüsü: san‘î nizam bakımından önde olan; “temel önce, sonra bina” denilmesi gibi.
Ve Allah’ın sıfatında “O **الأول**’dür” denildiğinde, manası: varlıkta kendisinden önce hiçbir şeyin bulunmadığıdır (el-Halîmî dedi: **الأول** kendisi için bir “önce” olmayan kimsedir. Bkz. el-Beyhakî’nin **الأسماء والصفات**’ı s. 25). Buna döner, “O, başkasına ihtiyaç duymayandır” diyenin sözü; ve “O, kendi nefsiyle müstağnîdir” diyenin sözü.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وأنا **أول** المسلمين﴾ [el-En‘âm/163], ﴿وأنا **أول** المؤمنين﴾ [el-A‘râf/143]; manası: İslâm ve îmânda kendisine uyulan kimse benim. Ve Yüce Allah dedi: ﴿ولا تكونوا **أول** كافر به﴾ [el-Bakara/41]; yani: küfürde size uyulan kimselerden olmayın. Ve (**أول**) zarf olarak kullanılır; böylece damme üzere mebnî olur; “sana **أول** geldim” gibi. Ve “kadîm” manasında da denir; “sana **أولا** ve **آخرا** geldim” gibi; yani: kadîm ve hadîs. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أولى** لك ف**أولى**﴾ [el-Kıyâme/34]; bir tehdit kelimesidir (**حروف المعاني**’ye, ez-Zeccâcî, s. 12, bkz.); ve helâke yaklaşmış olana hitap edilerek onunla sakınmaya sevk olunan bir korkutmadır; yahut ondan zelil olarak kurtulana hitap edilerek ikinci defa benzerinden nehyedilir. En çok tekrar edilmiş olarak kullanılır; sanki, sakınmak için uyanması maksadıyla işinin nereye varacağını teemmül etmeye sevktir.
