# أوم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أوم

الأُوامُ، بالضم: العَطَش، وقيل: حَرُّه، وقيل: شِدَّةُ العَطَش وأَن يَضِجَّ العَطْشان؛ قال ابن بري: شاهده قول أبي محمد الفَقْعَسِي: قد عَلِمَتْ أَنِّي مُرَوِّي هامِها،
ومُذْهِبُ الغَلِيلِ من أُوامِها
وقد آمَ يَؤُومُ أَوْماً، وفي التهذيب: ولم يذكر له فِعلاً. والإيامُ: الدُّخان، والجمع أُيُمٌ، أُلْزِمَتْ عَيْنُه البَدَل لغير عِلّة، وإلا فحُكْمُه أن يَصِحَّ لأَنه ليس بمَصْدر فيعتلّ باعْتِلال فِعْله، وقد آمَ عليها وآمَها يَؤُومُها أَوماً وإياماً: دَخَّنَ؛ قال ساعدة بن جُؤية:
فما بَرِحَ الأَسْبابَ، حتى وَضَعْنَه
لَدَى الثَّوْلِ يَنْفِي جَثَّها ويؤُومُها
وهذه الكِلمة واوِيَّة ويائية، وهي من الياء بدَلالِة قولهم آمَ يَئِيمُ، وهي من الواو بدليل قولهم يَؤُومُ أَوْماً، فحصل من ذلك أنها واويَّة ويائِيَّة، غير أَنهم لم يَقولوا في الدُّخَان أُوَام إنما قالوا إيَام فقط، وإنما تَدَاوَلَتِ الياءُ والواوُ فِعْلَه ومَصْدَرَه، قال ابن سيده: فإن قيل فقد ذَكَرْت الإيَامَ الذي هو الدُّخَان هنا وإنما موضعه الياء، قلنا: إنَّ الياء في الإيَام الذي هو الدُّخان قد تكون مقْلوبة في لغة مَنْ قال آمَها يَؤُومُها أَوْماً، فكأَنَّا إنما قلنا الأُوام وإن كان حُكْمُها أَن لا تَنْقَلِب هنا لأَنه اسمٌ لا مَصْدَر، لكنَّها قُلِبَتْ هنا قَلْباً لغير عِلَّة كما قلنا، إلا طَلَبَ الخِفَّة، وسنذكر الإيَامَ في الياء.
والمُؤَوَّمُ مثل المُعَوَّمِ: العظيم الرأْس والخَلْق، وقيل: المُشَوَّه كالمُوَأّمِ، قال: وأَرَى المُوَأّم مَقْلُوباً عن المُؤَوَّم؛ وأَنشد ابن الأَعرابي لعنترة:
وكأَنَّما يَنْأَى بِجانِب دَفِّها الـ
وَحْشِيّ من هَزِجِ العَشِيِّ مُؤَوَّم
(* هو مذكور في مادة هزج).
فسّره بأَنه المُشَوَّه الخَلْق؛ قال ابن بري: يعني سِنَّوْراً، قال: والهَزِج المُتراكِب الصَّوْت وعَنى به هرّاً وإن لم يتقدَّم له ذِكْر، وإنما أَتى به في أَول البيت الثاني والتقدير يَنْأَى بِجانِبها من مُصَوِّت بالعَشِيِّ هِرٌّ، ومَن رَوى تَنْأَى بالتاء لتأْنِيثِ الناقةِ قال هِرٍّ، بالخفض، وتقديره من هِرٍّ هَزِج العَشِيّ؛ وفسَّر الأَزهري هذا البيت فقال: أَراد من حادٍ هَزِج العشيّ بحُدائه.
قال: والأُوامُ أَيضاً دُخان المُشْتار.
والآمةُ: العيب؛ قال عَبِيد:
مَهْلاً، أَبيتَ اللَّعْنَ مَهْـ
لاً، إنَّ فيما قلت آمَهْ
والآمَةُ أَيضاً: ما يَعْلَق بسُرَّةِ المَوْلود إذا سقط من بطن أُمِّه. ويقال: ما لُفَّ فيه من خِرْقة وما خَرَج معه؛ وقال حسان: وَمَوْؤُودَةٍ مَقْرُورةٍ في مَعاوِزٍ
بآمَتِها، مَرْسُومةٍ لم تُوَسَّدِ
أَبو عمرو: اللَّيالي الأُوَّمُ المُنْكَرَة، ولَيالٍ أُوَمٌ كذلك؛ وأَنشد:
لَمَّا رأَيت آخِرَ اللَّيلِ عَتَمْ،
وأَنها إحْدى لَيالِيك الأُوَمْ
قال أَبو علي: يجوز أن يكون مأْخوذاً من الآمة وهي العَيْب، ومن قولهم مُؤَوّم. ودَعا جريرٌ رجُلاً من بني كُلَيب إلى مُهاجاتِه فقال الكُلَيْبيُّ: إنَّ نِسائي بآمَتِهِنَّ وإنَّ الشُّعراء لم تَدَع في نِسائك مُتَرقَّعاً؛ أَراد أَنَّ نِساءَه لم يُهْتَك سِتْرهنَّ ولم يَذْكُر سِواهنُّ سَوأَتَهُنَّ، بمنزلة التي وُلدتْ وهي غير مَخْفوضَة ولا مُقْتَضَّة. وآمَهُ اللهُ أي شَوَّه خَلْقه.
والأُوامُ: دُوارٌ في الرأَس.
الجوهري: يقال أَوَّمَه الكَلأُ تأْويماً أَي سَمَّنه وعظَّم خَلْقه؛ قال الشاعر:
عَرَكْرَكٌ مُهْجِرُ الضُّؤْبان، أَوَّمَهُ
روْضُ القِذافِ رَبيعاً أَيَّ تَأْويمِ
قال ابن بري: عَرَكْرَك غَلِيظ قَويٌّ، ومُهْجِر أَي فائق، والأصل في قولهم بعير مُهْجِر أَي يَهْجُرُ الناسُ بذِكْره أي يَنْعَتُونه، والضُّؤبانُ: السَّمِين الشديدُ أَي يَفوقُ السمان.

### Türkçe

**الأُوامُ**، (ضمme ile): susuzluk; ve denildi: onun harareti; ve denildi: susuzluğun şiddeti
ve susuzun feryat etmesi; İbn Berrî dedi: onun şahidi Ebû Muhammed **الفَقْعَسِي**’nin sözü:
Başının tepesini sulayan olduğumu,
ve onun **أُوامِها**’sından (susuzluğundan) **الغَلِيلِ**’i (iç yanmasını) gideren olduğumu, bilmiştir.
Ve **آمَ يَؤُومُ أَوْماً**; ve **التهذيب**’de: ona bir fiil zikretmedi.

Ve **الإيامُ**: duman; cem‘i **أُيُمٌ**; gözü (yani ikinci kök harfi) bedel (harf değişimi) olmaya, bir illet olmaksızın, zorunlu kılınmıştır; yoksa onun hükmü sahih olmasıdır; çünkü o bir mastar değildir ki fiilinin i‘tilâliyle i‘tilâl etsin. Ve **آمَ** onun üzerine ve **آمَها يَؤُومُها أَوْماً وإياماً**: dumanladı; Sâ‘ide b. Cü’eyye dedi:
Sebep(ler)i bırakmadı, nihayet onu koydular,
**الثَّوْلِ** yanında; onun cesedini savuruyor ve onu **يؤُومُها** (dumanlıyor).
Ve bu kelime vâvî ve yâîdir; ve o, “**آمَ يَئِيمُ**” demeleri delâletiyle yâ’dandır; ve o, “**يَؤُومُ أَوْماً**” demeleri deliliyle vâv’dandır; böylece bundan, onun vâvî ve yâî olduğu elde edildi. Ancak onlar dumanda **أُوَام** demediler; ancak yalnız **إيَام** dediler. Ancak yâ ile vâv, onun fiilini ve mastarını tedâvül etti. İbn Sîde dedi: “Eğer denilirse: Duman olan **الإيَامَ**’ı burada zikrettin; hâlbuki onun yeri yâ’dır.” Dedik ki: Duman olan **الإيَام**’daki yâ, “**آمَها يَؤُومُها أَوْماً**” diyenin lügatinde, kalb edilmiş olabilir; sanki biz ancak **الأُوام** dedik; her ne kadar onun hükmü burada dönmemesidir; çünkü o bir isimdir, mastar değil; fakat dediğimiz gibi, yalnız hafiflik talebiyle, burada bir illet olmaksızın kalb ile kalb edilmiştir. Ve **الإيَامَ**’ı yâ’da zikredeceğiz.

Ve **المُؤَوَّمُ** tıpkı **المُعَوَّمِ** gibidir: büyük başlı ve yaratılışlı; ve denildi: **المُشَوَّه** (çirkin/bozuk) tıpkı **المُوَأّمِ** gibi. Dedi: ve ben **المُوَأّم**’in, **المُؤَوَّم**’den kalb edilmiş olduğunu görüyorum. Ve İbnü’l-A‘râbî, ‘Antere’den rivayet etti:
Sanki onun davulunun yanından uzaklaşan,
akşamın **هَزِجِ**’inden (hezecinden) **مُؤَوَّم** bir vahşîdir.
(* O, **هزج** maddesinde zikredilmiştir.)
Onu, yaratılışı bozuk olan diye tefsir etti. İbn Berrî dedi: yani bir kedi. Dedi: ve **الهَزِج** üst üste binen sestir; ve onunla, kendisinden önce bir zikri geçmemiş olsa da, bir kedi kastetti; ancak onu ikinci beytin başında getirdi. Takdir: “Akşamleyin ses çıkaran bir kedi sebebiyle onun yanından uzaklaşır.” Ve kim **تَنْأَى**’yı (ت ile) dişi deveyi te’nîs için rivayet ettiyse, **هِرٍّ** (cer ile) dedi; ve takdiri: “Akşamın hezeci olan bir kediden.” Ve Ezherî bu beyti tefsir etti de dedi: “Akşamın hezeci olan bir hâdîden, onun **حُدائه**’siyle (hüdâ’sıyla) kastetti.”

Dedi: ve **الأُوامُ** ayrıca **المُشْتار**’ın dumanıdır.

Ve **الآمةُ**: ayıp; ‘Ubeyd dedi:
Yavaş, lânet babası, ya-
vaş; şüphesiz söylediğinde **آمَهْ** (ayıp) vardır.
Ve **الآمَةُ** ayrıca: doğan çocuğun göbeğine, annesinin karnından düştüğünde, yapışan şeydir.
Ve denilir: bir bez parçası içinde sarılan şey ve onunla birlikte çıkan şey; Hassân dedi:
Ve bir diri diri gömülen; soğuktan kırılmış; yoksul elbiseler içinde,
**بآمَتِها** (onun **آمَة**’siyle); işaretlenmiş; yastıklanmamış.
Ebû ‘Amr: inkâr edilen **اللَّيالي الأُوَّمُ**; ve **لَيالٍ أُوَمٌ** da böyledir;
ve şu beyit okundu:
Gecenin sonunu karanlık gördüğümde,
ve onun, senin **الأُوَمْ** gecelerinden biri olduğunu.
Ebû ‘Alî dedi: **الآمة**’den, yani ayıptan, ve onların “**مُؤَوّم**” sözünden alınmış olması câizdir. Cerîr, Benî Küleyb’den bir adamı onunla hicivleşmeye çağırdı da, Küleybî dedi: “Şüphesiz kadınlarım **بآمَتِهِنَّ** (ayıplarıyla/ayıp yerleriyle)dir; ve şairler senin kadınlarında yamalanacak bir şey bırakmadı.” Kadınlarının örtülerinin yırtılmadığını ve onların dışında, onların ayıp yerlerini zikretmediğini kastetti; doğmuş olup da ne sünnet edilmiş ne de **مُقْتَضَّة** olanın menzilesinde.

Ve “**آمَهُ اللهُ**” yani onun yaratılışını çirkinleştirdi.

Ve **الأُوامُ**: başta dönme.

Cevherî: “**أَوَّمَه الكَلأُ تأْويماً**” denilir; yani onu semirtti ve yaratılışını büyüttü;
şair dedi:
Kalın yapılı; **الضُّؤْبان**’ın (çok semiz ve şiddetlinin) öğle sıcağında olanı; onu
**روْضُ القِذافِ**’ın çayırı, baharda, ne **تَأْويمِ** ile **أَوَّمَهُ** (semirtip büyüttü)!
İbn Berrî dedi: **عَرَكْرَك** kalın, güçlüdür; ve **مُهْجِر** yani üstün; ve onların “**بعير مُهْجِر**” sözünde asıl, yani insanlar onun zikriyle **يَهْجُرُ** (onu dillerine dolar) yani onu vasfederler; ve **الضُّؤبانُ**: semiz, şiddetli; yani semizleri geçer.
