# أوه (أ-و-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Evehe ah sesinden türetilmiştir

- Harfler: أ - و - ه
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءوه · اوه

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَوَّاهٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%87%D9%8C.md) | فَعَّالٌ | Duygusal | 1 | 1 | [11:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/ayet/11:75.md) |
| [لَأَوَّاهٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%87%D9%8C.md) | لَفَعَّالٌ | Duygusal | 1 | 1 | [9:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/ayet/9:114.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · Halim meme ucu demektir
2. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · İbrahim
3. [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Nöbet kelimesinden gelmiştir
4. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Berr kara parçası demektir
5. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
6. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
7. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
8. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
9. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
10. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
11. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
12. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أوه |
| Yapı | Üçlü kök (yansıma ses kökenli) |
| Özel Durum | İlletli (ecvef) ve nâkıs benzeri hafif ses harfleri barındıran yansıma yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md), دعوت, [رأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md), [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Derin iç sızısı, keder, acı veya yakarış anında göğüsten çıkan inleme ve ah sesi |
| Çekirdek Özet 2 | Allah korkusu, haşyet ve derin merhametten ötürü çokça yakaran, kalbi titreyen kul |
| Çekirdek Özet 3 | Katılaşmamış, varlığın ızdırabına ve ilahi azamete karşı duyarlı ve yakarış dolu ahlaki bilinç |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca çaresiz bir dünyevi sızlanma veya şikâyet sayıp peygamberî haşyet, rikkat ve duadaki aktif duyarlılık boyutunu dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أو | İçten dışa yönelen sızlanma, dönüş, sığınma ve yönelme hareketi; nitekim [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) yönelip dönmeyi, [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) bir yere sığınıp barınmayı ve [أود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%AF.md) bükülüp eğilmeyi ifade eder | ه | Akciğerden ve göğüs kafesinden çıkan nefes sesi eklenerek içsel yöneliş ve sızlanma, dışa vurulan bir inilti, teavvüh ve yakarış sesine dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İçteki duygunun ve can enerjisinin ilk itici gücünü ve sarsıcı başlangıcını temsil eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İçte kabaran hissi bedene ve soluğa bağlayarak ses kanalına doğru kesintisiz iletir |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Göğüsten çıkan derin nefesin, teslimiyetin ve yalvarış nidasının açığa çıkmasını simgeler |
| أوه | Öküz başı, çengel ve nefes | Güçlü bir içsel sarsıntının ses bağıyla göğüsten dışarıya derin bir nefes ve yakarış olarak salınması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsanın şiddetli bir acı, hastalık, üzüntü veya derin bir ayrılık anında göğsünden gayriihtiyari çıkardığı ah ve inleme sesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Zü’r-Rimme’ye atfedilen beyitte binek devesinin gece yük vurulurken kederli bir adam gibi inlemesi bu kökten türeyen آهَة nidasıyla tasvir edilir: إذا ما قمتُ أَرْحُلُها بِلَيلٍ / تأَوَّهُ آهَة الرَّجُلِ الحَزِينِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda derin üzüntü ve hasret anında söylenen فآهِ لذكراها veya فأَوْهِ لِذكْراها ibareleri ile humma ve kızamık gibi bedeni sarsan yakıcı hastalıklara verilen الآهَة ismi bu kökten türemiştir |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça أوه kökü, Sami dillerinde birincil olarak gramatikal kökten ziyade insan biyolojisinin doğal refleksine dayanan yansıma bir ünlemden fiilleşmiştir. Akatça *a’u* / *u’a* (feryat, inleme), İbranice *ōy* / *āhāh* (אוֹי / אֲהָהּ - ah, eyvah, feryat) ve Süryanice *wāy* / *ōh* (feryat nidası) biçimleriyle fonetik ve semantik olarak birebir örtüşür. Sami dil matrisinde bu kök, göğüsten ve boğazdan çıkan derin nefes sesiyle ilişkilidir; insanın acı, çaresizlik veya derin korku karşısında çıkardığı ses zamanla keder, yas ve merhamet belirten fiil köklerine evrilmiştir. Arapçada kök yalnızca basit bir sızlanma ünlemi olarak kalmamış; tefa‘‘ul kalıbında teavvüh (inlemek) fiiline ve mübalağalı ism-i fail olarak evvâh (kalbi titreyen, çokça dua eden, içi sızlayan) ahlaki ve manevi sıfatına dönüşerek soyut bir derinlik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ah, evveh, teavvüh, evvâh | Doğal bir inleme sesinden türeyerek acı çekmeyi, ardından Allah korkusundan inlemeyi ve çokça yakarmayı anlatan ahlaki sıfata evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *āhāh* (אֲהָהּ), Akatça *u’a* | Ortak Sami yansıma feryat ve iç çekme tabanıyla doğrudan fonetik ve anlamsal eşdeğerlik gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Hint-Avrupa dillerindeki yansıma ünlemler | Pek çok dilde görülen doğal göğüs sesi ünlemleriyle tipolojik benzerlik taşır | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أوه | Anlamlı | İnlemek, ah çekmek, yakarmak | Keder, hastalık veya haşyet dolayısıyla göğüsten ses çıkarmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أهو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapı Arapça sözlük sisteminde mühmeldir | Kur'an'da geçmez |
| [وأه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A3%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik diziliş klasik sözlüklerde işlek bir kök oluşturmaz | Kur'an'da geçmez |
| وهأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlamlı bir madde başı oluşturmaz | Kur'an'da geçmez |
| هأو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Harflerin birleşimi Arapçada mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| [هوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap fonotaktiğinde anlamlı bir kök çatısı kurmaz | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أوه | Merkez | Yakarış ve iç sızısı | Kalbin yumuşaklığından ötürü derinden inleyerek dua etme ve sızlanma | Haşyet ve şefkatin sese ve iniltiye dönüşmüş hali |
| [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) | Komşu | Keder ve hüzün | İçsel elem ve neşesizlik durumuna odaklanır; mutlaka sesli inleme veya dua içermez | Hissin kalpteki ağırlığı |
| دعوت | Komşu | İsteme ve çağırma | Sesleniş ve talep ön plandadır; evvâh gibi içten kopan inilti ve rikkat şart değildir | Doğrudan yöneltilen talep |
| [رأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md) | Komşu | Şefkat ve esirgeme | Muhataba acıma ve koruma duygusudur; evvâh ise bu duygunun kulun kendi iç dünyasındaki sarsıntısıdır | İnce merhamet hissi |
| [وجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Kalp ürpertisi | Kalbin ilahi heybet karşısında titremesidir; evvâh bu ürpertiyi yakarış ve iniltiye döker | Kalp sarsıntısı ve korku |
| [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) | Zıt | Katılık ve duyarsızlık | Kalbin taşlaşması, hiçbir acıdan, öğütten veya ilahi haşyetten etkilenmemesi hali | İçe kapanma, hissizleşme ve katılaşma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أوه | İnlemek, ah çekmek, içten yakarmak | Acı veya haşyetten doğan iç çekiş ve bu duyarlılıkla yapılan dua | Kesin |
| Latince | Suspirare, ingemiscere | Derinden iç çekmek, inlemek | Fiziksel soluk alışverişi ve kederi karşılar; evvâh sıfatındaki peygamberî haşyet boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To sigh, to groan, tender-hearted, suppliant | İç çekmek, inlemek, kalbi yumuşak, çok yalvaran | Eylemsel inlemeyi ve ahlaki şefkat/yakarış boyutunu ayrı kelimelerle karşılayabilir | Güçlü |
| Almanca | Seufzen, wehklagen, mitleidig, feinfühlig | Derin nefesle iç çekmek, feryat etmek, şefkatli | Keder ve inleme yönünü verir; manevi boyutu bağlama muhtaçtır | Güçlü |
| Fransızca | Gémir, soupirer, compatissant | İnlemek, iç geçirmek, merhametli | Ses ve keder yönünü karşılar; Kur'ani terim anlamındaki derin ibadet halini tam vermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَوَّاهٌ | Kalbi son derece yumuşak, çokça yalvarıp yakaran, şefkatli kul | İbrahim aleyhisselamın babası için af dilemesindeki derin rikkat ve müşfik hali bağlamında; Tevbe [9:114](https://lisan.digital/tr/ayet/9:114.md) |
| أَوَّاهٌ | İlahi haşyet ve teessürle dolu, başkalarının azaba uğramasından derin acı duyan peygamber karakteri | Lût kavminin helaki haber verildiğinde İbrahim aleyhisselamın içten içe sarsılarak mücadele etmesi ve yumuşak huyluluğu bağlamında; Hûd [11:75](https://lisan.digital/tr/ayet/11:75.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet ve ahlaki yetkinliği | Peygamberlerin azap haberleri karşısındaki teessürü ve şefaat arzusu | Kalp katılığından ve merhametsizlikten arınmış olma |
| Fıkıh | Namazda inleme ve ağlama | Namaz kılan kişinin ağlarken veya ah çekerken harf çıkarmasının namazı bozup bozmayacağı meselesi | Hastalık inlemesi ile Allah korkusundan doğan iniltinin ayrımı |
| Tefsir | İbrahim aleyhisselamın ahlaki vasıfları | Ayetlerdeki evvâh lafzının dua eden mi, kalbi rikkat dolu olan mı yoksa çok inleyen mi olduğu | Geniş kapsamlı olarak haşyet, merhamet ve sürekli yalvarış |
| Hadis | Takva ve ibadet hali | Sahabenin veya peygamberlerin çokça dua edip ah çeken hallerinin nitelenmesi | Samimi ve gösterişsiz iç sızısının dışa vurumu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyet ve ihlas | Haşyetle dolu dua ve rikkat | Kalbin Allah karşısında yumuşamasını ve sürekli iltica halinde kalmasını sağlar | İbadeti mekanik formdan çıkarıp canlı bir kalp sızısına dönüştürür | Kesin |
| İlmi | Ahlak ve nefis terbiyesi | Hissi ve vicdani duyarlılık | Hakikatin ağırlığını kalpte hissetme ve kibirden uzaklaşma işlevi görür | Bilginin amele dönüşmesindeki vicdani zemin olarak belirir | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve toplum ahlakı | Zulme ve acıya karşı teessür | Toplumun zayıflarına ve felaketlere karşı merhametli devlet aklı kurar | Katı ve despotik yönetimin panzehiri olan merhametli duyarlılıktır | Muhtemel |
| İktisadi | Dayanışma ve infak | Mahrumların acısını hissetme | İhtiyaç sahiplerinin derdiyle dertlenip bencil birikimi engelleme işlevi taşır | Katı kâr hırsını kıran ahlaki sarsılma ve paylaşma güdüsü üretir | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basınç tahliyesi ve rezonans | Aşırı iç basınç veya titreşime maruz kalan bir sistemin, enerjiyi dışarıya kontrollü bir ses dalgası veya genleşme ile salarak patlamayı önlemesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Empatik duyarlık ve katarsis | Başkalarının ıstırabını kendi iç dünyasında yeniden üreterek duygusal arınma ve yüksek toplumsal dayanışma üretme hali | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca pasif bir sızlanma, zayıflık belirten ağlayıp sızlama veya aciz bir ah çekme düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Derin bir kalp yumuşaklığı, kâinatın ve insanların akıbetine dair yüksek ahlaki kaygı ve sürekli aktif dua eden peygamberî duyarlılık |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbrahim aleyhisselamın şahsında tecelli eden bu vasfın pasif bir melankoli gibi algılanması, onun hakkı savunmadaki celadet ve merhamet dengesinin ıskalanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tevhid mücadelesinin katı, soğuk veya duyarsız bir öfke hareketi değil; tam aksine derin bir merhamet, iç sızısı ve rikkat temeline oturduğunu gösterdiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim aleyhisselamın babası için istiğfar ettiği veya helak edilecek kavimler karşısında içi titreyerek mücadele ettiği peygamber ahlakı sahnelerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı ve hak mücadelesini taş kalplilik, kabalık ve merhametsiz bir fanatizm zanneden yaklaşımı temelden çürütür |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Göğüsten çıkan derin iç çekiş, acı veya keder anındaki inleme ve ah sesi.
- Soyut anlam: İlahi haşyetten ve varlığa duyulan şefkatten ötürü kalbin titremesi, yumuşaması ve bu sızının devamlı bir dua haline dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: İnanç sisteminde katılaşmaya ve duyarsızlaşmaya karşı kalbi sürekli canlı, şefkatli ve yakarış dolu tutan manevi emniyet supabı.
- LaTeX modeli: $$S = \frac{\Delta H \cdot R}{K}$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S$ kalpten yükselen samimi inilti ve yakarış derecesini (evvâh vasfını), $\Delta H$ nefisteki ilahi haşyet ve korku düzeyini, $R$ diğer varlıklara ve insanlara duyulan rikkat ve merhameti, $K$ ise kalpteki katılık ve duyarsızlık katsayısını temsil eder. Kalp katılığının ($K$) sıfıra yaklaşması ve merhamet ile haşyetin çarpımı, ruhtan süzülen inilti ve dua halini ($S$) en yüksek seviyeye çıkarır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88%D9%87/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/ayet/9:114.md) — لَأَوَّاهٌ

وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): İbrahim’in babası için mağfiret dilemesi; sadece ona verdiği bir vaadden dolayı idi. Ama onun Allah’ın düşmanı olduğu kendisine belli olunca; ondan uzaklaştı. Muhakkak ki İbrahim, çok içli ve halim idi.

### [Hud 11:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/ayet/11:75.md) — أَوَّاهٌ

إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ

Meal (IK): Doğrusu İbrahim; yumuşak huylu, çok içli ve kendisini Allah’a vermiş bir kimseydi.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Evehe ah sesinden türetilmiştir. Ah çeken, yani üzüldüğü zaman insanın tabii olarak çıkardığı sesin fiilleştirilmiş şeklidir. Ah temenni için kullanılır. Elde edilemeyen bir şeyin üzüntüsü ile çıkarılır. Öf ise sıkıntıyı ve isyanı bildirir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثلاثي اللفيف من باب الهاء
الهاءُ حرفٌ هَشٌّ لَيِّنٌ قد يجيء خَلَفا من الأَلِف الّتي تُبْنَى للقَطْع.
هاء: ها بمعنى: خُذْ، فيه لغاتٌ للعرب معروفةٌ، ويُقال: ها يا رجلُ، وللرَّجُلَيْن: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم. قال الله جلّ وعزّ في هذه اللّغة، لأَنَّ القرآنَ نَزَلَ بها: "فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: هاؤم اقرءوا كتابيه".
جاء في التَّفسير: أنَّ الرّجلَ من المؤمنين? يعْطَى كتابَهُ بيمينه، فإذا قرأه رأي فيه تبشيره بالجنّة، فيعطيه أصحابه فيقول: هاؤُم كتابي، أي: خذوه واقرءوا ما فيه لتَعْلَموا فَوْزي بالجنة.
وهاء: حرفٌ يستعمل في المُنَاوَلَة، تقول: هاء، وهاك، مقصور، فإذا جئت بكاف المخاطبة قصرت ألف "هاك"، وإذا لم تجيء بالكاف مَدَدْتَ، فكانت المَدِّة في "هاء" خلفاً لكاف المخاطبة. وتقول للرّجل هاءَ، وللمرأة هائي، وللاثنين من الرِّجال والنّساء: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم، وللنِّساء: هاؤنَّ يا نسوة بمنزلة: هاكُنَّ يا نسوةُ، لم يجيء شيء في كلام العرب يجري مجرى كاف المخاطبة غير هذه المدّة التي في وجوهها.
وأما هذا وهاذاك، فإن الهاء فيهما دخلت للتَّنبيه، وكذلك ها في قولك: ها أناذا، وها هوذا، وها هم أولاء. لا يجوز: ها هم هؤلاء، لأن الهاء لا تعاد مرّتين، وكذلك جاءت ها للتَّنبيه في صدر قولك: ها هنا - فلو جاء في الشعر: هاثَمَّ وها هنالك اضطراراً جازولا يُتَكلَّمُ به.
والهاء قبل الهمزة لا تُحْسُن إذا جاءت إلّا في أول بناء الكلمة، فإذا فُصل ما بينهما بحرف لازم حسنتا حيثُما وقعتا. وها بفخامة الألف: وبإمالة الألف: حرف هجاء. وهاء ممدود يكون تلبيةً، كقول الشاعر:
لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه		فيقول: هاءَ وطالَما لَبِّـى
وأهل الحجاز يقولون في الإجابة: ها خفيفة وفي هذا المعنى يقولون: ها بدلٌ من ألف الإستفهام تقول: ها إنّك زيدٌ? معناه أإنك زيدٌ? أو يقصر فيقال، هإنّك زيد?، وها تنبيه يفتتح بها كقوله تعالى: "ها أنتم أولاء تُحّبونهم". وقال النابغة:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ		فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد
والهيئة للمتهيّء في مَلْبَسه ونحوه يُقال: هاءَ فلان يَهاءُ هيئة. وتقول: هِئْتُ لك، أي: تهيَّأت، وقريء: "هِئْتُ "لك" أي: تَهيَّاْتُ لك، ومن نصب قال: أي: هلُمَّ لك.
والهييءُ، على تقدير: فعيل: الحَسَنُ الهيئة من كلّ شيء.
والمُهايَأَة: أمرٌ يتهايأ للقوم، فيتراضَوْن به. وهَيَّأتُ الأمر تَهيئةٌ، فهو مُهَيَّأ.
هوأ: وألهَوْءُ: الهِمَّة. يُقال: هو يَهُوءُ بنفسه، أي: يَرْفَعُها، وأنا أَهُوءُ به عن كذا، أي: أَرْفَعُهُ.
أيه: إيه المكسورة: في الاسْتِزادةِ والاستِنْطاقِ، قال ذو الرّمة:
وَقَفْنا فقُلنا: إيهِ عن أمِّ سالـمٍ		وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ
والمفتوحةُ: زَجْرٌ ونَهْيٌ، كقولك: إيهَ حَسْبُك يا رجُلُ، وقد يُنَوَّنانِِ جميعا فيقال: إيهٍ وإيهاً.
والتّأييهُ: التّصويت، أَيَّهَ بالنّاس والإِبل: صَوَّتَ وهو أن يُقالَ لها: ياهْ ياهْ أوه: آهِ: حكاية المُتَأَوِّه في صوته، وقد يفعله الإنسان من التَّوَجُّع قال المُثَقِّب العَبْديّ:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ		تَأَوَّهُ آهةَ الرَّجُلِ الحَزينِ
ويروى: تَهَوَّهَ هاهة وبيان القطع أَحْسَنُ.
وأَوَّهَ فلانٌ وأَهَّةَ، إذا توجَّع فقال: آهِ. أو قال: هاهِ عند التوجع فأَخْرَجَ نَفَسَهُُ بهذا الصَّوت ليتفرَّجَ عَنْهُ ما بِهِ. والأوّاهُ: الدّعّاء للخير، قال جلّ وعزّ "إنّ إبراهيم لأوّاه حليم".
هوى: الهَواءُ، ممدود: هو الحَقُّ قال:
يَحْتَثُّها من هَواءِ الجوِّ تصويب
ويروى: يَجْتَثُّها.
ويُقال للإِنسان الجبان: إنّه لَهَواءٌ، وقلبُه هواء، قال الله جل وعزّ: "وأفئدتهم هواء". وقال حسّان:
أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي		فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواءُ
وهَوَى الطائرُ يهْوِي هُوْيّاً. وأمّا الهَوِيُّ المَلِيُّ فالحينُ الطّويلُ من الزّمان، يُقالُ: جَلَسْتُ عنده هَوِيّاً وهَوَى فلانٌ، أي: مات، قال النابغة:
وقال الشّامِتونَ: هَوَى زيادٌ		لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ
والهَوَى، مقصور: الحبّ تقول: هَوِيَ يهوى هَوىً، ورجلٌ هَوٍ ذو هوىً مخامر، وامرأةُ هَوِيَةٌ لا تزال تَهْوَى على تقدير، فَعِلَة، فإذا بُنيَ منه فِعْلٌ يجزم العَيْن قيل: هَيَّة، أَدْغَمْتَ الواو في الياء، مثل: طَيَّة.
ويُقالُ للمُسْتهام الّذي يَسْتهيمه الجِنُّ: استَهْوَتْهُ الشياطينُ، فهو حَيْرانُ هائم.
هاوية: من أسماء جَهَنّم معرفة بغير أل. والهاويةُ: كلُّ مَهْواةٍ لا يُدْرَكُ قَعْرُها.
والهُوّة: كلُ وَهْدَة عميقة، قال:
كَأَنَّهُ في هُوَّةٍ تقحذما
والمَهْواةُ: موضعٌ في الهواء مُشرفٌ ما دونَه من جَبَلٍ ونحوِه، ويقال: هَوَى يَهْوي هَوَياناً، ورأيتهم يَتَهاوَوْنَ في المَهْواة إذا سقط بَعْضُهم في إِثْرِ بَعْض.
وتقول: أَهْوى إليه فأَخَذَهُ، أي: أَهْوَى إليه يَدَهُ، ويقال: هَوَى إليه بيدِهِ.
وأمّا هُوَ فكناية التَّذكير، وهي كناية التّأنيث فإذا وقفت على هو وصلت الواو، فقلت: هُوَةْ وإذا أَدْرَجْتَ طرحت هاء الصّلة.
وهي: وَهَي الحائط يهيء وهياً أي: تفزَّز واسترخى، والثَّوْبُ والقربة ونحوهما كذلك، قال:
أَمِ الحَبْلُ واهٍ بها مُنْحذِمْ
والسَّحابُ إذا انْبَعَقَ بمَطَرٍ انبعاقاً شديداً قلت: وَهَتْ عَزَاليه... وكذلك إذا اسْترخَى رباط الشَّيء قلت: وَهَي. قال الأعشى:
كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا		فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ
ويُجْمَعُ الوَهْيُ على الوُهِيّ. قال:
تَجيشُ أنفاقٌ لها وُهِيُّ
ويقال: بل هذا مصدر مبنيّ على فُعُول.
ويه: وَيْهَ منصوبة: إغراء، يقال: ويهَ فلانُ أضربْ، ومنهم من يُنَوِّن، قال:
وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ.
معناه: أفعلْ كذا وكذا وواه تلهّف وتَلَدُّد، وينوّن أيضاً كقول أبي النجم:
واهاً لِرِيا ثم واهاً واها
ياه: تقول: يهيهت بالإبل إذا قلت: ياه ياه. ويقول الرّجلُ لصاحبِهِ من بعيدٍ: ياهْ ياهْ أَقْبِلْ. قال ذو الرمة:
تلوّم يَهْياهٍ بـياهٍ وقـد مـضـى		من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ
وبعضٌ يقول: يا هَياه بنَصْب الهاءِ الأُولى، وبعضٌ يكْرهُ ذلك، ويقول: هَياه من أسماء الشّياطين، وتقول: يَهْيَهْتُ به.
هي: هيّ بن بيّ: من ولد آدم عليه السّلام، انقرض نَسْلُه، أي ذهب. ومثله: هيّان بن بيّان. قال:
فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ		وأَعْطَتِ النَّهْبَ هيّانَ بنَ بيّانِ
وهَيا: من زَجْر الإِبل. قال الكُميْث:
مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا		وجلُّ عتابِهِنَّ هَيا وهيدُ
وهيهيت بالإبل هيهاةً وهِيهاءً: دعوتها وزَجَرْتها ، قال:
من وَحْشِ هِيهاةٍ ومنْ هِيهائِها
وإذا تركوا التأنيث مدّوا، قال رؤبة:
هَيْهاتَ من مَنْخَرِقٍ هياؤُهُ
وهيهاؤه ههنا بمعنى البُعْد، والشَّيء الذي لا يُرجَى، ومن قال: ها فحكاه قال: ها هيت، وأعلم أن ابتداء الحكاية المضاعفة جائزٌ ابتداعُها عندَ العَرَب، لأن كلاًّ يَحكي على ما تَوَهَّم من جَرْس نَغْمَة أو حِسِّ حَرَكة.
هوه: رجل هَوْهاةُ، وهوهاءة: جبانٌ، قال:
إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق		هوهاءة أَشِر الأَضيافِ نفّـاج
وبئر هوهاء بوزن حمراء: التي لا متعلق لها، ولا موضع لرجل نازلها لبعد جاليّهْا .
والهواهي: ضربٌ من السَّيْر الواحدة: هوهاةٌ. قال:
تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي		هَواهِيَ من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ
وهو: حمارٌ وَهْواهٌ يُوَهْوِي حولَ عانَتِهِ شَفَقةً عليها. قال يصف الحمار:
مُقْتَدِر الضَّيْعةِ وَهْواهُ الشَّفَقْ
والكَلْبُ يُوَهْوِهُ في صَوْته إذا جَزِعَ فردّده ، وقد يَفْعَلُه الإنسانُ. قال:
ودُونَ نَبْحِ النابحِ المُوَهْوِهِ
أيه:
أيُّها الرّجلُ: الهاء صِلَةٌ فيه للتَّأْييه، وبيانُ ذلك قولُهم: يا أيَّتُها المرأةُ، لو لم تكن الهاء صلة ما حَسُنَ أن يَجيءَ قَبْلَها تاء التَّأْنيث. ومنْهُم مَنْ يَرْفَع مَدَّتَها فيقول: يا أيُّه الرّجل ويا أَّيُته المرأة... وهو قبيح.

##### Türkçe

باب الثلاثي اللفيف من باب الهاء
**الهاءُ**: Kesme için bina edilen **الأَلِف**’in yerine halef olarak gelebilen, gevşek, yumuşak bir harftir.

هاء: **ها** mânâsında: “al!”, bunun Araplarca bilinen lügatleri vardır; ve denilir: **ها** يا رجلُ; iki erkeğe: **هاؤما**; erkeklere: **هاؤم**. Allah جلّ وعزّ bu lügatte söylemiştir; çünkü Kur’an onunla inmiştir: “فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: **هاؤم** اقرءوا كتابيه”.

Tefsirde geldi: Müminlerden bir adam kitabı sağ eliyle verilir; onu okuyunca onda cennetle müjdelenmesini görür; sonra onu arkadaşlarına verir ve der ki: **هاؤُم** كتابي; yani: “Onu alın ve içindekini okuyun ki cennetle kazancımı bilesiniz.”

Ve **هاء**: bir harftir; münâvelede (elden ele vermede) kullanılır; dersin: **هاء** ve **هاك**; maksûrdur. Muhatap **كاف**’ı ile geldiğinde “**هاك**”ın elifini kısaltırsın; **كاف** ile gelmediğinde uzatırsın; böylece “**هاء**”daki uzatma, muhatap **كاف**’ına halef olur. Erkeğe dersin: **هاءَ**; kadına: **هائي**; erkek ve kadınlardan iki kişiye: **هاؤما**; erkeklere: **هاؤم**; kadınlara: **هاؤنَّ** يا نسوة, “**هاكُنَّ** يا نسوةُ” menzilesinde. Arapların sözünde, muhatap **كاف**’ının yürüdüğü yerden yürüyen, bu yüzlerindeki bu uzatmadan başka bir şey gelmemiştir.

Ama **هذا** ve **هاذاك**: şüphesiz **الهاء** ikisinde de tenbih için girmiştir; yine senin sözünde **ها**: **ها أناذا** ve **ها هوذا** ve **ها هم أولاء**. Caiz değildir: **ها هم هؤلاء**; çünkü **الهاء** iki kere iade edilmez. Yine **ها** tenbih için sözünün صدر’ında geldi: **ها هنا** — şiirde zaruret olarak **هاثَمَّ** ve **ها هنالك** gelse caiz olur; fakat onunla konuşulmaz.

Ve **الهاء** hemzeden önce, ancak kelimenin binasının evvelinde geldiği zaman güzel olur; ikisinin arasına lâzım bir harf ile fasıl konulursa, nerede vâki olurlarsa güzel olurlar. Ve **ها** elifin tafhîmiyle; ve elifin imâlesiyle: bir hecâ harfidir. Ve **هاء** memdûd, telbiye olur; şairin sözü gibi:
لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه		فيقول: **هاءَ** وطالَما لَبِّـى

Ve Hicaz ehli cevapta derler: hafif **ها**; ve bu mânâda derler: **ها** istifham **ألف**’inin bedelidir; dersin: **ها** إنّك زيدٌ? mânâsı: أإنك زيدٌ? yahut kısaltılır da denilir: **هإنّك** زيد? Ve **ها** bir tenbihtir; onunla başlanır; Allah تعالى’nın sözü gibi: “**ها** أنتم أولاء تُحّبونهم”. Nâbiga dedi:
**ها** إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ		فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد

Ve **الهيئة** müteheyye’ için, giyimi ve benzeri hususta, denilir: **هاءَ** فلان **يَهاءُ** هيئة. Ve dersin: **هِئْتُ** لك, yani: hazırlandım. Ve şöyle okunmuştur: “**هِئْتُ** “لك” yani: “senin için hazırlandım”; nasb eden dedi ki: yani: “gel (هلمّ) sana.”

Ve **الهييءُ**, **فعيل** takdiri üzere: her şeyden güzel heyetli olan.

Ve **المُهايَأَة**: kavim için birbirine uygun düşen bir iştir; onunla rızalaşırlar. Ve **هَيَّأتُ** الأمر **تَهيئةٌ**; o da **مُهَيَّأ**dır.

هوأ: Ve **ألهَوْءُ**: himmettir. Denilir: o, nefsiyle **يَهُوءُ**, yani onu yükseltir; ve ben onu şundan **أَهُوءُ**: yani onu yükseltirim.

أيه: Kesreli **إيه**: istizâde ve istintâkta. Zû’r-Rumme dedi:
وَقَفْنا فقُلنا: **إيهِ** عن أمِّ سالـمٍ		وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ

Ve fethalı olan: bir zecir ve nehiydir; senin sözün gibi: **إيهَ** حَسْبُك يا رجُلُ. Ve ikisi de tenvinlenebilir; denilir: **إيهٍ** ve **إيهاً**.

Ve **التّأييهُ**: seslenmedir; insanlara ve develere **أَيَّهَ**: seslendi; o da onlara “**ياهْ ياهْ**” denilmesidir.

أوه: **آهِ**: müteevvih’in sesindeki hikâyedir; insan onu acıdan yapabilir. Müsekkıb el-Abdî dedi:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ		تَأَوَّهُ **آهةَ** الرَّجُلِ الحَزينِ

Ve rivayet olunur: **تَهَوَّهَ** **هاهة**; ve kesmenin beyanı daha güzeldir.

Ve falan **أَوَّهَ** ve **أَهَّةَ**: acı duyup “**آهِ**” dediği zaman; yahut acı duyarken “**هاهِ**” dedi de bu sesle nefesini çıkardı; kendisinde olan şey ondan ferahlasın diye. Ve **الأوّاهُ**: hayra çok dua eden. Allah جلّ وعزّ dedi: “إنّ إبراهيم **لأوّاه** حليم”.

هوى: **الهَواءُ**, memdûd: o haktır. Dedi:
يَحْتَثُّها من **هَواءِ** الجوِّ تصويب

Ve rivayet olunur: **يَجْتَثُّها**.

Ve korkak insana denilir: şüphesiz o **لَهَواءٌ**dur; ve kalbi **هواء**dır. Allah جلّ وعزّ dedi: “وأفئدتهم **هواء**”. Hassân dedi:
أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي		فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ **هَواءُ**

Ve kuş **هَوَى** **يهْوِي** **هُوْيّاً**. Ama **الهَوِيُّ المَلِيُّ**: zamandan uzun müddettir; denilir: onun yanında **هَوِيّاً** oturdum. Ve falan **هَوَى**: yani öldü. Nâbiga dedi:
وقال الشّامِتونَ: **هَوَى** زيادٌ		لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ

Ve **الهَوَى**, maksûr: sevgidir; dersin: **هَوِيَ** **يهوى** **هَوىً**. Ve bir adam **هَوٍ**: **ذو هوىً** مخامر; ve bir kadın **هَوِيَةٌ**: daima sever; **فَعِلَة** takdiri üzere. Ondan **فِعْلٌ** bina edilip **العَيْن** cezmedilince **هَيَّة** denilir; **الواو**’yu **الياء**’ya idgam ettin; **طَيَّة** gibi.

Ve cinlerin kendisini kendine düşürdüğü müsteham için denilir: **استَهْوَتْهُ الشياطينُ**; o da şaşkın, hayran dolaşandır.

هاوية: Cehennem’in isimlerindendir; **أل** olmaksızın marifedir. Ve **الهاويةُ**: dibi idrak olunmayan her uçurumdur.

Ve **الهُوّة**: her derin çukurdur. Dedi:
كَأَنَّهُ في **هُوَّةٍ** تقحذما

Ve **المَهْواةُ**: dağ ve benzeri şeylerden aşağısına nazır, havada bir yerdir. Ve denilir: **هَوَى** **يَهْوي** **هَوَياناً**; ve onları **المَهْواة**’da, bazısı bazısının ardından düştüğünde, birbirinin üstüne düşerlerken gördüm.

Ve dersin: ona doğru **أَهْوى** da onu aldı; yani: ona doğru elini **أَهْوَى**. Ve denilir: eliyle ona doğru **هَوَى**.

Ve ama **هُوَ**: müzekkerin kinayesidir; ve **هي**: müennesin kinayesidir. **هو** üzerinde vakfettiğinde **الواو**’yu vasledersin; dersin: **هُوَةْ**. İdrac ettiğinde **هاء**-i sılayı atarsın.

Ve **وهي**: duvar **يهيء** **وهياً**; yani gevşedi ve salındı; elbise ve kırba ve benzerleri de böyledir. Dedi:
أَمِ الحَبْلُ **واهٍ** بها مُنْحذِمْ

Ve bulut şiddetli bir yağmurla yarılıp fışkırdığında, şiddetli bir yarılma ile yarıldı dersin: **وَهَتْ** عَزَاليه... Yine bir şeyin bağı gevşediğinde dersin: **وَهَي**. A‘şâ dedi:
كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا		فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ

Ve **الوَهْيُ**, **الوُهِيّ** üzerine cem‘ olunur. Dedi:
تَجيشُ أنفاقٌ لها **وُهِيُّ**

Ve denilir: bilakis bu, **فُعُول** üzerine bina edilmiş bir masdardır.

ويه: Nasb edilmiş **وَيْهَ**: iğrâdır; denilir: **ويهَ** فلانُ أضربْ. Onlardan kimi tenvinler. Dedi:
وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ.

Mânâsı: “şunu şunu yap.” Ve **واه**: teessüf ve tereddüttür; o da tenvinlenir; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
واهاً لِرِيا ثم واهاً واها

ياه: Develere “**ياه ياه**” dediğinde, onlarla **يهيهت** dersin. Adam, uzaktan arkadaşına der: **ياهْ ياهْ** أَقْبِلْ. Zû’r-Rumme dedi:
تلوّم **يَهْياهٍ** بـ**ياهٍ** وقـد مـضـى		من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ

Ve bazısı der: ilk **الهاءِ**’yi nasb ile **يا هَياه**; bazısı bunu çirkin görür ve der: **هَياه** şeytanların isimlerindendir. Ve dersin: onunla **يَهْيَهْتُ**.

هي: **هيّ بن بيّ**: Âdem عليه السّلام’ın evladındandır; nesli inkıraz etti; yani gitti. Bunun misli: **هيّان بن بيّان**. Dedi:
فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ		وأَعْطَتِ النَّهْبَ **هيّانَ بنَ بيّانِ**

Ve **هَيا**: develeri zecirdendir. Kumeyt dedi:
مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا		وجلُّ عتابِهِنَّ **هَيا** وهيدُ

Ve develere **هيهاةً** ve **هِيهاءً** ile **هيهيت**: onları çağırdın ve zecrettin. Dedi:
من وَحْشِ **هِيهاةٍ** ومنْ **هِيهائِها**

Ve te’nîsi terk ettiklerinde uzatırlar. Ru’be dedi:
هَيْهاتَ من مَنْخَرِقٍ **هياؤُهُ**

Ve buradaki **هيهاؤه** uzaklık ve ümit edilmeyen şey mânâsındadır. Ve “**ها**” diyen, onu hikâye ederek dedi: **ها هيت**. Bil ki, ikizli hikâyenin başlangıcı, Araplar yanında onu icat etmek caizdir; çünkü her biri, bir nağme çınlamasından yahut bir hareket hissinden zannettiği şeye göre hikâye eder.

هوه: Bir adam **هَوْهاةُ** ve **هوهاءة**: korkaktır. Dedi:
إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق		**هوهاءة** أَشِر الأَضيافِ نفّـاج

Ve **بئر هوهاء** (حمْراء vezninde): tutunacak yeri olmayan; ve inen adam için, onun uzaklığı sebebiyle, konaklayacak yer bulunmayan kuyudur.

Ve **الهواهي**: yürüyüşün bir türüdür; bir tanesi: **هوهاةٌ**. Dedi:
تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي		**هَواهِيَ** من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ

Ve **هو**: bir eşek **وَهْواهٌ**; **عانَتِهِ** etrafında ona şefkatten **يُوَهْوِي** eder. Eşeği vasfederek dedi:
مُقْتَدِر الضَّيْعةِ **وَهْواهُ** الشَّفَقْ

Ve köpek, korktuğunda sesinde **يُوَهْوِهُ** eder; onu tekrarlar; insan da onu yapabilir. Dedi:
ودُونَ نَبْحِ النابحِ المُوَهْوِهِ

أيه:
**أيُّها** الرّجلُ: içindeki **الهاء** te’yihe için bir sıladır. Bunun beyanı onların sözü: يا **أيَّتُها** المرأةُ; eğer **الهاء** sıla olmasaydı, ondan önce te’nîs **تاء**’sının gelmesi güzel olmazdı. Onlardan kimi onun uzatmasını رفع eder de der: يا **أيُّه** الرّجل ve يا **أَّيُته** المرأة... ve bu çirkindir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قولُهم عند الشكاية: أَوْهِ من كذا، ساكنة الواو، إنَّما هو تَوَجُّعٌ. قال الشاعر:
فأَوْهِ لذكراها إذا ما ذَكَرْتُها		ومن بُعْدِ أرضٍ بيننا وسَماء
وربَّما قلبوا الواو ألِفاً فقالوا: آهِ من كذا، وربَّما شدّدوا الواو وكسروها وسكّنوا الهاء فقالوا: أَوّه من كذا. وربَّما حذفوا مع التشديد الهاء فقالوا، أَوِّ مِن كذا، بلا مدٍّ. وبعضهم يقول: آوَّهْ بالمدّ والتشديد وفتح الواو ساكنة الهاء، لتطويل الصوت بالشكاية. وربَّما أدخلوا فيه التاء فقالوا: أَوَّتاهُ، يُمَدُّ ولا يُمَدُّ. وقد أَوَّهَ الرجل تَأْويهاً، وتَأَوَّهَ تَأَوُّهاً، إذا قال أَوَّهْ. والاسم منه الآهَةُ بالمدّ. قال المُثَقِّبُ العَبْديُّ:
إذا ما قمتُ أَرْخَلُها بلَيْلٍتَأَوَّهُ آهَةَ الرجلِ الحزينِ
ويروى أَهَّةَ من قولهم: أَهَّ، أي توجَّع. قال العجاج:
بأَهَّةٍ كأَهَّةِ المجروحِ
ومنه قولهم في الدعاء على الإنسان: آهَةً لَكَ وأَوَّةَ لكَ، بحذف الهاء أيضاً مشددة الواو.

##### Türkçe

Şikâyet esnasında onların sözü: **أَوْهِ** şu şeyden; **الواو** sâkin olarak; ancak o bir sızlanmadır. Şair dedi:
فأَوْهِ لذكراها إذا ما ذَكَرْتُها		ومن بُعْدِ أرضٍ بيننا وسَماء

Bazen **الواو**’yu **ألف**’e çevirirler de şöyle derler: **آهِ** şu şeyden; bazen de **الواو**’yu şeddelerler ve kesrelerler, **الهاء**’yı sâkin kılarlar da şöyle derler: **أَوّه** şu şeyden. Bazen de şedde ile birlikte **الهاء**’yı hazfederler de şöyle derler: **أَوِّ** şu şeyden; medsiz. Bazıları da şöyle der: **آوَّهْ** med ile ve şedde ile ve **الواو**’yu fetha ile, **الهاء** sâkin; şikâyetle sesi uzatmak için. Bazen de içine **التاء**’yı dâhil ederler de şöyle derler: **أَوَّتاهُ**; med edilir ve med edilmez. Adam **أَوَّهَ** etti, **تَأْويهاً**; ve **تَأَوَّهَ** etti, **تَأَوُّهاً**; **أَوَّهْ** dediği zaman. Ondan isim **الآهَةُ**’dir, med ile. **المُثَقِّبُ العَبْديُّ** dedi:
إذا ما قمتُ أَرْخَلُها بلَيْلٍتَأَوَّهُ آهَةَ الرجلِ الحزينِ

Ve **أَهَّةَ** diye rivayet olunur; onların **أَهَّ** sözünden, yani sızlandı. **العجاج** dedi:
بأَهَّةٍ كأَهَّةِ المجروحِ

Ve ondan, insanın aleyhine duada onların sözü: **آهَةً** sana ve **أَوَّةَ** sana; **الهاء**’yı da hazfederek, ayrıca **الواو** şeddeli.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والواو وما بعدهما في الثلاثي)
(أوي) الهمزة والواو والياء أصلان: أحدهما التجمُّع، والثاني الإشفاق. قال الخليل: يقال أوَى الرّجلُ إلى منزله وآوَى غَيرَه أُوِيّاً وإيواءً. ويقال أوَى إواءً أيضاً. والأُوِيُّ أحسن. قال الله تعالى: ﴿إذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ [الكهف 10]، وقال: ﴿وَآوَيْنَاهُمَا إلى رَبْوَةٍ﴾ [المؤمنون 50]. والمأوَى: مكانُ كلِّ شيءٍ يُأوى إليه ليلاً أو نهاراً. وأوَت الإبلُ إلى أهلها تأوِي أُوِيّاً فهي آوِيةٌ. قال الخليل: التأوِّي التجمُّع، يقال تأوَّت الطّيرُ إذا انضمَّ بعضُها إلى بعضٍ، وهنَّ أُوِيٌّ ومُتَأَوِّيات. قال:
* كما تَدَانَى الحِدَأُ الأوِيُّ([1]) *
شبَّه كلَّ أُثفِيَّةٍ بحِدَأة. والأصل الآخر قولهم: أوَيْتُ لفلانٍ آوِي لـه مَأْوِيَةً، وهو أنْ يرِقّ لـه ويَرْحمه. ويقال في المصدر أيَّة أيضاً([2]). قال أبو عُبيد: يقال استَأوَيْتُ فلاناً، أي سألته أن يَأوِيَ لي. قال:
* ولو أنَّني استأوَيْتُه ما أَوَى لِيا([3]) *
(أوب) الهمزة والواو والباء أصلٌ واحد، وهو الرجوع، ثم يشتق منه ما يبعد في السَّمْع قليلاً، والأصل واحد. قال الخليل: آبَ فلانٌ إلى سيفه أي ردّ يدَه ليستلَّه. والأَوب: ترجِيع الأيدي والقوائم في السَّيْر. قال كعبُ بنُ زُهير:
كأَنَّ أَوْبَ ذراعَيْها وقد عَرِقَتْ  *** وقد تلَفَّعَ بالقُورِ العساقيلُ
أَوْبُ يدَيْ فاقدٍ شَمْطاءَ مُعْولَةٍ *** باتَتْ وجَاوَبَها نُكْدٌ مثاكِيلُ([4])والفعل منه التأوِيب، ولذلك يسمُّون سيرَ [النَّهارِ تَأويباً، وسَيرَ([5])] اللّيل إسآداً. وقال :
يومانِ يومُ مَقاماتٍ وأندِيَةٍ *** ويومُ سَيرٍ إلى الأعداءِ تأويبِ([6])قال: والفَعْلة الواحدة تأويبة. والتأويب: التّسبيح في قوله تعالى: ﴿يا جِبَالُ أَوِّبي مَعَهُ والطَّيْرَ﴾ [سبأ 10]. قال الأصمعيّ: أوّبْتُ الإبلَ إذا روَّحتَها إلى مَباءتِها. ويقال تأوَّبَنِي أي أتانِي ليلاً. قال:
تأَوَّبَني دائِي القَديمُ فَغَلّسا *** أُحاذِر أن يرتدَّ دائِي فأُنْكَسَا([7])قال أبو حاتم: وكان الأصمعيّ يفسر الشِّعر* الذي فيه ذِكْر "الإيابِ" أنّه مع الليل، ويحتج بقوله:
* تأَوَّبني داءٌ مع اللّيلِ مُنصِبُ([8]) *
وكذلك يفسِّر جميع ما في الأشعار. فقلتُ له: إنما الإياب الرُّجوع، أيَّ وقْتٍ رجَعَ، تقول: قد آبَ المسافرُ. فكأنه أراد أن أُوضِّح لـه، فقلت: قولُ عَبيدٍ([9]):
وكلُّ ذي غَيْبَةٍ يَؤُوبُ  *** وغائِبُ الموتِ لا يَؤُوبُ
أهذا بالعشِيّ؟ فذَهَبَ يكلِّمُني فيه، فقلت: فقولُ الله تعالى: {إنَّ إلَيْنا
إيَابَهُمْ} [الغاشية 25]، أهذا بالعشيّ؟ فسكت. قال أبو حاتم: ولكنّ أكثرَ ما يجيءُ على ما قال رحِمَنا الله وإيّاه.
والمآب: المرجِع. قال أبو زياد: أُبْتُ القوم، أي إلى القوم. قال :
* أَنَّى وَمِنْ أَيْنَ آبَكَ الطَّرَبُ *
قال أبو عُبَيد([10]): يسمَّى مَخْرَجُ الدَّقيقِ من الرَّحَى المآبَ، لأنّه يَؤوب إليه ما كان تحتَ الرَّحَى. قال الخليل: وتقول آبت الشمسُ إياباً، إذا غابت في مآبِها، أي مَغِيبها. قال أُمية:
* فرأى مغِيبَ الشَّمس عند إيابها([11]) *
قال النَّضْر([12]): المؤَوِّبة([13]) الشمس، وتأويبها ما بينَ المشرِق والمغرب، تدأبُ يومَها وتؤُوب المغرِب. ويقال: "جاؤوا من كل أوبٍ" أي ناحيةٍ ووَجْهٍ؛ وهو من ذلك أيضاً. والأوْبُ: النّحل. قال الأصمعيّ: سمِّيت لانتِيابها المباءة، وذلك أنّها تَؤُوب من مسارِحها. وكأنّ واحد الأَوْبِ آيب، كما يقال [آبَكَ اللهُ([14])]: أبعدك الله. قال:
فآبَكَ هَلاّ واللّيالي بِغِرَّةٍ *** تَزُورُ وفي الأيّامِ عنك شُغُولُ([15])(أود) الهمزة والواو والدال أصلٌ واحد، وهو العطف والانثناء. أُدْتُ الشيءَ عطفتُه. وتأَوّدَ النّبْتُ مثلُ تعطَّفَ وتعوَّج. قال شاعر([16]):
فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ *** بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها
وإلى هذا يرجع آدَنِي الشيءُ يؤُودُني، كأَنّه ثقُل عليك حتى ثَنّاك وعَطَفَك. وأَوْدٌ: قَبيلة، ويمكن أن يكون اشتقاقها من هذا. وأُُود موضع. قال:
أهَوىً أرَاكَ برامَتَيْنِ وَقُودا *** أم بالجُنَيْنَةِ من مَدَافعِ أُودَا([17])
(أور) الهمزة والواو والراء أصلٌ واحد، وهو الحرّ. قال الخليل: الأُوار: حَرّ الشّمس، وحَرّ التَّنُّور. ويقال أرضٌ أَوِرَةٌ. قال: وربما جمعوا الأُوَارَ على الأُورِ. وأُوَارَةُ: مكان. ويوم أُوارةَ كان أنّ عمرَو بنَ المنذر اللخميّ بَنَّى([18]) زُرارةَ بن عُدس ابناً لـه يقال لـه أسعد، فلما تَرَعرَع الغُلامُ مرّتْ به ناقةٌ كَوماءُ فرمى ضَرعَها، فشَدَّ عليه ربُّها سُوَيْدٌ أحدُ بني عبد الله بن دارم فقتله، ثمّ هرب سُوَيدٌ فلحق مكّة، وزُرارة يومئذٍ عند عمرو بن المنذر، فكتَمَ قتْلَ ابنه أسعد، وجاء عمرو بن مِلْقط الطائيُّ -وكانت في نفسه حَسيكةٌ على زُرارة- فقال:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً فإنَّ *** المرءَ لم يُخْلَقْ صُبَارَهْ
ها إنّ عِجْزَةَ أُمِّه *** بالسَّفح [أسْفَلَ] من أُوَارهْ([19])وحوادث الأيّام لا *** يَبقَى لها إلاّ الحجارَه([20])فقال عمرو بن المنذر: يا زُرارةُ [ما تقول؟([21])]. قال: كذب، وقد علمتَ عداوته لي. قال: صدقْتَ: فلما جَنَّ عليه اللّيلُ اجلَوَّذَ([22]) زُرارة ولحق بقومه، ثم لم يلبث أن مرِض ومات، فلمّا بلغ عَمراً موتُه غزا بني دارم، وكان حَلَفَ ليقتُلنَّ منهم مائةً، فجاء حتَّى أناخ على أُوارة وقد نَذِرُوا وفرّوا([23])، فقتل منهم تسعةً وتسعين، فجاءه رجلٌ من البراجم شاعرٌ ليمدحَه، فأخذَهُ فقتله ليُوَفِّيَ به المائَةَ، وقال: "إنّ الشقيّ وافِدُ البَرَاجم". وقال الأعشى في ذلك:
ونَكُونُ في السَّلفِ الموا *** زِي مِنقراً وبني زرارهْ([24])أبناءَ قَومٍ قُتِّلُوا  *** يومَ القُصَيبةِ من أُوَارَهْ
والأُوَار: المكانُ([25]). قال:
مِن اللائِي غُذِينَ بغير بُؤْسٍ *** مَنَازِلُها القَصِيمةُ فالأُوَارُ([26])(أوس) الهمزة والواو والسين كلمة واحدة، وهي العطيّة. وقالوا: أُسْتُ الرّجُلَ أَؤُوسُه أَوساً أعطيته. ويقال الأَوْس العِوَض. قال الجعديّ:
ثلاثةَ أهْلين أفْنَيْتُهُمْ *** وكان الإله هو المستآسا([27])أي المُسْتَعاض. وأوسٌ: الذئب، ويكون اشتقاقه مما ذكرناه، وتصغيره أُوَيْس، قال:
* ما فَعَلَ اليومَ أُوَيْسٌ في الغَنَمْ([28]) *
(أوق) الهمزة والواو والقاف أصلان: الأول الثِّقل، *والثاني مكان منْهبط. فأمّا الأول فالأَوْق الثِّقَل. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال آقَ عليهم، أي ثقُل. قال:
سوائح آقَ عليهنَّ القَدَرْ *** يَهْوِينَ من خَشْيَةِ مَا لاقَى الأُخَرْ([29])يقول: أثقلهنَّ ما أَنْزَلَ([30]) بالأوَّل القَدَرُ، فهن يَخَفْنَ مثلَه. قال يعقوب: يقال أوَّقْت الإنسانَ، إذا حَمَّلْتَه ما لا يُطيقه. وأما التّأويق في الطّعام فهو من ذلك أيضاً، لأنّ على النفس منه ثِقَلاً، وذلك تأخيره وتقليله. قال :
لقد كان حُتْرُوشُ بن عَزّة راضياً *** سِوَى عَيْشِه هذا بعيشٍ مُؤَوَّقِ([31])
وقال الراجز([32]):
عَزّ عَلَى عَمِّكِ أن تُؤَوَّقي *** أو أنْ تَبِيِتي ليلةً لم تُغْبَقي
 	* أو أن تُرَيْ كَأْباءَ لمْ تَبْرَنْشِقِي *
وأمّا الثّاني فالأُوقة، وهي هَبْطَةٌ يجتمع فيها الماء، والجمْع الأُوَق قال رؤبة:
* وانغَمَس الرّامِي لها بَيْنَ الأُوَقْ *
ويقال الأُوقة القَلِيب([33]).
(أول) الهمزة والواو واللام أصلان: ابتداء الأمر وانتهاؤه. أما الأوَّل فالأوّل، وهو مبتدأُ الشيء، والمؤنَّثة الأولى، مثل أفعل وفُعْلى، وجمع الأُولى أولَيات مثل الأخْرى. فأمَّا الأوائل فمنهم من يقول: تأسيس بناء "أوّل" من همزة وواو ولام، وهو القولُ. ومنهم مَن يقول: تأسيسُه من وَاوَينِ بعدهما لام. وقد قالت العربُ للمؤنَّثة أَوَّلَةٌ. وجمعوها أَوَّلاَت وأنشد في صفة جَمَلٍ:
آدَم معروف بأَوَّلاتِهِ  *** خالُ أبِيهِ لِبَنِي بَنَاتِهِ([34])أي خُيَلاءُ أبيه ظاهرٌ في أولاده. أبو زَيد: ناقَةٌ أوَّلةٌ وجمل أوّل، إذا تقدَّما الإبل. والقياس في جمعه أواوِل، إلاّ أنَّ كلَّ واوٍ وقَعتْ طرفاً أو قريبةً منه بعد ألفٍ ساكنة قُلِبَتْ همزة. الخليل: رأيتهُ عاماً أوَّلَ يا فتى، لأنّ أوّلَ على بناء أفْعل، ومن نوّن حَمَله على النكرة. قال أبو النَّجْم:
* ما ذَاقَ ثُفْلاً مُنْذُ عَامٍ أوَّلِ *
ابنُ الأعرابيّ: خُذْ هذا أوّلَ ذاتِ يَدَينِ، وأوَّلَ ذِي أوّل، وأوّلَ أوّل، أي قَبْلَ كلِّ شيء. ويقولون: "أما أوَّل ذاتِ يَدَيْن فإنِّي أحمَدُ الله". والصّلاة الأولى
سمِّيت بذلك لأنّها أوّل ما صُلِّي. قال أبو زيد: كان الجاهليَّة يسمُّون يومَ الأحد الأوّل. وأنشدوا فيه:
أؤَمّل أن أعِيشَ وأنَّ يَوْمِي *** بأوَّلَ أوْ بأَهْوَنَ أو جُبَارِ([35])والأصل الثّاني قال الخليل: الأَيِّل الذكر من الوُعول، والجمع أيائِل. وإنّما سمّي أَيِّلاً لأنّه يَؤُول إلى الجبل يتحصَّن. قال أبو النجم:
كأنّ في أذنابِهِنّ الشُّوَّلِ *** مِنْ عَبَسِ الصّيفِ قُرُونَ الأَيِّلِ([36])شبّه ما التزَقَ بأذنابهنّ من أبعارِهنّ فيَبِس، بقرون الأوعال. وقولهم آل اللّبنُ أي خَثُر من هذا الباب، وذلك لأنه لا يخثر [إلاّ] آخِر أمْرِه. قال الخليل أو غيرُه: الإيال على فِعالٍ: وعاءٌ يُجمع فيه الشَّرابُ أيّاماً حتّى يَجُود. قال:
يفُضّ الخِتامَ وقد أَزْمَنَتْ  *** وأَحْدَثَ بعدَ إيالٍ إيالاَ([37])وآلَ يَؤُول أَي رجع. قال يعقوب: يقال "أَوَّلَ الحُكْمَ إلى أَهْلِه" أي أرجَعه ورَدّه إليهم. قال الأعشى:
* أُؤَوِّلُ الحُكْمَ إلى أَهلِهِ([38]) *
قال الخليل: آلَ اللّبنُ يَؤُولُ أَوْلاً وأُوُولاً([39]): خَثُرَ. وكذلك النبات. قال أبو حاتم: آلَ اللّبَنُ على الإصبع، وذلك أَن يَرُوب فإذا جعلت فيه الإصبعَ قيل آلَ عليها. وآلَ القَطِران، إذا خَثُرَ. وآلَ جِسمُ الرّجل إذا نَحُفَ. وهو من الباب، لأنّه يَحُورُ ويَحْرِي، أي يرجعُ إلى تلك الحال. والإيالة السِّياسةُ من هذا الباب، لأن مرجعَ الرّعيةِ إلى راعيها. قال الأصمعي: آلَ الرَّجلُ رعِيّتَه يَؤُولُها إذا أَحْسَنَ سياستَها. قال الراجز:
* يَؤُولُها أَوَّلُ ذي سِياس *
وتقول العرب في أمثالها: "أُلْنَا وإيلَ عَلَيْنا" أَي سُسْنا وساسَنا غيرُنا. وقالوا في قول لبيد:
* بِمُؤَتَّرٍ تأتالُه إبْهَامُهَا([40]) *
هو تفتعل من ألْتُهُ أَي أَصلحته. ورجل آيل مالٍ، مثال خائل مال، أي سائسه. قال الأصمعيّ: يقال رددته إلى آيلَتهِ أَي طبَعْه وسُوسه. وآلُ الرَّجُلِ أَهلُ بيتِه من هذا أَيضاً* لأنه إليه مآلُهم وإليهم مآلُه. وهذا معنَى قولهم يالَ فلان. وقال طرَفة:
تحسَِبُ الطَّرْفَ عليها نَجْدَةً *** يالَ قَوْمِي للشَّبابِ المُسْبَكِرّ([41])والدليل على أنّ ذلك من الأوّل([42]) وهو مخَفَّفٌ منه، قول شاعر([43]):
قد كان حقُّكَ أنْ تَقولَ لبارقٍ *** يا آل يارِقَ فيم سُبَّ جريرُ
وآلُ الرّجلِ شخصهُ من هذا أيضاً. وكذلك آلُ كلِّ شيء. وذلك أنَّهم يعبِّرون عنه بآلِه، وهم عشيرته، يقولون آل أبي بكر، وهم يريدون أبا بكر. وفي هذا غموض قليل. قال الخليل: آلُ الجَبَلِ أطرافُه ونَواحِيه. قال:
كأَنّ رَعْن الآلِ منه في الآلْ([44])  *** إذَا بدا دُهَانِجٌ ذو أَعْدَالْ
 وآل البعير: ألواحه([45]) وما أشْرَفَ من أقطارِ جسمه. قال:
مِن اللّواتي إذا لانَتْ عريكتُها *** يبقى لها بعدها آلٌ ومَجْلودُ([46])وقال آخر:
* ترى له آلاً وجِسْماً شَرْجَعا *
وآلُ الخَيْمة: العَُمَُد. قال:
فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدٌ *** وسُفْعٌ على آس ونُؤْيٌ مُعَثْلَبُ([47])والآلة: الحالة. قال :
سأَحْمِلُ نفسي على آلةٍ *** فإمَّا عليها وإمَّا لها
ومن هذا الباب تأويل الكلام، وهو عاقبتُهُ وما يؤُولُ إليه، وذلك قوله تعالى: ﴿هَلْ يَنْظُرُونَ إلاَّ تَأْوِيلَهُ﴾ [الأعراف 53]. يقول: ما يَؤُول إليه في وقت بعثهم ونشورهم. وقال الأعشى:
على أنَّها كانَتْ تأَوّلُ حُبّها *** تأَوُّلُ رِبِعِيِّ السِّقابِ فأصحبا([48])يريد مرجعَه وعاقبتَه. وذلك مِنْ آل يَؤُولُ.
(أون) الهمزة والواو والنون كلمةٌ واحدة تدلُّ على الرفق([49]). يقال آن يَؤُون أَوْناً، إذا رَفَق. قال شاعر:
* وسَفَرٌ كانَ قلِيلَ الأَوْنِ([50]) *
ويقال للمسافر: أُنْ على نفسك، أي اتَّدِعْ. وأُنْتُ أَؤُون أَوْناً؛ ورجل آئِنٌ.
(أوه) الهمزة والواو والهاء كلمةٌ ليست أصلاً يقاس عليها. يقال تأَوّه إذا قال أَوَّهْ وأَوْهِ([51]) والعرب تقول ذلك. قال:
إذا ما قمتُ أَرْحُلُها بِلَيلٍ *** تأَوَّهُ آهَة الرَّجُلِ الحَزِينِ([52])وقولـه تعالى: ﴿إنَّ إبْراهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ([53])﴾ [التوبة 114]، هو الدَّعَّاء. أَوَّهْ فيه لغاتٌ: مدُّ الألف وتشديد الواو، وقصر الألف وتشديد الواو، ومدّ الألف وتخفيف الواو. وأَوْه بسكون الواو وكسر الهاء، وأَوِّهْ بتشديد الواو وكسرها وسكون الهاء، وآهِ وآوِ، وأَوّتَاه.
 --------------ــــ
([1]) البيت للعجاج. انظر ديوانه 67 واللسان (18: 55). وفي الأصل: "الجداء" وإنما هو جمع حدأة.
([2]) يقال في المصدر أية، وأوية، ومأوية، ومأواة.
([3]) هو لذي الرمة، وصدره كما في ديوانه 651 واللسان (18: 56):
* على أمر من لم يشوني ضر أمره *
([4]) وكذا أنشدهما في اللسان (1: 214) متتاليين. والحق أن بينهما بيتين معترضين، هما كما في شرح البردة لابن هشام 64-66:
يوماً يظل به الحرباء مصطخدا *** كأن ضاحية بالشمس مملول
وقال للقوم حاديهم وقد جعلت  *** ورق الجنادب يركضن الحصى قيلوا
ورواية صدر الثاني في البردة: "شد النهار ذراعاً عيطل نصف* قامت..". والفاقد: التي فقدت ولدها. وفي اللسان: "ناقة" محرفة. وانظر اللسان (فقد) حيث أنشد البيت مضطرباً.
([5]) تكملة يقتضيها السياق.
([6]) البيت لسلامة بن جندل في المفضليات (1: 188). واللسان (1: 213).
([7]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 140 وأساس البلاغة (أوب). وكلمة: "دائي" ساقطة من الأصل، وإثباتها من الديوان والأساس.
([8]) نظيره في اللسان (2: 255) قول أبي طالب:
* ألا من لهم آخر الليل منصب *
([9]) في الأصل: "أبي عبيد"، وإنما هو عبيد بن الأبرص، من قصيدته البائية التي عدها التبريزي  في المعلقات العشر. وانظر اللسان (1: 213).
([10]) في الأصل: "أبو عبيدة".
([11]) صدر بيت له في ديوانه ص26. وتمامه:
* في عين ذي خلب وثأط حرمد *
وقد اضطرب اللسان في نسبته، فنسبه في (1: 213) إلى تبع، وفي (1: 352) إلى تبع أو غيره. وفي (4: 125/ 9: 135) إلى أمية.
([12]) هو النضر بن شميل تلميذ الخليل، المتوفى سنة 203. وفي الأصل: "النظر" محرفة.
([13]) في الأصل: "الماوية".
([14]) تكملة يقتضيها السياق. وانظر اللسان (1: 214) حيث أنشد البيت.
([15]) في اللسان وأساس البلاغة (أوب): "غفول" وهما صحيحتان. وقد نسبه الزمخشري إلى رجل من بني عقيل، وأنشد قبله:
وأخبرتني يا قلب إنك ذو عرى *** بليلي فذق ما كنت قبل تقول
 ([16]) هو الأعشى، كما في العمدة (2: 49) في باب الغلو. وقد روي في ملحقات ديوانه ص240.
([17]) البيت لجرير في ديوانه 169 وأمالي القالي (3: 7). يقول: أخيل إليك الهوى أنك ترى هذا الوقود للحبيبة في تلك المواضع. والجنينة، بلفظ تصغير الجنة. وفي الأمالي: "بالجنيبة"، محرفة.
([18]) كذا في الأصل، أراد جعله يتبناه. ولم أجد لهما سنداً. وانظر يوم أوارة في كامل ابن الأثير، والخزانة
(3: 140-142)، وكامل المبرد 97 ليبسك، والعمدة (2: 168) .
([19]) العجزة، بالكسر: آخر ولد الرجل. وقد عني به أسعد أخا عمرو بن المنذر، وبعد البيت كما في الخزانة:
تسفى الرياح خلال كشـ *** حيه وقد سلبوا إزاره
([20]) بعده في كامل المبرد والخزانة:
فاقتل زرارة لا أرى  *** في القوم أوفى من زراره
([21]) التكملة من كامل ابن الأثير.
([22]) اجلوذ اجلواذاً: أسرع.
([23]) يقال أنذره إنذاراً أعلمه، فنذر هو كعلم وزناً ومعنى.
([24]) في الأصل: "ويكون في الثلف" صوابه من ديوان الأعشى 115 ومعجم البلدان (7: 115): وفي معجم البلدان: "وتكون" وكذا في كامل المبرد 97: "وتكون في الشرف" وقبل هذا البيت بيتين:
* لسنا نقاتل بالعصى   ولا نرامي بالحجارة *
([25]) الوجه: "مكان".
([26]) البيت لبشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 139). وفي الأصل: "القصيبة" صوابه من المفضليات ومعجم البلدان (الأوار، قصيبة). وعلة التحريف التباسه بما مضى في شعر الأعشى .
([27]) سبق الكلام على البيت في مادة (أهل).
([28]) الرجز يروى لعمرو ذي الكلب، أو لأبي خراش الهذلي، كما في شرح أشعار الهذليين للسكري 239. ونسب في اللسان (عمم، مرخ، جول، لجب، حشك، رخم، شوى، شرم) إلى عمرو ذي الكلب. وانظر أمالي ثعلب ص240 من المخطوطة.
([29]) في الأصل: "بالاقي الأخر".
([30]) في الأصل: "نزل".
([31]) في الأصل: "خروه شر بن غرة" وأثبت ما في اللسان (11: 293). وصدره فيه: "لو كان".
([32]) هو جندل بن المثنى الطهوي، كما في اللسان (كأب، أوق، برشق).
([33]) القليب: البئر التي لم تطو. وفي الأصل: "القلب".
([34]) البيت بدون نسبة في اللسان (13: 89) . وقبله:
* يحلف بالله وإن لم يسأل *
يصف ضيفاً. والثفل بالضم: كل ما يؤكل من لحم أو خبز أو تمر.
([35]) البيت في اللسان (هون، جبر، دبر، أنس، عرب، شير) وانظر الأزمنة والأمكنة (1: 268-271). وبعد البيت:
أو التالي دبار فإن يفتني *** فمؤنس أو عروبة أو شيار
ويسجل هذان البيتان أسماء أيام الأسبوع في الجاهلية مرتبة من الأحد إلى السبت.
([36]) البيتان في اللسان (13: 34، 397-398/8: 2) وروي في (13: 11): "قرون الأجل" على إبدال الياء جيما.
([37]) رواية اللسان (13: 36): "ففت الختام" .
([38]) في الأصل: "وأول الحكم"، صوابه من الديوان 106، وإنشاده فيه:
أؤول الحكم على وجهه  *** ليس قضائي بالهوى الجائر
          وفي هذه القصيدة:
إن ترجع الحكم إلى أهله  *** فلست بالمستي ولا النائر
 ([39]) في الأصل: "وأولا"، صوابه من اللسان (11: 37 س19-20).
([40]) من معلقته. وصدره:
* بصبوح صافية وجذب كرينة *
          وانظر ما سبق من كلام ابن فارس على البيت في (أتي ص51).
([41]) ديوان طرفة 64.
([42]) أي من الأهل.
([43]) هو جرير يخاطب بشر بن مروان في شأن تفضيل سراقة البارقي شعر الفرزدق على شعر جرير. انظر القصة في الأغاني (7: 63-64). والقصيدة في ديوانه 300.
([44]) الرجز للعجاج في ملحقات ديوانه ص86 واللسان (دهنج)، وفي الأصل: "كان الرعن منه في الآل"، صوابه في الديوان واللسان.
([45]) في الأصل: "الواحد". وألواح البعير: عظامه.
([46]) المجلود: الجلادة، أو بقية الجلد. والبيت في اللسان (4: 100) والتاج (جلد).
([47]) البيت للنابغة، كما في اللسان (عثلب، نأي). وقد أنشده أيضاً في (أوس) بدون نسبة. وليس في ديوانه والآس: الرماد. والمعثلب: المهدوم. وفي الأصل: "المثعلب" محرف.
([48]) أصحب: انقاد. وفي الأصل: "أصبحا"، صوابه من ديوان الأعشى ص 88 واللسان (أول، صحب، ربع).
([49]) في الأصل: "على أن الرفق".
([50]) البيت في أمالي ثعلب 143 من المخطوطة، واللسان (أون، جون). وقبله:
غير يا بنت الحليس لوني  *** مر الليالي واختلاف الجون
 ([51]) انظر باقي لغاته الثلاث عشرة في القاموس.
([52]) البيت للمثقب العبدي في المفضليات (2: 91). وفي الأصل: "إذا ما قلت"، صوابه من المفضليات واللسان (13: 293).
([53]) من الآية 114 في سورة التوبة. وفي سورة هود الآية 75: {إن إبراهيم لحليم أوّاه منيب.
ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** ve **الواو** ve onlardan sonra gelenler, üçlüde)

(**أوي**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الياء** iki asıldır: birincisi toplanma, ikincisi acıma. Halîl dedi: “Denir: adam evine sığındı/çekildi; başkasını da **أُوِيّاً** ve **إيواءً** ile barındırdı.” Denir: **أوَى** **إواءً** da. **الأُوِيُّ** daha güzeldir. Allah Teâlâ dedi: ﴿إذْ **أَوَى** الْفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ [Kehf 10], ve dedi: ﴿وَ**آوَيْنَاهُمَا** إلى رَبْوَةٍ﴾ [Mü’minûn 50]. Ve **المأوَى**: her şeyin, gece yahut gündüz kendisine sığınılan yeri. Ve develer ehline sığındı/çekildi; **أُوِيّاً** ile **تأوِي**; o hâlde o **آوِيةٌ**’dir. Halîl dedi: **التأوِّي** toplanmadır; denir: kuşlar **تأوَّت** ettiğinde, bazısı bazısına katılıp birleştiğinde; onlar **أُوِيٌّ** ve **مُتَأَوِّيات**’tır. Dedi:
* كما تَدَانَى الحِدَأُ **الأوِيُّ**([1]) *
Her bir **أُثفِيَّةٍ**’yi bir **حِدَأة**’ye benzetti. Ve öteki asıl onların sözü: “Falana **أوَيْتُ**; onun için **آوِي**; ona **مَأْوِيَةً** (ile)” ki bu, ona yumuşayıp ona merhamet etmendir. Ve masdarda **أيَّة** de denir([2]). Ebû Ubeyd dedi: “Denir: falanı **استَأوَيْتُ**; yani ondan benim için sığınmasını istedim.” Dedi:
* ولو أنَّني **استأوَيْتُه** ما **أَوَى** لِيا([3]) *

(**أوب**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; o da dönüştür; sonra ondan, işitmede biraz uzak olan şeyler türetilir; asıl birdir. Halîl dedi: “Falan kılıcına **آبَ** etti; yani elini onu çekip çıkarmak için geri çevirdi.” Ve **الأَوب**: yürüyüşte ellerin ve ayakların geri çevrilip tekrarlanmasıdır. Ka‘b b. Züheyr dedi:
كأَنَّ **أَوْبَ** ذراعَيْها وقد عَرِقَتْ  *** وقد تلَفَّعَ بالقُورِ العساقيلُ
**أَوْبُ** يدَيْ فاقدٍ شَمْطاءَ مُعْولَةٍ *** باتَتْ وجَاوَبَها نُكْدٌ مثاكِيلُ([4])والفعل منه **التأوِيب**، ولذلك يسمُّون سيرَ [النَّهارِ **تَأويباً**، وسَيرَ([5])] اللّيل **إسآداً**. Ve dedi:
يومانِ يومُ مَقاماتٍ وأندِيَةٍ *** ويومُ سَيرٍ إلى الأعداءِ **تأويبِ**([6])Dedi: ve tek bir **فَعْلة** **تأويبة**’dir. Ve **التأويب**: Allah Teâlâ’nın sözü ﴿يا جِبَالُ **أَوِّبي** مَعَهُ والطَّيْرَ﴾ [Sebe’ 10] içindeki tesbihtir. Asma‘î dedi: “Develeri **أوّبْتُ** ettim; onları akşamüstü barınaklarına döndürdüğünde.” Ve denir: “Beni **تأوَّبَنِي**”; yani geceleyin bana geldi. Dedi:
تأَوَّبَني دائِي القَديمُ فَغَلّسا *** أُحاذِر أن يرتدَّ دائِي فأُنْكَسَا([7])Ebû Hâtim dedi: Asma‘î, içinde “**الإيابِ**” zikri bulunan şiiri, onun gece ile olduğuna dair tefsir ederdi ve şu sözüyle delil getirirdi:
* تأَوَّبني داءٌ مع اللّيلِ مُنصِبُ([8]) *
Ve şiirlerde olanın tamamını da böyle tefsir eder. Ona dedim: **الإياب** ancak dönüştür; hangi vakitte dönerse; dersin: yolcu **آبَ** etti. Sanki ona açıklamak istedim; dedim: Ubeyd’in([9]) sözü:
وكلُّ ذي غَيْبَةٍ يَؤُوبُ  *** وغائِبُ الموتِ لا يَؤُوبُ
Bu akşamüstü mü? Bunun hakkında benimle konuşmaya koyuldu; dedim: Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿إنَّ إلَيْنا **إيَابَهُمْ**﴾ [Ğâşiye 25], bu akşamüstü mü? Sustı. Ebû Hâtim dedi: Lâkin çoğu, Allah bize ve ona rahmet etsin, onun dediği üzere gelir.

Ve **المآب**: dönüş yeridir. Ebû Ziyâd dedi: “Kavme **أُبْتُ** ettim”; yani kavme (doğru). Dedi:
* أَنَّى وَمِنْ أَيْنَ آبَكَ الطَّرَبُ *
Ebû Ubeyd([10]) dedi: Unun değirmenden çıkış yeri **المآب** diye adlandırılır; çünkü değirmenin altında olan şey, ona döner. Halîl dedi: “Güneş **آبت** etti, **إياباً**; yani **مآبِها**’sında, yani batış yerinde kaybolduğunda.” Ümeyye dedi:
* فرأى مغِيبَ الشَّمس عند **إيابها**([11]) *
Nadr([12]) dedi: **المؤَوِّبة**([13]) güneştir; onun **تأويب**’i doğu ile batı arasındadır; gününü sürdürür ve batıya **تؤُوب** eder. Ve denir: “**جاؤوا من كل أوبٍ**” yani bir yan ve bir yön; bu da ondandır. Ve **الأوْبُ**: arıdır. Asma‘î dedi: Barınağına gidip gelmesi sebebiyle adlandırıldı; çünkü o, otlaklarından **تؤُوب** eder. Ve sanki **الأَوْبِ**’un teki **آيب**’dir; tıpkı denildiği gibi [**آبَكَ اللهُ**([14])]: Allah seni uzaklaştırsın. Dedi:
فآبَكَ هَلاّ واللّيالي بِغِرَّةٍ *** تَزُورُ وفي الأيّامِ عنك شُغُولُ([15])

(**أود**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الدال** tek bir asıldır; o da eğip bükme ve kıvrılmadır. Şeyi **أُدْتُ**: onu eğdim. Ve bitki **تأَوّدَ** etti: **تعطَّفَ** ve **تعوَّج** gibi. Bir şair([16]) dedi:
فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ *** بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها
Ve buna döner: şey beni **آدَنِي** eder, beni **يؤُودُني**; sanki sana ağır geldi de seni ikiye büktü ve eğdi. Ve **أَوْدٌ**: bir kabiledir; ve onun türeyişi bundan olabilir. Ve **أُُود** bir yerdir. Dedi:
أهَوىً أرَاكَ برامَتَيْنِ وَقُودا *** أم بالجُنَيْنَةِ من مَدَافعِ أُودَا([17])

(**أور**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الراء** tek bir asıldır; o da sıcaktır. Halîl dedi: **الأُوار**: güneşin sıcağı ve tandırın sıcağıdır. Ve denir: **أرضٌ أَوِرَةٌ**. Dedi: Bazen **الأُوَار**’ı **الأُورِ** üzerine cem ederler. Ve **أُوَارَةُ**: bir yerdir. Ve **يوم أُوارةَ** şöyle oldu: ‘Amr b. el-Münzir el-Lahmî, **زُرارةَ** b. ‘Uds’u([18]) kendine oğul edindi; ona Es‘ad denirdi. Çocuk büyüyüp serpilince, bir **ناقةٌ كَوماءُ** onun yanından geçti; o da onun memesini vurdu; bunun üzerine sahibi **سُوَيْدٌ** (Dârim oğullarından ‘Abdullah b. Dârim’in oğullarından biri) onun üzerine atıldı ve onu öldürdü. Sonra Süveyd kaçtı, Mekke’ye ulaştı. Zürare o gün ‘Amr b. el-Münzir’in yanındaydı; oğlu Es‘ad’ın öldürülmesini gizledi. Ve ‘Amr b. Milqat et-Tâî geldi —Zürare’ye karşı içinde bir **حَسيكةٌ** vardı— ve dedi:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً فإنَّ *** المرءَ لم يُخْلَقْ صُبَارَهْ
ها إنّ عِجْزَةَ أُمِّه *** بالسَّفح [أسْفَلَ] من أُوَارهْ([19])وحوادث الأيّام لا *** يَبقَى لها إلاّ الحجارَه([20])Bunun üzerine ‘Amr b. el-Münzir dedi: “Ey Zürare, [ne diyorsun?([21])]” Dedi: “Yalan söyledi; sen onun bana düşmanlığını bilmişsindir.” Dedi: “Doğru söyledin.” Gece onun üzerine karanlık çökünce Zürare **اجلوَّذَ**([22]) etti ve kavmine ulaştı. Sonra çok geçmeden hastalandı ve öldü. ‘Amr’a onun ölümü ulaşınca Dârim oğullarına gazâ etti; onlardan yüz kişiyi öldürmeye yemin etmişti. Geldi, **أُوارة** üzerine kondu; onlar **نَذِرُوا** edip kaçmışlardı([23]); onlardan doksan dokuz kişiyi öldürdü. Derken Berâcim’den bir adam, onu övmek için şair olarak geldi; onu yakaladı ve yüzü tamamlamak için onu öldürdü; ve dedi: “Şüphesiz bedbaht, **وافِدُ البَرَاجم**’dir.” A‘şâ bunun hakkında dedi:
ونَكُونُ في السَّلفِ الموا *** زِي مِنقراً وبني زرارهْ([24])أبناءَ قَومٍ قُتِّلُوا  *** يومَ القُصَيبةِ من أُوَارَهْ
Ve **الأُوَار**: yerdir([25]). Dedi:
مِن اللائِي غُذِينَ بغير بُؤْسٍ *** مَنَازِلُها القَصِيمةُ فالأُوَارُ([26])

(**أوس**) **الهمزة** ve **الواو** ve **السين** tek bir kelimedir; o da bağıştır. Ve dediler: “Adamı **أُسْتُ** ederim; onu **أَؤُوسُه**; **أَوساً**: ona verdim.” Ve denir: **الأَوْس** bedeldir. Ca‘dî dedi:
ثلاثةَ أهْلين أفْنَيْتُهُمْ *** وكان الإله هو المستآسا([27])Yani **المُسْتَعاض**. Ve **أوسٌ**: kurttur; ve onun türeyişi, zikrettiğimizden olabilir. Küçültmesi **أُوَيْس**’tir. Dedi:
* ما فَعَلَ اليومَ أُوَيْسٌ في الغَنَمْ([28]) *

(**أوق**) **الهمزة** ve **الواو** ve **القاف** iki asıldır: birincisi ağırlık, ikincisi iniş yeri olan bir mekân. Birincisine gelince: **الأَوْق** ağırlıktır. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Denir: onların üzerine **آقَ** etti; yani ağır geldi.” Dedi:
سوائح آقَ عليهنَّ القَدَرْ *** يَهْوِينَ من خَشْيَةِ مَا لاقَى الأُخَرْ([29])Der ki: onları, kaderin birincisine indirdiği şey ağırlaştırdı([30]); onlar da onun benzerinden korkarlar. Ya‘kūb dedi: “İnsanı **أوَّقْت** ettim denir; ona gücünün yetmediği şeyi yüklediğinde.” Ve yemekte **التّأويق** de bundandır; çünkü nefis üzerinde ondan bir ağırlık vardır; o da onu geciktirmek ve azaltmaktır. Dedi:
لقد كان حُتْرُوشُ بن عَزّة راضياً *** سِوَى عَيْشِه هذا بعيشٍ مُؤَوَّقِ([31])
Ve recez söyleyen([32]) dedi:
عَزّ عَلَى عَمِّكِ أن تُؤَوَّقي *** أو أنْ تَبِيِتي ليلةً لم تُغْبَقي
 	* أو أن تُرَيْ كَأْباءَ لمْ تَبْرَنْشِقِي *
İkincisine gelince: **الأُوقة**’dir; o, suyun toplandığı bir çukurluktur; çoğulu **الأُوَق**’tır. Ru’be dedi:
* وانغَمَس الرّامِي لها بَيْنَ الأُوَقْ *
Ve denir: **الأُوقة** **القَلِيب**’tir([33]).

(**أول**) **الهمزة** ve **الواو** ve **اللام** iki asıldır: işin başlangıcı ve onun sonu. Birincisine gelince: **الأوّل**; o, şeyin başlangıcıdır. Müennesi **الأولى**’dır; **أفعل** ve **فُعْلى** gibi. **الأُولى**’nın cemi **أولَيات**’tır; **الأخْرى** gibi. **الأوائل**’e gelince: onlardan kimi der ki: “**أوّل**” binasının kuruluşu **همزة** ve **واو** ve **لام**’dandır; bu görüştür. Onlardan kimi der ki: kuruluşu, ardından **لام** gelen iki **واو**’dandır. Araplar müennese **أَوَّلَةٌ** demiştir. Onu **أَوَّلاَت** diye cem ettiler ve bir devenin sıfatında şu beyit okundu:
آدَم معروف بأَوَّلاتِهِ  *** خالُ أبِيهِ لِبَنِي بَنَاتِهِ([34])Yani babasının **خُيَلاءُ**’ı çocuklarında açıktır. Ebû Zeyd: **ناقَةٌ أوَّلةٌ** ve **جمل أوّل**: develerin önüne geçtiklerinde. Onun ceminde kıyas **أواوِل**’dir; ancak her **واو** ki bir uçta yahut ona yakın olarak sâkin bir **ألف**’ten sonra vâki olursa, **همزة**’ye çevrilir. Halîl: “Ey delikanlı, onu bir **عاماً أوَّلَ** gördüm” dersin; çünkü **أوّل** **أفْعل** binası üzerinedir. Kim tenvin ederse onu nekreye hamleder. Ebû’n-Necm dedi:
* ما ذَاقَ ثُفْلاً مُنْذُ عَامٍ أوَّلِ *
İbnü’l-A‘râbî: “Bunu **أوّلَ ذاتِ يَدَينِ** olarak al; ve **أوَّلَ ذِي أوّل**; ve **أوّلَ أوّل**”; yani her şeyden önce. Ve derler: “**أما أوَّل ذاتِ يَدَيْن فإنِّي أحمَدُ الله**.” **الصّلاة الأولى** buna, ilk kılınan namaz olduğu için adlandırıldı. Ebû Zeyd dedi: Câhiliye, pazar gününe **الأوّل** derdi. Ve onda şu beyit okundu:
أؤَمّل أن أعِيشَ وأنَّ يَوْمِي *** بأوَّلَ أوْ بأَهْوَنَ أو جُبَارِ([35])
İkinci asıl: Halîl dedi: **الأَيِّل** **الوُعول**’ün erkeğidir; cemi **أيائِل**’dir. Ona **أَيِّلاً** denmesi ancak, korunmak için dağa **يَؤُول** etmesindendir. Ebû’n-Necm dedi:
كأنّ في أذنابِهِنّ الشُّوَّلِ *** مِنْ عَبَسِ الصّيفِ قُرُونَ الأَيِّلِ([36])Kuyruklarında yapışıp kalan ve kuruyan dışkılarını, dağ keçilerinin boynuzlarına benzetti. Ve onların sözü: “Süt **آل** etti”; yani koyulaştı; bu babdandır; çünkü o, ancak işinin sonunda koyulaşır. Halîl yahut başkası dedi: **الإيال** **فِعال** üzerinedir: içeceğin, güzelleşinceye dek günlerce içinde toplandığı kaptır. Dedi:
يفُضّ الخِتامَ وقد أَزْمَنَتْ  *** وأَحْدَثَ بعدَ إيالٍ إيالاَ([37])
Ve **آلَ** **يَؤُول**: yani döndü. Ya‘kūb dedi: “Hükmü ehline **أَوَّلَ** etti” denir; yani onu onlara geri çevirdi ve iade etti. A‘şâ dedi:
* أُؤَوِّلُ الحُكْمَ إلى أَهلِهِ([38]) *
Halîl dedi: Süt **آلَ** eder, **يَؤُولُ** **أَوْلاً** ve **أُوُولاً**([39]): koyulaştı. Bitki de böyledir. Ebû Hâtim dedi: “Süt parmak üzerine **آلَ** etti”; bu, onun pıhtılaşıp ekşimesidir; parmağını içine koyduğunda “onun üzerine **آلَ** etti” denir. Ve katran **آلَ** eder: koyulaştığında. Ve adamın bedeni **آلَ** eder: zayıfladığında. Bu da babdandır; çünkü o **يَحُورُ** ve **يَحْرِي** eder; yani o hâle geri döner. Ve **الإيالة** siyaset de bu babdandır; çünkü tebaanın dönüşü çobanına doğrudur. Asma‘î dedi: Adam, raiyyetini **آلَ** eder, onu **يَؤُولُها**: onu iyi yönettiğinde. Recez söyleyen dedi:
* يَؤُولُها أَوَّلُ ذي سِياس *
Araplar mesellerinde der: “**أُلْنَا وإيلَ عَلَيْنا**”; yani biz yönettik ve bizi başkası yönetti. Ve Lebîd’in sözü hakkında dediler:
* بِمُؤَتَّرٍ تأتالُه إبْهَامُهَا([40]) *
O, “**ألْتُهُ**”dan **تفتعل**’dir; yani onu düzelttim. Ve “malın **آيل**’i olan adam”: “malın **خائل**’i” misali; yani onun yöneticisi. Asma‘î dedi: “Onu **آيلَتهِ**’ne döndürdüm”; yani tabiatına ve yönetimine. Ve adamın **آلُ**’ü, ev halkıdır; bu da bundandır; çünkü onların dönüşü ona, onun dönüşü de onlara doğrudur. Bu, onların “**يالَ** falan” sözünün manasıdır. Tarafe dedi:
تحسَِبُ الطَّرْفَ عليها نَجْدَةً *** يالَ قَوْمِي للشَّبابِ المُسْبَكِرّ([41])Bunun **الأهل**’den([42]) olduğuna, yani ondan hafifletilmiş olduğuna delil, bir şairin([43]) sözü:
قد كان حقُّكَ أنْ تَقولَ لبارقٍ *** يا آل يارِقَ فيم سُبَّ جريرُ
Ve adamın **آلُ**’ü, şahsıdır; bu da bundandır. Ve her şeyin **آلُ**’ü de böyledir. Bu, onların onu **آلِه** ile ifade etmeleridir; onlar onun aşiretidir; “Ebû Bekir’in **آل**’i” derler, Ebû Bekir’i kastederler. Bunda az bir kapalılık vardır. Halîl dedi: Dağın **آلُ**’ü, uçları ve yanlarıdır. Dedi:
كأَنّ رَعْن الآلِ منه في الآلْ([44])  *** إذَا بدا دُهَانِجٌ ذو أَعْدَالْ
Ve devenin **آلُ**’ü: **ألواحه**([45]) ve bedeninin kenarlarından yükselen kısımlardır. Dedi:
مِن اللّواتي إذا لانَتْ عريكتُها *** يبقى لها بعدها آلٌ ومَجْلودُ([46])Ve bir başkası dedi:
* ترى له آلاً وجِسْماً شَرْجَعا *
Ve çadırın **آلُ**’ü: direklerdir. Dedi:
فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدٌ *** وسُفْعٌ على آس ونُؤْيٌ مُعَثْلَبُ([47])
Ve **الآلة**: hâldir. Dedi:
سأَحْمِلُ نفسي على آلةٍ *** فإمَّا عليها وإمَّا لها
Ve bu babdandır: sözün **تأويل**’i; o, onun âkıbeti ve ona döneceği şeydir. Bu, Allah Teâlâ’nın sözü ﴿هَلْ يَنْظُرُونَ إلاَّ **تَأْوِيلَهُ**﴾ [A‘râf 53]’dür. Der ki: onların diriltilmeleri ve haşredilmeleri vaktinde ona döneceği şey. A‘şâ dedi:
على أنَّها كانَتْ تأَوّلُ حُبّها *** تأَوُّلُ رِبِعِيِّ السِّقابِ فأصحبا([48])Onun dönüşünü ve âkıbetini ister. Bu, **آلَ يَؤُولُ**’dandır.

(**أون**) **الهمزة** ve **الواو** ve **النون** tek bir kelimedir; yumuşaklığı gösterir([49]). Denir: **آن** eder, **يَؤُون** eder, **أَوْناً**: yumuşak davrandığında. Bir şair dedi:
* وسَفَرٌ كانَ قلِيلَ الأَوْنِ([50]) *
Ve yolcuya denir: “Kendine **أُنْ**”; yani sakin ol. Ve **أُنْتُ** ederim, **أَؤُون** ederim, **أَوْناً**; ve adam **آئِنٌ**’dir.

(**أوه**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الهاء** bir kelimedir; üzerine kıyas yapılacak bir asıl değildir. Denir: **تأَوّه** etti; **أَوَّهْ** ve **أَوْهِ**([51]) dediğinde; Araplar bunu söyler. Dedi:
إذا ما قمتُ أَرْحُلُها بِلَيلٍ *** تأَوَّهُ آهَةَ الرَّجُلِ الحَزِينِ([52])
Ve Allah Teâlâ’nın sözü ﴿إنَّ إبْراهِيمَ لَ**أَوَّاهٌ** حَلِيمٌ([53])﴾ [Tevbe 114], o, çok dua eden kimsedir. **أَوَّهْ**’te diller vardır: elifin uzatılması ve **الواو**’nun şeddelenmesi; elifin kısaltılması ve **الواو**’nun şeddelenmesi; elifin uzatılması ve **الواو**’nun hafifletilmesi. Ve **أَوْه**: **الواو**’nun sükûnu ve **الهاء**’nın kesresiyle; ve **أَوِّهْ**: **الواو**’nun şeddelenmesi ve kesresi ve **الهاء**’nın sükûnuyla; ve **آهِ** ve **آوِ**; ve **أَوّتَاه**.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الأواه: الذي يكثر التأوه، وهو أن يقول: أوه أوه، وكل كلام يدل على حزن يقال له: التأوه، ويعبر بالأواه عمن يظهر خشية الله تعالى، وقيل في قوله تعالى: ﴿أواه منيب﴾ [هود/75] أي: المؤمن الداعي، وأصله راجع إلى ما تقدم.
قال أبو العباس (انظر مجالس ثعلب 1/228) رحمه الله: إيها: إذا كففته، وويها: إذا أغريته، وواها: إذا تعجبت منه.

##### Türkçe

- **الأواه**: çokça **التأوه** eden; o da “**أوه أوه**” demesidir. Hüzne delâlet eden her söz için **التأوه** denir. **الأواه** ile, Allah Teâlâ’dan korkuyu izhar eden kimse hakkında da ifade edilir. Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında da denilmiştir: ﴿أواه منيب﴾ [هود/75], yani: mümin, dua eden. Aslı, yukarıda geçene racidir.
Ebû’l-‘Abbâs (bk. **مجالس ثعلب** 1/228) رحمه الله dedi: **إيها**: onu men ettiğinde; **ويها**: onu teşvik ettiğinde; **واها**: ondan taaccüp ettiğinde.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ و ه
تأوه من خشية الله تعالى‏.‏
وفلان متأله متأوه‏.‏

##### Türkçe

أ و ه
Allah Teâlâ’dan korkudan dolayı **تأوه** etti.
Ve falan kimse **متأله** **متأوه**’dur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الآهَةُ: الحَصْبَةُ. حكى اللحياني عن أَبي خالد في قول الناس آهَةٌ وماهَةٌ: فالآهَةُ ما ذكرناه، والماهَةُ الجُدَرِيُّ. قال ابن سيده: أَلف آهَةٍ واو لأَن العين واواً أَكثر منها ياء.
وآوَّهْ وأَوَّهُ وآووه، بالمدّ وواوينِ، وأَوْهِ، بكسر الهاء خفيفة، وأَوْهَ وآهِ، كلها: كلمة معناه التحزُّن. وأَوْهِ من فلان إِذا اشتدَّ عليك فَقْدُه، وأَنشد الفراء في أَوْهِ:
فأَوْهِ لِذكْراها إِذا ما ذَكَرتُها،
ومن بُعْدِ أَرْضٍ بيننا وسماءٍ
ويروى: فأَوِّ لِذِكراها، وهو مذكور في موضعه، ويروى: فآهِ لذكراها؛ قال ابن بري: ومثل هذا البيت:
فأَوْهِ على زِيارَةِ أُمِّ عَمْروٍٍ
فكيفَ مع العِدَا، ومع الوُشاةِ؟
وقولهم عند الشكاية: أَوْهِ من كذا، ساكنة الواو، إِنما هو توجع، وربما قلبوا الواو أَلفاً فقالوا: آهِ من كذا وربما شدّدوا الواو وكسروها وسكنوا الهاء، قالوا: أَوِّهْ من كذا، وربما حذفوا الهاء مع التشديد فقالوا: أَوِّ من كذا، بلا مدٍّ. وبعضهم يقول: آوَّهْ، بالمدّ والتشديد وفتح الواو ساكنة الهاء، لتطويل الصوت بالشكاية. وقد ورد الحديث بأَوْهِ في حديث أَبي سعيد فقال النبي، صلى الله عليه وسلم، عند ذلك: أَوْهِ عَيْنُ الرِّبا. قال ابن الأَثير: أَوْهِ كلمة يقولها الرجل عند الشكاية والتوجع، وهي ساكنة الواو مكسورة الهاء، قال: وبعضهم يفتح الواو مع التشديد، فيقول أَوَّهْ. وفي الحديث: أَوَّهْ لفِراخِ محمدٍ من خليفة يُسْتَخْلَفُ. قال الجوهري: وربما أَدخلوا فيه التاء فقالوا أَوَّتاه، يمدّ ولا يمدّ. وقد أَوَّهَ الرجلُ تأْويهاً وتَأَوَّه تأَوُّها إِذا قال أَوَّه، والاسم منه الآهَةُ، بالمد، وأَوَّه تأْويهاً. ومنه الدعاء على الإِنسان: آهَةً له وأَوَّةً له، مشدَّده الواو، قال: وقولهم آهَةً وأَمِيهةً هو التوجع. الأَزهري: آهِ هو حكاية المِتَأَهِّه في صوته، وقد يفعله الإِنسان شفقة وجزعاً؛ وأَنشد:
آهِ من تَيَّاكِ آهَا
تَرَكَتْ قلبي مُتاها
وقال ابن الأَنباري: آهِ من عذاب الله وآهٍ من عذاب الله وأَهَّةً من عذاب الله وأَوَّهْ من عذاب الله، بالتشديد والقصر. ابن المظفر: أَوَّهَ وأَهَّهَ إِذا توجع الحزين الكئيب فقال آهِ أَو هاهْ عند التوجع، وأَخرج نَفَسه بهذا الصوت ليتفرَّج عنه بعض ما به. قال ابن سيده: وقد تأَوَّهَ آهاً وآهَةً. وتكون هاهْ في موضعه آهِ من التوجع؛ قال
المُثَقِّبُ العَبْدِي:إِذا ما قمتُ أَرْحَلُها بليلٍ،
تأَوَّهُ آهَةَ الرجلِ الحزينِ
قال ابن سيده: وعندي أَنه وضع الاسم موضع المصدر أَي تأَوَّهَ تأَوُّهَ الرجل، قيل: ويروى تَهَوَّهُ هاهَةَ الرجل الحزين. قال: وبيان القطع أَحسن، ويروى أَهَّةَ من قولهم أَهَّ أَي توجع؛ قال العجاج: وإِن تَشَكَّيْتُ أَذَى القُرُوحِ،
بأَهَّةٍ كأَهَّةِ المَجْرُوحِ
ورجل أَوَّاهٌ: كثير الحُزنِ، وقيل: هو الدَّعَّاءُ إِلى الخير، وقيل: الفقيه، وقيل: المؤْمن، بلغة الحبشة، وقيل: الرحيم الرقيق. وفي التنزيل العزيز: إِن إِبراهيم لحليمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ، وقيل: الأَوّاهُ هنا المُتَأَوِّهُ شَفَقاً وفَرَقاً، وقيل: المتضرع يقيناً أَي إِيقاناً بالإِجابة ولزوماً للطاعة؛ هذا قول الزجاج، وقيل: الأَوَّاهُ المُسَبّحُ، وقيل: هو الكثير الثناء. ويقال: الأَوَّاهُ الدَّعَّاءُ. وروي عن النبي صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: الأَوَّاهُ الدَّعَّاءُ. وقيل: الكثير البكاء. وفي الحديث: اللهم اجْعَلني مُخْبِتاً أَوَّاهاً مُنِيباً؛ الأَوَّاهُ: المُتَأَوِّهُ المُتَضَرِّع. الأَزهري: أَبو عمرو ظبية مَوْؤُوهة ومأْووهة، وذلك أن الغزال إِذا نجا من الكلب أَو السهم وقف وَقْفَةً، ثم قال أَوْهِ، ثم عَدا.

##### Türkçe

**الآهَةُ**: kızamık. el-Lihyânî, insanların “**آهَةٌ** ve **ماهَةٌ**” sözü hakkında Ebû Hâlid’den nakletti: **الآهَةُ** bizim zikrettiğimiz şeydir; **الماهَةُ** ise çiçek hastalığıdır. İbn Sîde dedi ki: **أَلف آهَةٍ واو**; çünkü **العين**’in **واواً** olması, ondan **ياء** olmasından daha çoktur.

**وآوَّهْ** ve **أَوَّهُ** ve **آووه**; med ile ve iki **واو** ile; ve **أَوْهِ**, **الهاء**’yı hafif olarak kesreli; ve **أَوْهَ** ve **آهِ**; bunların hepsi: manası hüzünlenmek olan bir kelimedir. Ve **أَوْهِ** (denir) falandan; onun kaybı sana şiddetli geldiği zaman. el-Ferrâ, **أَوْهِ** hakkında şu şiiri okudu:

فأَوْهِ لِذكْراها إِذا ما ذَكَرتُها،
ومن بُعْدِ أَرْضٍ بيننا وسماءٍ

Şöyle de rivayet edilir: **فأَوِّ لِذِكراها**; o, yerinde zikredilmiştir. Şöyle de rivayet edilir: **فآهِ لذكراها**. İbn Berrî dedi ki: Bunun benzeri şu beyittir:

فأَوْهِ على زِيارَةِ أُمِّ عَمْروٍٍ
فكيفَ مع العِدَا، ومع الوُشاةِ؟

Şikâyet esnasında onların sözü: **أَوْهِ من كذا**, **الواو** sâkin olarak; bu ancak acı duyma (inlemesi)dir. Bazen **الواو**’yu **أَلف**’e çevirirler de “**آهِ من كذا**” derler. Bazen de **الواو**’yu şeddeler ve kesreler, **الهاء**’yı sâkin kılarlar; “**أَوِّهْ من كذا**” derler. Bazen de şedde ile birlikte **الهاء**’yı hazfederler de “**أَوِّ من كذا**” derler; medsiz. Bazıları da “**آوَّهْ**” der; med ile, şedde ile, **الواو**’yu fethalı, **الهاء** sâkin; şikâyetle sesi uzatmak için. Hadiste **أَوْهِ** vârid olmuştur; Ebû Saîd hadîsinde; bunun üzerine Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: **أَوْهِ عَيْنُ الرِّبا**. İbnü’l-Esîr dedi ki: **أَوْهِ** bir kelimedir; kişi şikâyet ve acı duyma esnasında onu söyler; **الواو**’su sâkin, **الهاء**’sı kesrelidir. Dedi ki: Bazıları **الواو**’yu şedde ile birlikte fethalar; “**أَوَّهْ**” der. Hadiste: **أَوَّهْ لفِراخِ محمدٍ من خليفة يُسْتَخْلَفُ**. el-Cevherî dedi ki: Bazen ona **التاء**’yı dâhil ederler de “**أَوَّتاه**” derler; med eder ve med etmez. Kişi **أَوَّهَ** eder, **تأْويهاً**; ve **تَأَوَّه** eder, **تأَوُّهاً**; **أَوَّه** dediği zaman. Ondan olan isim **الآهَةُ**’dir; med ile. Ve **أَوَّه** eder, **تأْويهاً**. Ondan, insana beddua: **آهَةً له** ve **أَوَّةً له**; **الواو**’su şeddelidir. Dedi ki: Onların “**آهَةً** ve **أَمِيهةً**” sözü, acı duyma (inlemesi)dir. el-Ezherî: **آهِ**, sesinde inleyen kimsenin taklididir; insan bunu şefkat ve telaşla da yapabilir. Şu şiiri okudu:

آهِ من تَيَّاكِ آهَا
تَرَكَتْ قلبي مُتاها

İbnü’l-Enbârî dedi ki: **آهِ من عذاب الله** ve **آهٍ من عذاب الله** ve **أَهَّةً من عذاب الله** ve **أَوَّهْ من عذاب الله**; şedde ve kasr ile. İbnü’l-Muzaffer: **أَوَّهَ** ve **أَهَّهَ**; hüzünlü kederli kimse acı duyup “**آهِ**” yahut acı duyma esnasında “**هاهْ**” dediği zaman; ve bu sesle nefesini çıkarır ki, kendisinde olanın bir kısmı ondan ferahlasın. İbn Sîde dedi ki: Ve **تأَوَّهَ** etti: **آهاً** ve **آهَةً**. Ve **هاهْ**, acı duyma bakımından onun yerinde **آهِ** olur. el-Müsekkıb el-Abdî dedi ki:

إِذا ما قمتُ أَرْحَلُها بليلٍ،
تأَوَّهُ آهَةَ الرجلِ الحزينِ

İbn Sîde dedi ki: Bana göre o, ismi masdarın yerine koymuştur; yani “erkeğin inlemesi gibi **تأَوَّهَ** etti” demektir. Denildi ki: “**تَهَوَّهُ هاهَةَ الرجل الحزين**” diye de rivayet edilir. Dedi ki: Kesmenin beyanı daha güzeldir. “**أَهَّةَ**” diye de rivayet edilir; onların “**أَهَّ**” sözünden, yani acı duydu. el-Accec dedi ki:

وإِن تَشَكَّيْتُ أَذَى القُرُوحِ،
بأَهَّةٍ كأَهَّةِ المَجْرُوحِ

Ve **رجل أَوَّاهٌ**: çok hüzünlü. Denildi ki: o, hayra çok dua edendir. Denildi ki: fakih. Denildi ki: mümin; Habeş diliyle. Denildi ki: merhametli, yufka yürekli. Aziz tenzilde: **إِن إِبراهيم لحليمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ**. Denildi ki: buradaki **الأَوّاهُ**, şefkat ve korkudan inleyendir. Denildi ki: yakîn ile, yani icabete yakîn ile, yalvarandır ve itaate yapışandır; bu, ez-Zeccâc’ın sözüdür. Denildi ki: **الأَوَّاهُ** tesbih edendir. Denildi ki: o, çok övgüde bulunandır. Ve denilir: **الأَوَّاهُ** çok dua edendir. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’den rivayet edildiğine göre o dedi ki: **الأَوَّاهُ الدَّعَّاءُ**. Denildi ki: çok ağlayandır. Hadiste: **اللهم اجْعَلني مُخْبِتاً أَوَّاهاً مُنِيباً**; **الأَوَّاهُ**: inleyen, yalvaran. el-Ezherî: Ebû Amr (şöyle dedi): **ظبية مَوْؤُوهة** ve **مأْووهة**; bu, ceylan köpekten yahut oktan kurtulduğu zaman bir duruş durur, sonra “**أَوْهِ**” der, sonra koşar.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ و ه * قولهم عند الشكاية * أوْهِ * من كذا ساكنة الواو إنما هو توجع وربما قلبوا الواو ألفا فقالوا * آهِ * من كذا وربما شددوا الواو وكسروها وسكنوا الهاء فقالوا * أوِّهُ * وربما حذفوا مع التشديد الهاء فقالوا * أوِّ * من كذا بلا مد وبعضهم يقول * آوَّهْ * بالمد والتشديد وفتح الواو ساكنة الهاء لتطويل الصوت بالشكاية وربما أدخلوا فيه التاء فقالوا * أوّتَاهُ * يمد ولا يمد وقد * أوَّهَ * الرجل * تأويهاً * و * تَأَوَّهَتَأَوُّهاً * إذاقال * أَوَّهْ * والاسم منه * الآهَةُ * بالمد و * أَهَّ أَهَّةً * توجع

##### Türkçe

* أ و ه * Şikâyet esnasında onların sözü: **أَوْهِ**; şu şeyden **أَوْهِ**; **الواو**’u sâkin. Bu ancak bir acı duyma/acıdan inlemedir. Bazen **الواو**’u **ألف**’e çevirirler de şöyle derler: şu şeyden **آهِ**. Bazen **الواو**’u şeddeler ve onu kesrelerler, **الهاء**’yı sâkin kılarlar da şöyle derler: **أوِّهُ**. Bazen şedde ile birlikte **الهاء**’yı hazfederler de şöyle derler: şu şeyden **أوِّ**; medsiz. Bazıları da şöyle der: **آوَّهْ**; med ile, şedde ile ve **الواو**’nun fethasıyla; **الهاء** sâkin; şikâyetle sesi uzatmak için. Bazen içine **التاء**’yı dâhil ederler de şöyle derler: **أوّتَاهُ**; med yapılır ve med yapılmaz. Ve kişi **أوَّهَ**; **تأويهاً**. Ve **تَأَوَّهَ تَأَوُّهاً**; **أَوَّهْ** dediği zaman. Ondan isim: **الآهَةُ**; med ile. Ve **أَهَّ أَهَّةً**: acı duydu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!أَوْهُ ) بسكونِ الواوِ والحَرَكاتِ الثلاثِ ، ( كجَيْرِ وحيثُ وأَيْنَ ) ، وعلى الأُولى اقْتَصَرَ الجوْهرِيُّ وأَنْشَدَ :
*!فأَوْهِ لذِكْراها إذا ما ذَكَرتُهاومن بُعْدِ أَرْضٍ بيننا وسماءِ قُلْتُ : هكذا أَنْشَدَه الفرَّاءُ في نوادِرِه .
قالَ ابنُ بَرِّي : ومثْلُ هذا البَيْت :
فأَوْهِ على زِيارَةِ أُمِّ عَمْرٍ وفكيفَ مع العِدَا ومعَ الوُشاةِ ؟ والُّلغةُ الثَّالثةُ ذَكَرَها ابنُ سِيدَه .
قالَ الجوْهرِيُّ : ( و ) رُبَّما قَلَبُوا الواوَ أَلِفاً فقالوا : ( *!آهِ ) من كذا ، بكسْرِ الهاءِ .
قُلْتُ : وبه يُرْوَى البَيْتُ المَذْكُور أَيْضاً ؛ وأَنْشَدَ الأزْهرِيُّ :
آهِ من تَيَّاكِ *!آهَا تَرَكَتْ قلبي مُتاها ( و ) رُبَّما قالوا : ( *!أَوِّهِ ، بكسْرِ الهاءِ والواوِ المُشَدَّدَةِ ) .
( وفي الصِّحاحِ : بسكونِ الهاءِ مع تَشْديدِ الواوِ ، قالَ : ( و ) رُبَّما قالوا : ( أَوِّ بحذْفِ الهاءِ ) أَي مع تَشْديدِ الواوِ بِلا

مَدَ ، وبه يُرْوَى البَيْتُ المَذْكورُ أَيْضاً .
قالَ : ( و ) بعضُهم يقولُ : ( *!أَوَّهُ ، بفتْحِ الواوِ المُشَدَّدَةِ ) ساكِنَة الهاءِ لتَطْويلِ الصَّوْتِ بالشِّكَايَةِ .
ووُجِدَ في بعضِ نسخِ الصِّحاحِ بخطِّ المصنِّفِ : وبعضُهم يقولُ *!آوَّهْ بالمدِّ والتَّشْديدِ وفتْحِ الواوِ ساكِنَة الهاءِ .
وما ذَكَرْناه أَوّلاً هو نَصُّ أَبي سَهْلٍ الهَرَويّ في نسختِه .
( و ) يقولونَ : ( *!آوُوهُ ، بضمِّ الواوِ ) ؛ ) هذا ضَبْطٌ غيرُ كافٍ ، والأولى ما ضَبَطَه ابنُ سِيدَه فقالَ بالمدِّ وبواوَيْنِ ؛ نَقَلَه أَبو حاتِمٍ عن العَرَبِ .
( *!وآهٍ بكسْرِ الهاءِ مُنَوَّنَةً ) ، أي مع المدِّ وقد تقدَّمَ كَسْرُ الهاءِ من غيرِ تَنْوِينٍ وهُما لُغتانِ .
وقالَ ابنُ الأنْبارِي : *!آهِ مِن عذابِ اللَّهِ وآهٍ مِن عذابِ اللَّهِ .
وليسَ في سِياقِ المصنِّفِ ما يدلُّ على المدِّ كما قبْله وهو قُصُورٌ .
وقالَ الأَزْهرِيُّ : آهِ هو حِكَايةُ المُتَأَهِّة في صوْتِه ، وقد يَفْعلُه الإنسانُ شَفَقةً وجَزَعاً .
( وآوٍ ، بكسْرِ الواوِ مُنَوَّنَةً وغيرَ مَنَوَّنَةٍ ) ، أَي مع المدِّ غَيْر مُشَدَّدَةِ الواوِ .
( *!وأَوَّتاهُ ، بفتْحِ الهَمْزةِ والواوِ والمُثناةِ الفوقِيَّةِ ) .
( ونَصُّ الجوْهرِيّ : ورُبَّما أَدْخلُوا فيه التاءَ فقالوا : أَوَّتاهُ ، يُمَدُّ ولا يُمَدُّ .
وضَبْطُ المصنِّفِ فيه قُصُورٌ . ( *!وآوِيَّاهُ ، بتَشْديدِ المُثناةِ التحتيةِ ) مع المدِّ ، فهي ثلاثُ عَشَرَة لُغَةٍ ، وإذا اعْتَبَرْنا المدَّ في أَوَّتاه وفي آوُوهٍ فهي خَمْسُ عَشَرَة لُغَةٍ .
وحُكِيَ أَيْضاً : آهاً بالمدِّ والتَّنْوينِ ، وواهاً بالواوِ ، *!وأَوُّوه بالقَصْرِ وتَشْديدِ الواوِ المَضْمومَةِ ، وأَوَّاه كشَدَّادٍ ، وهاه وآهَة ، فهنَّ اثْنَتان وعِشْرُون لُغَة ؛ كلُّ ذلِكَ ( كلمَةٌ تقالُ عند الشِّكايَةِ أَو التَّوَجُّعِ ) والتَّحَزُّنِ ؛ وقد جاءَ في حدِيثِ أَبي سعِيدٍ : ( *!أَوْهِ عَيْنُ الرِّبا ) ، ضَبَطُوه

كجَيْرِ .
وفي حدِيثٍ آخَر : ( *!أَوَّهْ لفِراخِ محمدٍ من خليفَةٍ يُسْتَخْلفُ ) ، ضَبَطُوه بتَشْديدِ الواوِ وسكونِ الهاءِ .
( *!آهَ ) الرَّجُلُ ( *!أَوْهاً وأَوَّهَ تَأْوِيهاً وتأَوَّهَ : قالَها ) ، والاسْمُ منه الآهَةُ ، بالمدِّ ؛ قالَ المُثَقِّبُ العَبْدِيُّ :
إذا ما قمتُ أَرْحَلُها بليلٍ *!تأَوَّهُ *!آهَةَ الرجلِ الحزينِويُرْوَى أَهَّةَ ، كما في الصِّحاحِ .
وقالَ ابنُ سِيدَه : وعنْدِي أنَّه وضعَ الاسْم مَوْضِع المَصْدَرِ أَي *!تَأَوَّهُ *!تأَوُّهَ الرَّجُلِ ، قيلَ : ويُرْوى :
تَهَوَّة هاهَةَ الرَّجُلِ الحزينِ ( *!والأَوَّاهُ ) ، كشَدَّادٍ : ( المُوقِنُ ) بالإِجابَةِ ، ( أَو الدَّعَّاءُ ) ، أَي كَثيرُ الدّعاءِ ، وبه فُسِّر الحدِيثُ : ( اللَّهُم اجْعَلْني مُخْبِتاً أَوَّاهاً مُنِيباً ) .
( أَو الرَّحيمُ الرَّقِيقُ ) القَلْبِ ، وبه فُسِّرتِ الآيَةُ : ﴿إنَّ إبراهيمَ لحليمٌ *!أَوَّاهٌ مُنِيبٌ﴾ .
( أَو الفقيهُ ، أَو المُؤْمِنُ بالحَبَشِيَّةِ ) ، وبكلِّ ذلكَ فُسِّرتِ الآيَةُ .
( و ) يقولونَ في الدّعاءِ على الإنسانِ : *!آهَةٌ وماهَةٌ .
حكَى اللّحْيانيُّ عن أَبي خالِدٍ قالَ : ( *!الآهَةُ : الحَصْبَةُ ، والماهَةُ : الجُدَرِيُّ ) .
( قالَ ابنُ سِيدَه : أَلفُ آهَةٍ واو لأنَّ العينَ واواً أَكْثَر منها ياء .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
رجُلٌ *!أَوَّاهٌ : كثيرُ الحُزْنِ .
وقيلَ : هو الدّعَّاءُ إلى الخيْرِ .
وقيلَ : المُتَأَوِّهُ شَفَقاً وفَرَقاً .
وقيلَ : المُتَضَرِّعُ يَقِيناً ، أَي إيقاناً بالإِجابَةِ ولزوماً للطَّاعَةِ .
وقيلَ : هو المُسَبِّحُ .
وقيلَ : الكثيرُ الثَّناءِ . *!والمُتَأَوِّهُ : المُتَضَرِّعُ .
وقالَ أَبو

عَمْرٍ و : ظبْيَةٌ *!مَوْؤُهَةٌ *!ومَأْووهَةٌ ، وذلكَ أَنَّ الغَزالَ إذا نَجا مِن الكلْبِ أَو السَّهْم وَقَفَ وَقْفةً ، ثم قالَ : أَوْهِ ، ثم عَدا .

##### Türkçe

: (**أَوْهُ**) vâv’ın sükûnu ve üç hareke ile ( **جَيْرِ** ve **حيثُ** ve **أَيْنَ** gibi ); ve Cevherî birincisiyle yetindi ve inşâd etti:
**فأَوْهِ لذِكْراها إذا ما ذَكَرتُهاومن بُعْدِ أَرْضٍ بيننا وسماءِ قُلْتُ** : Ferrâ’nın bunu Nevâdir’inde böyle inşâd ettiğini söyledim.

İbn Berrî dedi: Ve bu beytin benzeri:
فأَوْهِ على زِيارَةِ أُمِّ عَمْرٍ وفكيفَ مع العِدَا ومعَ الوُشاةِ ؟ Ve üçüncü lugatı İbn Sîde zikretti.

Cevherî dedi: (ve) bazen vâv’ı elif’e çevirirler de şöyle derler: (**آهِ**) şundan, hâ’nın kesriyle.

Dedim: Ve zikredilen beyt de bununla rivayet olunur; ve Ezherî inşâd etti:
آهِ من تَيَّاكِ **آهَا** تَرَكَتْ قلبي مُتاها (ve) bazen şöyle derler: (**أَوِّهِ**، hâ’nın kesri ve şeddeli vâv ile).

(Ve Sıhâh’ta: hâ’nın sükûnu ile vâv’ın teşdîdi; dedi ki: (ve) bazen şöyle derler: (**أَوِّ** hâ’yı hazf ile) yani vâv’ın teşdîdi ile, medsiz; ve zikredilen beyt de bununla rivayet olunur.

Dedi ki: (ve) bazısı şöyle der: (**أَوَّهُ**، şeddeli vâv’ın fethiyle) hâ’sı sâkin olarak; şikâyetle sesi uzatmak için.

Sıhâh’ın bazı nüshalarında musannifin hattıyla bulundu: Ve bazısı şöyle der: **آوَّهْ** med ile ve teşdîd ile ve vâv’ın fethiyle, hâ’sı sâkin.

Ve evvelce zikrettiğimiz, Ebû Sehl el-Herevî’nin nüshasındaki nassıdır.

(ve) derler: (**آوُوهُ**، vâv’ın zammıyla); ) bu ضبط kâfi değildir; ve evlâ olan, İbn Sîde’nin ضبط ettiği şeydir; med ile ve iki vâv ile dedi; onu Ebû Hâtim Araplardan nakletti.

(**وآهٍ** hâ’nın kesriyle, tenvinli), yani med ile; ve daha önce hâ’nın tenvinsiz kesri geçti; ikisi iki lugattır.

İbnü’l-Enbârî dedi: **آهِ مِن عذابِ اللَّهِ** ve **آهٍ مِن عذابِ اللَّهِ**.

Musannifin siyakında, ondan önceki gibi medde delâlet eden bir şey yoktur; bu bir kusurdur.

Ezherî dedi: **آهِ** müteehhinin sesindeki hikâyedir; ve insan onu şefkat ve ceza‘ ile yapabilir.

(**وآوٍ**، vâv’ın kesriyle, tenvinli ve tenvinsiz), yani med ile; vâv’ı şeddeli olmaksızın.

(**وأَوَّتاهُ**، hemzenin ve vâv’ın ve üstten ikilinin fethiyle).

(Ve Cevherî’nin nassı: Ve bazen içine tâ’yı dâhil ederler de şöyle derler: **أَوَّتاهُ**; med edilir ve med edilmez.

Ve musannifin onda ضبط’ı kusurdur. (**وآوِيَّاهُ**، alttan ikilinin teşdîdiyle) med ile; böylece on üç lugattır; ve eğer **أَوَّتاه**’da ve **آوُوهٍ**’da meddi dikkate alırsak, on beş lugattır.

Yine hikâye olundu: **آهاً** med ve tenvin ile; ve **واهاً** vâv ile; **وأَوُّوه** kasr ile ve zammeli şeddeli vâv ile; ve **أَوَّاه** Şeddâd gibi; ve **هاه** ve **آهَة**; böylece yirmi iki lugattır; bütün bunlar (şikâyet yahut tevecçu‘) ve tahazzün عند söylenen bir kelimedir; ve Ebû Sa‘îd hadîsinde geldi: (**أَوْهِ عَيْنُ الرِّبا**), onu **جَيْرِ** gibi ضبط ettiler.

Başka bir hadîste: (**أَوَّهْ لفِراخِ محمدٍ من خليفَةٍ يُسْتَخْلفُ**), onu vâv’ın teşdîdi ve hâ’nın sükûnu ile ضبط ettiler.

(**آهَ**) adam (**أَوْهاً وأَوَّهَ تَأْوِيهاً وتأَوَّهَ : قالَها**), ondan isim **الآهَةُ**’dir, med ile; el-Müsekkıb el-‘Abdî dedi:
إذا ما قمتُ أَرْحَلُها بليلٍ **تأَوَّهُ** **آهَةَ** الرجلِ الحزينِ
Ve Sıhâh’ta olduğu gibi **أَهَّةَ** diye rivayet olunur.

İbn Sîde dedi: Ve benim yanımda o, ismi masdarın yerine koymuştur; yani **تَأَوَّهُ** **تأَوُّهَ** الرَّجُلِ; denildi ki: Ve şöyle rivayet olunur:
تَهَوَّة هاهَةَ الرَّجُلِ الحزينِ (**والأَوَّاهُ**), Şeddâd gibi: (icâbete) (yakîn sahibi), (yahut çok dua eden), yani duanın çokluğu; ve bununla hadîs tefsir edildi: (اللَّهُم اجْعَلْني مُخْبِتاً أَوَّاهاً مُنِيباً).

(yahut kalbi) (rahîm, rakîk), ve bununla âyet tefsir edildi: ﴿إنَّ إبراهيمَ لحليمٌ **أَوَّاهٌ** مُنِيبٌ﴾.

(yahut fakih, yahut Habeşçe’de mü’min), ve âyet bütün bunlarla tefsir edildi.

(ve) insan üzerine bedduada derler: **آهَةٌ** ve **ماهَةٌ**.

Lihyânî, Ebû Hâlid’den hikâye etti; dedi ki: (**الآهَةُ**: kızamık, ve **الماهَةُ**: çiçek).

(İbn Sîde dedi: **آهَةٍ**’nin elifi vâv’dır; çünkü ‘ayn’ın vâv olması, yâ olmasıdan daha çoktur.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
Bir adam **أَوَّاهٌ**: hüznü çok.
Ve denildi: O, hayra çokça dua edendir.
Ve denildi: Şefkat ve korku ile inleyen.
Ve denildi: Yakînen tazarru‘ eden; yani icâbete yakîn ve itaate lüzum.
Ve denildi: O, tesbih edendir.
Ve denildi: Senâsı çok olan. **والمُتَأَوِّهُ**: tazarru‘ edendir.

Ebû ‘Amr dedi ki: Ve: bir ceylan **مَوْؤُهَةٌ** ve **ومَأْووهَةٌ**; bu, gazal köpekten yahut oktan kurtulduğunda bir duruşla durur, sonra: **أَوْهِ** der, sonra koşar.)

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اوه

1 اَوڤهَ and 2: see 5.

تأوّه
5 تأوّه ذ ; (S, Mgh, Msb, K;) and ↓ أوّه, (S, Mgh, K,) inf. n. تَأْوِيةٌ; (S, K;) and ↓ آهَ, inf. n. أَوْهٌ; (K;) He said آهِ or أَوْهِ &c. [i. e. Ah! or alas!]; (S, Mgh, K;) he moaned; or uttered a moan, or moaning, or prolonged voice of complaint; (S, TA;) i. q. تَوَجَّعَ. (Msb.)

آهِ
آهِ آه آة , (Az, S, Msb, K, &c.,) as also آهٍ, (IAmb, K,) and آهًا, and ↓ آهَةً, (TA,) and ↓ أَوْهِ, (S, Msb, K,) and ↓ أَوْهَ, (ISd, K,) and ↓ أَوْهُ, (K,) and ↓ أَوِّهْ, (S,) or ↓ أَوِّهِ, (K,) and ↓ أَوَّهْ, (Hr, Mgh, Msb, K,) so in some copies of the S, but in a copy in the author's handwriting ↓ آوَّهْ, there said to be with medd, and with teshdeed and fet-h to the و, and with the ه quiescent, (TA,) [or,] accord. to Aboo- Tلlib, آوَّهْ, with medd, thus pronounced by the vulgar, is wrong, (T in art. او,) and ↓ أَوَّاه, and ↓ أَوُّوه, [in both of which, and in some other forms which follow, it is doubtful whether the ه be quiescent or movent, and if movent, with what vowel,] (TA,) and ↓ آوُوهُ, (K, TA,) or ↓ أَوُوهُ, but said by ISd to be with medd, and mentioned by AHلt as heard from the Arabs, (TA,) and ↓ أَوَتَاه, (K, TA,) or ↓ أَوَتَاهُ, (CK,) or ↓ أَوَّتَاه, and ↓ آوَّتَاه, (S, [in one copy of which the ه is marked as quiescent,]) and ↓ آوَيَّاه, (K, TA,) with medd, (TA,) or ↓ أَوِيَّاهُ, (CK,) and أَوِّ (S, Msb, K,) and آوِ, and آوٍ, (K, TA,) and وَاهًا, and هَاهٌ or هَاهُ, (TA,) [Ah! or alas!] a word imitative of the voice, cry, or exclamation, of the مُتَأَهِّه; (Az and TA in explanation of آهِ;) [i. e.] a word expressive of pain, grief, sorrow, lamentation, complaint, or moaning; (S, Mgh, Msb, K, TA;) denoting the prolongation of the voice with complaint: (S, TA, after أَوَّهْ or آوَّهْ:) sometimes, also, a man says آهِ from a motive of affection, or pity, or compassion, and of impatience: (Az, TA:) [and it is also said that] آهًا is a word expressive of grief or lamentation, or of most intense grief or lamentation or regret; [that] it is put in the accus. case as being used in the manner of inf. ns.; and [that] the hemzeh is originally و: but IAth says, آهًا is a word expressive of pain, grief, sorrow, lamentation, complaint, or moaning, used in relation to evil, like as وَاهًا is used in relation to good: (TA in art. اه:) and آوَّهْ and آوِ and آوٍ are cries uttered to horses, to make them return. (ISh and TA in art. اوى. See 2 in that art. in the present work.) You say, آهِ مِنْ كَذَا [Ah, or alas, on account of, or for, such a thing!]; (S, Msb;) and in like manner, أَوْهِ [&c.], followed by مِنْ, and by لِ, (S, TA,) and by عَلَى. (TA.) [See also أَوِّ in art. او.]

آهَةٌ
آهَةٌ آهه آهة a subst. from تَأَوَّهَ; occurring in the saying of El-Muthakkib El-'Abdee,
اـِذَا مَاقُمْتُ أَرْحَلُهَا بِلَيْلٍ
تَأَوَّهُ آهَةَ الرَّجُلِ الحَزِينِ
[When I arise to saddle her, by night, she moans with the moaning of the sorrowful man]: (S, ISd:) ISd says that, in his opinion, the subst. is here put in the place of the inf. n., i. e. تَأَوُّه: (TA:) but some recite the verse differently, saying, أَهَّةَ, from أَهَّ meaning تَوَجَّعَ: (S:) and some say, تَهَوَّهُ هَاهَةَ. (TA.) And hence the saying, in imprecating evil on a man, آهَةً لَكَ [May God cause moaning to thee!], and أَوَّةً لَكَ, with the ه suppressed, and with teshdeed to the و. (S.) [See also أَوَّةٌ in art. او.] And see آهِ above. -A2- [Also] Measles: thus in the phrase, used in imprecating evil on a man, آهَةً وَمَاهَةً [May God cause] measles and small-pox [to befall thee]! (K, * TA,) mentioned by Lh on the authority of Aboo-Khلlid. (TA.)

أَوْهِ
أَوْهِ ذ and ٰأَوْهَ and أَوْهُ and أَوِّه &c.: see آهِ.

أَوَّاهٌ
أَوَّاهٌ ذ A man often saying Ah! or alas! or often moaning: (Mgh:) or one who says Ah! or alas! from a motive of affection, or pity, or compassion, and fear: or mourning, or sorrowing, much, or often: (TA:) or compassionate; tender-hearted: or often praying, or frequent in prayer: (K, * TA:) or one who celebrates the praises of God, or praises Him greatly, or glorifies Him: or who praises much, or often: or who abases himself, or addresses himself with earnest supplication, [to God], confident of his prayer's being answered: (TA:) or one having certain knowledge (K, TA) of his prayer's being answered: (TA:) or inviting much, or often, to what is good: (TA:) or skilled in the law: or a believer; so in the Abyssinian language: (K:) occurring in the Kur [ix. 115 and xi. 77]. (TA.) -A2- See also آهِ.

أَوُوهُ
أَوُوهُ ذ , or آوُوهُ, and أَوُّوه: see آهِ.

أَوَتَاه
أَوَتَاه ذ , or أَوَتَاهُ, or أَوَّتَاه, and آوَّتَاه: see آهِ.

أَوِيَّاهُ
أَوِيَّاهُ ذ , or آوَيَّاه: see آهِ.

مُتَأَوِّهٌ
مُتَأَوِّهٌ ذ [Saying Ah! &c.: (see the verb:) and] abasing himself; or addressing himself with earnest supplication [to God]. (TA.) [See also أَوَّاهٌ.]

##### Türkçe

1 **اَوڤهَ** ve 2: 5’e bak.

**تأوّه**
5 **تأوّه** ذ; (S, Mgh, Msb, K;) ve aşağıdaki **أوّه**, (S, Mgh, K,) mastar ismi **تَأْوِيةٌ**; (S, K;) ve aşağıdaki **آهَ**, mastar ismi **أَوْهٌ**; (K;) **آهِ** veya **أَوْهِ** vb. dedi [yani: Ah! veya yazık!]; (S, Mgh, K;) inledi; yahut bir inleme çıkardı, veya inleme, yahut şikâyet sesi uzatılmış; (S, TA;) **تَوَجَّعَ** ile aynı. (Msb.)

**آهِ**
**آهِ** **آه** **آة** , (Az, S, Msb, K, &c.,) bunun gibi **آهٍ**, (IAmb, K,) ve **آهًا**, ve aşağıdaki **آهَةً**, (TA,) ve aşağıdaki **أَوْهِ**, (S, Msb, K,) ve aşağıdaki **أَوْهَ**, (ISd, K,) ve aşağıdaki **أَوْهُ**, (K,) ve aşağıdaki **أَوِّهْ**, (S,) veya aşağıdaki **أَوِّهِ**, (K,) ve aşağıdaki **أَوَّهْ**, (Hr, Mgh, Msb, K,) S’nin bazı nüshalarında böyledir; fakat müellifin el yazısıyla bir nüshada aşağıdaki **آوَّهْ**, orada medd ile, ve **و** üzerine teşdîd ve fetha ile, ve **ه** sâkin olarak olduğu söylenir, (TA,) [yahut,] Ebû- Tâlib’e göre, medd ile **آوَّهْ**, avâmın böyle telaffuz ettiği yanlıştır, (T in art. او,) ve aşağıdaki **أَوَّاه**, ve aşağıdaki **أَوُّوه**, [bu ikisinde ve ardından gelen bazı başka şekillerde, **ه**’nin sâkin mi harekeli mi olduğu, ve harekeli ise hangi hareke ile olduğu şüphelidir,] (TA,) ve aşağıdaki **آوُوهُ**, (K, TA,) veya aşağıdaki **أَوُوهُ**, fakat ISd tarafından medd ile olduğu söylenir, ve AHt tarafından Araplardan işitilmiş olarak zikredilir, (TA,) ve aşağıdaki **أَوَتَاه**, (K, TA,) veya aşağıdaki **أَوَتَاهُ**, (CK,) veya aşağıdaki **أَوَّتَاه**, ve aşağıdaki **آوَّتَاه**, (S, [bir nüshasında **ه** sâkin olarak işaretlenmiştir,]) ve aşağıdaki **آوَيَّاه**, (K, TA,) medd ile, (TA,) veya aşağıdaki **أَوِيَّاهُ**, (CK,) ve **أَوِّ** (S, Msb, K,) ve **آوِ**, ve **آوٍ**, (K, TA,) ve **وَاهًا**, ve **هَاهٌ** veya **هَاهُ**, (TA,) [Ah! veya yazık!] **مُتَأَهِّه**’in sesinin, çığlığının veya nidâsının taklidi olan bir kelime; (Az ve TA, **آهِ**’nin açıklamasında;) [yani] acıyı, kederi, hüznü, ağıtı, şikâyeti veya inlemeyi ifade eden bir kelime; (S, Mgh, Msb, K, TA;) şikâyetle sesin uzatılmasına delâlet eder: (S, TA, **أَوَّهْ** veya **آوَّهْ**’den sonra:) bazen de bir adam, sevgi, yahut acıma, yahut merhamet, ve sabırsızlık sebebiyle **آهِ** der: (Az, TA:) [ve ayrıca denilmiştir ki] **آهًا** keder veya ağıt, yahut en şiddetli keder veya ağıt veya pişmanlık ifade eden bir kelimedir; [ki] mastar isimleri tarzında kullanıldığı için mansûb kılınır; ve [ki] hemze aslında **و**’dur: fakat IAth der ki, **آهًا** acıyı, kederi, hüznü, ağıtı, şikâyeti veya inlemeyi ifade eden bir kelimedir; kötülük hakkında kullanılır; tıpkı **وَاهًا**’nın iyilik hakkında kullanılması gibi: (TA in art. اه:) ve **آوَّهْ** ve **آوِ** ve **آوٍ**, atlara, onları geri döndürmek için çıkarılan çığlıklardır. (ISh ve TA in art. اوى. Bu eserde o maddede 2’ye bak.) Şöyle dersin: **آهِ مِنْ كَذَا** [Ah, veya yazık, şu şey sebebiyle / şu şey için!]; (S, Msb;) ve aynı şekilde, **أَوْهِ** [&c.], ardından **مِنْ**, ve **لِ**, (S, TA,) ve **عَلَى** ile. (TA.) [Ayrıca **أَوِّ**’ye art. او’da bak.]

**آهَةٌ**
**آهَةٌ** **آهه** **آهة** **تَأَوَّهَ**’den bir isim; El-Muthakkib El-‘Abdee’nin sözünde vârid olur,
اـِذَا مَاقُمْتُ أَرْحَلُهَا بِلَيْلٍ
تَأَوَّهُ آهَةَ الرَّجُلِ الحَزِينِ
[Geceleyin onu eyerlemek için kalktığımda, hüzünlü adamın inlemesiyle inler]: (S, ISd:) ISd der ki, kendi görüşüne göre burada isim, mastar isminin yerine konmuştur, yani **تَأَوُّه**: (TA:) fakat bazıları beyti farklı rivayet eder, **أَهَّةَ** diyerek; **أَهَّ**’den, **تَوَجَّعَ** mânâsında: (S:) ve bazıları der ki: **تَهَوَّهُ هَاهَةَ**. (TA.) Buradan, bir adama kötülük bedduasında, **آهَةً لَكَ** [Allah sana inleme versin!], ve **أَوَّةً لَكَ**, **ه** düşürülmüş olarak, ve **و** üzerine teşdîd ile. (S.) [Ayrıca **أَوَّةٌ**’ye art. او’da bak.] Ve yukarıda **آهِ**’ye bak. -A2- [Ayrıca] kızamık: bir adama kötülük bedduasında kullanılan şu ibarede böyledir: **آهَةً وَمَاهَةً** [Allah] kızamık ve çiçek [sana isabet ettirsin]! (K, * TA,) Lh tarafından Ebû-Khâlid’den rivayetle zikredilmiştir. (TA.)

**أَوْهِ**
**أَوْهِ** ذ ve **أَوْهَ** ve **أَوْهُ** ve **أَوِّه** vb.: **آهِ**’ye bak.

**أَوَّاهٌ**
**أَوَّاهٌ** ذ Ah! veya yazık!ı çok söyleyen bir adam; yahut çok inleyen: (Mgh:) veya sevgi, yahut acıma, yahut merhamet, ve korku sebebiyle Ah! veya yazık! diyen; yahut çok, veya sık, matem tutan, yahut hüzünlenen: (TA:) veya merhametli; yufka yürekli: veya çok dua eden, yahut duada çok bulunan: (K, * TA:) veya Allah’ı hamd ile anan, yahut O’nu çok öven, yahut O’nu tesbih eden: yahut çok, veya sık, öven: yahut kendini alçaltan, yahut [Allah’a] içten yakarışla yönelen, duasının kabul edileceğine güvenen: (TA:) veya duasının kabul edileceğine dair kesin bilgi sahibi: (K, TA) (TA:) veya hayra çok, veya sık, davet eden: (TA:) veya şeriatta mahir: veya mü’min; Habeş dilinde böyledir: (K:) Kur’da [ix. 115 ve xi. 77] vârid olur. (TA.) -A2- Ayrıca **آهِ**’ye bak.

**أَوُوهُ**
**أَوُوهُ** ذ, veya **آوُوهُ**, ve **أَوُّوه**: **آهِ**’ye bak.

**أَوَتَاه**
**أَوَتَاه** ذ, veya **أَوَتَاهُ**, veya **أَوَّتَاه**, ve **آوَّتَاه**: **آهِ**’ye bak.

**أَوِيَّاهُ**
**أَوِيَّاهُ** ذ, veya **آوَيَّاه**: **آهِ**’ye bak.

**مُتَأَوِّهٌ**
**مُتَأَوِّهٌ** ذ [Ah! vb. diyen: (fiile bak:) ve] kendini alçaltan; yahut [Allah’a] içten yakarışla yönelen. (TA.) [Ayrıca **أَوَّاهٌ**’ye bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءوه

آهَ
آهَ ( w )
a.  V, Sighed.

أَه
أَه ,  آه ,  أَوَّه
a.  Ah! Oh! Alas!

##### Türkçe

**آهَ**
**آهَ** ( w )
a. V, iç çekme sigası.

**أَه**
**أَه** , **آه** , **أَوَّه**
a. Ah! Oh! Yazık!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%87/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءوه

ءوه
أَوِهَ - يَأْوَه - أَوَّاه
أَوِهَ - يَأْوَه - أَوَّاه
أَوِهَ - يَأْوَه + الكائن + على كائن أوأمر: حزن واشتد حزنه على أمر أو فقد عزيز فصار يقول "آه" أو "أوه"  أو ما شابه
أوّاه: على وزن " فـَعـَّال": اسم فاعل مبالغة من " أَوِهَ - يَأْوَه": من يكثر التأوُّه حزناُ وشفقاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالحزن والأسى والأسف "، وهي:
حَسِرَ - يَحْسَرُ، نَدِمَ - يَنْدَم، أَسِفَ- يَأْسَف، حَزِنَ - يَحْزَنُ، أَوِهَ - يَأْوَه، أَسِيَ - يَأْسى
أواه
 	﴿وما كان استغفار إبراهيم لأبيه إلا عن موعدة وعدها إياه فلما تبين له أنه عدو لله تبرأ منه إن إبراهيم لأواه حليم(114)﴾ التوبة
	﴿إن إبراهيم لحليم أواه منيب(75)﴾ هود
مختار الصحاح:
● [أوه] أ و ه: قولهم عند الشكاية أوْهِ من كذا ساكنة الواو إنما هو توجع وربما قلبوا الواو ألفا فقالوا آهِ من كذا وربما شددوا الواو وكسروها وسكنوا الهاء فقالوا أوِّهُ وربما حذفوا مع التشديد الهاء فقالوا أوِّ من كذا بلا مد وبعضهم يقول آوَّهْ بالمد والتشديد وفتح الواو ساكنة الهاء لتطويل الصوت بالشكاية وربما أدخلوا فيه التاء فقالوا أوّتَاهُ يمد ولا يمد وقد أوَّهَ الرجل تأويهاً و تأوه تأوها إذا قال أَوَّهْ والاسم منه الآهَةُ بالمد و أَهَّ أَهَّةً توجع
الراغب:
أوه
- الأواه: الذي يكثر التأوه، وهو أن يقول: أوه أوه، وكل كلام يدل على حزن يقال له: التأوه، ويعبر بالأواه عمن يظهر خشية الله تعالى، وقيل في قوله تعالى: }أواه منيب{ [هود/75] أي: المؤمن الداعي، وأصله راجع إلى ما تقدم.
قال أبو العباس (انظر مجالس ثعلب 1/228) رحمه الله: إيها: إذا كففته، وويها: إذا أغريته، وواها: إذا تعجبت منه.
ملخص اللسان:
1.	الآهَةُ: الحَصْبَةُ. أَلف آهَةٍ واو لأَن العين واواً أَكثر منها ياء.
2.	وآوَّهْ وأَوَّهُ وآووه، بالمدّ وواوينِ، وأَوْهِ، بكسر الهاء خفيفة،   وأَوْهَ وآهِ، كلها: كلمة معناه التحزُّن.
3.  وأَوْهِ من فلان إِذا اشتدَّ عليك فَقْدُه، وربما قلبوا الواو أَلفاً فقالوا: آهِ من كذا وربما شدّدوا الواو وكسروها   وسكنوا الهاء، قالوا: أَوِّهْ من كذا، وربما حذفوا الهاء مع التشديد فقالوا:أَوِّ من كذا، بلا مدٍّ. وبعضهم يقول: آوَّهْ، بالمدّ والتشديد وفتح الواو ساكنة الهاء، لتطويل الصوت بالشكاية.
1.	أَوَّهَ الرجلُ تأْويهاً وتَأَوَّه تأَوُّها إِذا قال أَوَّه، والاسم منه   الآهَةُ، بالمد، وأَوَّه تأْويهاً.
2.	آهِ هو حكاية المِتَأَهِّه في صوته، وقد يفعله الإِنسان شفقة وجزعاً؛
3.	أَوَّهَ وأَهَّهَ إِذا توجع الحزين الكئيب فقال آهِ أَو هاهْ عند التوجع، وأَخرج نَفَسه بهذا الصوت ليتفرَّج عنه بعض ما به.
7.  ورجل أَوَّاهٌ: كثير الحُزنِ، وقيل: هو الدَّعَّاءُ إِلى الخير، وقيل:   الفقيه، وقيل: المؤْمن، بلغة الحبشة، وقيل: الرحيم الرقيق. وقيل: الأَوّاهُ هنا المُتَأَوِّهُ شَفَقاً وفَرَقاً، وقيل: المتضرع يقيناً أَي إِيقاناً بالإِجابة ولزوماً للطاعة؛ وقيل: الأَوَّاهُ المُسَبّحُ، وقيل: هو الكثير الثناء. ويقال: الأَوَّاهُ الدَّعَّاءُ. وقيل: الكثير البكاء.
لسان العرب:
● -    أوه: الآهَةُ: الحَصْبَةُ. حكى اللحياني عن أَبي خالد في قول الناس   آهَةٌ وماهَةٌ: فالآهَةُ ما ذكرناه، والماهَةُ الجُدَرِيُّ. قال ابن سيده:   أَلف آهَةٍ واو لأَن العين واواً أَكثر منها ياء.   وآوَّهْ وأَوَّهُ وآووه، بالمدّ وواوينِ، وأَوْهِ، بكسر الهاء خفيفة،   وأَوْهَ وآهِ، كلها: كلمة معناه التحزُّن. وأَوْهِ من فلان إِذا اشتدَّ   عليك فَقْدُه، وأَنشد الفراء في أَوْهِ:   فأَوْهِ لِذكْراها إِذا ما ذَكَرتُها،   ومن بُعْدِ أَرْضٍ بيننا وسماءٍ   ويروى: فأَوِّ لِذِكراها، وهو مذكور في موضعه، ويروى: فآهِ لذكراها؛ قال   ابن بري: ومثل هذا البيت:   فأَوْهِ على زِيارَةِ أُمِّ عَمْروٍٍ   فكيفَ مع العِدَا، ومع الوُشاةِ؟   وقولهم عند الشكاية: أَوْهِ من كذا، ساكنة الواو، إِنما هو توجع، وربما   قلبوا الواو أَلفاً فقالوا: آهِ من كذا وربما شدّدوا الواو وكسروها   وسكنوا الهاء، قالوا: أَوِّهْ من كذا، وربما حذفوا الهاء مع التشديد فقالوا:   أَوِّ من كذا، بلا مدٍّ. وبعضهم يقول: آوَّهْ، بالمدّ والتشديد وفتح   الواو ساكنة الهاء، لتطويل الصوت بالشكاية. وقد ورد الحديث بأَوْهِ في حديث   أَبي سعيد فقال النبي، صلى الله عليه وسلم، عند ذلك: أَوْهِ عَيْنُ   الرِّبا. قال ابن الأَثير: أَوْهِ كلمة يقولها الرجل عند الشكاية والتوجع، وهي   ساكنة الواو مكسورة الهاء، قال: وبعضهم يفتح الواو مع التشديد، فيقول   أَوَّهْ. وفي الحديث: أَوَّهْ لفِراخِ محمدٍ من خليفة يُسْتَخْلَفُ. قال   الجوهري: وربما أَدخلوا فيه التاء فقالوا أَوَّتاه، يمدّ ولا يمدّ. وقد   أَوَّهَ الرجلُ تأْويهاً وتَأَوَّه تأَوُّها إِذا قال أَوَّه، والاسم منه   الآهَةُ، بالمد، وأَوَّه تأْويهاً. ومنه الدعاء على الإِنسان: آهَةً له   وأَوَّةً له، مشدَّده الواو، قال: وقولهم آهَةً وأَمِيهةً هو التوجع.   الأَزهري: آهِ هو حكاية المِتَأَهِّه في صوته، وقد يفعله الإِنسان شفقة وجزعاً؛   وأَنشد:   آهِ من تَيَّاكِ آهَا   تَرَكَتْ قلبي مُتاها   وقال ابن الأَنباري: آهِ من عذاب الله وآهٍ من عذاب الله وأَهَّةً من   عذاب الله وأَوَّهْ من عذاب الله، بالتشديد والقصر. ابن المظفر: أَوَّهَ   وأَهَّهَ إِذا توجع الحزين الكئيب فقال آهِ أَو هاهْ عند التوجع، وأَخرج   نَفَسه بهذا الصوت ليتفرَّج عنه بعض ما به. قال ابن سيده: وقد تأَوَّهَ   آهاً وآهَةً. وتكون هاهْ في موضعه آهِ من التوجع؛ قال   المُثَقِّبُ العَبْدِي:إِذا ما قمتُ أَرْحَلُها بليلٍ،   تأَوَّهُ آهَةَ الرجلِ الحزينِ   قال ابن سيده: وعندي أَنه وضع الاسم موضع المصدر أَي تأَوَّهَ تأَوُّهَ   الرجل، قيل: ويروى تَهَوَّهُ هاهَةَ الرجل الحزين. قال: وبيان القطع   أَحسن، ويروى أَهَّةَ من قولهم أَهَّ أَي توجع؛ قال العجاج:   وإِن تَشَكَّيْتُ أَذَى القُرُوحِ،   بأَهَّةٍ كأَهَّةِ المَجْرُوحِ   ورجل أَوَّاهٌ: كثير الحُزنِ، وقيل: هو الدَّعَّاءُ إِلى الخير، وقيل:   الفقيه، وقيل: المؤْمن، بلغة الحبشة، وقيل: الرحيم الرقيق. وفي التنزيل   العزيز: إِن إِبراهيم لحليمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ، وقيل: الأَوّاهُ هنا   المُتَأَوِّهُ شَفَقاً وفَرَقاً، وقيل: المتضرع يقيناً أَي إِيقاناً بالإِجابة   ولزوماً للطاعة؛ هذا قول الزجاج، وقيل: الأَوَّاهُ المُسَبّحُ، وقيل: هو   الكثير الثناء. ويقال: الأَوَّاهُ الدَّعَّاءُ. وروي عن النبي صلى الله   عليه وسلم، أَنه قال: الأَوَّاهُ الدَّعَّاءُ. وقيل: الكثير البكاء. وفي   الحديث: اللهم اجْعَلني مُخْبِتاً أَوَّاهاً مُنِيباً؛ الأَوَّاهُ:   المُتَأَوِّهُ المُتَضَرِّع. الأَزهري: أَبو عمرو ظبية مَوْؤُوهة ومأْووهة،   وذلك أن الغزال إِذا نجا من الكلب أَو السهم وقف وَقْفَةً، ثم قال أَوْهِ،   ثم عَدا.
مقاييس اللغة:
(أوه) الهمزة والواو والهاء كلمةٌ ليست أصلاً يقاس عليها. يقال تأَوّه إذا قال أَوَّهْ وأَوْهِ([51]) والعرب تقول ذلك. قال:
إذا ما قمتُ أَرْحُلُها بِلَيلٍ *** تأَوَّهُ آهَة الرَّجُلِ الحَزِينِ([52])
وقولـه تعالى: ﴿إنَّ إبْراهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ([53])﴾ [التوبة 114]، هو الدَّعَّاء. أَوَّهْ فيه لغاتٌ: مدُّ الألف وتشديد الواو، وقصر الألف وتشديد الواو، ومدّ الألف وتخفيف الواو. وأَوْه بسكون الواو وكسر الهاء، وأَوِّهْ بتشديد الواو وكسرها وسكون الهاء، وآهِ وآوِ، وأَوّتَاه.
القاموس المحيط:
أوْهُِ، كجَيْرِ وحيثُ وأيْنَ، وآهِ، وأوِّهِ بكسر الهاءِ والواوِ المُشَدَّدَةِ، وأوِّ، بحذف الهاءِ، وأوَّهْ بفتح الواو المشَدَّدَةِ وآوُوهُ بضم الواو، وآهٍ بكسر الهاءِ مُنَوَّنَةً، وآوٍ بكسر الواوِ مُنَوَّنَةً وغير مُنَوَّنةٍ، وأوَّتاهُ، بفتح الهمزةِ والواوِ والمُثناةِ الفوقِيَّةِ، وآوِيَّاهُ، بتَشديدِ المُثناةِ التحتيةِ كلمَةٌ تقالُ عند الشِكايةِ أو التَّوَجُّعِ، آهَ أوْهاً، وأوَّهَ تأوِيهاً. وتأوَّهَ قالها. والْأَوَّاهُ المُوقِنُ أَو الدَّعَّاءُ، أَو الرَّحيمُ الرقيقُ، أَو الفقيهُ، أَو المُؤْمِنُ بالحَبَشِيَّةِ. والآهَةُ الحَصْبَةُ. والماهَةُ الجُدَرِيُّ.
تاج العروس:
( أوه ) بسكون الواو والحركات الثلاث ( كجير وحيث واين ) وعلى الاولى اقتصر الجوهري وانشد فأوه لذكراها إذ ما ذكرتها * ومن بعد ارض بيننا وسماء * قلت هكذا انشده الفراء في نوادره قال ابن بري ومثل هذا البيت فأوه على زيارة ام عمرو * فكيف مع العدا ومع الوشاة واللغة الثالثة ذكرها ابن سيده قال الجوهري ( و ) ربما قلبوا الواو الفا فقالوا ( آه ) من كذا بكسر الهاء * قلت وبه يروى البيت المذكور ايضا وانشد الازهري آه من تياك آها * تركت قلبي متاها ( و ) ربما قالوا ( أوه بكسر الهاء والواو المشددة ) وفي الصحاح بسكون الهاء مع تشديد الواو وقال ( و ) ربما قالوا ( أو بحذف الهاء ) اي مع تشديد الواو بلا مد وبه يروى البيت المذكور ايضا قال ( و ) بعضهم يقول ( أوه بفتح الواو المشددة ) ساكنة الهاء لتطويل الصوت بالشكاية ووجد في بعض نسخ الصحاح بخط المصنف وبعضهم يقول آوه بالمد والتشديد وفتح الواو ساكنة الهاء وما ذكرناه اولا هو نص ابي سهل الهروي في نسخته ( و ) يقولون ( آووه بضم الواو ) هذا ضبط غير كاف والاولى ما ضبطه ابن سيده فقال بالمد وبواوين نقله أبو حاتم عن العرب ( وآه بكسر الهاء منونة ) اي مع المد وقد تقدم كسر الهاء من غير تنوين وهما لغتان وقال ابن الانباري آه من عذاب الله وآه من عذاب الله وليس في سياق المصنف ما يدل على المد كما قبله وهو قصور وقال الازهري آه هو
حكاية المتأهه في صوته وقد يفعله الانسان شفقة وجزعا ( وآو بكسر الواو منونة وغير منونة ) اي مع المد غير مشددة الواو ( وأوتاه بفتح الهمزة والواو والمثناة الفوقية ) ونص الجوهري وربما ادخلوا فيه التاء فقالوا أوناه يمد ولا يمد وضبط المصنف فيه قصور ( وآوياه بتشديد المثناة التحتية ) مع المد فهي ثلاث عشرة لغة وإذا اعتبرنا المد في أوتاه وفي آووه فهي خمس عشرة لغة وحكى ايضا آها بالمد والتنوين وواها بالواو وأووه بالقصر وتشديد الواو المضمومة وأواه كشداد وهاه وآهة فهن اثنتان وعشرون لغة كل ذلك ( كلمة تقال عند الشكاية أو التوجع ) والتحزن وقد جاء في حديث ابي سعيد أوه عين الربا ضبطوه كجير وفي حديث آخر أوه لفراخ محمد من خليفة يستخلف ضبطوه بتشديد الواو وسكون الهاء ( آه ) الرجل ( أوها وأوه تاويها وتأوه قالها ) والاسم منه الاهة بالمد قال المثقب العبدي إذا ما قت ارحلها بليل * تاوه آهة الرجل الحزين ويروى أهة كما في الصحاح وقال ابن سيده وعندي انه وضع الاسم موضع المصدر اي تأوه تأوه الرجل قيل ويروى * تهوه هاهة الرجل الحزين * ( والأواه ) كشداد ( الموقن ) بالاجابة ( أو الدعاء ) اي كثير الدعاء وبه فسر الحديث اللهم اجعلني مخبتا اواها منيبا ( أو الرحيم الرقيق ) القلب وبه فسرت الاية ان ابراهيم لحليم اواه منيب ( أو الفقيه أو المؤمن بالحبشية ) وبكل ذلك فسرت الاية ( و ) يقولون في الدعاء على الانسان آهة وماهة حكى اللحياني عن ابي خالد قال ( الاهة الحصبة والماهة الجدري ) قال ابن سيده ألف آهة واو لان العين واوا اكثر منها ياء * ومما يستدرك عليه رجل أواه كثير الحزن وقيل هو الدعاء الى الخير وقيل المتأوه شفقا وفرقا وقيل المتضرع يقينا اي ايقانا بالاجابة ولزوما للطاعة وقيل هو المسبح وقيل الكثير الثناء والمتأوه المتضرع وقال أبو عمرو ظبية موؤهة ومأووهة وذلك ان الغزال إذا نجا من الكلب أو السهم وقف وقفة ثم قال أوه ثم عدا ( الأهة ) كتبه بالحمرة على انه مستدرك على الجوهري وليس كذلك بل ذكره في تركيب أوه وهو ( التحزن ) والتوجع ( أه ) الرجل ( أها وأهة ) بتخفيف الهاء ( وأهة ) بتشديد الهاء ( وتأهه ) تأهها ( توجع توجع الكئيب فقال آه أو هاه ) قال الجوهري ويروى قول المثقب العبدي المذكور * تأوه أهة الرجل الحزين * وهو من قولهم أه الرجل توجع قال العجاج
وان تشكيت اذى القروح * بأهة كأهة المجروح قال ومنه قولهم في الدعاء على الانسان آهة لك وأوة لك بحذف الهاء ايضا مشددة الواو وفي حديث معاوية آها أبا حفص هي كلمة تأسف انتصابها على اجرائها مجرى المصادر كأنه قال أتأسف تأسفا وأصل الهمزة واو وقال ابن الاثير آها كلمة توجع تستعمل في الشر كما ان واها يستعمل في الخير وسيأتي في ويه

##### Türkçe

ءوه
**أَوِهَ - يَأْوَه - أَوَّاه**
**أَوِهَ - يَأْوَه - أَوَّاه**
**أَوِهَ - يَأْوَه** + varlık + bir varlık üzerine veya bir iş: üzüldü ve bir iş üzerine üzüntüsü şiddetlendi; yahut bir azizi kaybetti de “**آه**” veya “**أوه**” yahut benzeri şey söylemeye başladı.
**أوّاه**: “**فـَعـَّال**” vezninde: **أَوِهَ - يَأْوَه**’den mübalağa ism-i fâil; hüzün ve şefkatle çokça **التأوُّه** eden kimse.
Lafız, “hüzün, keder ve esef duyma” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**حَسِرَ - يَحْسَرُ**، **نَدِمَ - يَنْدَم**، **أَسِفَ- يَأْسَف**، **حَزِنَ - يَحْزَنُ**، **أَوِهَ - يَأْوَه**، **أَسِيَ - يَأْسى**
أواه
	﴿Ve İbrahim’in babası için istiğfarı, ancak ona vaad ettiği bir vaad sebebiyledir; ona, onun Allah’a düşman olduğu açıklanınca ondan beri oldu. Şüphesiz İbrahim elbette **أَوَّاه** halîmdir (114)﴾ Tevbe
	﴿Şüphesiz İbrahim elbette halîm, **أَوَّاه**, münîbdir (75)﴾ Hûd
Muhtârü’s-Sıhâh:
● **[أوه]** **أ و ه**: Şikâyet esnasında onların sözü: **أَوْهِ** min kezâ; **الواو** sâkin iken, ancak bu bir acı duyma/ıstıraptır. Bazen **الواو**’yu **ألف**’a çevirirler de: **آهِ** min kezâ derler. Bazen **الواو**’yu şeddeler ve kesreler, **الهاء**’yı sâkin kılarlar da: **أوِّهُ** derler. Bazen şedde ile birlikte **الهاء**’yı hazfederler de: **أوِّ** min kezâ, uzatmasız, derler. Bazıları da **آوَّهْ** der: med ile, şedde ile, **الواو**’yu fetha ile, **الهاء** sâkin; şikâyetle sesi uzatmak için. Bazen içine **التاء**’yı sokarlar da: **أوّتَاهُ** derler; uzatır ve uzatmaz. Ve adam **أَوَّهَ** etti: **تأويهاً**; ve **تأوه** etti: **تأوها**; **أَوَّهْ** dediği zaman. Ondan isim: med ile **الآهَةُ**. Ve **أَهَّ** etti: **أَهَّةً**; acı duydu.
er-Râgıb:
أوه
- **الأواه**: çokça **التأوه** eden; o da “**أوه أوه**” demesidir. Hüzne delâlet eden her söz için **التأوه** denir. Ve **الأواه** ile, Allah Teâlâ’dan korkuyu izhar eden kimse ifade edilir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında denildi: ﴿**أواه منيب**﴾ [Hûd/75], yani: iman eden, dua eden; aslı, daha önce geçene racidir.
Ebû’l-Abbâs (bk. Mecâlis Sa‘leb 1/228) rahimehullah dedi: **إيها**: onu men ettiğin zaman; **ويها**: onu teşvik ettiğin zaman; **واها**: ondan taaccüp ettiğin zaman.
Lisân’ın özeti:
1.	**الآهَةُ**: kızamık. **آهَة**’nin **ألف**’ı **واو**dur; çünkü **العين**’in **واواً** olması, **ياء** olmasından daha çoktur.
2.	**وآوَّهْ** ve **أَوَّهُ** ve **آووه**: med ile ve iki **واو** ile; ve **أَوْهِ**: **الهاء**’nın kesresiyle, hafif; ve **أَوْهَ** ve **آهِ**: hepsi, manası hüzünlenme olan bir kelimedir.
3.	**أَوْهِ** min fulân: onun kaybı sana şiddetli geldiği zaman. Bazen **الواو**’yu **ألف**’a çevirirler de: **آهِ** min kezâ derler. Bazen **الواو**’yu şeddeler ve kesreler, **الهاء**’yı sâkin kılarlar; **أَوِّهْ** min kezâ derler. Bazen şedde ile birlikte **الهاء**’yı hazfederler de: **أَوِّ** min kezâ, medsiz, derler. Bazıları **آوَّهْ** der: med ile, şedde ile, **الواو**’yu fetha ile, **الهاء** sâkin; şikâyetle sesi uzatmak için.
1.	Adam **أَوَّهَ** etti: **تأْويهاً**; ve **تَأَوَّه** etti: **تأَوُّها**; **أَوَّه** dediği zaman. Ondan isim: med ile **الآهَةُ**. Ve **أَوَّه** etti: **تأْويهاً**.
2.	**آهِ**: sesinde **المِتَأَهِّه**’nin taklididir; ve insan bunu şefkat ve telaşla yapabilir;
3.	**أَوَّهَ** ve **أَهَّهَ**: hüzünlü, kederli acı duyduğu zaman; acı duyarken **آهِ** veya **هاهْ** dedi; ve bu sesle nefesini çıkardı ki, kendisinde olanın bir kısmı onun üzerinden açılsın.
7.	Ve bir adam **أَوَّاهٌ**: çok hüzünlü. Ve denildi: hayra çokça dua eden kimsedir. Ve denildi: fakih. Ve denildi: mümin; Habeşçe bir dilde. Ve denildi: merhametli, yufka yürekli. Ve denildi: buradaki **الأَوّاهُ**, şefkat ve korkuyla **المُتَأَوِّهُ**’dir. Ve denildi: yakîn ile, yani icabete yakîn ile ve itaate yapışmakla yalvaran. Ve denildi: **الأَوَّاهُ** tesbih eden. Ve denildi: çok öven. Ve denilir: **الأَوَّاهُ** çok dua eden. Ve denildi: çok ağlayan.
Lisânü’l-‘Arab:
● - **أوه**: **الآهَةُ**: kızamık. Lihyânî, insanların “**آهَةٌ** ve **ماهَةٌ**” sözü hakkında Ebû Hâlid’den nakletti: **الآهَةُ** bizim zikrettiğimizdir; **الماهَةُ** ise çiçek hastalığıdır. İbn Sîde dedi: **آهَة**’nin **ألف**’ı **واو**dur; çünkü **العين**’in **واواً** olması, **ياء** olmasından daha çoktur. Ve **آوَّهْ** ve **أَوَّهُ** ve **آووه**: med ile ve iki **واو** ile; ve **أَوْهِ**: **الهاء**’nın kesresiyle, hafif; ve **أَوْهَ** ve **آهِ**: hepsi, manası hüzünlenme olan bir kelimedir. Ve **أَوْهِ** min fulân: onun kaybı sana şiddetli geldiği zaman. Ve Ferrâ, **أَوْهِ** hakkında şu beyti inşâd etti:

  “**فأَوْهِ لِذكْراها إِذا ما ذَكَرتُها،
  ومن بُعْدِ أَرْضٍ بيننا وسماءٍ**”

  Ve rivayet olunur: “**فأَوِّ لِذِكراها**”; o, yerinde zikredilmiştir. Ve rivayet olunur: “**فآهِ لذكراها**”. İbn Berrî dedi: Bu beytin benzeri:

  “**فأَوْهِ على زِيارَةِ أُمِّ عَمْروٍٍ
  فكيفَ مع العِدَا، ومع الوُشاةِ؟**”

  Ve onların şikâyet esnasındaki sözü: **أَوْهِ** min kezâ; **الواو** sâkin iken, ancak bu bir acı duyma/ıstıraptır. Bazen **الواو**’yu **ألف**’a çevirirler de: **آهِ** min kezâ derler. Bazen **الواو**’yu şeddeler ve kesreler, **الهاء**’yı sâkin kılarlar; **أَوِّهْ** min kezâ derler. Bazen şedde ile birlikte **الهاء**’yı hazfederler de: **أَوِّ** min kezâ, medsiz, derler. Bazıları **آوَّهْ** der: med ile, şedde ile, **الواو**’yu fetha ile, **الهاء** sâkin; şikâyetle sesi uzatmak için. Hadis, Ebû Saîd hadisi içinde **أَوْهِ** ile vârid olmuştur; Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, o sırada dedi: **أَوْهِ عَيْنُ الرِّبا**. İbnü’l-Esîr dedi: **أَوْهِ**, adamın şikâyet ve acı duyma esnasında söylediği bir kelimedir; **الواو** sâkin, **الهاء** kesrelidir. Dedi: Bazıları **الواو**’yu şedde ile birlikte fetha yapar da **أَوَّهْ** der. Hadiste: **أَوَّهْ لفِراخِ محمدٍ من خليفة يُسْتَخْلَفُ**. Cevherî dedi: Bazen içine **التاء**’yı sokarlar da **أَوَّتاه** derler; uzatır ve uzatmaz. Ve adam **أَوَّهَ** etti: **تأْويهاً**; ve **تَأَوَّه** etti: **تأَوُّها**; **أَوَّه** dediği zaman. Ondan isim: med ile **الآهَةُ**; ve **أَوَّه** etti: **تأْويهاً**. Ondandır: insana beddua: **آهَةً له** ve **أَوَّةً له**; **الواو** şeddelidir. Dedi: “**آهَةً** ve **أَمِيهةً**” sözü acı duymadır. Ezherî: **آهِ**, sesinde **المِتَأَهِّه**’nin taklididir; ve insan bunu şefkat ve telaşla yapabilir. Ve şu beyti inşâd etti:

  “**آهِ من تَيَّاكِ آهَا
  تَرَكَتْ قلبي مُتاها**”

  İbnü’l-Enbârî dedi: **آهِ** min azâbi’llâh ve **آهٍ** min azâbi’llâh ve **أَهَّةً** min azâbi’llâh ve **أَوَّهْ** min azâbi’llâh; şedde ve kısaltma ile. İbnü’l-Muzaffer: **أَوَّهَ** ve **أَهَّهَ**: hüzünlü, kederli acı duyduğu zaman; acı duyarken **آهِ** veya **هاهْ** dedi; ve bu sesle nefesini çıkardı ki, kendisinde olanın bir kısmı onun üzerinden açılsın. İbn Sîde dedi: Ve **تَأَوَّهَ** etti: **آهاً** ve **آهَةً**. Ve **هاهْ**, acı duyma sebebiyle **آهِ**’nin yerinde olur. **المُثَقِّبُ العَبْدِي** dedi:

  “**إِذا ما قمتُ أَرْحَلُها بليلٍ،
  تأَوَّهُ آهَةَ الرجلِ الحزينِ**”

  İbn Sîde dedi: Bana göre o, ismi masdarın yerine koymuştur; yani: adamın **تأَوُّه**’u gibi **تَأَوَّهَ** etti. Denildi: “**تَهَوَّهُ هاهَةَ الرجل الحزين**” diye rivayet olunur. Dedi: Kesmenin beyanı daha güzeldir. Ve “**أَهَّةَ**” diye rivayet olunur; onların “**أَهَّ**” sözünden, yani acı duydu. ‘Accâc dedi:

  “**وإِن تَشَكَّيْتُ أَذَى القُرُوحِ،
  بأَهَّةٍ كأَهَّةِ المَجْرُوحِ**”

  Ve bir adam **أَوَّاهٌ**: çok hüzünlü. Ve denildi: hayra çokça dua eden kimsedir. Ve denildi: fakih. Ve denildi: mümin; Habeşçe bir dilde. Ve aziz tenzilde: “Şüphesiz İbrahim elbette halîm, **أَوَّاه**, münîbdir.” Ve denildi: buradaki **الأَوّاهُ**, şefkat ve korkuyla **المُتَأَوِّهُ**’dir. Ve denildi: yakîn ile, yani icabete yakîn ile ve itaate yapışmakla yalvaran; bu, Zeccâc’ın sözüdür. Ve denildi: **الأَوَّاهُ** tesbih eden. Ve denildi: çok öven. Ve denilir: **الأَوَّاهُ** çok dua eden. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’den rivayet olundu: “**الأَوَّاهُ الدَّعَّاءُ**.” Ve denildi: çok ağlayan. Hadiste: “Allah’ım beni **مُخْبِتاً أَوَّاهاً مُنِيباً** kıl.” **الأَوَّاهُ**: **المُتَأَوِّهُ المُتَضَرِّع**. Ezherî: Ebû Amr (dedi ki): **ظبية مَوْؤُوهة** ve **مأْووهة**; bu, ceylan köpekten veya oktan kurtulduğu zaman bir duruş durur, sonra **أَوْهِ** der, sonra koşar.
Mekâyîsü’l-Luğa:
(**أوه**) **الهمزة** ve **الواو** ve **الهاء**, üzerine kıyas yapılacak bir asıl olmayan bir kelimedir. **تأَوّه** denir: **أَوَّهْ** ve **أَوْهِ** dediği zaman; Araplar bunu söyler. Dedi:

  “**إذا ما قمتُ أَرْحُلُها بِلَيلٍ *** تأَوَّهُ آهَة الرَّجُلِ الحَزِينِ**”

  Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿Şüphesiz İbrahim elbette **لأَوَّاهٌ** halîmdir﴾ [Tevbe 114]; o, çok dua edendir. **أَوَّهْ**’te diller vardır: **الألف**’ın meddi ve **الواو**’nun şeddesi; **الألف**’ın kısaltılması ve **الواو**’nun şeddesi; **الألف**’ın meddi ve **الواو**’nun hafifletilmesi. Ve **أَوْه**: **الواو**’nun sükûnu ve **الهاء**’nın kesresiyle. Ve **أَوِّهْ**: **الواو**’nun şeddesi, kesresi ve **الهاء**’nın sükûnu ile. Ve **آهِ** ve **آوِ** ve **أَوّتَاه**.
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**أوْهُِ**, **جَيْرِ** ve **حيثُ** ve **أيْنَ** gibi; ve **آهِ**; ve **أوِّهِ**: **الهاءِ**’nın kesresiyle ve şeddeli **الواو** ile; ve **أوِّ**: **الهاءِ**’yı hazf ile; ve **أَوَّهْ**: şeddeli **الواو**’nun fethasıyla; ve **آوُوهُ**: **الواو**’nun dammasıyla; ve **آهٍ**: **الهاءِ**’nın kesresiyle, tenvinli; ve **آوٍ**: **الواو**’nun kesresiyle, tenvinli ve tenvinsiz; ve **أوَّتاهُ**: **الهمزة**’nin ve **الواو**’nun ve üstten ikilinin fethasıyla; ve **آوِيَّاهُ**: alttan ikilinin şeddesiyle; şikâyet veya acı duyma esnasında söylenen bir kelimedir. Adam **آهَ** etti: **أوْهاً**; ve **أَوَّهَ** etti: **تأوِيهاً**. Ve **تأوَّهَ**: onu söyledi. Ve **الْأَوَّاهُ**: yakîn sahibi; veya çok dua eden; veya merhametli, yufka yürekli; veya fakih; veya Habeşçe’de mümin. Ve **الآهَةُ**: kızamık. Ve **الماهَةُ**: çiçek hastalığı.
Tâcü’l-‘Arûs:
(**أوه**) **الواو**’nun sükûnuyla ve üç hareke ile (**جير** ve **حيث** ve **اين** gibi). Cevherî, birincisiyle yetindi ve şu beyti inşâd etti: “**فأوه لذكراها إذ ما ذكرتها * ومن بعد ارض بيننا وسماء**”. Dedim: Ferrâ bunu Nevâdir’inde böyle inşâd etti. İbn Berrî dedi: Bu beytin benzeri: “**فأوه على زيارة ام عمرو * فكيف مع العدا ومع الوشاة**”. Üçüncü dili İbn Sîde zikretti. Cevherî dedi: (ve) bazen **الواو**’yu **ألف**’a çevirirler de (**آه**) min kezâ derler; **الهاء**’nın kesresiyle. Dedim: Zikredilen beyit de bununla rivayet olunur. Ve Ezherî inşâd etti: “**آه من تياك آها * تركت قلبي متاها**”. (Ve) bazen (**أوه**: **الهاء**’nın kesresiyle ve şeddeli **الواو** ile) derler. Sıhâh’ta, **الواو**’nun şeddesiyle birlikte **الهاء**’nın sükûnu ile (vardır) ve dedi: (ve) bazen (**أو**: **الهاء**’yı hazf ile) derler; yani şeddeli **الواو** ile, medsiz. Zikredilen beyit de bununla rivayet olunur. Dedi: (ve) bazısı (**أوه**: şeddeli **الواو**’nun fethasıyla) der; **الهاء** sâkin; şikâyetle sesi uzatmak için. Sıhâh’ın bazı nüshalarında, müellifin hattıyla: “Bazıları **آوه** der: med ile ve şedde ile ve **الواو**’nun fethasıyla, **الهاء** sâkin” (vardır). Bizim önce zikrettiğimiz, Ebû Sehl Herevî’nin nüshasındaki nassıdır. (Ve) derler: (**آووه**: **الواو**’nun dammasıyla). Bu, kâfi olmayan bir ضبطtur; daha evlâ olan, İbn Sîde’nin ضبط ettiği şeydir: med ile ve iki **واو** ile; Ebû Hâtim’in Araplardan naklettiği. (Ve **آه**: **الهاء**’nın kesresiyle, tenvinli): yani med ile. Daha önce, tenvinsiz olarak **الهاء**’nın kesresi geçti; ikisi iki dildir. İbnü’l-Enbârî dedi: **آه** min azâbi’llâh ve **آه** min azâbi’llâh; musannifin siyakında, önceki gibi medde delâlet eden bir şey yoktur; bu bir kusurdur. Ezherî dedi: **آه** onun sesinde **المتأهه**’nin taklididir; ve insan bunu şefkat ve telaşla yapabilir. (Ve **آو**: **الواو**’nun kesresiyle, tenvinli ve tenvinsiz): yani med ile, **الواو** şeddeli olmaksızın. (Ve **أوتاه**: **الهمزة**’nin ve **الواو**’nun ve üstten ikilinin fethasıyla). Cevherî’nin nassı: “Bazen içine **التاء**’yı sokarlar da **أوناه** derler; uzatır ve uzatmaz.” Musannifin ضبطunda kusur vardır. (Ve **آوياه**: alttan ikilinin şeddesiyle) med ile; böylece on üç dildir. Eğer **أوتاه**’ta ve **آووه**’ta meddi hesaba katarsak, on beş dildir. Yine **آها**’yı med ve tenvin ile; ve **واها**’yı **الواو** ile; ve **أووه**’yu kısaltma ile ve dammeli şeddeli **الواو** ile; ve **أواه**’ı **شداد** gibi; ve **هاه** ve **آهة**’yi de hikâye etti; böylece yirmi iki dildir. Bütün bunlar, (şikâyet veya acı duyma) ve hüzünlenme esnasında söylenen bir kelimedir. Ebû Saîd hadisi içinde geldi: **أوه عين الربا**; onu **جير** gibi ضبط ettiler. Başka bir hadiste: **أوه لفراخ محمد من خليفة يستخلف**; onu **الواو**’nun şeddesi ve **الهاء**’nın sükûnu ile ضبط ettiler. Adam (**آه**) etti: (**أوها** ve **أوه تاويها**); ve **تأوه**: onu söyledi. Ondan isim: med ile **الاهة**. **المثقب العبدي** dedi: “**إذا ما قت ارحلها بليل * تاوه آهة الرجل الحزين**”; Sıhâh’ta olduğu gibi **أهة** diye rivayet olunur. İbn Sîde dedi: Bana göre o, ismi masdarın yerine koymuştur; yani: adamın **تأوه**’u gibi **تأوه** etti. Denildi: “**تهوه هاهة الرجل الحزين**” diye rivayet olunur. (**الأواه**) **شداد** gibi: (icabete) yakîn sahibi; veya (dua): yani çok dua eden; ve bununla hadis tefsir edildi: “Allah’ım beni **مخبتا اواها منيبا** kıl.” (Veya merhametli, yufka yürekli): kalp; ve bununla âyet tefsir edildi: “Şüphesiz İbrahim elbette halîm, **أواه** münîbdir.” (Veya fakih veya Habeşçe’de mümin): ve bunların hepsiyle âyet tefsir edildi. (Ve) derler: insana beddua olarak: **آهة** ve **ماهة**. Lihyânî, Ebû Hâlid’den nakletti; dedi: (**الاهة** kızamık, **الماهة** çiçek hastalığıdır). İbn Sîde dedi: **آهة**’nin **ألف**’ı **واو**dur; çünkü **العين**’in **واواً** olması, **ياء** olmasından daha çoktur. (Ve bundan istidrâk edilenlerdendir): bir adam **أواه**: çok hüzünlü. Ve denildi: hayra dua eden. Ve denildi: şefkat ve korkuyla **المتأوه**. Ve denildi: yakîn ile, yani icabete yakîn ile ve itaate yapışmakla yalvaran. Ve denildi: tesbih eden. Ve denildi: çok öven. Ve **المتأوه**: yalvaran. Ebû Amr dedi: **ظبية موؤهة ومأووهة**; bu, ceylan köpekten veya oktan kurtulduğu zaman bir duruş durur, sonra **أوه** der, sonra koşar. (**الأهة**) onu kırmızıyla yazdı; Cevherî’ye istidrâk olduğunu göstermek için; öyle değildir; bilakis onu **أوه** terkibinde zikretti. O, (hüzünlenme) ve acı duymadır. Adam (**أه**) etti: (**أها وأهة**) **الهاء**’nın hafifletilmesiyle; ve (**أهة**) **الهاء**’nın şeddesiyle; ve **تأهه**: **تأهها**; (acı duydu; kederli acı duydu da acı duyarken **آه** veya **هاه** dedi). Cevherî dedi: Zikredilen **المثقب العبدي** beyti şöyle rivayet olunur: “**تأوه أهة الرجل الحزين**”; bu, onların “**أه الرجل**” sözündendir: acı duydu. ‘Accâc dedi:

  “**وان تشكيت اذى القروح * بأهة كأهة المجروح**”

  Dedi: Ondandır, insana beddua olarak: **آهة لك** ve **أوة لك**; **الهاء**’yı hazf ile de; yine şeddeli **الواو** ile. Muâviye hadisi içinde: “**آها أبا حفص**”; o, esef kelimesidir; nasbı, onu masdarlar mecrasına yürütmesi üzerinedir; sanki “esef ederim, esef ediş” dedi. Ve **الهمزة**’nin aslı **واو**dur. İbnü’l-Esîr dedi: **آها** acı duyma kelimesidir; şerde kullanılır; tıpkı **واها**’nın hayırda kullanılması gibi; **ويه** maddesinde gelecektir.
