# أو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أو

: ( *!أَوْ : حرفُ عطفٍ ، و ) يكونُ ( للشَكِّ والتَّخْيير والإِبْهامِ ) .
قالَ الجَوْهرِيُّ : إذا دَخَلَ الخَبَرَ دَلَّ على الشَّكِّ والإبْهامِ ، وإذا دَخَلَ الأَمْرَ والنَّهْيَ دَلَّ على التَّخْييرِ والإِباحَةِ ؛ فأَمَّا الشَّك فكقَوْلِكَ : رأَيْت زيداً أَو عَمْراً ؛ والإِبْهام كقَوْلِه تعالى : ﴿وأَنا أَو إِياكُم لعَلَى هُدىً أَو في ضلالٍ مُبينٍ﴾ ؛

والتّخْيير : كُلِ السَّمكَ أَو اشْرَبِ اللّبَنَ ، أَي لا تَجْمَع بَيْنهما ؛ انتَهَى .
وقالَ المبرِّدُ : أَو يكونُ لأحَدِ أَمْرَيْن عنْدَ شَكِّ المُتَكلِّم أَو قَصْده أَحَدَهما ، وكَذلِكَ قَوْله : أَتَيْت زيداً أَو عَمْراً ، وجاءَني رَجُلٌ أَو امْرَأَة ، فهذا شَكٌّ ، وأَمَّا إذا قَصَد أَحَدَهما فكقَوْلك : كُل السَّمَكَ أَو اشْرَبِ اللبنَ أَي لا تَجْمَعهما ولكنِ اخْتَر أَيَّهما شِئْتَ ، وأَعْطِني دِيناراً أَو اكْسُنِي ثَوْباً ؛ انتَهَى .
وقالَ الأزْهرِيُّ في قَوْلِه تعالى : ﴿إن كُنْتُم مَرْضَى أَو على سَفَرٍ﴾ ، أَو هنا للتَّخْيير ( و ) يكونُ بمعْنَى ( مُطْلَقِ الجَمْعِ ) ، ومنه قَوْله تعالى : ﴿أَو جاءَ أَحَد منْكُمْ مِنَ الغائِطِ﴾ فإنَّه بمعْنعى الواوِ ، وبه فُسِّرَ أَيْضاً قَوْله تعالى : ﴿أَو يَزيدُونَ﴾ ؛ عن أَبي زيْدٍ : وكذا قَوْله تعالى : ﴿أَو أَنْ نَفْعلَ في أَمْوالِنا ما نَشَاءُ﴾ ، وأَنْشَدَ أَبو زيْدٍ :
وقَدْ زَعَمَتْ ليلى بأَنِّيَ فاجِرٌ
لنَفْسِي تُقاها أَو عَليها فُجُورُهامعْناهُ : وعَليها فُجُورها وأَنْشَدَ الفرَّاءُ :
إنَّ بها أَكْتَلَ أَوْ رِزامَا
خُوَيْرِ بانٍ يَنْقُفان الْهامَا ( و ) يكونُ بمعْنَى ( التَّقْسِيم ؛

و ) أَيْضاً بمعْنَى ( التَّقْرِيبِ ) كقَوْلِهم : ( ما أَدْرِي أَسَلَّمَ أو وَدّعَ ) ، فيه إشارَة إلى تقريبِ زمَانِ اللقاءِ .
( و ) يكونُ ( بمعْنَى إلى ) أَنْ : تقولُ : لأضْرِبنَّه أَو يَتُوبَ ، أَي إلى أَنْ يَتُوبَ ، كما في الصِّحاح .
( و ) يكونُ ( للإِباحَةِ ) ، كقَوْلِكَ : جالِسِ الحَسَن أَو ابنَ سِيرِينَ ، كما في الصِّحاحِ ؛ ومثْلُه المبرِّد بقَوْله : ائتِ المسْجِدَ أَو السّوقَ ، أَي أذَنْت لَكَ في هذا الضَّرْب مِن الناسِ ، قالَ : فإن نَهَيْته عن هذا قُلْت لا تُجالِس زيْداً أَو عَمْراً ، أَي لا تُجالِس هذا الضَّرْبَ مِن الناسِ ؛ قالَ : وعلى هذا قَوْله تعالى : ﴿ولا تُطِعْ منهم آثماً أَو كَفُوراً﴾ ، أَي لا تُطِع أَحداً منهما .
وقالَ الزجَّاجُ : أَو هنا أَوْكَد منَ الواوِ ، لأنَّ الواوَ إذا قُلْتَ : لا تُطِع زيْداً وعَمْراً فأَطَاعَ أَحَدَهما كانَ غَيْر عاصٍ ، لأنَّه أَمَرَه أَنْ لا يُطِيعَ الاثْنَيْن ، فإذا قالَ : ولا تُطِع منهم آثماً أَو كفوراً ، *!فأَو ْدَلَّتْ على أَنَّ كلَّ واحدٍ منهما أَهْلٌ أَنْ يُعْصَى .
( و ) يكونُ ( بمعْنَى إلاَّ في الاسْتِثْناءِ ، وهذه يَنْتَصِبُ المُضارِعُ بَعْدَها بإضْمارِ أَنْ ، ) كقَوْله :
وكُنْت إذا غَمَزْتُ قَناةَ قَوْمٍ
( كَسَرْتُ كُعُوبَها أَو تَسْتَقِيمَاأَي إلاَّ أَنْ تَسْتَقِيمَا . ومنه قَوْلُهم : لأضْربنَّك أَو تَسْبقَني ، أَي إلاَّ أَنْ تَسْبقَني ؛ ومنه أَيْضاً قَوْلُه تعالى : ﴿أَو يَتُوبَ عليهم﴾ ، أَي إلاَّ أَنْ يَتُوبَ عليهم ؛ ومنهم قَوْلُ امْرىءِ القَيْس :

نُحاوِلُ مُلْكاً أَو نَموتَ فنُعْذَرا مَعْناهُ : إلاَّ أَنْ نَموتَ .
( وتَجِيءُ شَرْطِيَّةً ) ، عن الكِسائي وَحْده ، ( نحو : لأَضْرِبَنَّهُ عاشَ أَو ماتَ .
( و ) تكونُ ( للتَّبْعِيضِ ، نحو ) قَوْله تعالى ﴿و ( قالوا كُونُوا هُوداً أَو نَصارى﴾ ، أَي بعضاً مِن إحْدَى الطائِفَتَيْن .
( و ) قد تكونُ ( بمعْنَى بَلْ ) في توسُّعِ الكَلامِ ، وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لذي الرُّمَّة :
بَدَتْ مَثلَ قَرْنِ الشمسِ في رَوْنَقِ الضُّحَى
وصُورتِها أَو أَنتِ في العَينِ أَمْلَحُيريدُ : بل أَنْتَ ، ومنه قَوْلَهُ تعالى ﴿أَو يَرِيدُونَ﴾ .
قالَ ثَعْلَب : قالَ الفرَّاءُ : بَلْ يَزِيدُونَ .
وقيلَ : أَو هنا للشكِّ على حِكَايَةِ قَوْل المَخْلُوقِين ، ورَجَّحه بعضُهم .
وقالَ ابنُ بَرِّي : أَو هنا للإِبْهامِ على حَدِّ قَوْلِ الشاعِرِ :
وهَلْ أَنا إلاَّ من ربيعَةَ أَو مُضَرْ ( و ) تكونُ ( بمعْنَى حَتَّى ) ، كقَوْلكَ : لأَضْربنَّك أَو تَقُومَ ، أَي حتَّى تَقُومَ ؛ وبه فُسِّر أَيْضاً قَوْلُه تعالى : ﴿أَو يَتُوبَ عليهم﴾ .
( و ) تكونُ ( بمعْنَى إذَنْ و ) قالَ النّحويُّون : ( إذا جَعَلْتَها اسْماً ثَقَّلْتَ الواوَ ) فقُلْتَ : *!أَوٌّ حَسَنَةَ ؛ و ( يقالُ : دَعِ الأُءَوَّ جانباً ) ، تقولُ ذلِكَ لمَنْ يَسْتَعْمل في كَلامِه افْعَل كذا أَو كذا ؛ وكَذلِكَ يثقَّلُ لَوَّ إذا

جَعَلْتَه اسْماً ؛ قالَ أَبو زبيدٍ :
إنَّ لَوّاً وإنَّ ليتاً عَناء

### Türkçe

: **أَوْ**: atıf harfidir; ve (şüphe, tercih ve belirsizlik) için olur.

Cevherî dedi: Haber’e girdiği zaman şüphe ve belirsizliğe delâlet eder; emir ve nehye girdiği zaman tercih ve ibâhaya delâlet eder; şüphe ise senin sözün gibi: “Zeyd’i **أَو** Amr’ı gördüm”; belirsizlik ise Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿Ve biz **أَو** siz mutlaka bir hidayet üzerindeyiz **أَو** apaçık bir sapıklık içindeyiz﴾;

Ve tercih: “Balığı ye **أَو** sütü iç”, yani ikisini birleştirme; bitti.

Müberred dedi: **أَو** konuşanın şüphesi yanında iki işten biri için olur, yahut ikisinden birini kastetmesi (hâlinde); bunun gibi onun sözü: “Zeyd’e **أَو** Amr’a geldim”, “Bana bir adam **أَو** bir kadın geldi”; işte bu şüphedir. Ama ikisinden birini kastederse, senin sözün gibi: “Balığı ye **أَو** sütü iç”, yani ikisini birleştirme; fakat hangisini istersen onu seç; ve “Bana bir dinar ver **أَو** bana bir elbise giydir”; bitti.

Ezherî, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ﴿Eğer hasta iseniz **أَو** bir sefer üzerinde﴾ dedi: **أَو** burada tercih içindir; ve (mutlak cem‘ manasında) olur; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أَو** sizden biriniz ayakyolundan geldi﴾ çünkü o, **و** manasınadır; ve onunla Yüce Allah’ın sözü de tefsir edildi: ﴿**أَو** artırırlar﴾; Ebû Zeyd’den: ve yine Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أَو** mallarımızda dilediğimizi yapalım﴾.

Ebû Zeyd inşâd etti:
وقَدْ زَعَمَتْ ليلى بأَنِّيَ فاجِرٌ
لنَفْسِي تُقاها **أَو** عَليها فُجُورُها
Manası: “ve onun üzerinde fücûru”; ve Ferrâ inşâd etti:
إنَّ بها أَكْتَلَ **أَوْ** رِزامَا
خُوَيْرِ بانٍ يَنْقُفان الْهامَا

Ve (taksim manasında) olur;

Ve ayrıca (yaklaştırma manasında) olur; onların sözü gibi: (Bilmiyorum, selâm mı verdi **أَو** vedâ mı etti); onda buluşma zamanının yaklaştırılmasına işaret vardır.

Ve (manası **إلى** olmak üzere) **أَنْ** ile olur: “Mutlaka onu döveceğim **أَو** tevbe edinceye kadar”, yani tevbe edinceye kadar; Sıhâh’ta olduğu gibi.

Ve (ibâha için) olur; senin sözün gibi: “Hasan’la otur **أَو** İbn Sîrîn’le”, Sıhâh’ta olduğu gibi; bunun benzeri Müberred’in sözüyle: “Mescide gel **أَو** çarşıya”, yani insanlardan bu türde sana izin verdim. Dedi: Eğer onu bundan nehyedersen “Zeyd’le **أَو** Amr’la oturma” dersin; yani insanlardan bu türle oturma. Dedi: Ve bunun üzerine Yüce Allah’ın sözü: ﴿Onlardan günahkâra **أَو** nanköre itaat etme﴾, yani ikisinden birine itaat etme.

Zeccâc dedi: **أَو** burada **و**’dan daha pekiştiricidir; çünkü **و** ile “Zeyd’e ve Amr’a itaat etme” dediğin zaman, ikisinden birine itaat ederse âsi olmaz; çünkü ona iki kişiye birden itaat etmemesini emretmiştir. Ama “Onlardan günahkâra **أَو** nanköre itaat etme” derse, işte **أَو** her birinin, kendisine isyan edilmeye ehil olduğuna delâlet etti.

Ve (istisnada **إلاَّ** manasında) olur; ve bu (hâlde) muzâri‘ onun ardından **أَنْ**’ın gizlenmesiyle mansûb olur; onun sözü gibi:
وكُنْت إذا غَمَزْتُ قَناةَ قَوْمٍ
كَسَرْتُ كُعُوبَها **أَو** تَسْتَقِيمَا
Yani: “**إلاَّ** doğruluncaya kadar”. Ondan onların sözü: “Mutlaka seni döveceğim **أَو** beni geçinceye kadar”, yani “**إلاَّ** beni geçinceye kadar”; ondan yine Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أَو** onlara tevbe etsin﴾, yani “**إلاَّ** onlara tevbe etsin”; ve onlardan İmrü’ül-Kays’ın sözü:

نُحاوِلُ مُلْكاً **أَو** نَموتَ فنُعْذَرا
Manası: “**إلاَّ** ölünceye kadar”.

(Şartiyye olarak gelir); yalnız Kisâî’den; (şu gibi: “Mutlaka onu döveceğim; yaşadı **أَو** öldü”.)

Ve (teb‘îz için) olur; şu gibi Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve (dediler:) Yahudi olun **أَو** Hristiyan﴾, yani iki tâifeden birinin bir kısmı.

Ve (sözün genişletilmesinde **بَلْ** manasında) olabilir. Cevherî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:
بَدَتْ مَثلَ قَرْنِ الشمسِ في رَوْنَقِ الضُّحَى
وصُورتِها **أَو** أَنتِ في العَينِ أَمْلَحُ
İstiyor: “Bilakis sen”; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أَو** isterler﴾.

Sa‘leb dedi: Ferrâ dedi: “Bilakis artırırlar”.

Ve denildi: **أَو** burada, yaratılmışların sözünün hikâyesi üzere şüphe içindir; ve bazısı onu tercih etti.

İbn Berrî dedi: **أَو** burada, şairin sözü sınırında belirsizlik içindir:
وهَلْ أَنا إلاَّ من ربيعَةَ **أَو** مُضَرْ

Ve (manası **حَتَّى** olmak üzere) olur; senin sözün gibi: “Mutlaka seni döveceğim **أَو** kalkıncaya kadar”, yani kalkıncaya kadar; ve onunla Yüce Allah’ın sözü de tefsir edildi: ﴿**أَو** onlara tevbe etsin﴾.

Ve (manası **إذَنْ** olmak üzere) olur; ve nahivciler dedi: (Onu isim yaptığın zaman **و**’yu ağırlaştırırsın) da “**أَوٌّ** hasene” dersin; ve (denir ki: “**الأُءَوَّ**’yu bir yana bırak”), bunu, sözünde “şunu yap **أَو** şunu”yu kullanan kimseye söylersin; ve aynı şekilde, onu isim yaptığın zaman **لَوَّ** da ağırlaştırılır; Ebû Zübeyd dedi:
إنَّ لَوّاً وإنَّ ليتاً عَناء
