# أيس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%8A%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أيس

أيس منه، كسمع، إياسا: قنط، لغة في يئس منه يأسا، عن ابن السكيت، وفي خطبة المحكم: وأما يئس وأيس فالأخيرة مقلوبة عن الأولى؛ لأنه لا مصدر لأيس، ولا يحتج بإياس اسم رجل، فإنه فعال من الأوس، وهو العطاء، فتأمل. وآيسته وأيسته بمعنى واحد، وكذلك يأسته. قال ابن سيده: أيست من الشيء: مقلوب عن يئست، وليس بلغة فيه، ولولا ذلك لأعلوه فقالوا: إست أآس، كهبت أهاب، فظهوره صحيحا يدل على أنه صح لأنه مقلوب عما تصح عينه، وهو يئست؛ لتكون الصحة دليلا على ذلك المعنى، كما كانت صحة عور دليلا على ما لا بد من صحته وهو أعور. والأيس: القهر والذل، وقد أيس أيسا: قهر وذل ولان، قاله الأصمعي. قال ابن بزرج: إست أئيس، بكسرهما، أيسا، بالفتح: أي لنت. حكى اللحياني أن الإيسان بالكسر والتحتية: لغة في الإنسان طائية، قال عامر بن جوين الطائي:
  فيا ليتني من بعد ما طاف أهلهـا                      هلكت ولم أسمع بها صوت إيسان قال ابن سيده: وكذا أنشده ابن جني، وقال: إلا أنهم قد قالوا في جمعه أياسي، بياء قبل الألف، فعلى هذا لا يجوز أن تكون الياء غير مبدلة، وجائز أيضا أن يكون البدل اللازم نحو عيد، وأعياد، وعييد، وقال اللحياني: أي يجمعونه أياسين، وقال في كتاب الله عز وجل:  يس، والقرآن الحكيم  بلغة طيئ، قال الأزهري: وقول العلماء: إنه من الحروف المقطعة. وقال الفراء: العرب جميعا يقولون الإنسان، إلا طيئا، فإنهم يجعلون مكان النون ياء، قال الصاغاني: وقرأ الزهري وعكرمة والكلبي ويحيى بن يعمر، واليماني، بضم النون على أنه نداء مفرد، معناه يا إنسان. قلت: وقد روى في ذلك قيس بن سعد عن ابن عباس أيضا. ورواه هارون عن أبي بكر الهذلي عن الكلبي. والتأييس: الاستقلال. قاله الليث، يقال: ما أيسنا فلانا خيرا: أي ما استقللنا منه خثرا؛ أي أردته لأستخرج منه شيئا فما قدرت عليه. التأييس أيضا: التأثير في الشيء، أنشد أبو عبيد للشماخ:
  وجلدها من أطـوم لا يؤيسـه                      طلح بضاحية الصيداء مهزول أي لا يؤثر فيه، والطلح المهزول من القردان. التأييس أيضا: التليين والتذليل، وقد أيسه: ذلله، قال العباس بن مرداس، رضي الله تعالى عنه:
  إن تك جلمود صخر لا أؤيسه                      أوقد عليه فأحميه فينصـدع وتأيس الشيء: لان وتصاغر، قال المتلمس:
  ألم تر أن الجون أصبح راكدا                      تطيف به الأيام مـا يتـأيس

  قال الصاغاني: وقد أورد الجوهري البيتين أعني بيت العباس وبيت المتلمس في أ-ب-س والصواب إيرادهما ها هنا، وقد تقدمت الإشارة إليه. أياس، كسحاب: د، كانت للأرمن فرضة تلك البلاد، صارت الآن للإسلام، ومنه الشيخ الإمام ناصر الدين الأياسي، رئيس الحنفية بغزة. إياس، ككتاب: علم، هنا نقله الصاغاني، وقد قلده المصنف، وصوابه أن يذكر في أ-و-س وقد نبه عليه ابن سيده فقال: وأما إياس اسم رجل فإنه من الأوس الذي هو العوض، على نحو تسميتهم الرجل عطية تفاؤلا، ومثله تسميتهم عياضا. والمسمى بإياس سبعة عشر صحابيا، منهم إياس بن أوس بن عتيك الأنصاري، وإياس بن البكير الليثي. المسمى بإياس أيضا محدثون منهم إياس بن معاوية: ثقة مشهور، وإياس بن خليفة، وإياس بن مقاتل، وإياس بن أبي إياس، وغيرهم. ومما يستدرك عليه: أيس الرجل، وأيس به: قصر به واحتقره. وقال الخليل: العرب تقول: جئ به من حيث أيس وليس، لم تستعمل أيس إلا في هذه الكلمة، وإنما معناها كمعنى حيث هو في حال الكينونة والوجد، وقال: إن معنى ليس لا أيس، أي لا وجد، كما سيأتي. والإياس: انقطاع الطمع، كما في العباب.

### Türkçe

**أيس** ondan, **كسمع**, **إياسا**: ümidini kesmek; **يئس منه يأسا** “ondan ümidini kesti”de bir dildir; İbnü’s-Sikkît’ten. **المحكم**’in hutbesinde: “**يئس** ve **أيس**’e gelince; ikincisi birinciden çevrilmiştir (harfleri yer değiştirilmiştir); çünkü **أيس** için bir mastar yoktur. Bir adam adı olan **إياس** ile delil getirilmez; zira o, **الأوس**’tan (ki o ‘atıyyedir’) **فعال** veznindedir; öyleyse düşün.” denilmiştir. **آيسته** ve **أيسته** bir mânâdadır; aynı şekilde **يأسته** de.

İbn Sîde dedi: **أيست من الشيء**: **يئست**’ten çevrilmiştir; onda bir dil değildir. Eğer öyle olmasaydı onu illetli yaparlardı da “**إست أآس**” derlerdi; “**هبت أهاب**” gibi. Onun sahih olarak ortaya çıkması, onun, gözü sahih olan şeyden çevrilmiş olduğu için sahih kılındığına delâlet eder; o da **يئست**’tir; sıhhat, o mânâya delil olsun diye; tıpkı **عور**’un sıhhatinin, sıhhati zorunlu olan şeye—o da **أعور**’dur—delil olması gibi.

**الأيس**: kahır ve zillet. Ve **أيس أيسا**: kahretti, zelil etti ve yumuşadı; bunu el-Asma‘î söylemiştir.

İbn Bezrec dedi: “**إست أئيس**”, ikisini de kesre ile; “**أيسا**”, fetha ile: yani “yumuşadın”.

el-Lihyânî, kesre ile ve alttaki harf ile **الإيسان**’ın: Tâî kabilesine ait **الإنسان** hakkında bir dil olduğunu nakletti. Âmir b. Cüveyn et-Tâî dedi ki:
  Keşke ben, onun ehli etrafında dolaştıktan sonra,
  helâk olsaydım da orada **إيسان** sesini işitmeseydim

İbn Sîde dedi: İbn Cinnî de onu böyle inşâd etti ve dedi: “Ancak onlar onun cem‘inde, eliften önce yâ ile **أياسي** demişlerdir; buna göre yânın, değiştirilmemiş olması câiz olmaz. Ayrıca, **عيد** ve **أعياد** ve **عييد** gibi, lâzım bedel olması da câizdir.” el-Lihyânî dedi: yani onu **أياسين** diye cem‘ ederler.

Azîz ve Celîl olan Allah’ın kitabında: **يس** ve **القرآن الحكيم**; Tâî diliyledir. el-Ezherî dedi: Âlimlerin sözü: onun, **الحروف المقطعة**’dan olduğudur. el-Ferrâ dedi: Arapların hepsi **الإنسان** der; ancak Tâî, **النون**’un yerine **ياء** yapar. es-Sâğânî dedi: ez-Zührî, İkrime, el-Kelbî, Yahyâ b. Ya‘mer ve el-Yemânî, **النون**’u damme ile okudu; onun, müfred bir nidâ olduğuna göre; mânâsı: “ey insan”. Dedim: Bunun hakkında, Kays b. Sa‘d, İbn Abbâs’tan da rivayet etmiştir. Hârûn da, Ebû Bekr el-Hüzelî’den, o da el-Kelbî’den rivayet etmiştir.

**التأييس**: az bulma (azımsama). Bunu el-Leys söylemiştir. Denir: “**ما أيسنا فلانا خيرا**”: yani ondan değersiz bir şeyi az bulmadık; yani ondan bir şey çıkarayım diye onu istedim de ona güç yetiremedim.

**التأييس** ayrıca: bir şeyde tesir etme. Ebû Ubeyd, eş-Şemmâh’tan şu beyti inşâd etti:
  Onun derisi, **أطـوم**’dan olup, onu **لا يؤيسـه**;
  av sahrasının kıyısında zayıf bir **طلح**

Yani onda tesir etmez; zayıf **الطلح**, **القردان**’dandır.

**التأييس** ayrıca: yumuşatma ve zelil kılma. Ve **أيسه**: onu zelil kıldı. el-Abbâs b. Mirdâs, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi ki:
  Eğer bir kaya parçası, bir taş kütlesi isen, onu **لا أؤيسه**;
  onun üzerinde ateş yakarım da onu kızdırırım, sonra yarılır

Ve **تأيس الشيء**: yumuşadı ve küçüldü. el-Mutalammis dedi ki:
  Görmedin mi ki **الجون** durgun oldu;
  günler onun etrafında dolaşır, ne zaman ki **يتـأيس**

es-Sâğânî dedi: el-Cevherî, iki beyti—yani el-Abbâs’ın beyti ile el-Mutalammis’in beytini—**أ-ب-س**’te zikretmiştir; doğrusu onları burada zikretmektir; buna işaret daha önce geçmiştir.

**أياس**, **كسحاب**: bir belde; Ermenilere ait idi; o beldenin iskelesi idi; şimdi İslâm’a ait olmuştur. Ondandır: Gazze’de Hanefîlerin reisi, şeyh imam Nâsıruddîn el-**أياسي**.

**إياس**, **ككتاب**: bir özel ad. Bunu burada es-Sâğânî nakletmiştir; musannif de onu taklit etmiştir. Doğrusu, onun **أ-و-س**’ta zikredilmesidir. İbn Sîde buna dikkat çekmiştir de şöyle demiştir: “Adam adı olan **إياس**’a gelince; o, ‘ivaz’ olan **الأوس**’tandır; onların, tefe’ülen adama **عطية** adını vermeleri gibi; bunun benzeri, onların **عياضا** diye adlandırmalarıdır.”

**إياس** ile adlandırılan on yedi sahâbî vardır; onlardan: **إياس بن أوس بن عتيك الأنصاري** ve **إياس بن البكير الليثي**.

**إياس** ile adlandırılanlar arasında muhaddisler de vardır; onlardan: **إياس بن معاوية**: meşhur, sika; ve **إياس بن خليفة** ve **إياس بن مقاتل** ve **إياس بن أبي إياس** ve başkaları.

Ona istidrâk edilenlerdendir: **أيس الرجل** ve **أيس به**: onu kısa bıraktı ve onu hakir gördü. el-Halîl dedi: Araplar der ki: “Onu, **من حيث أيس وليس**’ten getir.” **أيس**’i ancak bu kelimede kullanmışlardır; onun mânâsı, “bulunuş ve var oluş hâlinde”deki **حيث** mânâsı gibidir. Ve dedi: **ليس**’in mânâsı “**لا أيس**”, yani “yok varlık (bulunuş)”, olduğu gibidir; ileride geleceği üzere.

**الإياس**: tamahın kesilmesi; **العباب**’da olduğu gibi.
