# أيك (أ-ي-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%8A%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Gür ormanlık yer, bir ülkenin adı

- Harfler: أ - ي - ك
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءيك · ايك

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْأَيْكَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%83%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعْلَةِ | El Eyke | 4 | 4 | [15:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/ayet/15:78.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 34 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
2. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
3. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Huzme” demet demektir
4. [ثمود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Semûd
5. [لوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Liyat” sıva harcı demektir
6. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
7. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların ön ayaklarına denir
8. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
9. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
10. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
11. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
12. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أيك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef ve mehmûz |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md), [غيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6.md), [لفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaçların birbirine dolanarak oluşturduğu sık, gölgeli ve gür koruluk veya fundalık |
| Çekirdek Özet 2 | Bolluk, tabii koruma ve refahın nankörlük ve ticari ahlaksızlığa kalkan yapıldığı kavim nitelemesi |
| Çekirdek Özet 3 | Coğrafi ve iktisadi korunaklılığın ilahi adaletten muafiyet sağlamayacağı uyarısı |
| Kritik Hata Riski | İfadeyi yalnızca bilinmeyen bir kentin soyut özel adı sayıp kökün imlediği ekolojik ve ahlaki niteliği yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أي | Toplanma, yoğunlaşma, kuvvet bulma ve bir merkezde kümelenme hareketini taşır; nitekim [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) kökünde güç ve dayanma, [أيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%85.md) kökünde dumana boğarak yoğunlaştırma anlamları ortaktır. | ك | Kavrama, sınırlama ve bükülme karakterine sahip ك harfinin eklenmesiyle kümelenme hareketi, dalların birbirini kavrayıp sararak kapalı ve gölgeli bir ağaç örtüsü oluşturmasına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Topraktan kuvvetle yükselen ana hayat hamlesi ve canlılığın ilk belirişini gösterir. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yükselen gövdeden çevreye doğru dallanma, kollara ayrılma ve yayılma hareketini imler. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Çevreye uzanan dalların birbirini kavraması, bükülerek birbiri içine geçmesi ve koruyucu bir kubbe oluşturmasıdır. |
| أيك | Canlılığın kuvvetle yükselip kollar halinde çevreye uzanması ve dalların birbirine kenetlenerek kapalı, gölgeli bir örtü meydana getirmesi hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dalları birbirine sarılmış, geçit vermez sık ağaç topluluğu; özellikle kurak vaha çevrelerinde sidr ve erâk ağaçlarının oluşturduğu sulak, gölgeli koruluk (el-gayza). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ahtal, meyve toplayıcısının dalları birbirine dolanmış sık ağaçlıklar arasında yönünü şaşırmasını bu kökle tasvir etmiştir: يكاد يحار المجتني وسط أيكها / إذا ما تنادى بالعشي هديلها |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça أيك kökü, Sami dillerinde gür bitki örtüsü, ulu ağaç ve koruluk alanları imleyen kavramsal alanla örtüşmektedir. İbranicede sağlamlık ve güç bildiren kökten türeyen ve ulu ağaç ya da meşe anlamına gelen *allon* veya *elah* kelimeleriyle semantik bir akrabalık gösterse de birebir fonetik eşleşme kısıtlıdır. Süryanice ve diğer Arami lehçelerinde sık çalılık ve gölgelik alanları niteleyen biçimler mevcuttur. Arapçada kök, ağaçların türünden ziyade morfolojik durumuna odaklanmış; dalların sarmaş dolaş olup kapalı bir sığınak meydana getirmesini temel semantik eksen kabul etmiştir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Birbirine dolanmış ağaç ve dalların oluşturduğu gölgeli koruluk | Ağaçların tek tek varlığından ziyade toplu ve girift dokusunu niteleyen somut adlandırma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramicede iri gövdeli ağaç ve koruluk bildiren sözcüklerle anlamsal yakınlık | Birebir ses denklikleri sınırlı olmakla birlikte tabii sığınak ve gür bitki semantiğinde müşterektir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أيك | Anlamlı | Birbirine dolanmış sık ağaçlık | Erâk ve sidr gibi ağaçların oluşturduğu gölgeli, korunaklı orman dokusu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [أكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%8A.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| يأك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| يكأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [كأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D9%8A.md) | Anlamlı | Miktar ve çokluk bildiren edat | [كأين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D9%8A%D9%86.md) terkibinde 'nice, ne kadar çok' anlamında kullanılır | Kur'an'da geçer; bileşik yapıdır |
| [كيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%A3.md) | Anlamlı | Geri adım atma ve çekinme | Korku veya engel sebebiyle geri durma ve vazgeçme hali | Kitābü'l-Ayn kaydı; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أيك | Merkez | Sık ve birbirine sarılmış ağaçlık | Dalların birbirine dolanmasıyla oluşan kapalı ve sığınaklı orman dokusunu bildirir | Vaha ekosisteminde gölge ve koruma sağlayan girift çalılık veya koruluk |
| [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Genel ağaç ve dallanma | Ağaçların gövde yapısını ve dallanıp budaklanmasını genel olarak ifade eder | Tür ve doku sıklığına bakılmaksızın bütün ağaç cinsi |
| [غيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B6.md) | Komşu | Sulak alan ormanı | Taban suyunun veya çekilen suların beslediği bataklık koruluğunu karşılar | Ağaç sıklığıyla birlikte zemindeki suyun çekilme halini vurgular |
| [لفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Sarmaş dolaş olma hali | Nesnelerin veya cennet bahçelerindeki bitkilerin katmerli biçimde birbirine girmesini anlatır | Sadece koruluğa has olmayıp her türlü iç içe geçişi niteleyen genel durum |
| [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Çıplak ve örtüsüz arazi | Her türlü bitki, ağaç ve gölgeden yoksun kalmış açık ve düz zemini ifade eder | أيك kökünün barındırdığı sık örtü ve korumanın tam karşıtı olan çoraklık |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أيك | Sık ve gölgeli koruluk | Ağaçların sarmaş dolaş olmasıyla teşekkül eden kapalı ve korumalı bitki dokusu | Kesin |
| Latince | nemus, lucus | Koruluk, kutsal orman | Ağaçlık ve gölgeli mevkileri karşılar; Arapçadaki çalı ve erâk sıklığını tam yansıtmaz | Güçlü |
| İngilizce | thicket, grove, copse | Çalılık, sık koruluk | Küçük çaplı, geçit vermez sık ağaç ve çalı kümesini karşılar | Güçlü |
| Almanca | Dickicht, Hain | Sık fundalık, koru | Birbirine girmiş geçit vermez çalı dokusu ile koruluk alanını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | fourré, bosquet | Sık fundalık, küçük koru | Dalların birbirine karıştığı yoğun bitki topluluğunu nitelemektedir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أصحاب الأيكة | Gür ormanlık ve sulak bir vahada refah içinde yaşayan Şuayb kavmi | Ölçü ve tartıda hile yapan, zengin tabiatın sunduğu imkânları ahlaksızlığa sığınak kılan topluluğun helak bağlamı (el-Hicr [15:78](https://lisan.digital/tr/ayet/15:78.md), eş-Şuarâ [26:176](https://lisan.digital/tr/ayet/26:176.md), Sâd [38:13](https://lisan.digital/tr/ayet/38:13.md), Kâf [50:14](https://lisan.digital/tr/ayet/50:14.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi helak yasası ve nankörlük | Eyke halkının Medyen ile aynı topluluk mu yoksa farklı bir millet mi olduğu ve tabii refahın azaba engel olamayışı | Nimetle şımarmanın ve kibrin ilahi cezayı kaçınılmaz kılması |
| Fıkıh | İktisadi adalet ve pazar ahlakı | Eyke kıssasında öne çıkan eksik ölçme, tartıda çalma ve piyasada fesat çıkarma yasakları | Ticari dürüstlük, ölçü aletlerinin meşruiyeti ve kamu düzeninin korunması |
| Tefsir | Coğrafi terim ve kıraat farkları | Kelimenin sık koruluk mu yoksa Leyke adında müstakil bir şehir mi olduğu tartışması | Mekânın fiziksel zenginliği ile şirk ve ahlaki çöküş arasındaki bağın tahlili |
| Hadis | Tarihi ibret mekanları | Antik helak yurtlarının ve kalıntılarının bulunduğu yerlerden geçerken ibret ve hüzün hali takınma | Azaba uğramış kavimlerin coğrafyasına karşı gafletten sakınma tavsiyesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve şükür bilinci | Tevhidin tabiat delili | Korunaklı çevrenin puta değil şükre vesile kılınması | Doğal sığınakların şirke gerekçe yapılmasını engellemek | Güçlü |
| İlmi | Beşeri coğrafya ve ekoloji | Vaha ekosistemi | Çevresel refahın toplum yapısına etkisini gözlemlemek | Kapalı ve zengin ekosistemlerin insan ahlakına etkisini tahlil etmek | Güçlü |
| Siyasi | Coğrafi korunaklılık ve güç | Kabilevi otonomi sığınağı | Dış müdahaleye kapalı bir coğrafyada otorite kurmak | Güvenli tabii sınırların otoritede kibre yol açması | Muhtemel |
| İktisadi | Ticaret yolu ve pazar tekeli | Lojistik vaha zenginliği | Ticari zenginliğin tekelci ve hileli kazanca alet edilmesi | Ölçü ve tartıda hile ile üretilen servetin kaçınılmaz yıkımı | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yoğun kümelenmiş kapalı ağ topolojisi (high-density cluster) | Düğümlerin birbiriyle aşırı bağ kurarak dış girdilere geçirgenliğini sıfırladığı yapı, ağaçların sarmaş dolaş dokusuna denktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kapalı refah toplumu sendromu (enklav psikolojisi) | Korumalı tabii bir çevrede biriken servetin dış dünyaya karşı kibir ve ahlaki muafiyet üretmesi durumudur. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi geçmişte kalmış bilinmeyen bir kentin harita üzerindeki soyut adı seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Doğal nimetlerin, gölgeli korulukların ve vaha zenginliğinin insanı ahlaki sorumluluktan kaçıran bir sığınağa dönüştürülmesini niteleyen tipolojik kavim durumu. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kıssayı masalsı bir yerleşim hikayesi sayarak çevre zenginliği ve iktisadi refahın getirdiği ahlaki çürüme tehdidini göz ardı etmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kavimleri sadece soy adlarıyla değil, yaşadıkları coğrafyanın karakteri ve bu çevrenin doğurduğu ahlaki sınavla birlikte andığını kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şuayb peygamberin tebliğinin, ticari adaletin, ölçü-tartı ahlakının ve ilahi cezalandırma yasasının zikredildiği kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Coğrafi ve iktisadi sığınakların insanı ilahi sorumluluk ve adaletten muaf kılacağı yönündeki aldatıcı güven duygusunu tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağaç ve çalıların birbirine sarılarak oluşturduğu sık, gölgeli ve korunaklı koruluk veya fundalık.
- Soyut anlam: Unsurların birbirine dolanarak dış etkilere kapalı, yoğun ve korunaklı bir refah alanı meydana getirmesi.
- Sistematik karşılık: Tabii koruma ve zenginliğin ahlaki sorumluluktan kaçış kalkanı kılınması sonucu sistemin kaçınılmaz çöküşü.
- LaTeX modeli: $$\rho = \frac{\sum_{i \neq j} w_{ij}}{V}, \quad \Phi = e^{-\alpha \rho}, \quad \lim_{\rho \to \infty} \Phi = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\rho$ değişkeni ağaç dallarının birbirine sarılmasıyla ortaya çıkan hacimsel yoğunluğu ve iç kenetlenmeyi temsil eder; $w_{ij}$ unsurlar arasındaki dolanıklık bağlarını, $V$ kaplanan hacmi gösterir. $\Phi$ fonksiyonu koruluğun dış dünyaya karşı geçirgenliğini ve açıklığını ifade eder. $\rho$ yoğunluğu arttıkça geçirgenlik ($\Phi$) sıfıra yaklaşır; bu durum somut düzlemde geçit vermez bir koruluğu, kavramsal düzlemde ise dış denetime ve ahlaki ilkelere kendini kapatan iktisadi tecrit halini simgeler.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%8A%D9%83/occurrences?meal=IK

### [Hicr 15:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/ayet/15:78.md) — الْأَيْكَةِ

وَإِنْ كَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ لَظَالِمِينَ

Meal (IK): Ormanlık yerde oturanlar da gerçekten zalim kimselerdi.

### [Şuara 26:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/ayet/26:176.md) — الْأَيْكَةِ

كَذَّبَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ

Meal (IK): Eyke halkı da peygamberleri yalanladı.

### [Sad 38:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/ayet/38:13.md) — الْأَيْكَةِ

وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أُولَئِكَ الْأَحْزَابُ

Meal (IK): Semud, Lut kavmi ve Eyke halkı da. İşte onlar, ayrı topluluklardı.

### [Kaf 50:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/ayet/50:14.md) — الْأَيْكَةِ

وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ وَقَوْمُ تُبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ

Meal (IK): Eyke’liler ve Tübba kavmi de. Bunların her biri peygamberlerini yalanlamışlardı da tehdidim üzerlerine hak olmuştu.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Gür ormanlık yer, bir ülkenin adı.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والياء والهمزة
ك ي أ، أ ي ك مستعملان كيأ: كاء يكيءُ كَيْئاً: ارتدع. والكَأْكَأَةُ: النكوص، كأكأتُه فتكأكأ عنا، أي: انتدع وارتدع. والأكّاكةُ: الشديدة من شدائد الدهر، يقال: ائتكّ فلان يأتكُّ ائتكاكاً شديداً. وأكّه: مثل رده.
أيك: الأَيْكَةُ: غيظة تنبت السدر والأَراك ونحوهما من ناعم الشجر. يقال: أيْكةٌ أيَّكة، أي: مثمرة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الياء** ve **الهمزة**

ك ي أ، أ ي ك ikisi de kullanımdadır: **كيأ**: **كاء يكيءُ كَيْئاً**: vazgeçti, geri durdu. Ve **الكَأْكَأَةُ**: geri çekilme; “**كأكأتُه فتكأكأ عنا**”, yani: geri çekildi ve geri durdu. Ve **الأكّاكةُ**: zamanın şiddetlerinden olan şiddetli (musibet); “Falanca şiddetle sıkıştı” denir: **ائتكّ فلان يأتكُّ ائتكاكاً شديداً**. Ve **أكّه**: “onu geri çevirdi” gibi.

**أيك**: **الأَيْكَةُ**: **السدر** ve **الأَراك** ve bunların benzerlerini, yumuşak ağaçtan olanı bitiren sık ağaçlık. “**أيْكةٌ أيَّكة**” denir; yani: meyveli.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَيْكُ: الشجرُ الكثير الملتفُّ، الواحدة أَيْكَةٌ.

##### Türkçe

**الأَيْكُ**: çok, birbirine dolanmış ağaç(lar); tekili **أَيْكَةٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب اللفيف من حرف الكاف
كوي ، كاء ، أك ، أيك ، وكي ، وكك ، وكوك ، وكا ، كي ، كيك ، كيا ، كأي ، أكي ، كوك .
كوي : قال الليث : كَوَى البَيْطَارُ وغيرُه الدَّابَّة وغيرَهَا بالمِكْوَاةِ يكْوِيها كيّاً وكَيَّةً .
والمِكْوَاةُ : الحديدة المُحْمَاةُ التي يكْوَى بها .
والكَوَاءُ : فَعَّالٌ من الكَاوِي .
واكْتَوَى يكْتَوِي اكْتِواءً ، فهو مُكْتَوٍ .
وفي الحديث : ( إنّي لأغْتَسِلُ مِنَ الجَنَابَةِ ثم أَتَكَوَّى بجارِيَتِي ) أي اسْتَدْفِىءُ بمُبَاشَرَتَها .
وقال الليث : الكَوُّ ، والكَوَّةُ : تأْسِيسُ بِنَائِهَا مِنْ كافٍ وواوَيْنِ ، ومنهمْ من يقولُ : تأسِيسُ بِنَائِها من كافٍ وَوَاوٍ وياءٍ ، كأنَّ أصلها كَوْيٌ ثُم أُدْغِمَتِ الواوُ في الياء ، فجُعِلَتْ واواً مُشَدَّدَةً .
ويقال : كَوَّيْتُ في البيت كَوَّةً .
والرجُلُ يَسْتَكْوِي : إذا طَلَبَ أَنْ يُكْوَى .
ويُجْمَعُ الكَوَّةُ : كُوًى ، كما يقال : قَرْيةٌ وقُرًى .
ويقال : كِوًى ، وكِوَاءٌ .
كاء : قال أبو زيد : كِئْتُ عن الأمْرِ كَيْأَةً إذا ما هِبْتَه .
ويقال للرجُلِ الجبانِ : كَيْءٌ ، وأنشد شمرٌ :
وإنّي لَكَيْءٌ عن الموئِبَاتْ
إذا ما الرَّطيءُ انمأَى مَرْثَؤُه
وأَكَأْتُ الرَّجُلَ إكاءةً وإكاءً إذا ما أرادَ أمراً ففاجأته على تَئِفَّةِ ذلك فهابَك ورَجَعَ عنه .
وقال أبو عمرو : رجُل كَيْأَةٌ ، وهو الجبانُ .
وقال الليث : الكأْكأَةُ : النُّكوصُ ، وقد تَكَأْكأَ إذا انْقَدَعَ .
( عمرٌ و عن أبيه ) قال : الكَأْكَاءُ : الجُبْنُ الهالع .
قال : والكأْكَاءُ : عَدْوُ اللِّصَّ .
وقال أبو زيد : تَكَأْكَأَ الرجُلُ إذا ما عَيَّ بالكلام فلم يقدِرْ على أن يتكلَّمَ .
أك : قال الأصمعي : الأكَّةُ : الحَرُّ المُحْتَدِمُ .
يقال : أصابتْنَا أَكَّةٌ شديدةٌ ، ويومٌ ذُو أَكِّ ، وذو أكَّةٍ ، وقد ائتَكَّ يَوْمُنَا ، وهو يومٌ مُؤْتَكٌّ ، وكذلك : العَكُّ في وجُوهِهِ .
ويقال : إنَّ في نفْسِهِ عليَّ لأكَّةً ، أي حِقْداً .
وقال أبو زيد : دَعاهُ الله بالأكَّةِ ، أي بالموْتِ .
وقال الليث : الأكَّةُ : الشِّدَّةُ من شدائدِ الدَّهْرِ ، وائتَكَّ فلانٌ من أَمْرٍ أَقْلَقه وأَذْلَقَه .
أيك : قال الله جلَّ وعزَّ : ( كَذَّبَ أَصْحَابُ لْئَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ ) ( الشعراء : 176 ) ، وقرىء : ( أصحابُ لَيْكةَ ) .
وجاء في التفسير : أَنّ اسمَ المدينةِ كان لَيْكةَ ، واختارَ أبو عبيد هذه القراءة وجعلَ لَيْكةَ غير منصرفَةٍ .
ومَنْ قرأَ : ( أصحابُ الأيْكَةِ ) فإنَّ الأيكةَ والأيْكَ : الشَّجَرُ الملتفُّ .
وجاء في التفسير أَنَّ شجرَهم كان الدَّوْمَ ، وهو شجرُ المَقْلِ .
وأخبرني الإياديُّ عن شمرٍ عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال : أيكةٌ مِنْ أَثْلٍ ، ورَهْطٌ مِنْ عُشَر ، وقَصِيمةٌ من الغَضَا .
وقال الزجاجُ ، في سورة الشعراء : يجوزُ وهو حسنٌ جدّاً ( كَذَّبَ أصحابُ لَيْكةِ المُرْسَلِينَ ) ( الشعراء : 176 ) بغير ألفٍ على الكسر ، على أَنَّ الأصلَ : الأيكَةِ ، فأُلْقيَتِ الهمزةُ فقيل الْيكَة ، ثم حُذِفَت الألفُ فقيل : لَيْكَةِ .
قال : والعربُ ، تقول : الأحْمَرُ قد جاءني .
وتقول إذا أَلْقَتِ الهمزةَ : الَحمرُ قد جاءني بفتح اللام ، واثبات ألف الوصلِ .
ويقولون أيضاً : لَحمرَ جاءني يريدون : الأحمَر .
قال : وإثباتُ الألِف واللام فيها في سائر القُرآن يدلُّ على أنّ حذفَ الهمزة منها التي هي ألف الوصل بمنزلة قولهم : لحمَر .
وكي : الوكَاءِ : كلُّ سَيرٍ أو خَيطٍ يُشَدُّ به السِّقَاءُ أو الوِعاءُ ؛ وقد أوْكيتُه بالوِكَاءِ إيكاءً إذا شددته .
وفي حديث الزُّبير بن العوام ، أَنه كان يُوكِي بين الصَّفا والمَرْوَةِ سَعياً .
قال أبو عبيد : هو عندي من الإمساك عن الكلام ، كأنه يُوكِي فَاهُ فلا يتكلَّمُ .
ويُرْوَى عن أعرابي أنه سَمِع رَجلاً يتكلّمُ فقال : أوْكِ حَلْقَكَ أي شُدَّ فمكَ واسْكُتْ .
( قلت ) : وفيه وجهٌ آخرُ هو أَصَحُّ عندي مما ذهب إليه أبو عبيد ، وذلك أَنَّ الإيكاءَ في كلامِ العربِ يَكونُ بمعنى السَّعْيِ الشديد .
والدليلُ على ذلك قوله في الحديث : أنه كان يُوكِي ما بينهما سَعْياً .
وفي ( نوادر الأعرابِ ) المحفوظةِ عنهم : المُوكِي : الذي يَتَشَدَّدُ في مشيِهِ ، فمعنى الإيكاءِ : الاشتدادُ في المشي .
ويقال : فلانٌ مُوكِي الغُلْمَةِ ، ومُزِكُّ الغُلْمَةِ ، ومُشِطُّ الغُلْمة إذا كانت به حاجةٌ شديدةٌ إلى الخِلاَطِ .
( قلت ) : وإنما قيل لِلّذِي يَشْتَدُّ عَدْوُه : مُوكٍ ، لأنه كأنّه ملأ هواء ما بَيْنَ رِجْليه عَدْواً وأَوْكَى عليه .
والعربُ تقولُ : ملأ الفرسُ فُرُوجَ دَوَارِجِه عَدْواً إذا اشتدَّ حُضْرُه ، والسِّقَاءُ إنما يُوكَى عَلَى امْتِلاَئِه .
وقال الليث : تَوَكَّأَتِ الناقةُ ، وهو تَصَلُّقَها عند مَخاضِها .
والتَّوكُّؤُ : التحامُلُ على العصا في المَشْيِ .
يقال : هو يَتَوكَّأُ علَى عصاهُ ، ويتَّكِىءُ .
قال : والعربُ تقول : أوكَأْتُ فلاناً إذا نَصَبْتَ له متَّكَأ ، وأتْكَأْتُه إذا حَمَلْته على الإتِّكَاءِ .
وقال أبو زيد : أَتْكَأْت الرَّجُلَ إتْكَاءً إذا وسَّدْتَهُ حتى يتَّكِىءَ .
ويقال : اسْتَوْكَتِ الإبلُ اسْتِيكَاءً إذا امْتَلأَتْ سِمَناً .
وقال ابن شميل : اسْتَوْكَى بطن الإنْسَانِ ، وهو أَنْ لا يَخْرُجَ منه نَجْوُه ، ويقال للسِّقَاءِ ونحوه إذا امتلأ : قد اسْتَوْكَى ، وإذا كانَ فَمُ السِّقَاءِ غَلِيظَ الأدِيمِ قيل : هو لا يَسْتَوْكِي ، ولا يَسْتَكْتِبُ .
وكك : ( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : الوَكُّ : الدَّفْعُ ، والكَوُّ : الكِنُّ .
وروى ابن حبيب عن ابن الأعرابي أنَّه قال : يقال : ائْتَزَرَ فلانٌ إزْرَةَ عَكَّ وَكَّ ، وهو أَنْ يُسْبِلَ طَرَفَيْ إزَارِه ، وأنشد :
إن زُرْتَهُ تَجِدْهُ عَكَّ وَكَّا
مِشْيتُه في الدَّارِ هَاكَ رَكَّا
قال : وهَاكَ رَكَّا : حِكَايَةٌ لِتَبَخْتُرِه .
وقال الأصمعي : رَجُلٌ وَكْوَاكٌ إذا كان كأنّما يتدحْرَجُ مِنْ قِصَرِه ، وقد تَوَكْوَكَ إذا
مشى كذلك .
كيك : ( سلمة عن الفراء واللِّحياني عن الرُّؤَاسِيِّ ) قالا يقال : للبَيْضَةِ : كَيْكَةٌ ، قالا : وجَمْعُها : الكَيَاكِي .
قال الفراء : الكَيْكَةُ : البَيْضَةُ ، أَصْلها : الكَيْكِيَةُ ونظيرها : الليلة ، أصلُها : لَيْلِيَةٌ ، ولذلك صُغِّرَتْ لُيَيْلِيَةٌ ، وجُمِعَت اللَّيْلَةُ : ليَالِيَ .
كيا : وقال الليث : كِيَا هو عِلْكٌ رُوميٌّ وهو الذي يقال له : المُصْطَكَى ، وليس كِيَا عَربِياً مَحْضاً .
كي : كي : من حروفِ المعاني يُنصَبُ بها الفعلُ الغَابرُ .
يقال : أدِّبْهُ كي يَرْتَدِعَ عمَّا ارتَكَبه من السُّوءِ ، ورُبَّما أُدْخِلَتِ اللام عليها كما قال اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( يَسِيرٌ لِّكَيْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَآ ءَاتَاكُمْ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ) ( الحديد : 13 ) ورُبَّما حَذَفُوا كي ، واكْتَفَوْا باللام ، وقد تُوصَلُ كيْ بِلاَ وبِمَا ، فيقال تَحَرَّزْ كيلا يُصيبَكَ ما تكْرَهُ ، وخرجَ فلانٌ كَيْمَا يُصَلِّيَ .
قال الله جلَّ وعزَّ : ( السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ ) ( الحشر : 7 ) .
كأي : ( أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي ) : كَأَي إذا أَوْجَعَ بالكلام .
أكي : وأَكَى : إذا اسْتَوْثَقَ من غريمِه بالشُّهُودِ عليه .
كوك : وقال ابن شميل : الكَيْكَاءُ ، والمُكَوْكِي هما الشَّرَطَانِ أي مَنْ لا خَيْرَ فيه من الرجال .
وقال شمرٌ : رَجُلٌ كَوْكاةٌ : وهو القصيرُ .
قال : ورأيتُ فلاناً مكَوْكِياً وذلك إذا اهْتَزَّ في مشيه وأسرعَ ، وهو من عَدْوِ القصَارِ وأنشد :
دعوتُ كَوْكَاةً بِغَرْبٍ مِرْجَسِ
فجاءَ يَسْعَى حاسِراً لم يَلْبَسِ

##### Türkçe

**باب اللفيف من حرف الكاف**
**كوي** ، **كاء** ، **أك** ، **أيك** ، **وكي** ، **وكك** ، **وكوك** ، **وكا** ، **كي** ، **كيك** ، **كيا** ، **كأي** ، **أكي** ، **كوك** .

**كوي** : Leys dedi: Baytar ve başkası, binek hayvanını ve başkasını **المِكْوَاةِ** ile dağlar; onu dağlar: dağlama olarak ve bir dağlama olarak.
Ve **المِكْوَاةُ**: kendisiyle dağlanan kızdırılmış demir parçasıdır.
Ve **الكَوَاءُ**: **الكَاوِي**’den **فَعَّالٌ** veznindedir.
Ve **اكْتَوَى** **يكْتَوِي** **اكْتِواءً**; o hâlde o **مُكْتَوٍ**’dir.
Hadiste: “Ben, cünüplükten yıkanırım, sonra câriyemle **أَتَكَوَّى** ederim” yani onunla temas etmekle ısınırım.
Leys dedi: **الكَوُّ** ve **الكَوَّةُ**: yapısının kuruluşu bir **كاف** ve iki **واو**’dandır; onlardan kimi de der ki: yapısının kuruluşu bir **كاف** ve bir **وَاو** ve bir **ياء**’dandır; sanki aslı **كَوْيٌ** idi, sonra **الواو** **الياء**’a idğam edildi de şeddeli bir **واو** kılındı.
Ve denir: Evde bir **كَوَّةً** açtım.
Ve adam **يَسْتَكْوِي** eder: dağlanmayı talep ettiği zaman.
Ve **الكَوَّةُ** cem‘ edilir: **كُوًى**; nitekim denir: **قَرْيةٌ** ve **قُرًى**.
Ve denir: **كِوًى** ve **كِوَاءٌ**.

**كاء** : Ebû Zeyd dedi: Bir işten **كِئْتُ** ettim, **كَيْأَةً** (olarak), onu korktuğum zaman.
Ve korkak adama denir: **كَيْءٌ**; Şemmer şu beyti okudu:
وإنّي لَكَيْءٌ عن الموئِبَاتْ
إذا ما الرَّطيءُ انمأَى مَرْثَؤُه
Ve adamı **أَكَأْتُ** ettim, **إكاءةً** ve **إكاءً** (olarak): bir iş istediği zaman, o işin ürkekliği üzerinde iken onu ansızın bastırdığında; senden korkar ve ondan geri döner.
Ebû Amr dedi: **رجُل كَيْأَةٌ**; o, korkaktır.
Leys dedi: **الكأْكأَةُ**: geri çekilmedir; ve **تَكَأْكأَ** etmiştir: geri dönüp vazgeçtiği zaman.
(Amr ve babasından) dedi: **الكَأْكَاءُ**: dehşetli korkaklıktır.
Dedi: ve **الكأْكَاءُ**: hırsızın koşmasıdır.
Ebû Zeyd dedi: Adam **تَكَأْكَأَ** eder: sözde tutulup kaldığı, konuşmaya güç yetiremediği zaman.

**أك** : Asmaî dedi: **الأكَّةُ**: alevli şiddetli sıcaktır.
Denir: Bize şiddetli bir **أَكَّةٌ** isabet etti; ve **ذُو أَكِّ** bir gün; ve **ذو أكَّةٍ**; ve günümüz **ائتَكَّ** etti; o, **مُؤْتَكٌّ** bir gündür; aynı şekilde: yüzlerinde **العَكُّ**.
Ve denir: Onun nefsinde bana karşı bir **أكَّةً** vardır; yani kin.
Ebû Zeyd dedi: Allah onu **بالأكَّةِ** ile çağırdı; yani ölüm ile.
Leys dedi: **الأكَّةُ**: zamanın şiddetlerinden bir şiddettir; falan kimse, kendisini kaygılandıran ve bunaltan bir işten dolayı **ائتَكَّ** etti.

**أيك** : Allah yüce ve aziz dedi: “**كَذَّبَ أَصْحَابُ لْئَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ**” (Şuarâ: 176); ve şöyle okunmuştur: “**أصحابُ لَيْكةَ**”.
Tefsirde geldi: Şehrin adının **لَيْكةَ** olduğu; Ebû Ubeyd bu kıraati seçti ve **لَيْكةَ**’yı gayr-i munsarif kıldı.
Ve kim “**أصحابُ الأيْكَةِ**” okursa, şüphesiz **الأيكةَ** ve **الأيْكَ**: birbirine girmiş sık ağaçlıktır.
Tefsirde geldi: Onların ağacının **الدَّوْمَ** olduğu; o da **المَقْلِ** ağacıdır.
İyâdî bana, Şemmer’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki o şöyle dedi: Denir: **أيكةٌ** **مِنْ أَثْلٍ**; ve **رَهْطٌ مِنْ عُشَر**; ve **قَصِيمةٌ من الغَضَا**.
Zeccâc, Şuarâ sûresinde dedi: Caizdir ve pek güzeldir: “**كَذَّبَ أصحابُ لَيْكةِ المُرْسَلِينَ**” (Şuarâ: 176) elifsiz, kesre üzere; şu esasla ki asıl **الأيكَةِ** idi; hemze atıldı da **الْيكَة** denildi; sonra elif hazfedildi de **لَيْكَةِ** denildi.
Dedi: Araplar der: **الأحْمَرُ** bana geldi.
Ve hemzeyi attığı zaman der: **الَحمرُ** bana geldi; lâmın fethiyle ve **ألف الوصلِ**’ün ispatıyla.
Ve ayrıca derler: **لَحمرَ** bana geldi; **الأحمَر**’ı kastederler.
Dedi: Kur’ân’ın geri kalanında onda elif ve lâmın ispatı, onda hemzenin—ki o **ألف الوصل**’dür—hazfinin, onların “**لحمَر**” demesi menzilesinde olduğuna delalet eder.

**وكي** : **الوكَاءِ**: kırbağın veya kabın bağlandığı her kayış yahut iptir; ve onu **بالوِكَاءِ** ile **أوْكيتُه** ettim, **إيكاءً** (olarak): onu sıktığım zaman.
Zübeyr b. Avvâm hadîsinde: onun Safâ ile Merve arasında sa‘y ederek **يُوكِي** ettiği (gelmiştir).
Ebû Ubeyd dedi: O, bence konuşmaktan tutmaktır; sanki ağzını **يُوكِي** eder de konuşmaz.
Bir bedevîden rivayet olunur: Bir adamın konuştuğunu işitti de dedi: **أوْكِ حَلْقَكَ**; yani ağzını bağla ve sus.
(قلت): Onda başka bir yön daha vardır; Ebû Ubeyd’in gittiğinden bana göre daha sahih olan; o da şudur: Arapların sözünde **الإيكاءَ**, şiddetli sa‘y manasında olur.
Bunun delili, hadisteki sözü: onun ikisi arasını sa‘y ederek **يُوكِي** ettiği.
Onlardan nakledilmiş **نوادر الأعرابِ**’da: **المُوكِي**: yürüyüşünde sıkı davranan kimsedir; öyleyse **الإيكاءِ**’nın manası: yürüyüşte şiddetlenmedir.
Ve denir: Falan kimse **مُوكِي الغُلْمَةِ**’dir; ve **مُزِكُّ الغُلْمَةِ**; ve **مُشِطُّ الغُلْمة**: onda karışmaya (cinsel birleşmeye) şiddetli ihtiyaç olduğu zaman.
(قلت): Ancak koşması şiddetli olana **مُوكٍ** denildi; çünkü sanki iki bacağı arasındaki havayı koşarak doldurdu ve onun üzerine **أَوْكَى** etti.
Ve Araplar der: At, koşarak bacak aralıklarının boşluklarını doldurdu; koşuşu şiddetlendiği zaman; kırbağ ise ancak doluluğu üzerine bağlanır.
Leys dedi: Dişi deve **تَوَكَّأَتِ**; o, doğumu sırasında onun zorlanıp tırmanmasıdır.
Ve **التَّوكُّؤُ**: yürüyüşte asaya yüklenmektir.
Denir: O, asasına dayanarak **يَتَوكَّأُ** eder; ve **ويتَّكِىءُ**.
Dedi: Araplar der: Falan kimseye **أوكَأْتُ** ettim: ona bir **متَّكَأ** kurduğun zaman; ve onu **أتْكَأْتُه** ettim: onu **الإتِّكَاءِ** üzerine taşıdığın zaman.
Ebû Zeyd dedi: Adamı **أَتْكَأْت** ettim, **إتْكَاءً** (olarak): onu yastıkladığın zaman, ta ki **يتَّكِىءَ** etsin.
Ve denir: Develer **اسْتَوْكَتِ** eder, **اسْتِيكَاءً** (olarak): semizlikçe dolduğu zaman.
İbn Şümeyl dedi: İnsanın karnı **اسْتَوْكَى** eder; o, ondan dışkısının çıkmamasıdır; ve kırbağa ve benzerine, dolduğu zaman denir: **قد اسْتَوْكَى**; ve kırbağın ağzı kalın deriden olursa denir: o **لا يَسْتَوْكِي** eder ve **ولا يَسْتَكْتِبُ**.

**وكك** : (Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الوَكُّ**: itmedir; ve **الكَوُّ**: sığınaktır.
İbn Habîb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: Denir: Falan kimse **إزْرَةَ عَكَّ وَكَّ** kuşandı; o, izârının iki ucunu salıvermesidir; ve şu beyti okudu:
إن زُرْتَهُ تَجِدْهُ عَكَّ وَكَّا
مِشْيتُه في الدَّارِ هَاكَ رَكَّا
Dedi: **هَاكَ رَكَّا**: onun salınarak yürümesinin taklididir.
Asmaî dedi: **رَجُلٌ وَكْوَاكٌ**: kısalığından sanki yuvarlanır gibi olan (kimsedir); ve **تَوَكْوَكَ** etmiştir: böyle yürüdüğü zaman.

**كيك** : (Seleme, Ferrâ’dan; ve Lihyânî, Rü’âsî’den) ikisi dedi: Yumurtaya denir: **كَيْكَةٌ**; ikisi dedi: onun çoğulu: **الكَيَاكِي**.
Ferrâ dedi: **الكَيْكَةُ**: yumurtadır; aslı: **الكَيْكِيَةُ**; ve onun benzeri: **الليلة**; aslı: **لَيْلِيَةٌ**; bu yüzden **لُيَيْلِيَةٌ** diye küçültülmüştür; ve **اللَّيْلَةُ** cem‘ edilmiştir: **ليَالِيَ**.

**كيا** : Leys dedi: **كِيَا** bir Rûm sakızıdır; ona denilen: **المُصْطَكَى**; ve **كِيَا** saf Arapça değildir.

**كي** : **كي**: manâ harflerindendir; onunla gelecek fiil nasb edilir.
Denir: Onu terbiye et ki, işlediği kötülükten vazgeçsin; ve bazen lâm ona sokulur; nitekim Allah yüce ve aziz dedi: “**يَسِيرٌ لِّكَيْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَآ ءَاتَاكُمْ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ**” (Hadîd: 13); ve bazen **كي**’yi hazfederler, lâm ile yetinirler; ve **كيْ** bazen **بِلاَ** ile ve **بِمَا** ile birleştirilir; denir: Sakın ki, hoşlanmadığın şey sana isabet etmesin; ve falan kimse çıktı: **كَيْمَا** namaz kılsın diye.
Allah yüce ve aziz dedi: “**السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ**” (Haşr: 7).

**كأي** : (Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den): **كَأَي**: sözle incittiği zaman.

**أكي** : Ve **أَكَى**: alacaklısına karşı şahitlerle ondan iyice güvence aldığı zaman.

**كوك** : İbn Şümeyl dedi: **الكَيْكَاءُ** ve **المُكَوْكِي**: iki kötü kimsedir; yani erkeklerden kendisinde hayır olmayan kimse.
Şemmer dedi: **رَجُلٌ كَوْكاةٌ**: o, kısa boyludur.
Dedi: Falanı **مكَوْكِياً** gördüm; bu, yürüyüşünde sallandığı ve hızlandığı zamandır; o, kısa boylunun koşuşundandır; ve şu beyti okudu:
دعوتُ كَوْكَاةً بِغَرْبٍ مِرْجَسِ
فجاءَ يَسْعَى حاسِراً لم يَلْبَسِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والياء وما يثلثهما في الثلاثي)
(أيد) الهمزة والياء والدال أصلٌ واحد، يدلّ على القوة والحِفْظ. يقال أيّدَه الله أي قوّاه الله. قال تعالى: ﴿والسَّماءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ﴾ [الذاريات 47]. فهذا معنى القوّة. وأمّا الحفظ فالإياد كلُّ حاجزٍ الشيءَ يَحفَظُه. قال ذو الرمّة:
دفَعْناهُ عن بَيْضٍ حِسَانٍ بأجْرَعٍ *** حَوَى حَوْلَها مِنْ تُربِهِ بإيادِ([1])(أير) الهمزة والياء والراء كلمةٌ واحدة وهي الرِّيح. واختُلِف فيها، قال قوم: هي حارّة ذات أُوارٍ. فإن كانَ كذا فالياء في الأصل واوٌ. وقد مضى تفسير ذلك في الهمزة والواو والراء. وقال الآخرون: هي الشَّمال الباردة بلغة هُذَيل. قال:
وإنَّا مَسامِيحٌ إذا هَبّت الصَّبا *** وإنّا مَراجِيحٌ إذا الإِيرُ هَبَّتِ([2])(أيس) الهمزة والياء والسين ليس أصلاً يقاس عليه، ولم يأتِ فيه إلا كلمتان ما أحسَِبهما من كلام العرب، وقد ذكرناهما لذكر الخليل إيّاهما. قال الخليل: أَيْسَ كلمةٌ قد أُمِيتَتْ ([3])، غير أن العرب تقول: "ائت به من حيثُ أَيْسَ وليس" لم يُستعمل أَيْسَ إلا في هذه فقط، وإنما معناها كمعنى [حيث([4])] هو في حال الكينونة والوُجْد والجِدَة. وقال: إنّ "ليس" معناها لا أيْسَ، أي لا وُجْدَ.
والكلمة الأخرى قول الخليل إنّ التأييس الاستقلال؛ يقال ما أيّسْنَا فلاناً([5]) أي ما استقلَلْنا منه خيراً.
وكلمةٌ أخرى في قول المتلمِّس:
* تُطيف به الأيَّامُ ما يتَأَيَّسُ([6]) *
قال أبو عبيدة: لا يتأيَّس لا يؤثِّر فيه شيء. وأنشد:
* إنْ كنت جُلْمودَ صَخْرٍ لا يُؤَيّسُهُ([7]) *
أي لا يؤثّر فيه.
(أيض) الهمزة والياء والضاد كلمة واحدةٌ تدلُّ على* الرّجوع والعَوْد، يقال آض يَئيضُ، إذا رجع. ومنه قولهم قال ذاك أيضاً، وفعَله أيضاً.
(أيق) الهمزة والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاس عليها. قال الخليل: الأَيق الوَظيف، وهو موضع القَيد من الفَرَس. قال الطرماح:
وقامَ المَهَا يُقْفِلْنَ كلَّ مُكَبَّلٍ *** كما رُصَّ أَيْقَا مُذْهبِ اللّونِ صَافِنِ([8])قال الأصمعي وأبو عمرو: الأَيق القَيْن، وهو موضع القَيْد من الوظيف.
(أيك) الهمزة والياء والكاف أصلٌ واحد، وهي اجتماعُ شجر. قال الخليل: الأيكة غَيضةٌ تُنْبِتُ([9]) السِّدرَ والأراك. ويقال [أَيكةٌ([10])] أَيِّكَةٌ، وتكون من ناعم الشّجر. وقال أصحاب التفسير: كانوا أصحابَ شجرٍ ملْتَفّ. يعني قوله تعالى: ﴿كَذَّبَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ﴾ [الشعراء 176]، قال أبو زياد: الأيْكة جماعة الأرَاك. قال الأخطل([11]) من النّخيل([12]) في قوله:
يكادُ يَحَارُ المجتَني وَسْطَ أَيْكِهَا *** إذا ما تنادَى بالعَشِيِّ هديلُها
(أيم) الهمزة والياء والميم ثلاثة أصول متباينة: الدُّخَان، والحيّة، والمرأة لا زوج لها. أما الأوّل فقال الخليل: الإيَام الدُّخَان. قال أبو ذؤيب:
فلمّا جَلاهَا بالإيام تحيَّزَتْ *** ثُباتٍ عَليها ذُلُّها واكتئابُها([13])يعني أنّ العاسِل جَلاَ النّحلَ بالدُّخان. قال الأصمعيّ: آمَ الرجل يؤوم إياماً، دَخَّنَ على الخليّة ليخرج نَحلُها فيشتار عسلَها، فهو آيم، والنَّحلة مَؤُومةٌ، وإن شئتَ مَؤُومٌ عليها. وأما الثّاني فالأيمْ من الحيّات الأبيض، قال شاعر:
كأن زِمَامَها أَيْمٌ شُجَاعٌ *** ترأَّدَ في غُضُونٍ مُغْضَئِلَّه([14])وقال رؤبة([15]):
وبَطْنَ أيْمٍ وقَواماً عُسْلُجَا *** وكفلاً وَعْثاً إذا تَرَجْرَجا([16])قال يونس: هو الجانّ من الحيات. وبنو تميم تقول أيْنٌ. قال الأصمعيّ: أصله التشديد، يقال أَيِّمٌ وَأَيْمٌ، كَهَيِّن وَهَيْن. قال:
إلاّ عواسِرُ كالمِراط مُعِيدَةٌ *** باللَّيلِ مَوْرِدَ أَيِّمٍ مُتَغَضِّفِ([17])والثالث الأيِّم: المرأة لا بَعْلَ لها والرجل لا مَرأةَ له. وقال تعالى: ﴿وَأَنْكِحُوا الأَيَامَى مِنْكُمْ﴾ [النور 32]. وآمت المرأة تئِيمُ أَيْمَةً وأُيُوماً. قال:
أفاطِمُ إنِّي هالِكٌ فتأيَّمي  *** ولا تَجزَعِي كلُّ النساء تَئِيمُ([18])
(أين) الهمزة والياء والنون يدلّ على الإعياء، وقُرب الشَّيء. أما الأوَّل فالأيْن الإعياء. ويقال لا يُبْنَى منه فِعلٌ. وقد قالوا آنَ يَئين أَيْناً. وأما القُرب فقالوا: آن لَكَ يَئِينُ أيْنا.
وأما الحيّة التي تُدْعَى (الأين) فذلك إبدالٌ والأصل الميم. قال شاعر:
يَسْرِي على الأَيْنِ والحيَّاتِ محْتفِياً *** نَفِسي فِداؤُك مِن سارٍ على ساقِ ([19])(أيه) وأما الهمزة والياء والهاء فهو حرفٌ واحد، يقال أيّهَ تأيِيهاً إذا صوَّت. وقد قلنا إنّ الأصواتَ لا يُقاس عليها.
(أيي) الهمزة والياء والياء أصلٌ واحد، وهو النَّظَر([20]). يقال تأيَّا يتأيَّا تَأَيِّياً، أي تمكَّث. قال:
قِفْ بالدِّيار وقوفَ زائرْ *** وتأَيَّ إنّك غيرُ صاغرْ([21])قال لبيد:
وتأَيَّيْتُ عليه قَافِلاً  *** وعلى الأرض غَيَايَاتُ الطَّفَلْ([22])أي انصرفتُ على تُؤَدة. ابن الأعرابيّ: تأيّيْت [الأمرَ([23])]: انتظرت إمكانَه. قال عديّ:
تَأَيَّيْتُ منهن المصير فلم أزَلْ *** أُكَفْكِفُ عنِّي واتِناً ومُنَازِعا([24])ويقال: ليست هذه بدار تَئِيّة([25])، أي مُقام.
وأصلٌ آخر، وهو التعمُّد، يقال تآيَيْتُ، على تفاعلت، وأصله تعمَّدت آيَتَه وشخصَه. قال:
* به أتآيا كُلَّ شأنٍِ ومَفْرِقِ([26]) *
وقالوا: الآية العلامة، وهذه آيةٌ مَأَيَاةٌ، كقولك عَلامَة مَعْلَمَة. وقد أيَّيْت([27]). قال:
ألا أبلغ لَدَيْكَ بني تميم  *** بآيةِ ما تُحِبُّونَ الطَّعاما([28])قالوا: وأصل آية أَأْيَة بوزن أعْية، مهموز همزتين، فخفّفت الأخيرة فامتدّت. قال سيبويه: موضع العين من الآية واو؛ لأنّ ما كان* موضع العين [منه([29])] واواً، واللام ياءً، أكثرُ ممّا موضِع العينِ واللامِ منه ياءان، مثل شوَيتُ، هو أكثر في الكلام حَيِيتُ. قال الأصمعيّ: آيةُ الرَّجُل شخْصُه. قال الخليل:
خَرَجَ القوم بآيتهم أي بجماعتهم. قال بُرْج بن مُسْهِر:
خَرَجْنا من النَّقْبَينِ لا حَيَّ مِثْلنا *** بآيَتِنا نُزْجِي المَطِيَّ المَطَافِلاَ([30])ومنه آية القرآن، لأنَّها جماعةُ حروفٍ، والجمعُ آيٌ، وإياة الشمس ضوءُها، وهو من ذاك، لأنّه كالعلامة لها. قال:
سَقَتْه إياة الشَّمسِ إلاّ لِثَاتِهِ *** أَسِفَّ ولم يُكْدَمْ عليه بإثمِدِ([31])تم كتاب الهمزة ويتلوه كتاب الباء
 ---------------------
([1]) البيت في ديوان ذي الرمة 141 واللسان (4: 43). وهو في صفة ظليم. ورواية الديوان: "ذعرناه عن بيض".
([2]) لحذيفة بن أنس الهذلي من قصيدة في أشعار الهذليين بشرح السكري ص223 على هذا الروي وليس فيها البيت. وفي اللسان:
* وإنا لأيسار إذا الإير هبت *
والأير للريح يقال بفتح الهمزة وكسرها، ويقال أيضاً بفتح الهمزة وتشديد الياء المكسورة.
([3]) نسب في اللسان هذا الكلام إلى الليث. وقال بعده: "إلا أن الخليل ذكر أن العرب تقول.." الخ.
([4]) التكملة من اللسان.
([5]) في الأصل: "فلاناً" وفي اللسان: "ما أيسنا فلاناً خيراً".
([6]) صدره كما في ديوانه ص6 من نسخة الشنقيطي واللسان (أيس):
* ألم تر أن الجون أصبح راسياً *
([7]) في المخصص (10: 95) واللسان (5: 133) مع نسبته في اللسان إلى العباس بن مرداس
* إن تك جلمود بصر لا أؤيسه *
وتمامه فيهما:                    * أوقد عليه فأحميه فينصدع *
([8]) الكلمة الأولى من البيت ساقطة في الأصل، وإثباتها من ديوان الطرماح 164 واللسان (أيق، صفن). والمها: البقر، يعني بها النساء. يقفلن: يسددن، ورواية اللسان: "يعقلن". والمكبل، أراد به الهودج، كما في شرح الديوان. ورص، بالصاد المهملة، أي قيد وأزلق. وفي الأصل: "رص"، صوابه من الديوان.
([9]) في الأصل: "تنته" صوابه في اللسان.
([10]) تكملة ليست في الأصل. وفي اللسان: "وأيك أيك مثمر، وقيل هو على المبالغة".
([11]) في الأصل: "قال أبو ذوب الأخطل". والبيت التالي في ديوان الأخطل 243.
([12]) لعلهما: "يعني النخيل".
([13]) البيت في ديوان أبي ذؤيب ص79 برواية: "فلما اجتلاها".
([14]) أنشده في اللسان (رأد، غضل). وفي الأصل: "معضله" صوابه في اللسان (غضل) .
([15]) كذا، وصوابه "العجاج". والرجز في ديوان العجاج ص8. وبهذه النسبة الصحيحة ورد في اللسان
(14: 306).
([16]) في الأصل: "وكفا" صوابه من الديوان.
([17]) البيت لأبي كبير الهذلي، كما في ديوان الهذليين (2: 105) وأمالي القالي (2: 89) واللسان (صيف، غضف) وانظر الحيوان (4: 254). وقبل البيت :
ولقد وردت الماء لم تشرب به  *** زمن الربيع إلى شهور الصيف
 ([18]) كان المفضل ينشده: "كل النساء يتيم" انظر اللسان (يتم). والرواية في اللسان "فتثبتي".
([19]) لتأبط شراً من القصيدة الأولى في المفضليات. محتفياً:حافياً. وفي الأصل: "مخفياً" محرف.
([20]) النظر، بمعنى الانتظار، يقال نظره وانتظره وتنظره.
([21]) البيت للكميت كما سبق في 141، وكما في الأغاني (15: 111) واللسان (18: 67).
([22]) البيت في ديوان لبيد 15 طبع فينا سنة 1881 واللسان (19: 381) وعجزه في اللسان (13: 428). والغياية، بياءين: ظل الشمس بالغداة والعشي، أو ضوء شعاع الشمس. في الأصل: "غيابات" محرف. وكلمة "الطفل" وردت ساقطة في الأصل مثبتة قبل بيت الكميت السابق.
([23]) بمثلها يلتئم الكلام.
([24]) الواتن: الدائم الذي لا ينقطع. وفي الأصل: "وأنا منازعا".
([25]) في الأصل: "تأية" تحريف. وفي شعر الحادرة:
ومناخ غير تئية عرسته *** قمن من الحدثان نابي المضجع
 ([26]) في الأصل: "به تيا أيا".
([27]) في اللسان: "وأيا آية: وضع علامة".
([28]) انظر صحة إنشاد هذا البيت في الخزانة (3: 139) حيث نسب إلى يزيد بن عمرو بن الصعق.
([29]) التكملة من اللسان (18: 67) حيث نقل عن سيبويه.
([30]) البيت في اللسان (18: 66) برواية "نزجي اللقاح".
([31]) البيت لطرفة في معلقته. ويروى: "ولم تكدم".

كتاب الباء:
ـ

##### Türkçe

(**باب الهمزة والياء وما يثلثهما في الثلاثي**)

(**أيد**) **الهمزة** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; kuvvete ve korumaya delâlet eder. Denir ki: Allah onu teyit etti; yani Allah onu kuvvetlendirdi. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve göğü **بِأَيْدٍ** ile bina ettik﴾ [Zâriyât 47]. Bu, kuvvet mânâsıdır. Korumaya gelince: **الإياد** her engeldir ki şeyi engeller, onu korur. Zü’r-Rumme dedi ki:

Def‘ ettik onu güzel beyazlardan, bir **أجرع**’da *** çevresini toprağından **بإيادِ** ile kuşattı([1])

(**أير**) **الهمزة** ve **الياء** ve **الراء** tek bir kelimedir; o da rüzgârdır. Onun hakkında ihtilâf edildi. Bir kavim dedi ki: O, hararetli, alevli bir rüzgârdır. Eğer böyle ise, aslında **الياء** bir **واو**’dur. Bunun tefsiri **الهمزة** ve **الواو** ve **الراء**’da geçmişti. Diğerleri dedi ki: O, Hüzeyl lügatinde soğuk **الشَّمال**’dır. Dedi ki:

Ve biz, **الصَّبا** estiğinde cömertleriz *** ve biz, **الإِيرُ** estiğinde ağırbaşlılarız([2])

(**أيس**) **الهمزة** ve **الياء** ve **السين** kıyas edilecek bir asıl değildir; onda iki kelimeden başka bir şey gelmemiştir; onları Arapların sözünden saydığımı sanmıyorum; fakat Halîl’in onları zikretmesi sebebiyle biz de onları zikrettik. Halîl dedi ki: **أَيْسَ** ölmüş (kullanımdan düşmüş) bir kelimedir([3]); ancak Araplar der ki: “Onu, **أَيْسَ** ve **ليس** olan yerden getir.” **أَيْسَ** yalnızca bu ifadede kullanılmıştır; mânâsı da **حيث** mânâsı gibidir([4]); yani kâin olma, bulunma ve varlık hâlinde. Ve dedi ki: “**ليس**”in mânâsı **لا أيْسَ**’tır; yani “bulunuş yoktur”.

Diğer kelime: Halîl’in sözüne göre **التأييس** istiklâldir; denir ki: “Biz falanı **ما أيّسْنَا**([5])”; yani ondan bir hayır istiklâl etmedik.

Ve başka bir kelime, Mütelemmis’in sözünde:

* Günler onun çevresinde dolaşır; o, **ما يتَأَيَّسُ**([6]) *

Ebû Ubeyde dedi ki: **لا يتأيَّس**: ona hiçbir şey tesir etmez. Ve şu beyti okudu:

* Eğer sen bir kaya parçası isen, onu **لا يُؤَيّسُهُ**([7]) *

Yani ona tesir etmez.

(**أيض**) **الهمزة** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir kelimedir; *dönüşe ve geri dönmeye delâlet eder. Denir ki: **آض يَئيضُ**; geri döndüğü zaman. Ondandır ki onların sözü: “O da bunu dedi”; “O da bunu yaptı”.

(**أيق**) **الهمزة** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. Halîl dedi ki: **الأَيق** **الوَظيف**’tir; o, atın bağ yerinin bulunduğu yerdir. Tırmâh dedi ki:

Ve **المَهَا** kalktı; her bağlıyı kapatırlar *** sanki renkçe altınlaşmış, ayakta duran birinin **أَيْقَا**’sı sıkıca dizilmiş gibi([8])

Asma‘î ve Ebû Amr dedi ki: **الأَيق** **القَيْن**’dir; o, **الوظيف**’ten bağ yeridir.

(**أيك**) **الهمزة** ve **الياء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, ağaçların toplanmasıdır. Halîl dedi ki: **الأيكة** **غَيضةٌ**’dır; **السِّدر** ve **الأراك** bitirir([9]). Ve denir ki: **أَيكةٌ**([10]) **أَيِّكَةٌ**; ve yumuşak ağaçtan olur. Tefsir ehli dedi ki: Onlar, birbirine dolanmış ağaç sahipleriydi. Yani Yüce Allah’ın sözü: ﴿**كَذَّبَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ**﴾ [Şuarâ 176]. Ebû Ziyâd dedi ki: **الأيْكة** **الأرَاك** topluluğudur. Ahtal([11]) hurmadan([12]) şu sözünde dedi:

Neredeyse toplayan, onun **أَيْكِهَا**’sının ortasında şaşırır *** akşamleyin onun **هديلُها**’sı çağrıştığında

(**أيم**) **الهمزة** ve **الياء** ve **الميم** birbirinden ayrı üç asıldır: duman, yılan ve kocası olmayan kadın. Birincisine gelince: Halîl dedi ki: **الإيَام** dumandır. Ebû Züeyb dedi ki:

Onu **بالإيام** ile açığa çıkarınca, ayrıldı *** üzerinde onun zilleti ve kederi bulunan topluluklar([13])

Yani bal toplayan, arıyı dumanla açığa çıkardı. Asma‘î dedi ki: Adam **آمَ** eder, **يؤوم** eder, **إياماً**; kovana duman verir ki arıları çıksın, balını sağsın; o, **آيم**’dir; arı **مَؤُومةٌ**’dur; istersen “üzerine **مَؤُومٌ**” dersin. İkincisine gelince: **الأيمْ** yılanların beyaz olanındandır. Bir şair dedi ki:

Sanki onun yuları, yiğit bir **أَيْمٌ**’dür *** kıvrımlar içinde sallandı, incelip zayıflamış([14])

Ve Ru’be([15]) dedi ki:

Ve bir **أيْمٍ** karnı ve bir **عُسْلُج** boyu *** ve bir kaba sağrı, sallandığı zaman([16])

Yûnus dedi ki: O, yılanların **الجانّ**’ıdır. Benû Temîm **أيْنٌ** der. Asma‘î dedi ki: Aslı şeddelidir; denir ki: **أَيِّمٌ** ve **أَيْمٌ**, **هَيِّن** ve **هَيْن** gibi. Dedi ki:

Ancak, geceleyin geri dönen, **المِراط** gibi zorlu işler *** sarkık bir **أَيِّمٍ**’in su yerine([17])

Üçüncüsü: **الأيِّم**; kocası olmayan kadın ve karısı olmayan erkektir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وَأَنْكِحُوا الأَيَامَى مِنْكُمْ**﴾ [Nûr 32]. Kadın **آمت** eder, **تئِيمُ** eder, **أَيْمَةً** ve **أُيُوماً**. Dedi ki:

Ey Fâtıma, ben helâk olucuyum; öyleyse **فتأيَّمي** *** ve sızlanma; bütün kadınlar **تَئِيمُ**([18])

(**أين**) **الهمزة** ve **الياء** ve **النون** bitkinliğe ve şeyin yakınlığına delâlet eder. Birincisine gelince: **الأيْن** bitkinliktir. Denir ki: Ondan fiil bina edilmez. Halbuki demişlerdir: **آنَ يَئين أَيْناً**. Yakınlığa gelince: Demişlerdir: “Senin için vakit geldi; **يَئِينُ أيْنا**.”

Ve ( **الأين** ) diye adlandırılan yılan ise, bu bir ibdâldir; asıl **الميم**’dir. Bir şair dedi ki:

Çıplak ayakla **الأَيْنِ** ve yılanlar üzerinde yürür *** canım sana feda olsun, bacak üzerinde yürüyene([19])

(**أيه**) **الهمزة** ve **الياء** ve **الهاء** ise tek bir harftir; denir ki: **أيّهَ** **تأيِيهاً**, ses çıkardığı zaman. Biz demiştik ki: sesler kıyas edilmez.

(**أيي**) **الهمزة** ve **الياء** ve **الياء** tek bir asıldır; o da **النَّظَر**’dır([20]). Denir ki: **تأيَّا يتأيَّا تَأَيِّياً**; yani oyalanıp bekledi. Dedi ki:

Diyarların yanında bir ziyaretçi duruşu gibi dur *** ve **تأَيَّ**; çünkü sen küçük düşmüş değilsin([21])

Lebîd dedi ki:

Ve ona doğru dönerken **وتأَيَّيْتُ** *** ve yerde **غَيَايَاتُ الطَّفَلْ**([22])

Yani ağır ağır dönüp ayrıldım. İbnü’l-A‘râbî: **تأيّيْت** **الأمرَ**([23]): onun mümkün olmasını bekledim. Adî dedi ki:

Onlardan varılacak yeri **تَأَيَّيْتُ**; sonra durmadım *** kendimden sürekli olanı ve çekişeni geri çeviriyorum([24])

Ve denir ki: Bu, **دار تَئِيّة**([25]) değildir; yani ikamet.

Ve başka bir asıl: o da kasıttır; denir ki: **تآيَيْتُ**, **تفاعلت** üzere; aslı, onun **آيَتَه**’sini ve şahsını kasdetmendir. Dedi ki:

* Onunla her işi ve ayrılığı **أتآيا** ederim([26]) *

Ve dediler ki: **الآية** alâmettir; ve bu, **آيةٌ مَأَيَاةٌ**’dır; senin “**عَلامَة مَعْلَمَة**” demen gibi. Ve **أيَّيْت**([27]). Dedi ki:

Dikkat edin, senin yanında Benû Temîm’e ulaştırın *** sevdiğiniz yemeğin **بآيةِ**’sini([28])

Dediler ki: **آية**’nin aslı, **أَأْيَة**’dir; **أعْية** vezninde, iki hemzeli; sonra ikincisi hafifletildi, uzadı. Sîbeveyh dedi ki: **الآية**’de **العين**’in yeri **واو**’dur; çünkü **العين**’in yeri **واو** olan ve **اللام**’ı **ياء** olan, **العين** ve **اللام**’ı iki **ياء** olanlardan daha çoktur; **شوَيتُ** gibi; sözde **حَيِيتُ** daha çoktur. Asma‘î dedi ki: Adamın **آيةُ**’si onun şahsıdır. Halîl dedi ki:

Kavim, **بآيتهم** ile çıktı; yani cemaatleriyle. Burc b. Mushir dedi ki:

İki geçitten çıktık; bizim gibisi diri yok *** **بآيَتِنا** ile, binekleri süreriz, uzun boyunluları([30])

Ve ondandır Kur’ân’ın **آية**’si; çünkü o, harflerin cemaatidir. Çoğulu **آيٌ**’dir. Ve güneşin **إياة**’si onun ışığıdır; o da bundandır; çünkü o, ona bir alâmet gibidir. Dedi ki:

Ona güneşin **إياة**’si suladı; ancak sakalının kılları hariç *** aşağı sarktı; üzerine sürme ile sürmelenmedi([31])

**تم كتاب الهمزة ويتلوه كتاب الباء**

---------------------
([1]) Beyit, Zü’r-Rumme divanında 141 ve Lisân’da (4: 43). O, bir devekuşu erkeğinin vasfındadır. Divan rivayeti: “**ذعرناه عن بيض**”.
([2]) Hüzeylî Huzeyfe b. Enes’indir; Hüzeylîlerin şiirlerinde Sükkerî şerhi s.223’te bu kafiye üzerinedir; beyit onda yoktur. Lisân’da:
* **وإنا لأيسار إذا الإير هبت** *
**الأير** rüzgâr içindir; hemzenin fethi ve kesriyle söylenir; ayrıca hemzenin fethi ve kesreli **الياء**’nın şeddelenmesiyle de söylenir.
([3]) Lisân’da bu söz Leys’e nispet edilmiştir. Ardından: “Ancak Halîl, Arapların şöyle dediğini zikretti..” ilh.
([4]) Tamamlama Lisân’dandır.
([5]) Asılda: “**فلاناً**”; Lisân’da: “**ما أيسنا فلاناً خيراً**”.
([6]) Sadrı, divanında s.6 Şınkîtî nüshasında ve Lisân’da (**أيس**) şöyle:
* **ألم تر أن الجون أصبح راسياً** *
([7]) **المخصص** (10: 95) ve Lisân’da (5: 133); Lisân’da Abbâs b. Mirdâs’a nispetle:
* **إن تك جلمود بصر لا أؤيسه** *
İkisinde tamamı: * **أوقد عليه فأحميه فينصدع** *
([8]) Beytin ilk kelimesi asılda düşmüştür; ispatı Tırmâh divanı 164 ve Lisân’dan (**أيق**، **صفن**). **المها**: sığır; bununla kadınları kasteder. **يقفلن**: sağlamlaştırırlar. Lisân rivayeti: “**يعقلن**”. **المكبل** ile hedeci kastetti; divan şerhinde olduğu gibi. **رُصَّ**: **الصاد**’la; yani bağladı ve kaydırdı. Asılda: “**رص**”; doğrusu divandandır.
([9]) Asılda: “**تنته**”; doğrusu Lisân’dadır.
([10]) Asılda olmayan bir tamamlama. Lisân’da: “**وأيك أيك مثمر، وقيل هو على المبالغة**”.
([11]) Asılda: “**قال أبو ذوب الأخطل**”. Sonraki beyit Ahtal divanı 243’tedir.
([12]) Muhtemelen ikisi: “yani hurma”.
([13]) Beyit Ebû Züeyb divanında s.79; rivayet: “**فلما اجتلاها**”.
([14]) Lisân’da (**رأد**، **غضل**) okundu. Asılda: “**معضله**”; doğrusu Lisân’da (**غضل**).
([15]) Böyle; doğrusu “**العجاج**”dır. Recez, Accâc divanı s.8. Lisân’da da bu doğru nispetle gelmiştir (14: 306).
([16]) Asılda: “**وكفا**”; doğrusu divandandır.
([17]) Beyit Ebû Kebîr el-Hüzeylî’nindir; Hüzeylîler divanı (2: 105), Emâlî el-Kâlî (2: 89), Lisân (**صيف**، **غضف**); ve **الحيوان** (4: 254)’e bak. Beyitten önce:
**ولقد وردت الماء لم تشرب به  *** زمن الربيع إلى شهور الصيف**
([18]) Mufaddal onu şöyle okurdu: “**كل النساء يتيم**”; Lisân’a (**يتم**) bak. Lisân rivayeti: “**فتثبتي**”.
([19]) Teebbata Şerran’ın, **المفضليات**’taki birinci kasidedendir. **محتفياً**: yalın ayak. Asılda: “**مخفياً**” tahrif.
([20]) **النظر**, bekleme mânâsınadır; denir ki: onu bekledi, onu gözledi.
([21]) Beyit Kümeyt’indir; daha önce 141’de geçtiği gibi; ve **الأغاني** (15: 111) ve Lisân’da (18: 67).
([22]) Beyit Lebîd divanında 15; 1881’de Viyana baskısı; Lisân (**19: 381**); onun acûzu Lisân’da (13: 428). **الغياية** iki **ياء** ile: sabah ve akşam güneş gölgesi; yahut güneş ışığının parıltısı. Asılda: “**غيابات**” tahrif. “**الطفل**” kelimesi asılda düşmüş; Kümeyt beytinden önce sabit kılınmıştır.
([23]) Bunun gibisiyle söz tamam olur.
([24]) **الواتن**: devamlı olan, kesilmeyen. Asılda: “**وأنا منازعا**”.
([25]) Asılda: “**تأية**” tahrif. Hâdire’nin şiirinde:
**ومناخ غير تئية عرسته *** قمن من الحدثان نابي المضجع**
([26]) Asılda: “**به تيا أيا**”.
([27]) Lisân’da: “**وأيا آية: وضع علامة**”.
([28]) Bu beytin okunuşunun sıhhatine **الخزانة** (3: 139)’da bak; orada Yezîd b. Amr b. es-Sa‘k’a nispet edilmiştir.
([29]) Tamamlama Lisân’dan (18: 67); Sîbeveyh’ten naklen.
([30]) Beyit Lisân’da (18: 66); rivayet: “**نزجي اللقاح**”.
([31]) Beyit, Muallakasında Tarafe’nindir. Şöyle de rivayet edilir: “**ولم تكدم**”.

Kitap: **الباء**:
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الأيك: شجر ملتف، وأصحاب الأيكة قيل: نسبوا إلى غيضة كانوا يسكنونها، وقيل: هي اسم بلد.

##### Türkçe

- **الأيك**: birbirine dolanmış ağaç; ve **أصحاب الأيكة** hakkında denildi ki: içinde oturdukları bir koruluğa nisbet edildiler; ve denildi ki: o, bir beldenin adıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ي ك
فلان فرع من أيكة المجد‏.‏
وتقول‏:‏ كذب صاحب مليكه كما كذب أصحاب الأيكه‏.‏

##### Türkçe

أ ي ك
Falân, şerefin **أيكة**sinden bir daldır.
Ve dersin: **مليكه**’nin sahibi yalan söyledi; tıpkı **الأيكه**’nin sahipleri yalan söylediği gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَيْكةَ: الشمر الكثير الملتفّ، وقيل: هي الغَيْضة تُنْبِتُ السَّدْر والأَراك ونحوهما من ناعم الشجر، وخص بعضهم به منبت الأَثْل ومُجتَمعه، وقيل: الأَيْكة جماعة الأَراك، وقال أَبو حنيفة: قد تكون الأَيْكة الجماع من كل الشجر حتى من النخل، قال: والأَول أَعرق، والجمع أَيْكٌ. وأَيِكَ الأَراك فهو أَيِكٌ واسْتَأْيَك، كلاهما: التفٍّ وصار أَيكة؛ قال:
ونحنُ من فَلْجٍ بأَعْلَى شِعْبِ،
أَيْكِ الأَراكِ مُتَداني القَضْبِ
قال ابن سيده: أراه أيِكِ الأَرَاك فخفف، وأيْك أيِكٌ مُثْمر، وقيل هو على المبالغة. وفي التهذيب في قوله تعالى: كذَّب أصحابُ الأَيْكة المُرْسَلين؛ وقرئ أصحاب لَيكة، وجاء في التفسير أن اسم المدينة كان لَيْكة، واختار أبو عبيد هذه القراءة وجعل لَيْكة لا تنصرف، ومن قرأ أصحاب الأَيْكة قال: الأََيْك الشجر الملتفّ، يقال أيْكة وأيْك، وجاء في التفسير: إن شجرهم كان الدَّوْم. وروى شمر عن ابن الأَعرابي قال: يقال أيْكة من أثْل، ورَهْطٌ من عُشَر، وقَصِيمَة من غَضاً؛ قال الزجاج: يجوز وهو حسن جداً كذب أصحاب لَيْكةِ، بغير ألف على الكسر، على أن الأَصل الأيكةِ فأُلقيت الهمزة فقيل الَيْكةِ، ثم حذفت الألف فقال لَيْكَةِ، والعرب تقول (* قوله
«والعرب تقول إلخ» عبارة زاده على البيضاوي كما تقول: مررت بالأحمر، على تحقيق الهمزة، ثم تخففها فتقول بلحمر، فإن شئت كتبته في الخط على ما كتبته أولاً وإن شئت كتبته بالحذف على حكم لفظ اللافظ فلا يجوز حينئذ إلا الجر كما لا يجوز في الايكة إلا الجر.) الأَحمرُ قد جاءني، وتقول إذا ألقت الهمزة: الحَمرُ جاءني، بفتح اللام وإثبات ألف الوصل، وتقول أيضاً: لَحْمَرُ جاءني، يريدون الأَحْمَرَ؛ قال: وإثبات الألف واللام فيها في سائر القرآن يدل على أن حذف الهمزة منها التي هي ألف وصل بمنزلة قولهم لَحْمَرَ؛ قال الجوهري: من قرأ كذَّب أصحابُ الأَيْكَة المرسلين، فهي الغَيْضة، ومن قرأ لَيْكة فهي اسم القرية. ويقال: هما مثل بَكَّة ومَكَّة.

##### Türkçe

**الأَيْكةَ**: çok, birbirine dolanmış **الشمر**; ve denildi ki: o, **الغَيْضة**dır; **السَّدْر** ve **الأَراك** ve bunların benzeri yumuşak ağaçlardan olanı bitirir. Ve bazısı onu **الأَثْل**’in bitim yeri ve onun toplanma yeriyle tahsis etti. Ve denildi ki: **الأَيْكة** **الأَراك** topluluğudur. Ve Ebû Hanîfe dedi: **الأَيْكة** her ağaçtan, hatta hurmadan bile, topluluk olabilir. Dedi: birincisi daha köklüdür. Çoğulu **أَيْكٌ**dur.

Ve **أَيِكَ الأَراك**; o, **أَيِكٌ**tur ve **اسْتَأْيَك**; ikisi de: dolandı ve **أَيكة** oldu;

dedi:
ونحنُ من فَلْجٍ بأَعْلَى شِعْبِ،
أَيْكِ الأَراكِ مُتَداني القَضْبِ

İbn Sîde dedi: onu **أيِكِ الأَرَاك** (şeklinde) görüyorum da hafifletti; ve **أيْك**: meyveli **أيِكٌ**dur; ve denildi ki o, mübalağa üzerinedir.

Ve **التهذيب**’de, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **كذَّب أصحابُ الأَيْكة المُرْسَلين**; ve **أصحاب لَيكة** diye okundu. Ve tefsirde geldi ki şehrin adı **لَيْكة** idi. Ebû Ubeyd bu kıraati seçti ve **لَيْكة**’yi gayr-i munsarif kıldı. Ve kim **أصحاب الأَيْكة** diye okursa dedi ki: **الأََيْك** birbirine dolanmış ağaçtır; **أيْكة** ve **أيْك** denir. Ve tefsirde geldi: onların ağacı **الدَّوْم** idi. Ve Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **أيْكة** denir: **أثْل**’den; ve **رَهْطٌ**: **عُشَر**’den; ve **قَصِيمَة**: **غَضاً**’dan. Zecâc dedi: caizdir ve pek güzeldir: **كذب أصحاب لَيْكةِ**; elifsiz, kesre üzere; şu üzere ki asıl **الأيكةِ** idi; hemze atıldı da **الَيْكةِ** denildi; sonra elif hazfedildi de **لَيْكَةِ** dedi. Ve Araplar der ki:
(* Sözü: “والعرب تقول إلخ” Beyzâvî üzerine eklediği bir ibaredir; nitekim şöyle dediğin gibi: **مررت بالأحمر**; hemzeyi tahkik ederek; sonra onu hafifletirsin de **بلحمر** dersin; istersen onu yazıda ilk yazdığın üzere yazarsın, istersen onu hazif ile, söyleyenin lafzının hükmüne göre yazarsın; o vakit ancak cer caiz olur; nitekim **الايكة**’de de ancak cer caiz olduğu gibi.) **الأَحمرُ** bana geldi; ve hemzeyi attığında dersin: **الحَمرُ** bana geldi; lâmı fetha ile ve vasıl elifi ispat ederek. Ve yine dersin: **لَحْمَرُ** bana geldi; **الأَحْمَرَ**’ı kastederler. Dedi: Kur’ân’ın geri kalanında onda elif ve lâmın ispatı, ondan hemzenin hazfinin—ki o vasıl elifi mesabesindedir—onların **لَحْمَرَ** sözleri menzilesinde olduğuna delalet eder.

Cevherî dedi: kim **كذَّب أصحابُ الأَيْكَة المرسلين** diye okursa, o **الغَيْضة**dır; kim **لَيْكة** diye okursa, o köyün adıdır. Ve denilir: ikisi, **بَكَّة** ve **مَكَّة** gibidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ي ك * * الأَيْكُ * الشجر الكثير الملتف الواحدة * أيْكَةٌ * فمن قرأ ﴿أصحاب الأيكة﴾ فهي الغيضة ومن قرأ ﴿أصحاب ليكة﴾ فهي اسم القرية وقيل هما مثل بكة ومكة

##### Türkçe

* أ ي ك * * **الأَيْكُ** * çok, birbirine dolanmış ağaç(lar); bir tanesi: **أيْكَةٌ**. Artık kim **﴿أصحاب الأيكة﴾** okursa, o, sık ağaçlık (koruluk)tur; kim de **﴿أصحاب ليكة﴾** okursa, o, köyün adıdır. Ve denildi ki: ikisi, **بكة** ve **مكة** gibi(dir).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأيك: الشجر الملتف الكثير كما في الصحاح. وقيل: الغيضة تنبت السدر والأراك ونحوهما من ناعم الشجر، قاله الليث. أو الجماعة من كل الشجر حتى من النخل وخص بعضهم به منبت الأثل ومجتمعه، وقال أبو حنيفة: الأيك: الجماعة الكثيرة من الأراك تجتمع في مكان واحد الواحدة أيكة وقد خالف هنا اصطلاحه فتأمل، قال أبو ذؤيب:
  موشحة بالطرتـين دنـا لـهـا                      جنى أيكة يضفو عليها قصارها وقد جعلها الأخطل من النخيل فقال:
  يكاد يحار المجتنى وسط أيكها                      إذا ما تنادى بالعشي هديلهـا

  قال الجوهري: ومن قرأ  أصحاب الأيكة  فهي الغيضة قال الصاغاني: وهو في القرآن في أربعة مواضع: في الحجر والشعراء وص، قرأ كلهم في الحجر بكسر الهمزة وكذا في سورة ق إلا ورشا فإنه يترك منها الهمز ويرد حركته على اللام قبلها، وقرأ أبو جعفر ونافع وابن كثير وابن عامر ليكة في الشعراء وص، والباقون الأيكة ومن قرأ ليكة فهي اسم القرية، وموضعه اللام وليس في الصحاح وموضعه اللام، وإنما قال - بعد قوله القرية - ويقال: هما مثل بكة ومكة، وفي التهذيب: وجاء في التفسير أن اسم المدينة كان ليكة، واختار أبو عبيد هذه القراءة، وجعل ليئكة لا ينصرف، ومن قرأ:  أصحاب الأيكة  قال: الأيك: الشجر الملتف، وجاء في التفسير أن شجرهم كان الدوم، وروى شمر عن ابن الأعرابي قال: يقال: أيكة من أثل، ورهط من عشير، وقصيمة من غضى. وقال الزجاج: يجوز وهو حسن جدا كذب أصحاب ليكة بغير ألف على الكسر، على أن الأصل الأيكة فألقيت الهمزة فقيل: أليكة، ثم حذفت الألف فقال: ليكة، والعرب تقول: الأحمر قد جاءني، وتقول - إذا ألقت الهمزة - ألحمر قد جاءني بفتح اللام وإثبات ألف الوصل، وتقول أيضا لحمر جاءني يريدون الأحمر، قال: وإثبات الألف واللام فيها في سائر القرآن يدل على أن حذف الهمزة منها التي هي ألف الوصل بمنزلة قولهم لحمر، ووقع في صحيح الإمام محمد بن إسماعيل البخاري رضي الله تعالى عنه في باب التفسير أصحاب اللايكة هكذا بتشديد اللام جمع أيكة وهو غريب وكأنه وهم فإنه ليس وجه يصححه ولا تكلم به أحد من الأئمة، ولكنه رضي الله تعالى عنه ثقة فيما ينقل، فينبغي أن يحسن الظن به، وقد تعرض له الشراح، وأجابوا عنه وصححوه، فليراجع فتح الباري فإن فيه مقنعا. وأيك الأراك كسمع، واستأيك: صار أيكة وخفف الراجز ياءه فقال:
  ونحن من فلج بأعلى شعب
  أيك الأراك متداني القضب قاله ابن سيده والصاغاني.
 وأيك أيك ككتف أي مثمر وقيل: هو على المبالغة، كما في المحكم.
 ومما يستدرك عليه: إيك، ويقال: إيج: مدينة بفارس، ومنه الإيكيون المحدثون، والجيم أكثر.

##### Türkçe

**الأيك**: صحاح’ta olduğu gibi, birbirine dolanmış çok ağaç. Ve denildi: **الغيضة**; **السدر** ve **الأراك** ve bunların benzerlerinden yumuşak ağaç bitiren (yer); bunu **الليث** söyledi. Yahut her ağaçtan, hatta hurmadan bile (olan) topluluk; ve bazısı onu **الأثل**’in bittiği yer ve onun toplandığı yer ile tahsis etti. **أبو حنيفة** dedi: **الأيك**: tek bir yerde toplanan **الأراك**’tan çok topluluk; bir tanesi **أيكة**’dir. Burada kendi ıstılahına muhalefet etmiştir; öyleyse düşün. **أبو ذؤيب** dedi:
  İki **الطرتـين** ile süslenmiş; ona yaklaştı                      Üzerine kısa dalları gölge salan **أيكة** meyvesi.
Ve **الأخطل** onu hurmadan kıldı; şöyle dedi:
  **أيك**’inin ortasında toplayan neredeyse şaşırır                      Akşamleyin onun **هديل**’i çağrıştığında.

**الجوهري** dedi: Ve kim **أصحاب الأيكة** okursa, o **الغيضة**’dir. **الصاغاني** dedi: Ve o Kur’an’da dört yerde(Dir): **الحجر**’de, **الشعراء**’da ve **ص**’da. Hepsi **الحجر**’de **الهمزة**’yi kesre ile okudu; **ق** sûresinde de böyledir; ancak **ورشا** ondan **الهمز**’i terk eder ve onun harekesini ondan önceki **اللام**’a geri döndürür. **أبو جعفر** ve **نافع** ve **ابن كثير** ve **ابن عامر**, **الشعراء** ve **ص**’da **ليكة** okudu; geri kalanlar **الأيكة** (okudu). Ve kim **ليكة** okursa, o köyün adıdır; ve yeri **اللام**’dır; ve صحاح’ta yoktur; ve yeri **اللام**’dır. Ancak o, “köy” sözünden sonra dedi ki: “Ve denilir: ikisi, **بكة** ve **مكة** gibi(Dir).” Ve **التهذيب**’de: Tefsirde geldi ki şehrin adı **ليكة** idi. **أبو عبيد** bu kıraati seçti ve **ليئكة**’yi munsarif olmayan yaptı. Ve kim: **أصحاب الأيكة** okursa, dedi ki: **الأيك**: birbirine dolanmış ağaç. Ve tefsirde geldi ki onların ağacı **الدوم** idi. **شمر**, **ابن الأعرابي**’den rivayet etti; dedi: **أثل**’den **أيكة** denilir; ve **عشير**’den **رهط**; ve **غضى**’dan **قصيمة**. **الزجاج** dedi: Caizdir ve o çok güzeldir: **أصحاب ليكة**’yi, kesre üzere, **ألف** olmaksızın (okumak); asıl **الأيكة** olmak üzere; sonra **الهمزة** atıldı da **أليكة** denildi; sonra **الألف** hazfedildi de **ليكة** dedi. Ve Araplar der ki: **الأحمر** bana geldi; ve derler — **الهمزة**’yi attıkları zaman — **ألحمر** bana geldi; **اللام**’ı fetha ile ve **ألف الوصل**’i ispat ederek. Ve yine derler: **لحمر** bana geldi; **الأحمر**’i kastederler. Dedi: Kur’an’ın sairinde onda **الألف** ve **اللام**’ın ispatı, ondan **الهمزة**’nin hazfinin — ki o **ألف الوصل**’dür — onların **لحمر** sözleri menzilesinde olduğuna delalet eder. Ve **الإمام محمد بن إسماعيل البخاري**’nin sahihinde — Allah Teâlâ ondan razı olsun — tefsir babında **أصحاب اللايكة** böyle, **اللام**’ı teşdid ile, **أيكة**’nin cemi‘i olarak vaki oldu; ve bu gariptir. Sanki bir vehimdir; çünkü onu sahih kılacak bir vecih yoktur ve imamların hiçbirinden biri onunla konuşmadı. Fakat o — Allah Teâlâ ondan razı olsun — naklettiğinde sika’dır; öyleyse onun hakkında hüsn-i zan etmek gerekir. Şârihler ona temas ettiler; ondan cevap verdiler ve onu tashih ettiler; öyleyse **فتح الباري**’ye müracaat edilsin; çünkü onda ikna edici (şey) vardır. Ve **أيك الأراك** **سمع** gibi(dir). Ve **استأيك**: **أيكة** oldu. Ve **الراجز** onun **ياء**’sını hafifletti de şöyle dedi:
  Ve biz, **فلج**’den, en yukarı **شعب**’da(ğıyız)
  **أيك الأراك**; dalları birbirine yakın.
Bunu **ابن سيده** ve **الصاغاني** söyledi.
Ve **أيك** **أيك** **كتف** gibi; yani meyveli. Ve denildi: O, mübalağa üzeredir; **المحكم**’de olduğu gibi.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **إيك**. Ve denilir: **إيج**: Fars’ta bir şehir; ve ondan **الإيكيون** (olan) muhaddisler; ve **الجيم** daha çoktur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ايك

أَيِكَ الأَرَاكُ
1 أَيِكَ الأَرَاكُ ذ , aor. اَيَكَ , The [trees called] اراك became what is termed أَيْكَة [n. un. of أَيْكٌ, q. v.]; as also ↓ استأيك. (K.) The former occurs in poetry contracted into أَيْكَ. (ISd, Sgh.)

10 اـِسْتَاْيَكَ see 1.

أَيْكٌ
أَيْكٌ ذ Numerous, luxuriant or tangled or dense, trees: (S, K:) or a place where water collects and sinks into the ground (غَيْضَةٌ) producing [trees of the kinds called] سِدْر and أَرَاك (Lth, K) and similar soft trees: (Lth:) or a collection of any trees; even, of palm-trees: (K:) or, as some say, a place where [trees of the kind called] أَثْل grow, and where is a collection of them: or, accord. to AHn, an abundant collection of أَرَاك in one place: (TA:) or trees; said to be of the [kind called] أَرَاك: (Msb:) n. un. with ة: (S, Msb, K, &c.:) IAar says, [you say,] أَيْكَةٌ أَثْلٍ and رَهْطٌ, and قَصِيمَةٌ. (Sh.) أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ occurs in the Kur in four chapters: [xv. 78 and xxvi. 176 and xxxviii. 12 and 1.13:] (Sgh:) he who reads thus means, by the latter word, الغَيْضَة [explained above, and also signifying the thicket, or collection of tangled trees, &c.]; (S, K;) or the tangled, or luxuriant, or abundant and dense, trees: (TA:) another reading is لَيْكَةَ; accord. to which, this is the name of the town [in which the people here mentioned dwelt]: (S, K:) or, as some say, the two words are [applied to the same place,] like بَكَّةُ and مَكَّةُ: (S:) but Zj says that another reading is allowable, and very good; i. e. أَصْحَابُ لَيْكَةِ, as being originally الأيْكَةِ; for the Arabs say, اَلَحْمَرُ قَدْ جَآءَنِى and لَحْمَرُ جَآاـَنِى for الأَحْمَرُ; so that لَيْكَة is like لَحْمَر. (TA.)

أَيْكٌ أَيِكٌ
أَيْكٌ أَيِكٌ ذ , (K, TA,) like كَتِفْ, (TA, [agreeably with the verb, but in the CK اٰيِكٌ,]) is a phrase in which the latter word signifies مُثْمِرٌ [Putting forth fruit; &c.]: (K, TA:) or, as some say, it is an intensive epithet [signifying very abundant or luxuriant or tangled &c.]. (M, TA.)

##### Türkçe

**أَيِكَ الأَرَاكُ**
1 **أَيِكَ الأَرَاكُ** ذ , muzâri‘i **اَيَكَ** , [adı] **اراك** olan [ağaçlar], **أَيْكَة** diye adlandırılan şey oldu [**أَيْكٌ**’un tekili; bkz.]; ve yine ↓ **استأيك**. (K.) Birincisi şiirde kısaltılarak **أَيْكَ** şeklinde gelir. (ISd, Sgh.)

10 **اـِسْتَاْيَكَ** bkz. 1.

**أَيْكٌ**
**أَيْكٌ** ذ Çok sayıda, gür veya dolaşık yahut sık, ağaçlar: (S, K:) yahut suyun toplandığı ve yere çekilip battığı bir yer (**غَيْضَةٌ**), [adı] **سِدْر** ve **أَرَاك** olan [ağaçları] ve benzeri yumuşak ağaçları meydana getirir: (Lth, K) ve benzeri yumuşak ağaçlar: (Lth:) yahut herhangi ağaçların bir topluluğu; hatta, hurma ağaçlarının da: (K:) yahut, bazılarına göre, [adı] **أَثْل** olan [ağaçların] bittiği ve onlardan bir topluluğun bulunduğu bir yer: yahut, AHn’ye göre, bir yerde **أَرَاك**’ın bol bir topluluğu: (TA:) yahut ağaçlar; [adı] **أَرَاك** olan [ağaçlardan] olduğu söylenir: (Msb:) tekili ة ile: (S, Msb, K, &c.:) IAar der ki, [şöyle] dersin: **أَيْكَةٌ أَثْلٍ** ve **رَهْطٌ**, ve **قَصِيمَةٌ**. (Sh.) **أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ** Kur’ân’da dört sûrede geçer: [xv. 78 ve xxvi. 176 ve xxxviii. 12 ve l.13:] (Sgh:) böyle okuyan kimse, ikinci kelime ile **الغَيْضَة**’yi kasteder [yukarıda açıklanan; ayrıca sık ağaçlık, yahut dolaşık ağaçlar topluluğu, vb. mânasına da gelir]; (S, K;) yahut dolaşık, yahut gür, yahut bol ve sık ağaçlar: (TA:) başka bir kıraat **لَيْكَةَ**’dır; buna göre, bu, [burada zikredilen kavmin oturduğu] kasabanın adıdır: (S, K:) yahut, bazılarına göre, iki kelime [aynı yere uygulanır], **بَكَّةُ** ve **مَكَّةُ** gibi: (S:) fakat Zj der ki başka bir kıraat câizdir ve pek iyidir; yani **أَصْحَابُ لَيْكَةِ**, aslının **الأيْكَةِ** olması itibarıyla; zira Araplar **اَلَحْمَرُ قَدْ جَآءَنِى** ve **لَحْمَرُ جَآاـَنِى** derler, **الأَحْمَرُ** yerine; böylece **لَيْكَة** de **لَحْمَر** gibidir. (TA.)

**أَيْكٌ أَيِكٌ**
**أَيْكٌ أَيِكٌ** ذ , (K, TA,) **كَتِفْ** gibi, (TA, [fiile uygun olarak; fakat CK’de **اٰيِكٌ**]) ikinci kelimenin **مُثْمِرٌ** [meyve veren; vb.] mânasına geldiği bir ibaredir: (K, TA:) yahut, bazılarına göre, bu, şiddet bildiren bir sıfattır [çok bol veya gür veya dolaşık vb. mânasında]. (M, TA.)

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءيك

ءيك
أَيَكَ - يَأْيَكُ - أيْكَة
أَيَكَ - يَأْيَكُ - أيْكَة
أَيَكَ - يَأْيَكُ + الشجر أو الزرع: التف وتشابك وكثف وصار غيضة
أيْكَة: على وزن " فـَعـْلـَة": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من" أَيَكَ - يَأْيَكُ ": الغيضة: الغابة الكثيفة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" التشابك أو التعليق بكلابة أو عليقة بين كائنين أو جمعين"، وهي:
أَيَكَ - يَأيَك، شَجَرَ - يَشْجُرُ، كَلَبَ - يَكْلِبُ (كَلِبَ - يَكْلَبُ)، بَنَّ - يَبِنُّ، قَلَدَ - يَقْلِدُ، عَلِقَ - يَعْلَقُ

الأيكة
﴿وإن كان أصحاب الأيكة لظالمين(78)﴾ الحجر ﴿وثمود وقوم لوط وأصحاب الأيكة أولئك الأحزاب(13)﴾ ص
	﴿كذب أصحاب الأيكة المرسلين(176)﴾ الشعراء ﴿وأصحاب الأيكة وقوم تبع كل كذب الرسل فحق وعيد(14)﴾ ق
جاء في التفسير : البقعة الكثيفة الأشجار
مختار الصحاح
● [أيك] أ ي ك: الأَيْكُ الشجر الكثير الملتف الواحدة أيْكَةٌ فمن قرأ ﴿أصحاب الأيكة﴾ فهي الغيضة ومن قرأ ﴿أصحاب ليكة﴾ فهي اسم القرية وقيل هما مثل بكة ومكة
الراغب
أيك
الأيك: شجر ملتف، وأصحاب الأيكة قيل: نسبوا إلى غيضة كانوا يسكنونها، وقيل: هي اسم بلد.
ملخص اللسان
1.	وأَيِكَ الأَراك فهو أَيِكٌ واسْتَأْيَك، كلاهما: التفٍّ وصار أَيكة؛
2.	أيك: الأَيْكةَ: الشمر الكثير الملتفّ،
3.	الأَيْكةَ: هي الغَيْضة تُنْبِتُ السَّدْر والأَراك ونحوهما من ناعم الشجر،
4.	الأَيْكة جماعة الأَراك،
5.	الأَيْكة    الجماع من كل الشجر حتى من النخل،
6.	أَيْكِ الأَراكِ مُتَداني القَضْبِ ،
7.	من قرأ كذَّب أصحابُ الأَيْكَة المرسلين، فهي الغَيْضة،
8.	كذَّب أصحابُ لَيْكة فهي اسم القرية.
لسان العرب
● - أيك: الأَيْكةَ: الشمر الكثير الملتفّ، وقيل: هي الغَيْضة تُنْبِتُ    السَّدْر والأَراك ونحوهما من ناعم الشجر، وخص بعضهم به منبت الأَثْل    ومُجتَمعه، وقيل: الأَيْكة جماعة الأَراك، وقال أَبو حنيفة: قد تكون الأَيْكة    الجماع من كل الشجر حتى من النخل، قال: والأَول أَعرق، والجمع أَيْكٌ.    وأَيِكَ الأَراك فهو أَيِكٌ واسْتَأْيَك، كلاهما: التفٍّ وصار أَيكة؛    قال:    ونحنُ من فَلْجٍ بأَعْلَى شِعْبِ،    أَيْكِ الأَراكِ مُتَداني القَضْبِ    قال ابن سيده: أراه أيِكِ الأَرَاك فخفف، وأيْك أيِكٌ مُثْمر، وقيل هو    على المبالغة. وفي التهذيب في قوله تعالى: كذَّب أصحابُ الأَيْكة    المُرْسَلين؛ وقرئ أصحاب لَيكة، وجاء في التفسير أن اسم المدينة كان لَيْكة،    واختار أبو عبيد هذه القراءة وجعل لَيْكة لا تنصرف، ومن قرأ أصحاب الأَيْكة    قال: الأََيْك الشجر الملتفّ، يقال أيْكة وأيْك، وجاء في التفسير: إن    شجرهم كان الدَّوْم. وروى شمر عن ابن الأَعرابي قال: يقال أيْكة من أثْل،    ورَهْطٌ من عُشَر، وقَصِيمَة من غَضاً؛ قال الزجاج: يجوز وهو حسن جداً كذب    أصحاب لَيْكةِ، بغير ألف على الكسر، على أن الأَصل الأيكةِ فأُلقيت    الهمزة فقيل الَيْكةِ، ثم حذفت الألف فقال لَيْكَةِ، والعرب تقول    (* قوله    «والعرب تقول إلخ» عبارة زاده على البيضاوي كما تقول: مررت بالأحمر، على    تحقيق الهمزة، ثم تخففها فتقول بلحمر، فإن شئت كتبته في الخط على ما كتبته    أولاً وإن شئت كتبته بالحذف على حكم لفظ اللافظ فلا يجوز حينئذ إلا الجر    كما لا يجوز في الايكة إلا الجر.) الأَحمرُ قد جاءني، وتقول إذا ألقت    الهمزة: الحَمرُ جاءني، بفتح اللام وإثبات ألف الوصل، وتقول أيضاً: لَحْمَرُ    جاءني، يريدون الأَحْمَرَ؛ قال: وإثبات الألف واللام فيها في سائر القرآن    يدل على أن حذف الهمزة منها التي هي ألف وصل بمنزلة قولهم لَحْمَرَ؛ قال    الجوهري: من قرأ كذَّب أصحابُ الأَيْكَة المرسلين، فهي الغَيْضة، ومن قرأ    لَيْكة فهي اسم القرية. ويقال: هما مثل بَكَّة ومَكَّة.
مقاييس اللغة:
(أيك) الهمزة والياء والكاف أصلٌ واحد، وهي اجتماعُ شجر. قال الخليل: الأيكة غَيضةٌ تُنْبِتُ([9]) السِّدرَ والأراك. ويقال [أَيكةٌ([10])] أَيِّكَةٌ، وتكون من ناعم الشّجر. وقال أصحاب التفسير: كانوا أصحابَ شجرٍ ملْتَفّ. يعني قوله تعالى: ﴿كَذَّبَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ﴾ [الشعراء 176]، قال أبو زياد: الأيْكة جماعة الأرَاك. قال الأخطل([11]) من النّخيل([12]) في قوله:
يكادُ يَحَارُ المجتَني وَسْطَ أَيْكِهَا *** إذا ما تنادَى بالعَشِيِّ هديلُها
القاموس المحيط:
الأَيْكُ الشَّجَرُ المُلْتَفُّ الكثيرُ، والغَيْضَةُ تُنْبِتُ السِدْرَ والأَراكَ، أوِ الجَماعَةُ مِن كُلِّ الشَّجَرِ، حتى من النَّخْلِ، الواحِدَةُ أيْكَةٌ، ومن قَرَأ الأَيْكَةَ فهي الغَيْضَةُ، ومَنْ قَرَأَ لَيْكَةَ، فهي اسْمُ القَرْيَةِ، ومَوْضِعُهُ اللامُ، ووَقَعَ في البُخارِيِّ اللاَّيْكَةُ، جَمْعُ أيْكَةٍ، وكأنَّهُ وَهَمٌ. وأيِكَ الأَراكُ، كسَمِعَ،
واسْتَأْيَكَ: صارَ أيْكَةً. وأيْكٌ أَيِكٌ: مُثْمِرٌ.
تاج العروس:
أ ي ك
الأَيْكُ : الشَّجَرُ المُلْتَفُّ الكَثيرُ كما في الصِّحاحِ . وقِيلَ : الغَيضَةُ تُنْبِت السِّدْرَ والأَراكَ ونَحْوَهما من ناعِمِ الشَّجَر قاله الليث . أَو الجَماعَةُ من كُلِّ الشَّجرِ حَتَّى منِ النَّخْلِ وخَصَّ بعضهُم به مَنْبتَ الأثْلِ ومُجْتَمَعَه وقالَ أَبو حَنِيفَةَ : الأيْكُ : الجَماعةُ الكثيرة من الأَراكِ تَجْتَمع في مكانٍ واحدٍ الواحِدَةُ أَيْكَة وقد خالَفَ هنا اصْطِلاحَه فتَأَمَّلْ قال أَبو ذُؤَيْب :
مُوَشَّحَة بالطُّرَّتَيْنِ دَنا لَها ... جَنَى أَيْكَةٍ يَضفُو عليها قِصارُها وقد جَعَلَها الأَخْطَلُ من النَّخِيلِ فقالَ :
يَكادُ يَحارُ المُجْتَنى وَسْطَ أَيْكِها ... إِذا ما تَنادَى بالعَشِيِّ هَدِيلُها
قال الجَوْهرِيُّ : ومَنْ قَرَأَ " أَصْحابُ الأَيْكَة " فهي الغيضةُ قال الصاغاني : وهو في القرآن في أَرْبعةِ مواضِعَ : في الحِجْر والشعراء وص قَرَأَ كلُّهم في الحِجْر بكسر الهمزة وكذا في سورة ق إِلاّ ورْشاً فإنّه يَتْركُ منها الهمْز ويرُدّ حَرَكَتَه على اللاَّمِ قبلَها وقرأَ أَبو جَعْفرِ ونافِعٌ وابنُ كَثِير وابنُ عامرٍ لَيكَة في الشّعَراء وص والباقون الأَيْكَة ومن قَرأَ لَيكَة فهي اسمُ القَريَة وموضعُه اللاّمُ وليسَ في الصِّحاحِ وموضِعُه اللاّم وِإنّما قال - بعد قوله القَريَة - ويُقال : هما مثل بَكَّة ومَكَّة وفي التّهْذيبِ : وجاءَ في التَّفْسِيرِ أَنّ اسمَ المدينةِ كان لَيكَة واخْتارَ أَبو عُبَيدٍ هذه القراءةَ وجَعَلَ ليئكَةَ لا ينصرفُ ومن قرأَ : " أَصْحاب الأَيْكةِ " قال : الأَيْكُ : الشَّجَرُ المُلْتَفُّ وجاءَ في التفسيرِ أَنَّ شَجَرَهم كان الدَّوْمَ ورَوى شَمِرٌ عن ابنِ الأَعرابي قال : يُقالُ : أَيْكَةٌ من أَثْلٍ ورَهْطٌ من عُشَيرِ وقَصِيمةٌ من غَضًى . وقال الزَّجّاج : يجوزُ وهو حَسَن جِدًّا كَذَّبَ أَصْحابُ لَيكَةِ بغيرِ أَلفِ على الكسر على أَنّ الأَصلَ الأَيْكَة فأُلْقِيتْ الهَمْزة فقِيل : أَلَيكَة ثم حُذِفَت الأَلِف فقال : لَيكَة والعربُ تَقُول : الأَحْمَرُ قد جاءَني وتَقُول - إِذا أَلْقَت الهَمْزة - أَلَحْمَرُ قد جاءَني بفتح اللاّم وِإثباتِ أَلفِ الوَصْلِ وتَقُول أيضاً لَحْمرُ جاءَني يُرِيدُون الأحْمَرَ قال : وِإثباتُ الأَلِفِ واللاّم فيها في سائِرِ القرآنِ يَدُلُّ على أَنَّ حذفَ الهمزةِ منها الّتي هيَ أَلف الوَصْلِ بمَنْزِلَةِ قولِهم لَحْمَر ووَقَع في صَحِيح الإِمامِ مُحَمّدِ بنِ إِسْماعِيلَ البُخارِيّ رضي اللّهُ تعالَى عنه في بابِ التَّفْسِيرِ أَصحابُ اللايِكَة هكذا بتَشْدِيدِ اللاّمِ جمع أَيْكَة وهو غَرِيبٌ وكأَنَّه وَهَمٌ فإِنّه ليسَ وَجْهٌ يُصَحِّحُه ولا تَكَلَّم به أَحدٌ من الأَئِمّة ولكنه رضي اللّه تعالى عنه ثِقَةٌ فيما يَنْقُل فيَنْبَغِي أَنْ يُحْسَنَ الظَّنُّ به وقد تَعَرَّض له الشُّرّاحُ وأَجابُوا عنه وصَحَّحُوه فليُراجَع فتح البارِي فإِنَّ فيه مَقْنَعاً . وأَيِكَ الأَراكُ كسَمِعَ واسْتَأْيَكَ : صارَ أَيْكَةً وخَفَّفَ الرّاجِزُ ياءَه فقال :
" ونَحْنُ مِنْ فَلْجٍ بأَعْلَى شِعْبِ
" أَيْكِ الأَراكِ مُتَداني القُضْبِ قالَه ابنُ سِيدَه والصّاغانيُ
وأَيْكٌ أَيِكٌ ككَتِفٍ أي مُثْمِرٌ وقيل : هو على المُبالغَةِ كما في المُحْكَم
ومما يُستَدْركُ عليه : إيك ويُقال : إِيجُ : مَدِينةٌ بفارِس ومنه الإِيكِيُّون المُحَدثُون والجِيمُ أَكثَرُ

##### Türkçe

ءيك
**أَيَكَ** - **يَأْيَكُ** - **أيْكَة**
**أَيَكَ** - **يَأْيَكُ** - **أيْكَة**
**أَيَكَ** - **يَأْيَكُ** + ağaç veya ekin: dolandı ve birbirine geçti ve sıklaştı ve koruluk oldu.
**أيْكَة**: “**فـَعـْلـَة**” vezni üzere: **أَيَكَ - يَأْيَكُ**’tan bir defalık için mef‘ûl mânasında fiil ismi; **الغيضة**: sık orman.
Ve lafız, “iki varlık veya iki topluluk arasında ‘birbirine geçme’ yahut ‘kancayla veya asılı şeyle asılma’” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**أَيَكَ - يَأيَك**، **شَجَرَ - يَشْجُرُ**، **كَلَبَ - يَكْلِبُ** (**كَلِبَ - يَكْلَبُ**)، **بَنَّ - يَبِنُّ**، **قَلَدَ - يَقْلِدُ**، **عَلِقَ - يَعْلَقُ**

**الأيكة**
﴿Ve şüphesiz **أصحاب الأيكة** elbette zalimlerdi (78)﴾ الحجر ﴿Ve Semûd ve Lût kavmi ve **أصحاب الأيكة**; işte onlar hiziplerdir (13)﴾ ص
	﴿**أصحاب الأيكة** peygamberleri yalanladı (176)﴾ الشعراء ﴿Ve **أصحاب الأيكة** ve Tubba‘ kavmi; hepsi peygamberleri yalanladı da tehdidim hak oldu (14)﴾ ق
Tefsirde geldi: ağaçları sık olan yer.

مختار الصحاح
● [أيك] أ ي ك: **الأَيْكُ**: çok, birbirine dolanmış ağaç; tekili **أيْكَةٌ**. Kim ﴿**أصحاب الأيكة**﴾ okursa, o **الغيضة**’dir; kim ﴿**أصحاب ليكة**﴾ okursa, o köyün adıdır. Ve denildi ki: ikisi, **بكة** ve **مكة** gibidir.

الراغب
أيك
**الأيك**: birbirine dolanmış ağaç; ve **أصحاب الأيكة** hakkında denildi ki: içinde oturdukları bir **غيضة**’ye nisbet edildiler; ve denildi ki: o bir beldenin adıdır.

ملخص اللسان
1.	Ve **أَيِكَ** **الأَراك**; o, **أَيِكٌ**’dir; ve **اسْتَأْيَك**; ikisi de: dolandı ve **أَيكة** oldu;
2.	**أيك**: **الأَيْكةَ**: çok, birbirine dolanmış **الشمر**;
3.	**الأَيْكةَ**: **الغَيْضة**’dir; **السَّدْر** ve **الأَراك** ve bunların benzeri yumuşak ağaçtan olanı bitirir,
4.	**الأَيْكة**: **الأَراك** topluluğu,
5.	**الأَيْكة**: hurmadan bile olmak üzere her ağaçtan cemaat,
6.	**أَيْكِ الأَراكِ مُتَداني القَضْبِ** ,
7.	Kim “**كذَّب أصحابُ الأَيْكَة المرسلين**” okursa, o **الغَيْضة**’dir,
8.	“**كذَّب أصحابُ لَيْكة**” ise köyün adıdır.

لسان العرب
● - **أيك**: **الأَيْكةَ**: çok, birbirine dolanmış **الشمر**; ve denildi ki: o, **الغَيْضة**’dir; **السَّدْر** ve **الأَراك** ve bunların benzeri yumuşak ağaçtan olanı bitirir; ve bazısı onu **الأَثْل**’in bitim yerine ve toplanma yerine tahsis etti; ve denildi ki: **الأَيْكة** **الأَراك** topluluğudur. Ve Ebû Hanîfe dedi: **الأَيْكة** her ağaçtan, hurmadan bile, cemaat olabilir; dedi ki: birincisi daha köklüdür; çoğulu **أَيْكٌ**’dur. Ve **أَيِكَ** **الأَراك**; o, **أَيِكٌ**’dir; ve **اسْتَأْيَك**; ikisi de: dolandı ve **أَيكة** oldu; dedi ki:
    Ve biz, Felc’den, bir şı‘bin en yukarısında,
    **أَيْكِ الأَراكِ مُتَداني القَضْبِ**
İbn Sîde dedi: onu **أيِكِ الأَرَاك** görüyorum da hafifletti; ve **أيْك**: **أيِكٌ**: meyveli; ve denildi ki: o, mübalağa üzeredir. Tehzîb’de, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “**كذَّب أصحابُ الأَيْكة المُرْسَلين**”; ve “**أصحاب لَيكة**” diye okundu; ve tefsirde geldi ki şehrin adı **لَيْكة** idi; Ebû Ubeyd bu kıraati seçti ve **لَيْكة**’yi gayr-i munsarif kıldı. Kim “**أصحاب الأَيْكة**” okursa dedi ki: **الأََيْك** birbirine dolanmış ağaçtır; **أيْكة** ve **أيْك** denir. Ve tefsirde geldi: onların ağacı **الدَّوْم** idi. Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **أثْل**’den **أيْكة** denir; **عُشَر**’den **رَهْطٌ**; **غَضاً**’dan **قَصِيمَة**; Zeccâc dedi: caizdir ve çok güzeldir: “**كذب أصحاب لَيْكةِ**” (elif olmaksızın), kesre üzere; asıl **الأَيْكةِ** olduğundan; hemze atıldı da **الَيْكةِ** denildi; sonra elif hazfedildi de **لَيْكَةِ** dedi. Ve Araplar der: “**الأَحمرُ** bana geldi”; hemzeyi tahkik üzere; sonra onu hafifletir de “**بلحمر**” dersin; istersen onu yazıda ilk yazdığın üzere yazarsın, istersen onu hazif ile, söyleyenin lafzı hükmünce yazarsın; o vakit ancak cer caiz olur; **الايكة**’de de ancak cer caiz olduğu gibi. (* Sözü: “Ve Araplar der… ilh.” Beydâvî üzerine ziyade ettiği ibaredir; “**مررت بالأحمر**” dediğin gibi; hemzeyi tahkik üzere; sonra onu hafifletirsin de “**بلحمر**” dersin; istersen onu yazıda ilk yazdığın üzere yazarsın, istersen onu hazif ile, söyleyenin lafzı hükmünce yazarsın; o vakit ancak cer caiz olur; **الايكة**’de de ancak cer caiz olduğu gibi.) “**الأَحمرُ** bana geldi”; ve hemzeyi attığında dersin: “**الحَمرُ** bana geldi”; lâmı fetha ile ve vasl elifi ispat ederek; ve yine dersin: “**لَحْمَرُ** bana geldi”; **الأَحْمَرَ**’ı kastederler. Dedi ki: Kur’ân’ın sairinde onda elif ve lâmın ispatı, ondan hemzenin hazfinin—ki o vasl elifidir—onların “**لَحْمَرَ**” sözleri menzilesinde olduğuna delalet eder. Cevherî dedi: Kim “**كذَّب أصحابُ الأَيْكَة المرسلين**” okursa, o **الغَيْضة**’dir; kim “**لَيْكة**” okursa, o köyün adıdır. Ve denilir: ikisi, **بَكَّة** ve **مَكَّة** gibidir.

مقاييس اللغة:
(**أيك**) hemze ve yâ ve kâf tek bir asıldır; o da ağaç toplanmasıdır. Halîl dedi: **الأيكة** **غَيضةٌ**’dir; **السِّدرَ** ve **الأراك** bitirir. Ve denilir: **أَيكةٌ**: **أَيِّكَةٌ**; ve yumuşak ağaçtan olur. Ve tefsir ehli dedi: onlar, birbirine dolanmış ağacın sahipleriydi. Yani Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**كَذَّبَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ**﴾ [الشعراء 176]. Ebû Ziyâd dedi: **الأيْكة** **الأرَاك** topluluğudur. Ahtal, hurmadan, şu sözünde dedi:
يكادُ يَحَارُ المجتَني وَسْطَ أَيْكِهَا *** إذا ما تنادَى بالعَشِيِّ هديلُها

القاموس المحيط:
**الأَيْكُ**: birbirine dolanmış çok ağaç; ve **الغَيْضَةُ**: **السِدْرَ** ve **الأَراكَ** bitirir; yahut hurmadan bile olmak üzere her ağaçtan cemaat; tekili **أيْكَةٌ**. Kim **الأَيْكَةَ** okursa, o **الغَيْضَةُ**’dir; kim **لَيْكَةَ** okursa, o köyün adıdır; yeri lâm’dır. Ve Buhârî’de **اللاَّيْكَةُ** vâki oldu: **أيْكَةٍ**’nin çoğulu; sanki o bir vehimdir. Ve **أيِكَ الأَراكُ** (işitmek gibi); ve **اسْتَأْيَكَ**: **أيْكَةً** oldu. Ve **أيْكٌ أَيِكٌ**: meyveli.

تاج العروس:
أ ي ك
**الأَيْكُ**: **الصِّحاح**’ta olduğu gibi, çok, birbirine dolanmış ağaçtır. Ve denildi ki: o, **الغَيضَةُ**’dir; **السِّدْرَ** ve **الأَراكَ** ve bunların benzeri yumuşak ağaçtan olanı bitirir; bunu Leys söyledi. Yahut hurmadan bile olmak üzere her ağaçtan cemaat. Ve bazısı onu **الأثْل**’in bitim yerine ve toplanma yerine tahsis etti. Ebû Hanîfe dedi: **الأيْكُ**: bir yerde toplanan **الأَراك**’tan çok cemaat; tekili **أَيْكَة**. Burada ıstılahına muhalefet etti; öyleyse düşün. Ebû Zueyb dedi:
مُوَشَّحَة بالطُّرَّتَيْنِ دَنا لَها ... جَنَى أَيْكَةٍ يَضفُو عليها قِصارُها
Ve Ahtal onu hurmadan kıldı da dedi:
يَكادُ يَحارُ المُجْتَنى وَسْطَ أَيْكِها ... إِذا ما تَنادَى بالعَشِيِّ هَدِيلُها
Cevherî dedi: Kim “**أَصْحابُ الأَيْكَة**” okursa, o **الغيضةُ**’dir. Sâgânî dedi: O, Kur’ân’da dört yerde: **الحِجْر**’de, **الشعراء**’da, **ص**’da, **ق**’da. Hepsi **الحِجْر**’de hemzeyi kesre ile okudu; **ق** sûresinde de böyledir; ancak Verş, hemzeyi terk eder ve harekesini ondan önceki lâm üzerine döndürür. Ebû Ca‘fer ve Nâfi‘ ve İbn Kesîr ve İbn Âmir, **الشّعَراء** ve **ص**’da **لَيكَة** okudu; kalanlar **الأَيْكَة**. Kim **لَيكَة** okursa, o köyün adıdır; yeri lâm’dır; **الصِّحاح**’ta yoktur. Ve “yeri lâm’dır” dedi; ancak—köy sözünden sonra—dedi ki: “Ve denilir: ikisi, **بَكَّة** ve **مَكَّة** gibidir.” **التّهْذيب**’de: tefsirde geldi ki şehrin adı **لَيكَة** idi; Ebû Ubeyd bu kıraati seçti ve **ليئكَةَ**’yi gayr-i munsarif kıldı. Kim “**أَصْحاب الأَيْكةِ**” okursa dedi ki: **الأَيْكُ**: birbirine dolanmış ağaçtır. Ve tefsirde geldi: onların ağacı **الدَّوْمَ** idi. Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **أَثْلٍ**’den **أَيْكَةٌ** denilir; **عُشَيرِ**’den **رَهْطٌ**; **غَضًى**’dan **قَصِيمةٌ**. Zeccâc dedi: caizdir ve çok güzeldir: “**كَذَّبَ أَصْحابُ لَيكَةِ**” (elif olmaksızın), kesre üzere; asıl **الأَيْكَة** olduğundan; hemze atıldı da **أَلَيكَة** denildi; sonra elif hazfedildi de **لَيكَة** dedi. Ve Araplar der: “**الأَحْمَرُ** bana geldi”; ve hemzeyi attığında der: “**أَلَحْمَرُ** bana geldi”; lâmı fetha ile ve vasl elifini ispat ederek; ve yine der: “**لَحْمرُ** bana geldi”; **الأحْمَرَ**’ı kastederler. Dedi ki: Kur’ân’ın sairinde onda elif ve lâmın ispatı, ondan hemzenin hazfinin—ki o vasl elifidir—onların “**لَحْمَر**” sözleri menzilesinde olduğuna delalet eder. Ve İmam Muhammed b. İsmâ‘îl el-Buhârî’nin—Allah Teâlâ ondan razı olsun—Sahîh’inde, tefsir babında “**أَصحابُ اللايِكَة**” böyle, lâmın şeddelenmesiyle, **أَيْكَة**’nin çoğulu olarak vâki oldu; bu gariptir; sanki o bir vehimdir; zira onu sahih kılacak bir vecih yoktur ve imamların hiçbiri onunla konuşmamıştır; fakat o—Allah Teâlâ ondan razı olsun—naklettiğinde sika’dır; öyleyse ona hüsn-i zan edilmelidir. Şârihler ona temas ettiler ve ondan cevap verdiler ve onu tashih ettiler; **فتح البارِي**’ye müracaat edilsin; zira onda ikna edici olan vardır. Ve **أَيِكَ الأَراكُ** (işitmek gibi); ve **اسْتَأْيَكَ**: **أَيْكَةً** oldu. Ve râciz, yâ’sını hafifletti de dedi:
" ونَحْنُ مِنْ فَلْجٍ بأَعْلَى شِعْبِ
" **أَيْكِ الأَراكِ مُتَداني القُضْبِ**
Bunu İbn Sîde ve Sâgânî söyledi.
Ve **أَيْكٌ أَيِكٌ** (ketif gibi): yani meyveli; ve denildi ki: o, **المُحْكَم**’da olduğu gibi mübalağa üzeredir.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **إيك**; ve denilir: **إِيجُ**: Fâris’te bir şehir; ve ondan **الإِيكِيُّون** muhaddisler; ve **الجِيمُ** daha çoktur.
