# أين — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%8A%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أين

: ( *!الأَيْنُ : الإِعْياءُ ) والتَّعَبُ ؛ قالَ كعْبٌ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه :
فيها على الأَيْنِ إِرْقالٌ وتَبْغيلُ قالَ أَبو زيْدٍ : لا يُبْنى منه فِعْلٌ ، وقد خُولِفَ فيه ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقالَ أَبو عُبَيْدَةَ : لا فِعْل له .
وقالَ الليْثُ : لا يشتَقُّ منه فِعْل إِلاَّ في الشِّعْر .
وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : *!آنَ *!يَئِينُ *!أَيْناً مِن الإِعْياءِ ؛ وأَنْشَدَ :
*!إِنَّا ورَبِّ القُلُص الضَّوامِرِ قالَ : إِنَّا أَي أَعْيَينا .
قُلْتُ : ووَجَدْتُ في هامِشِ الصِّحاحِ ما نَصّه : قالَ الأَصْمعيُّ : يصرَّفُ الأَيْنِ ، وأَبو زيْدٍ لا يصرِّفُه قالَ أَبو محمدٍ : لم يصرَّفِ الأَيْن إلاَّ في بيتٍ واحِدٍ وهو :
قد قلت للصَّباحِ والهَواجِرِإنَّا ورَبِّ القُلُص الضِّوامِرِ الصّباحُ : التي يقالُ لها ارْتَحل فقد أَصْبَحْنا ، والهَواجِرُ التي يقالُ له سِرْ فقدِ اشْتَدَّتِ الهاجِرَةُ *!وإنَّا مِنَ الأَيْنِ .
( و ) الأَيْنُ : ( الحيَّةُ ) ، مثْلُ الأَيْمِ ، نونُه بَدَلٌ من اللامِ .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : الأَيْنُ والأَيْمُ الذَّكرُ مِن الحيَّاتِ .
وقالَ أَبو خَيْرَةَ : *!الأُيونُ والأُيومُ : جماعَةٌ .
( و ) الأَيْنُ : ( الرَّجلُ والحِمْلُ ) ؛ ) عن

اللحْيانيِّ .
( و ) الأَيْنُ : ( الحِينُ .
( و ) الأَيْنُ : ( مَصْدَرُ *!آنَ *!يَئِينُ ، أَي حانَ ) . ) يقالُ : آنَ لكَ أَنْ تَفْعَلَ كذا يَئِينُ *!أَيْناً ؛ عن أَبي زيْدٍ ؛ أَي حانَ ، مثْلُ أَنَّى لكَ وهو مَقْلوبٌ منه ؛ وأَنْشَدَ ابنُ السِّكِّيت :
أَلَمَّا *!يَئِنْ لي أَنْ تُجَلَّى عِمايَتيوأُقْصِرَ عن لَيْلى ؟ بَلَى قد أَنى لِيافجمَعَ بينَ اللُّغَتَيْن ؛ كذا في الصِّحاحِ .
( و ) *!آنَ ( *!أَيْنُكَ ، ويُكْسَرُ ) ، وعلى الفتْحِ اقْتَصَرَ الجوْهرِيُّ ؛ ونَقَلَه ابنُ سِيْدَه .
( و ) آنَ ( *!آنُكَ ) ، أَي ( حانَ حِينُكَ ) .
( وفي المُحْكَم : أَنَّ آنَ أَيْناً لُغَةٌ في أَنى ، وليسَ بمقْلُوب عنه لوُجودِ المَصْدرِ .
قُلْتُ : وقد عَقَدَ له ابنُ جنِّي ، رحِمَه اللَّهُ تعالَى ، باباً في الخَصائِصِ قالَ : بابٌ في الأَصْلَيْن يَتَقارَبَانِ في التَّرْكيبِ بالتَّقْدِيمِ والتَّأْخِيرِ ، وإن قصرَ أَحَدُهما عن تصرّف صاحِبِه كانَ أَوْسَعهما تصرُّفاً أَصْلاً لصاحِبِه ، وذلِكَ كقوْلِهم : أَنى الشيءُ يأْنَى ، *!وآنَ *!يَئِينُ ، *!فآنَ مَقْلوبٌ عن أَنى لوُجودِ مَصْدَر أتى يأَنَى وهو الإِناءُ ، ولا تَجِد لآنَ مَصْدراً ، كذا قالَهُ الأَصْمعيُّ فأمَّا *!الأَيْنُ فليسَ مِن هذا في شيءٍ إنَّما الأَيْنُ الإِعْياءُ والتَّعَبُ ، فلمَّا تقدَّمَ آنَ المَصْدَر الذي هو أَصْلٌ للفِعْل عُلِمَ أَنَّه مَقْلوبٌ عن أَنى يأْنَى إناءً ؛ غَيْر أنَّ أَبا زيْدٍ ، رحِمَه اللَّهُ حَكَى *!لآنَ مَصْدراً وهو *!الأَيْنُ ، فإن كانَ الأَمْرُ كذلِكَ فهُما إذاً مُتَساوِيان وليسَ أَحَدهما أَصْلاً لصاحِبِه ، اه .
وجَزَمَ السّهيليّ في الرَّوْض بأَنَّ آنَ مَقْلوبٌ مِن أَنَى مُسْتدلاًّ بقَوْلِهم : آناء اللّيْلِ واحِدُه أنى وأنى وانى . فالنُّون قيل في كلِّ هذا وفيمَا صرف منه .
وقالَ البَكْرِيُّ ، رحِمَه

اللَّهُ تعالَى في شرْحِ أَمالِي القالِي : آنَ أنًى : حانَ ، وآنَ أَصْلُه الواوُ ، ولكنَّه مِن بابِ يَفْعل كوَلِيَ يَلِي ، وجاءَ المَصْدرُ بالياءِ ليطردَ على فِعْلِه .
قالَ شيْخُنا ، رحِمَه اللَّهُ تعالى : قَوْلُه كوَلِيَ يَلِي ودَعْوى كَوْنه واويًّا فيه نَظَرٌ ظاهِرٌ ومُخالفَةٌ للقِياسِ .
( *!وأَيْنَ : سؤالٌ عن مكانٍ ) إذا قلْتَ : *!أَيْنَ زَيْدٌ فإنَّما تَسْأَلُ عن مكانِهِ ؛ كما في الصِّحاحِ . وهي مُغْنيةٌ عن الكَلامِ الكَثيرِ والتَّطْويلِ ، وذلِكَ أَنَّك إذا قلْتَ أَيْنَ بَيْتُك ؟ أَغْناكَ ذلِكَ عن ذِكْرِ الأَماكِنِ كلِّها ، وهو اسمٌ لأنَّك تقولُ مِن أَيْنَ .
قالَ اللّحْيانيُّ : هي مُؤَنَّثَة وإنْ شِئْتَ ذكَّرْتَ .
وقالَ اللّيْثُ : *!الأيْنُ : وَقْتٌ مِن الأمْكِنَةِ ، تقولُ : أَيْنَ فلانٌ فيكونُ مُنْتَصباً في الحالاتِ كلِّها ما لم تَدْخُلْه الألِفُ واللامُ .
وقالَ الزجَّاجُ : أَيْنَ وكيفَ حَرْفانِ يُسْتَفْهَمُ بهما ، وكانَ حقُّهما أَنْ يكونَا مَوْقوفَيْن ، فحُرِّكا لاجْتِماعِ السَّاكِنَيْن ، ونُصِبا ولم يُخْفَضا من أَجْلِ الياءِ ، لأنَّ الكسْرَةَ على الياءِ تَثْقُل والفتْحةُ أَخَفُّ .
وقالَ الأَخْفَش في قوْلِه تعالى : ﴿ولا يُفْلِحُ الساحِرُ حَيْثُ أَتَى﴾ ، في حَرْف ابنِ مَسْعودٍ أَينَ أَتَى .
( *!وأَيَّانَ ، ويُكْسَرُ ، مَعْناهُ : أَيُّ حِينٍ ) ، وهو سُؤالٌ عن زَمانٍ مِثْل مَتى . قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿*!أَيَّانَ مُرْسَاها﴾ .
والكَسْرُ : لُغَةٌ لبَني سُلَيْم ، حَكَاها الفرَّاءُ ، وبه قَرَأَ السُّلَميُّ : ﴿*!إيَّانَ يُبْعَثونَ﴾ ؛ كذا في الصِّحاحِ ؛ وقد حَكَاها الزجَّاجُ أَيْضاً .
وفي المحتسبِ لابنِ جنِّي : يَنْبَغي أنْ يكونَ أَيَّانَ من لَفْظِ أَيّ لا مِن لَفْظِ أَي ، لأَمْرَيْن : أَحَدُهما : أنَّ أَيْنَ مَكانٌ ،

*!وأَيَّانَ زَمانٌ ، والآخر قلَّة فعال في الأَسْماءِ مع كثر فعلان ، فلو سمّيت رَجُلاً *!بأَيَّان لم تَصْرفْه لأَنَّه كحمدان ، ولسْنَا نَدَّعِي أَنَّ أَيا يحسنُ اشْتِقاقها ، أَو الاشْتِقاقُ منها ، لأنَّها مَبْنيَّةٌ كالحَرْفِ ، أَو أنَّها مع هذا اسمِ ، وهي اخْتُ أَيَّان وقد جازَتْ فيها الإِمالَةُ التي لا حَظّ للحُرُوفِ فيها ، وإنَّما الإمالَةُ للأَفْعالِ وفي الأسْماءِ إذا كانتْ ضَرْباً من التَّصَرّفِ ، فالحَرْف لا تصرف فيه أَصْلاً ، ومَعْنى أَي أنَّها بعضٌ من كلَ ، فهي تَصْلُحُ للأَزْمِنَةِ صَلاحها لغيرِها إذا كانَ التَّبْعِيضُ شامِلاً لذلِكَ كُلّه ؛ قالَ أُميَّةُ :
والناسُ راثَ عليهم أمرُ يَوَمَهُمفكُلّهُمْ قائلٌ للدّينِ *!أَيّانا فإن سميت *!بأَيَّانَ سَقَطَ الكَلامُ في حسن تَصْرِيفِها للحاقِها بالتّسْمِيةِ ببَقِيَّة الأَسْماءِ المُتَصرِّفَة .
( وأَبو بكْرٍ أَحمدُ بنُ محمدِ بنِ ) أَبي القاسِمِ بنِ ( أَيَّانَ الدُّشْتِيُّ : مُحَدِّثٌ مُتَأَخِّرٌ ) ، حدَّثَ عن أَبي القاسِمِ بنِ رَواحَةَ ، وسَمِعَ الكثيرَ بإفادَةٍ خالِهِ محْمود الدُّشْتِي ، قالَهُ الحافِظُ .
( *!والآنُ ) : ) اسمُ ( الوَقْتِ الذي أَنْتَ فيه ) ، فهُما عنْدَه مُتَرادِفان .
وقالَ الأَنْدَلسِيُّ في شرْحِ المُفصَّل : الزَّمانُ ما لَهُ مقْدارٌ ، ويَقْبَل التَّجْزِئةَ .
والآنَ : لا مقْدَار له ، وهو اسمُ الوَقْتِ الحاضِرِ المُتَوَسّط بينَ الماضِي والمُسْتَقْبلِ ؛ قالَهُ الجوْهرِيُّ ؛ وهو ( ظَرْفٌ غَيْرُ مُتَمَكِّنٍ وَقَعَ مَعْرِفَةً ولم تدْخُلْ عليه أَلْ للتَّعْرِيفِ ، لأنَّه ليسَ له ما يَشْرَكُهُ ) .
( قالَ ابنُ جنِّي في قوْلِه تعالَى : ﴿قالوا *!الآنَ جئْتَ بالحقِّ﴾ ؛

الذي يدلُّ على أنَّ اللامَ في الآنَ زائِدَةٌ أَنَّها لا تَخْلو إِمَّا أَنْ تكونَ للتَّعْرِيفِ كما يظنُّ مُخالفُنا ، أَو أَنْ تكونَ لغَيْرِ التّعْريفِ كما نقولُ ، فالذي يدلُّ على أنَّها لغَيْرِ التَّعْريفِ أَنَّا اعْتَبَرْنا جَمِيعَ ما لامُه للتَّعْريفِ ، فإذا إسقاطُ لامِه جَائِز فيه ، وذلك نحو رَجُل والرَّجُل وغُلاَم والغُلام ، ولم يقُولُوا افْعَلْه آنَ كما قالوا افْعَلْه الآنَ ، فدلَّ هذا على أنَّ اللامَ ليْسَتْ فيه للتَّعْريفِ بل هي زائِدَة كما يُزادُ غيْرُها مِنَ الحُرُوفِ .
وقد أَطالَ الاحْتِجاج على زِيادَةِ اللام وأَنَّها ليْسَتْ للتَّعْريفِ بما هو مَذكُورٌ في الخَصائِصِ والمُحتسبِ .
وقالَ في آخِرِه : وهذا رأَيُ أَبي عليَ ، رحِمَه اللَّهُ تعالى ، وعنه أَخَذْتَه ، وهو الصَّوابُ .
قالَ الجَوْهرِيُّ : ( ورُبَّما فَتَحُوا اللاَّمَ وحَذَفُوا الهَمْزَتَيْنِ ) .
( قالَ ابنُ بَرِّي : يعْنِي الهَمْزَة التي بَعْدَ اللامِ لنقْلِ حَرَكَتِها على اللامِ وحَذْفِها ، ولمَّا تَحرَّكَتِ اللامُ سَقَطَتْ هَمْزَةُ الوَصْلِ الدَّاخِلَة على اللامِ ( كقوْلِهِ ) أَنْشَدَه الأَخْفَش :
وقد كُنْتَ تُحْفِي حُبَّ سَمْراءَ حِقْبَةً ( فَبُحْ *!لاَنَ منْها بالذِي أَنْتَ بائِحُ ) قالَ ابنُ بَرِّي : ومثْلُه قَوْل الآخر :
أَلاَ يا هِنْدُ هِنْدَ بَني عُمَيْرٍ أَرَثَّ لاَنَ وَصْلُكِ أَم جَديدُ ؟ وقالَ أَبو المِنْهالِ :
حَدَبْدَبَى بَدَبْدَبَى منْكُمْ لانْإِنَّ بَنِي فَزارَةَ بنِ ذُبْيانْقد طرقَتْ ناقَتُهُمْ بإِنْسانْمُشَنَّإِ سُبْحان رَبِّي الرحمانْأَنَا أَبو المِنْهالِ بَعْضَ الأَحْيانْليس عليَّ حَسَبي بضُؤْلانْوفي التَّهذِيبِ : قالَ الفرَّاءُ : الآن حرفٌ بُنِيَ على الألِفِ واللامِ ولم يُخْلَعا منه ، وتُرِك على مَذْهَب الصفةِ

لأنَّه صفَةٌ في المعْنَى واللَّفْظِ ، قالَ : وأَصْلُ الآنَ أَوَان حُذِفَ منها الأَلِفُ وغُيِّرتْ واوُها إلى الألفِ كما قالوا في الرَّاحِ الرّياح ؛ فجعلَ الرَّاحَ والآنَ مَرَّةً على جهَةِ فَعَلٍ ، ومَرَّةً على جهَةِ فَعالٍ ، كما قالوا زَمَن وزَمَان ، قالوا : وإن شِئْتَ جَعَلْتَ الآنَ أَصْلها مِن قوْلِكَ آنَ لكَ أَنْ تَفْعَل ، أَدْخَلْتَ عليها الألفَ واللامَ ثم تركْتَها على مَذْهَب فَعَلَ ، فأَتاها النَّصبُ مِنْ نَصْبِ فَعَل ؛ قالَ : وهو وَجْهٌ جَيِّد .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قالَ أَبو عَمْرو : أَتَيْتُه *!آنِئةً بعْدَ آنِئةٍ بمعْنَى آوِنةٍ ، ذكَرَه المصنِّفُ في أَوَنَ .
وقالَ ابنُ شُمَيْل : وهذا أَوانُ الآنَ تَعْلم ، وما جئتا إلاَّ أَوانَ الآنَ ، بنَصْبِ الآنَ فيهما .
وفي حدِيثِ ابنِ عُمَرَ ، رضِيَ اللَّهُ عنهما : ( ثم قال : اذْهَبْ بهذه *!تَلآنَ مَعَك ) .
قالَ أَبو عُبَيْدٍ : قالَ الأُمويُّ : يريدُ الآنَ وهي لُغَةٌ مَعْروفةٌ تُزادُ التاءُ في الآنَ وفي حِينٍ ويحذِفُونَ الهَمْزَةَ الأُولى ، يقالُ : *!تَلانَ وتَحينَ ، وسَيَأْتي للمصنِّفِ ، رحِمَه اللَّهُ في ت ل ن ؛ وأَمَّا قوْلُ حُمَيْد بن ثور :
وأَسْماء ما أَسْماءُ لَيْلَة أَدْلَجَتْ إلَيَّ وأَصْحابي *!بأَيْنَ *!وأَيْنَما فإنَّه جَعَلَ أَيْنَ علماً للبُقْعة مجرَّداً عن معْنَى الاسْتِفامِ ، فمَنَعها الصَّرْف للتّأْنِيثِ والتَّعْريفِ .
*!والأَيْنُ : شَجَرٌ حِجازِيٌّ ؛ قالتِ الخَنْساءُ :
تَذَكَّرْتُ صَخْراً أَنْ تَغَنَّتْ حَمامةٌ هَتُوفٌ على غُصنٍ من *!الأيْنِ تسْجَعُ *!وأَيُّونٌ ، كتَنُّورٍ : قَرْيةٌ بالرَّيِّ ، منها : سهلُ بنُ الحَسَنِ بنِ محمدٍ الأَيونيُّ .
*!والأَيْنُ : ناحِيَةٌ مِن نواحِي المَدينَةِ

متنزهة ؛ عن نَصْر .
( فصل الباء ) مع النون (

### Türkçe

: ( **الأَيْنُ** : bitkinlik ) ve yorgunluk; Ka‘b, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi ki:
içinde **الأَيْنِ** üzerine hızlı yürüyüş ve acele ettirme vardır dedi Ebû Zeyd: ondan fiil bina edilmez; onda muhalefet edilmiştir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ebû ‘Ubeyde dedi ki: onun fiili yoktur.
Leys dedi ki: ondan fiil türetilmez; ancak şiirde.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **آنَ** **يَئِينُ** **أَيْناً** bitkinlikten; ve okudu:
**إِنَّا ورَبِّ القُلُص الضَّوامِرِ** dedi ki: **إِنَّا** yani bitkin düştük.
Dedim ki: ve **الصِّحاح**’ın kenarında lafzı şu olanı buldum: Asma‘î dedi ki: **الأَيْنِ** tasrif edilir; Ebû Zeyd ise onu tasrif etmez. Ebû Muhammed dedi ki: **الأَيْن** ancak tek bir beyitte tasrif edilmiştir, o da şudur:
sabah’a ve öğle sıcağına dedim: **إِنَّا ورَبِّ القُلُص الضِّوامِرِ** sabah: kendisine “yola çık” denilen (vakit)tir; artık sabahladık; öğle sıcağı ise kendisine “yürü” denilen (vakit)tir; çünkü öğle sıcağı şiddetlendi; ve biz **الأَيْنِ**’den (dolayıyız).
( ve ) **الأَيْنُ** : ( yılan )dır; **الأَيْم** gibi; onun **نون**’u **اللام**’dan bedeldir.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الأَيْنُ** ve **الأَيْمُ** yılanların erkeğidir.
Ebû Hayra dedi ki: **الأُيونُ** ve **الأُيومُ** : bir topluluktur.
( ve ) **الأَيْنُ** : ( adam ve yük )tür; ) Lahyânî’den.

( ve ) **الأَيْنُ** : ( vakit )tir.
( ve ) **الأَيْنُ** : ( **آنَ** **يَئِينُ**’ün mastarıdır; yani “vakti geldi” ) . ) denir ki: sana şunu yapmanın vakti geldi; **أَيْناً** olarak **يَئِينُ**; Ebû Zeyd’den; yani “vakti geldi”; “sana nasıl” gibi; ve ondan çevrilmiştir; İbnü’s-Sikkît okudu:
**أَلَمَّا يَئِنْ لي أَنْ تُجَلَّى عِمايَتيوأُقْصِرَ عن لَيْلى ؟ بَلَى قد أَنى لِي**
böylece iki lugatı birleştirdi; **الصِّحاح**’ta böyle.
( ve ) **آنَ** ( **أَيْنُكَ** , ve kesrelenir )dir; ve fetha üzere Cevherî iktisar etti; İbn Sîde onu nakletti.
( ve ) **آنَ** ( **آنُكَ** )dır; yani ( senin vaktin geldi )dir.
( ve **المُحْكَم**’de: **آنَ**’ın **أَيْناً** olması, **أَنى**’da bir lugattır; mastarın varlığı sebebiyle ondan çevrilmiş değildir.
Dedim ki: ve İbn Cinnî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, **الخَصائِص**’te ona bir bab bağladı; dedi ki: terkîbte takdim ve te’hîr ile birbirine yaklaşan iki asl hakkında bir bab; ve eğer ikisinden biri, sahibinin tasrifinden kısalırsa, tasrifi daha geniş olanı, sahibine asıl olur; bu da onların “**أَنى** الشيءُ **يأْنَى** , **آنَ** **يَئِينُ**” demeleri gibidir; öyleyse **آنَ** , **أَنى**’dan çevrilmiştir; **أتى** **يأَنَى**’nın mastarı olan **الإِناءُ**’nun varlığı sebebiyle; ve **آنَ** için bir mastar bulamazsın; Asma‘î onu böyle dedi. Amma **الأَيْنُ** ise bununla hiçbir şeyden değildir; ancak **الأَيْنُ** bitkinlik ve yorgunluktur; böylece fiilin aslı olan mastar **آنَ** öne geçince, onun **أَنى** **يأْنَى** **إناءً**’dan çevrilmiş olduğu bilindi; şu var ki Ebû Zeyd, Allah ona rahmet etsin, **آنَ** için bir mastar rivayet etti, o da **الأَيْنُ**’dur; eğer iş böyle ise, o hâlde ikisi eşittir ve ikisinden biri diğerine asıl değildir; h.
Süheylî **الرَّوْض**’da, “**آنَ** , **أَنَى**’dan çevrilmiştir” diye kesinledi; onların “**آناء** الليلِ” demeleriyle istidlâl ederek; onun teki **أنى** ve **أنى** ve **انى**’dır. Böylece **النُّون** bütün bunlarda ve ondan sarf edilende söylenmiştir.
Bekrî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, **أَمالِي القالِي** şerhinde dedi ki: **آنَ** **أنًى** : vakti geldi; ve **آنَ**’ın aslı **الواو**’dur; fakat o, **يَفْعل** babındandır; **وَلِيَ** **يَلِي** gibi; ve mastar, fiiline düzenli olsun diye **الياءِ** ile geldi.
Şeyhimiz, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi ki: onun “**وَلِيَ** **يَلِي** gibi” sözü ve onun vâvî olduğu iddiası, onda açık bir nazar ve kıyasa muhalefettir.
( **وأَيْنَ** : bir mekân hakkında sorudur ) sen “**أَيْنَ** زيدٌ” dediğinde, ancak onun mekânını sorarsın; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve o, çok söz ve uzatmadan müstağnî kılıcıdır; bu da şudur: sen “evin nerede?” dediğinde, bu sana bütün mekânları zikretmekten yeter; ve o bir isimdir; çünkü sen “nereden” dersin.
Lahyânî dedi ki: o müennestir; istersen müzekker kılarsın.
Leys dedi ki: **الأيْنُ** : mekânlardan bir vakittir; dersin ki: falan nerede? böylece bütün hâllerde mansub olur; ona **الألِفُ واللامُ** girmedikçe.
Zeccâc dedi ki: **أَيْنَ** ve **كيفَ** iki harftir; onlarla istifham edilir; ve hakları, mevkuf olmalarıydı; iki sâkinin toplanması sebebiyle harekelendirildiler; ve **الياءِ** sebebiyle nasb edildiler ve cer edilmediler; çünkü kesre **الياءِ** üzerinde ağır gelir, fetha ise daha hafiftir.
Ahfeş, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: ﴿ولا يُفْلِحُ الساحِرُ حَيْثُ أَتَى﴾ , İbn Mes‘ûd’un harfinde “**أَينَ** أَتَى”.
( **وأَيَّانَ** , ve kesrelenir, mânâsı: hangi vakit )tir; ve o, “ne zaman” gibi bir zaman hakkında sorudur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**أَيَّانَ** مُرْسَاها﴾ .
Ve kesre: Benî Süleym için bir lugattır; Ferrâ onu rivayet etti; ve Sülemî onunla okudu: ﴿**إيَّانَ** يُبْعَثونَ﴾ ; **الصِّحاح**’ta böyle; Zeccâc da onu rivayet etmiştir.
İbn Cinnî’nin **المحتسب**’inde: **أَيَّانَ**’ın, **أَيّ** lafzından olması gerekir, **أَي** lafzından değil; iki sebepten: birincisi: **أَيْنَ** mekândır, **أَيَّانَ** zamandır; diğeri: isimlerde **فعال**’ın azlığı, **فعلان**’ın çokluğu ile birlikte; böylece bir adamı **بأَيَّان** diye adlandırsan onu sarf etmezsin; çünkü o **حمدان** gibidir; ve biz, **أَيا**’nın iştikakının güzel olduğunu, yahut ondan iştikakı iddia etmiyoruz; çünkü o, harf gibi mebnîdir; yahut bununla birlikte o bir isimdir; ve o, **أَيَّان**’ın kız kardeşidir; ve onda, harflerin onda payı olmayan imâle câiz olmuştur; imâle ancak fiiller içindir ve isimlerde, bir tür tasarruf olduğunda; harfte ise aslâ tasarruf yoktur; ve **أَي**’in mânâsı, onun bir bütünün bir parçası olmasıdır; böylece zamanlara, başkalarına elverdiği gibi elverir; eğer teb‘îz, bunun hepsini kuşatıcı ise; Ümeyye dedi ki:
ve insanlar, günlerinin işi onlara ağır geldi; böylece hepsi dine “**أَيّانا**” diye söyleyicidir
ve eğer **بأَيَّان** diye adlandırırsan, onu adlandırmanın, tasarruflu isimlerin geri kalanına ilhakı sebebiyle, onun güzel tasrifi hakkında söz düşer.
( ve Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. ) Ebü’l-Kâsım b. ( **أَيَّانَ** ed-Düştî: müteahhir bir muhaddistir ) ; Ebü’l-Kâsım b. Ravâha’dan rivayet etti; dayısı Mahmûd ed-Düştî’nin ifadesiyle çokça işitti; hâfız onu söyledi.
( **والآنُ** ) : ) ( içinde bulunduğun vaktin ) ismidir; böylece ikisi onun yanında müteradiftir.
Endelüsî, **المُفصَّل** şerhinde dedi ki: zaman, miktarı olan ve parçalanmayı kabul edendir.
Ve **الآنَ** : onun miktarı yoktur; ve o, geçmiş ile gelecek arasında ortada bulunan hazır vaktin ismidir; Cevherî onu söyledi; ve o ( tanımlık olarak vâki olmuş, yerleşik olmayan bir zarftır; ve ona tarif için **أَلْ** girmemiştir; çünkü onu paylaşan bir şey yoktur ) .
( İbn Cinnî, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: ﴿قالوا **الآنَ** جئْتَ بالحقِّ﴾ ؛

Ki **اللام**’ın **الآن**’da زائد olduğuna delâlet eder: Şu ki, o, ya muhalifimizin zannettiği gibi tarif için olur, yahut bizim dediğimiz gibi tarif dışı için olur; onun tarif dışı olduğuna delâlet eden şudur: Biz, **اللام**’ı tarif için olanların hepsini dikkate aldık; o zaman onun **اللام**’ını düşürmek onda câizdir; bu da **رَجُل** ve **الرَّجُل** ve **غُلاَم** ve **الغُلام** gibidir. Ve “Onu **آنَ** yap” demediler; “Onu **الآنَ** yap” dedikleri gibi. Bu da, **اللام**’ın onda tarif için olmadığını, bilakis diğer harflerden başkası artırıldığı gibi زائد olduğunu gösterdi.

Ve **اللام**’ın ziyâdeliği ve onun tarif için olmadığı hususunda, **الخَصائِص** ve **المُحتسب**’de zikredilmiş olanla ihticâcı uzatmıştır.

Ve onun sonunda dedi: Bu, Ebû Ali’nin görüşüdür, Allah Teâlâ ona rahmet etsin; onu ondan aldın; ve o, doğrudur.

Cevherî dedi: (Bazen **اللام**’ı fetha ederler ve iki hemzeyi hazfederler).

(İbn Berrî dedi: Yani **اللام**’dan sonra olan hemze; harekesini **اللام** üzerine nakletmek ve onu hazfetmek için; **اللام** harekelenince, **اللام** üzerine dâhil olan وصل hemzesi düştü. (Onun sözü gibi) Ahfeş ona inşâd etti:
Ve gerçekten sen, Semrâ’nın sevgisini bir müddet gizliyordun; (öyleyse ondan **لاَنَ**; senin açığa vurduğun şeyle). İbn Berrî dedi: Bunun benzeri, başkasının sözü:
Dikkat et ey Hind, Umeyr oğullarının Hind’i; senin وصل’ün **لاَنَ** mı eskidi, yoksa yeni mi? Ve Ebû’l-Minhâl dedi:
**حَدَبْدَبَى بَدَبْدَبَى** sizden **لانْإِنَّ** Fezâre oğulları, Zübyân oğlu; onların devesi bir insanla geceleyin geldi; “Müşenne’î, Rabbim Rahmân’ı tesbih ederim”; ben Ebû’l-Minhâl’im, bazen; benim üzerime hesabım **بضُؤْلان** ile değildir.

Ve **التَّهذِيب**’de: Ferrâ dedi: **الآن** bir harftir; elif ve **اللام** üzerine bina edilmiştir ve ondan çıkarılmamıştır; ve sıfat mezhebi üzere bırakılmıştır; çünkü o, mânâda ve lafızda bir sıfattır. Dedi: **الآن**’ın aslı **أَوَان**’dır; ondan elif hazfedildi ve vâv’ı elife çevrildi; **الرَّاح** hakkında **الرّياح** dedikleri gibi. Böylece **الرَّاح**’ı ve **الآن**’ı bir kere **فَعَل** ciheti üzere, bir kere de **فَعال** ciheti üzere yaptı; **زَمَن** ve **زَمَان** dedikleri gibi. Dediler: İstersen **الآن**’ın aslını, senin “**آنَ** sana ki yapasın” sözünden kılarsın; ona elif ve **اللام**’ı dâhil ettin, sonra onu **فَعَل** mezhebi üzere bıraktın; böylece ona nasb, **فَعَل**’ın nasbından geldi. Dedi: Ve o, iyi bir veçhedir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
Ebû Amr dedi: Ona **آنِئةً** sonra **آنِئةٍ** geldim; **آوِنةٍ** mânâsında; onu musannif **أَوَنَ**’da zikretti.
İbn Şümeyl dedi: Ve bu, sen bilirsin, **الآن**’ın **أَوان**’ıdır; ve biz ikimiz ancak **أَوانَ الآنَ** geldik; ikisinde de **الآن**’ın nasbıyla.

İbn Ömer hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: (Sonra dedi: “Şu **تَلآنَ**’ı seninle götür”).

Ebû Ubeyd dedi: Ümevî dedi: **الآن**’ı kastediyor; ve o, bilinen bir lugattır: **الآن**’da ve **حِين**’de **التاء** artırılır ve birinci hemze hazfedilir; **تَلانَ** ve **تَحينَ** denir; ve musannife, Allah ona rahmet etsin, **ت ل ن**’de gelecektir. Ama Humeyd b. Sevr’in sözü:
Ve Esmâ, ne Esmâ; bir gece bana ve ashabıma gece yürüyerek geldi; **بأَيْنَ** **وأَيْنَما**; çünkü o, **أَيْنَ**’ı istifham mânâsından soyutlanmış olarak mekânın özel adı kıldı; böylece onu, müenneslik ve tarif sebebiyle sarftan men etti.

**والأَيْنُ**: Hicazî bir ağaçtır; Hansâ dedi:
Sahr’ı hatırladım; bir güvercin ötünce; **الأيْنِ**’den bir dal üzerinde ötüşür.

**وأَيُّونٌ** (tannûr gibi): Rey’de bir köydür; ondan: Sehl b. el-Hasen b. Muhammed el-Eyûnî.

**والأَيْنُ**: Medine’nin nahiyelerinden bir nahiyedir; gezinti yeri; Nasr’dan.

(**فصل الباء**) **النون** ile (
