# أيه (أ-ي-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%8A%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ي - ه
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ايه

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أيه |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli ve illetli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md), [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md), [هتف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [صمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ses çıkarma, bağırma, belirli bir nida veya seslenişle muhatabın dikkatini çekme |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an hitaplarında muhatabı teyakkuza geçiren, ilgiyi toplayan ve teklifi başlatan nida ekseni |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi hitabın muhatabını doğrudan belirleyip zihni uyanıklık ve sorumluluk bilinci inşa etmesi |
| Kritik Hata Riski | Hitap ve nida unsurlarını anlamsız edat veya biçimsel dolgu sayarak hitabın uyarıcı ve dönüştürücü gücünü ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أي | İşaret etme, belirleme, dikkat yöneltme ve odak noktası oluşturma tabanı; nitekim [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md), [أيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%85.md), [أين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86.md) ve [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) köklerinde de belirli bir yöne, duruma veya göstergeye odaklanma anlamı esastır. | ه | Soluğun dışarı bırakılması ve nefesle sesin açığa vurulması eklenerek zihinsel işaretleme eylemi sesli bir nida, uyarı ve doğrudan seslenişe dönüştürülmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan iradi çıkış, ilk hamle ve seslenişin kaynak noktası |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Muhataba doğru yönelme, ona uzanma ve ilgiyi yakalama hareketi |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Sesin ve soluğun yükselmesi, fark edilme talebi ve dikkatin uyanması |
| أيه | Güçlü bir başlangıçla muhataba doğru uzanarak nefes ve ses vasıtasıyla onun dikkatini bütünüyle kendine çekme hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsanlara veya develere seslenmek, dikkatlerini toplamak veya onları yönlendirmek amacıyla ses çıkarmak; muhatabı belirli seslerle çağırmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü'r-Rumme'nin terk edilmiş yurt kalıntılarına seslenişinde sözün devamını isteme anlamındaki kullanımı: وَقَفْنا فقُلنا: إيهِ عن أمِّ سالـمٍ / وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāga.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde deiktik ve ünlemsel yapılar doğrudan fonosemantik köklerle ilişkilidir. Seslenme, çağırma ve dikkat çekme kökleri genellikle soluklu ünsüzler ve yarı ünlülerle şekillenir. İbranicede nida ve haykırış bildiren הוֹי ile dikkat çekme ünlemi הֵא, Süryanicede benzer çağrı ve seslenme unsurları aynı semantik alanı paylaşır. Arapçada أيه kökü, ses çıkarma ve çağırma eylemini fiilleştirmiş (et-te'yîh: seslenmek, nida etmek); aynı zamanda bir şeyin devamını isteme veya susmayı emretme bildiren ses öykünmeli kelimelerin ve muhatabı söze hazırlayan nida yapılarının zeminini oluşturmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | et-Te'yîh (التأييه) ve seslenme formları | Ses çıkarmak, bağırmak, deveye veya insana seslenerek dikkatini yönlendirmek | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice הוֹי (hōy) ve הֵא (hē), Süryanice nida kökleri | Muhatabın dikkatini çekmek üzere kullanılan soluklu seslenme ve ünlem morfemleriyle örtüşme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ünlem ve işaret tabanları | Erken dil katmanlarında dikkati dış dünyaya veya muhataba yönelten deiktik ses çekirdekleriyle paralellik | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أيه | Anlamlı | Seslenmek, bağırmak | Bir kimseye veya hayvana nida ederek ses çıkarmak, dikkatini çekmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [أهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%89.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel kabul edilmiştir |
| يأه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı anlamı yoktur |
| يهأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel kabul edilmiştir |
| هأي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı anlamı yoktur |
| [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) | Anlamlı | Hazırlamak, uygun kılmak | Bir şeyi maksada uygun hale getirmek, düzenlemek | Kur'an'da geçer; farklı semantik hat |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أيه | Merkez | Seslenme ve dikkat çekme | Sesi yükselterek muhatabın doğrudan dikkatini odaklama ve teyakkuza geçirme | Çağırma ve uyarının ilk hamlesidir |
| [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) | Komşu | Çağırma ve seslenme | Belirli bir mesafeden muhatabı davet etmek üzere ses çıkarma | Toplanma ve çağrılma boyutu öne çıkar |
| [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) | Komşu | Genel ses çıkarma | Nida kastı olmaksızın her türlü işitilebilir ses | Anlam ve irade taşımayan sesleri de kapsar |
| [هتف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D9%81.md) | Komşu | Çığlık ve haykırış | Şiddetli, coşkulu veya acil bir nida ile haykırma | Sesin şiddeti ve duygusal tonu belirleyicidir |
| [صمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AA.md) | Zıt | Sessizlik ve suskunluk | Ses çıkarmaktan kaçınma, iletişimi ve sesi bütünüyle kesme | Seslenişin ve nidanın tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أيه | Seslenmek, nida etmek | Muhatabın dikkatini çekmek üzere ses çıkarmak ve çağırmak | Kesin |
| Latince | vocare, appellare | Çağırmak, seslenmek | Dikkati çekme ve hitap etme yönünü karşılar; soluklu ünlem nüansı eksiktir | Güçlü |
| İngilizce | to call out, to hail | Seslenmek, dikkat çekmek | Uzaktan seslenip dikkati yöneltmeyi karşılar; lafzi morfolojik özellikleri tam vermez | Güçlü |
| Almanca | anrufen, zurufen | Seslenmek, nida etmek | Birine doğru ses çıkarma hareketini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | interpeller, héler | Seslenmek, durdurup dikkatini çekmek | Muhatabı uyararak durdurma ve dikkatini alma boyutunu yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَيُّهَا / أَيُّهَ | Müminlere doğrudan teklif ve hüküm uyarısı | Hukuki ve ahlaki mükellefiyet bildiren ayetlerin başında zihni uyandırma; Bakara [2:104](https://lisan.digital/tr/ayet/2:104.md), Nûr [24:31](https://lisan.digital/tr/ayet/24:31.md) |
| أَيُّهَا | İnsanlığa varoluşsal çağrı | Bütün insanları yaratılış, sorumluluk ve tevhid zemininde ortak dikkate davet etme; Nisâ [4:1](https://lisan.digital/tr/ayet/4:1.md), Hac [22:1](https://lisan.digital/tr/ayet/22:1.md) |
| أَيُّهَ | Muhataba özgü doğrudan yüzleşme nidası | Belirli bir vasfa veya varlık türüne doğrudan hitap ederek dikkat toplama; Zuhruf [43:49](https://lisan.digital/tr/ayet/43:49.md), Rahmân [55:31](https://lisan.digital/tr/ayet/55:31.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hitâb-ı ilâhînin mahiyeti ve teklif | İlahi hitabın ezeliyeti ve hitap lafızlarının muhatap üzerindeki ilzam edici etkisi | Varlığa yönelen iradi ve bağlayıcı ilahi çağrı |
| Fıkıh | Hükümlerin umum ve hususu | Nida formlarının kimleri kapsadığı; hitap lafzının tahsis veya teşmil kabiliyeti | Mükellefiyet dairesini sınırlandırma ve belirleme |
| Tefsir | Belagat ve tenbih tahlili | Nida edatının muhatabın zihnini hazırlama ve ayet metinlerindeki imla özellikleri | Dikkati uyanık tutarak söze odaklama |
| Hadis | Rivayet üslubu ve seslenme | Şiir veya söz dinlerken devam talebini bildiren nida ifadelerinin kullanımı | İletişimin akışını ve canlılığını sürdürme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve teklif süreci | İlahi çağrı | Muhatabı uyandırma | İnsanın gafletini giderip emre hazır hale getirir | Kesin |
| İlmi | Talim ve tedris ortamı | Dikkat yoğunlaştırma | Odaklanmayı sağlama | Öğrenenin zihnini asıl meseleye yönlendirir | Güçlü |
| Siyasi | Kamusal hitap ve tebliğ | Çağrı ve nida | Kitleyi harekete geçirme | Toplumu ortak bir amaç etrafında toplar | Güçlü |
| İktisadi | Pazar duyurusu ve akit | Aleni ilan | İrade beyanını başlatma | Tarafların şartlara ve teklife dikkat kesilmesini sağlar | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kesme / Tetikleme sinyali (interrupt / trigger) | Sistemdeki durağan veya rutin akışı keserek tüm işlemci kaynaklarını gelen yeni mesaja odaklayan sinyal mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Çağrı işlevi (appellative / phatic function) | İletişim kuramında alıcının dikkatini açmak, kanalı kontrol etmek ve onu mesaja hazır kılmak üzere yapılan doğrudan müdahale | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Nida ve tenbih ifadelerini metnin akışında anlam taşımayan, sadece ritim sağlayan mekanik birer dolgu sözcüğü gibi görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Muhatabın şuurunu bütünüyle kuşatan, sorumluluk yükleyen, zihinsel dağınıklığı kesip varoluşsal bir hazır bulunuşluk talep eden aktif çağrı boyutu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hitapların pedagojik, psikolojik ve hukuki ciddiyetini kaybederek teklif ayetlerinin doğrudan bireye yönelen bağlayıcılığını hissedememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bir teorik metin değil, muhatabını doğrudan karşısına alıp onu inşa eden canlı bir hitap olduğunu kavramanın anahtarını sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hukuki mükellefiyetlerin, ahlaki ilkelerin ve genel varoluşsal çağrıların yer aldığı hitap ayetlerinde (özellikle müminlere ve insanlığa seslenişlerde) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin soyut bir bilgi aktarımı olduğu zannını yıkarak dinleyen her ferdin bizzat çağrıldığını ve uyanık olması gerektiğini fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ses çıkarmak, seslenmek, bağırmak ve bir nida ile bir kimsenin veya canlının dikkatini üzerine çekmek.
- Soyut anlam: Dağınık veya atıl durumdaki zihinsel dikkati tek bir odak noktasına toplamak, muhatabı sorumluluk ve teklif almaya hazır hale getirmek.
- Sistematik karşılık: İletişim ve teklif mekanizmasında, muhatabın algı eşiğini aşarak onu pasif konumdan aktif algılama ve icabet konumuna geçiren tetikleyici uyarıcı.
- LaTeX modeli: $$ S_0 \xrightarrow{\alpha} S_1 \implies \nabla \Phi $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_0$ muhatabın hitap öncesindeki durağan veya dağınık halini, $\alpha$ kökün temsil ettiği nida ve seslenme uyarısını, $S_1$ uyarılmış ve odaklanmış zihinsel durumu, $\nabla \Phi$ ise bu uyarılma neticesinde ortaya çıkan teklif ve sorumluluk potansiyelini temsil etmektedir. Model, sesleniş hamlesinin muhatapta doğrudan bir yönelim ve hazır bulunuşluk gradyanı oluşturduğunu sembolize eder.

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثلاثي اللفيف من باب الهاء
الهاءُ حرفٌ هَشٌّ لَيِّنٌ قد يجيء خَلَفا من الأَلِف الّتي تُبْنَى للقَطْع.
هاء: ها بمعنى: خُذْ، فيه لغاتٌ للعرب معروفةٌ، ويُقال: ها يا رجلُ، وللرَّجُلَيْن: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم. قال الله جلّ وعزّ في هذه اللّغة، لأَنَّ القرآنَ نَزَلَ بها: "فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: هاؤم اقرءوا كتابيه".
جاء في التَّفسير: أنَّ الرّجلَ من المؤمنين? يعْطَى كتابَهُ بيمينه، فإذا قرأه رأي فيه تبشيره بالجنّة، فيعطيه أصحابه فيقول: هاؤُم كتابي، أي: خذوه واقرءوا ما فيه لتَعْلَموا فَوْزي بالجنة.
وهاء: حرفٌ يستعمل في المُنَاوَلَة، تقول: هاء، وهاك، مقصور، فإذا جئت بكاف المخاطبة قصرت ألف "هاك"، وإذا لم تجيء بالكاف مَدَدْتَ، فكانت المَدِّة في "هاء" خلفاً لكاف المخاطبة. وتقول للرّجل هاءَ، وللمرأة هائي، وللاثنين من الرِّجال والنّساء: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم، وللنِّساء: هاؤنَّ يا نسوة بمنزلة: هاكُنَّ يا نسوةُ، لم يجيء شيء في كلام العرب يجري مجرى كاف المخاطبة غير هذه المدّة التي في وجوهها.
وأما هذا وهاذاك، فإن الهاء فيهما دخلت للتَّنبيه، وكذلك ها في قولك: ها أناذا، وها هوذا، وها هم أولاء. لا يجوز: ها هم هؤلاء، لأن الهاء لا تعاد مرّتين، وكذلك جاءت ها للتَّنبيه في صدر قولك: ها هنا - فلو جاء في الشعر: هاثَمَّ وها هنالك اضطراراً جازولا يُتَكلَّمُ به.
والهاء قبل الهمزة لا تُحْسُن إذا جاءت إلّا في أول بناء الكلمة، فإذا فُصل ما بينهما بحرف لازم حسنتا حيثُما وقعتا. وها بفخامة الألف: وبإمالة الألف: حرف هجاء. وهاء ممدود يكون تلبيةً، كقول الشاعر:
لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه		فيقول: هاءَ وطالَما لَبِّـى
وأهل الحجاز يقولون في الإجابة: ها خفيفة وفي هذا المعنى يقولون: ها بدلٌ من ألف الإستفهام تقول: ها إنّك زيدٌ? معناه أإنك زيدٌ? أو يقصر فيقال، هإنّك زيد?، وها تنبيه يفتتح بها كقوله تعالى: "ها أنتم أولاء تُحّبونهم". وقال النابغة:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ		فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد
والهيئة للمتهيّء في مَلْبَسه ونحوه يُقال: هاءَ فلان يَهاءُ هيئة. وتقول: هِئْتُ لك، أي: تهيَّأت، وقريء: "هِئْتُ "لك" أي: تَهيَّاْتُ لك، ومن نصب قال: أي: هلُمَّ لك.
والهييءُ، على تقدير: فعيل: الحَسَنُ الهيئة من كلّ شيء.
والمُهايَأَة: أمرٌ يتهايأ للقوم، فيتراضَوْن به. وهَيَّأتُ الأمر تَهيئةٌ، فهو مُهَيَّأ.
هوأ: وألهَوْءُ: الهِمَّة. يُقال: هو يَهُوءُ بنفسه، أي: يَرْفَعُها، وأنا أَهُوءُ به عن كذا، أي: أَرْفَعُهُ.
أيه: إيه المكسورة: في الاسْتِزادةِ والاستِنْطاقِ، قال ذو الرّمة:
وَقَفْنا فقُلنا: إيهِ عن أمِّ سالـمٍ		وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ
والمفتوحةُ: زَجْرٌ ونَهْيٌ، كقولك: إيهَ حَسْبُك يا رجُلُ، وقد يُنَوَّنانِِ جميعا فيقال: إيهٍ وإيهاً.
والتّأييهُ: التّصويت، أَيَّهَ بالنّاس والإِبل: صَوَّتَ وهو أن يُقالَ لها: ياهْ ياهْ أوه: آهِ: حكاية المُتَأَوِّه في صوته، وقد يفعله الإنسان من التَّوَجُّع قال المُثَقِّب العَبْديّ:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ		تَأَوَّهُ آهةَ الرَّجُلِ الحَزينِ
ويروى: تَهَوَّهَ هاهة وبيان القطع أَحْسَنُ.
وأَوَّهَ فلانٌ وأَهَّةَ، إذا توجَّع فقال: آهِ. أو قال: هاهِ عند التوجع فأَخْرَجَ نَفَسَهُُ بهذا الصَّوت ليتفرَّجَ عَنْهُ ما بِهِ. والأوّاهُ: الدّعّاء للخير، قال جلّ وعزّ "إنّ إبراهيم لأوّاه حليم".
هوى: الهَواءُ، ممدود: هو الحَقُّ قال:
يَحْتَثُّها من هَواءِ الجوِّ تصويب
ويروى: يَجْتَثُّها.
ويُقال للإِنسان الجبان: إنّه لَهَواءٌ، وقلبُه هواء، قال الله جل وعزّ: "وأفئدتهم هواء". وقال حسّان:
أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي		فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواءُ
وهَوَى الطائرُ يهْوِي هُوْيّاً. وأمّا الهَوِيُّ المَلِيُّ فالحينُ الطّويلُ من الزّمان، يُقالُ: جَلَسْتُ عنده هَوِيّاً وهَوَى فلانٌ، أي: مات، قال النابغة:
وقال الشّامِتونَ: هَوَى زيادٌ		لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ
والهَوَى، مقصور: الحبّ تقول: هَوِيَ يهوى هَوىً، ورجلٌ هَوٍ ذو هوىً مخامر، وامرأةُ هَوِيَةٌ لا تزال تَهْوَى على تقدير، فَعِلَة، فإذا بُنيَ منه فِعْلٌ يجزم العَيْن قيل: هَيَّة، أَدْغَمْتَ الواو في الياء، مثل: طَيَّة.
ويُقالُ للمُسْتهام الّذي يَسْتهيمه الجِنُّ: استَهْوَتْهُ الشياطينُ، فهو حَيْرانُ هائم.
هاوية: من أسماء جَهَنّم معرفة بغير أل. والهاويةُ: كلُّ مَهْواةٍ لا يُدْرَكُ قَعْرُها.
والهُوّة: كلُ وَهْدَة عميقة، قال:
كَأَنَّهُ في هُوَّةٍ تقحذما
والمَهْواةُ: موضعٌ في الهواء مُشرفٌ ما دونَه من جَبَلٍ ونحوِه، ويقال: هَوَى يَهْوي هَوَياناً، ورأيتهم يَتَهاوَوْنَ في المَهْواة إذا سقط بَعْضُهم في إِثْرِ بَعْض.
وتقول: أَهْوى إليه فأَخَذَهُ، أي: أَهْوَى إليه يَدَهُ، ويقال: هَوَى إليه بيدِهِ.
وأمّا هُوَ فكناية التَّذكير، وهي كناية التّأنيث فإذا وقفت على هو وصلت الواو، فقلت: هُوَةْ وإذا أَدْرَجْتَ طرحت هاء الصّلة.
وهي: وَهَي الحائط يهيء وهياً أي: تفزَّز واسترخى، والثَّوْبُ والقربة ونحوهما كذلك، قال:
أَمِ الحَبْلُ واهٍ بها مُنْحذِمْ
والسَّحابُ إذا انْبَعَقَ بمَطَرٍ انبعاقاً شديداً قلت: وَهَتْ عَزَاليه... وكذلك إذا اسْترخَى رباط الشَّيء قلت: وَهَي. قال الأعشى:
كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا		فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ
ويُجْمَعُ الوَهْيُ على الوُهِيّ. قال:
تَجيشُ أنفاقٌ لها وُهِيُّ
ويقال: بل هذا مصدر مبنيّ على فُعُول.
ويه: وَيْهَ منصوبة: إغراء، يقال: ويهَ فلانُ أضربْ، ومنهم من يُنَوِّن، قال:
وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ.
معناه: أفعلْ كذا وكذا وواه تلهّف وتَلَدُّد، وينوّن أيضاً كقول أبي النجم:
واهاً لِرِيا ثم واهاً واها
ياه: تقول: يهيهت بالإبل إذا قلت: ياه ياه. ويقول الرّجلُ لصاحبِهِ من بعيدٍ: ياهْ ياهْ أَقْبِلْ. قال ذو الرمة:
تلوّم يَهْياهٍ بـياهٍ وقـد مـضـى		من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ
وبعضٌ يقول: يا هَياه بنَصْب الهاءِ الأُولى، وبعضٌ يكْرهُ ذلك، ويقول: هَياه من أسماء الشّياطين، وتقول: يَهْيَهْتُ به.
هي: هيّ بن بيّ: من ولد آدم عليه السّلام، انقرض نَسْلُه، أي ذهب. ومثله: هيّان بن بيّان. قال:
فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ		وأَعْطَتِ النَّهْبَ هيّانَ بنَ بيّانِ
وهَيا: من زَجْر الإِبل. قال الكُميْث:
مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا		وجلُّ عتابِهِنَّ هَيا وهيدُ
وهيهيت بالإبل هيهاةً وهِيهاءً: دعوتها وزَجَرْتها ، قال:
من وَحْشِ هِيهاةٍ ومنْ هِيهائِها
وإذا تركوا التأنيث مدّوا، قال رؤبة:
هَيْهاتَ من مَنْخَرِقٍ هياؤُهُ
وهيهاؤه ههنا بمعنى البُعْد، والشَّيء الذي لا يُرجَى، ومن قال: ها فحكاه قال: ها هيت، وأعلم أن ابتداء الحكاية المضاعفة جائزٌ ابتداعُها عندَ العَرَب، لأن كلاًّ يَحكي على ما تَوَهَّم من جَرْس نَغْمَة أو حِسِّ حَرَكة.
هوه: رجل هَوْهاةُ، وهوهاءة: جبانٌ، قال:
إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق		هوهاءة أَشِر الأَضيافِ نفّـاج
وبئر هوهاء بوزن حمراء: التي لا متعلق لها، ولا موضع لرجل نازلها لبعد جاليّهْا .
والهواهي: ضربٌ من السَّيْر الواحدة: هوهاةٌ. قال:
تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي		هَواهِيَ من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ
وهو: حمارٌ وَهْواهٌ يُوَهْوِي حولَ عانَتِهِ شَفَقةً عليها. قال يصف الحمار:
مُقْتَدِر الضَّيْعةِ وَهْواهُ الشَّفَقْ
والكَلْبُ يُوَهْوِهُ في صَوْته إذا جَزِعَ فردّده ، وقد يَفْعَلُه الإنسانُ. قال:
ودُونَ نَبْحِ النابحِ المُوَهْوِهِ
أيه:
أيُّها الرّجلُ: الهاء صِلَةٌ فيه للتَّأْييه، وبيانُ ذلك قولُهم: يا أيَّتُها المرأةُ، لو لم تكن الهاء صلة ما حَسُنَ أن يَجيءَ قَبْلَها تاء التَّأْنيث. ومنْهُم مَنْ يَرْفَع مَدَّتَها فيقول: يا أيُّه الرّجل ويا أَّيُته المرأة... وهو قبيح.

##### Türkçe

Üçlü **اللفيف** bâbı, **الهاء** bâbından

**الهاء** gevşek, yumuşak bir harftir; kesme için bina edilen **الألف**’in yerine halef olarak gelebilir.

**هاء**: **ها** “al!” mânâsınadır; onda Arapların bilinen dilleri vardır. Ve denilir: **ها** ey adam!; iki adama: **هاؤما**; adamlara: **هاؤم**. Allah جلّ وعزّ bu dilde söyledi; çünkü Kur’ân onunla indi: “فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: **هاؤم** اقرءوا كتابيه”.

Tefsirde geldi: Müminlerden adam kitabı sağ eliyle verilir; onu okuyunca onda cennetle müjdelenmesini görür; sonra onu arkadaşlarına verir de der ki: **هاؤُم** kitabım; yani: onu alın ve içindekini okuyun ki cennetle kazancımı bilesiniz.

Ve **هاء**: bir harftir; elden verme işinde kullanılır; dersin: **هاء** ve **هاك**; kısaltılmıştır. Muhatap **كاف**’ını getirdiğin zaman “**هاك**”ın **ألف**’ini kısaltırsın; **كاف**’ı getirmediğin zaman uzatırsın; böylece “**هاء**”daki uzatma, muhatap **كاف**’ına halef olur. Ve adama dersin: **هاءَ**; kadına: **هائي**; erkek ve kadınlardan iki kişiye: **هاؤما**; erkeklere: **هاؤم**; kadınlara: **هاؤنَّ** ey kadınlar; “**هاكُنَّ** ey kadınlar” menzilesinde. Arapların sözünde, muhatap **كاف**’ının yürüdüğü yerden yürüyen, bu yüzlerindeki bu uzatmadan başka bir şey gelmemiştir.

Ama **هذا** ve **هاذاك**; şüphesiz **الهاء** ikisinde de dikkat çekmek için girmiştir; yine senin sözünde **ها** böyledir: **ها أناذا** ve **ها هوذا** ve **ها هم أولاء**. “**ها هم هؤلاء**” câiz değildir; çünkü **الهاء** iki defa iade edilmez. Yine **ها** dikkat çekmek için sözünün başında geldi: **ها هنا** — şiirde zaruret olarak **هاثَمَّ** ve **ها هنالك** gelse câiz olur; fakat onunla konuşulmaz.

Ve **الهاء** hemzeden önce, ancak kelimenin binasının başında geldiği zaman güzel olur; ikisinin arasına lâzım bir harf ile fasıl konulursa, nerede vâki olurlarsa olsunlar ikisi de güzel olur. Ve **ها** **ألف**’in kalınlığıyla; ve **ألف**’in imâlesiyle: hece harfidir. Ve uzatılmış **هاء** bir “telbiye” olur; şairin sözü gibi:
لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه		فيقول: **هاءَ** وطالَما لَبِّـى

Ve Hicaz ehli cevapta hafif **ها** der. Ve bu mânâda derler ki: **ها** istifham **ألف**’inin bedelidir; dersin: **ها إنّك زيدٌ**? mânâsı: **أإنك زيدٌ**?; yahut kısaltılır da denilir: **هإنّك زيد**?; ve **ها** bir dikkat çekmedir; onunla başlanır; Yüce’nin sözü gibi: “**ها** أنتم أولاء تُحّبونهم”. Nâbiga dedi:
**ها** إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ		فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد

Ve **الهيئة** hazırlanmış kimse için, giyimi ve benzeri hususta denilir: falan **هاءَ** eder, **يَهاءُ**; **هيئة**. Ve dersin: **هِئْتُ لك**; yani: hazırlandım. Ve şöyle okunmuştur: “**هِئْتُ** لك” yani: senin için hazırlandım; nasb eden dedi ki: yani: senin için gel.

Ve **الهييءُ**, **فعيل** takdiri üzere: her şeyden güzel **الهيئة** sahibi olan.

Ve **المُهايَأَة**: kavim için birbirine uygun düşen bir iştir; onunla karşılıklı rızalaşırlar. Ve işi **هَيَّأتُ**; bir **تَهيئة**; o da **مُهَيَّأ**dır.

**هوأ**: ve **ألهَوْءُ**: himmettir. Denilir: o, nefsiyle **يَهُوءُ**; yani onu yükseltir. Ve ben onu şundan **أَهُوءُ**; yani onu yükseltirim.

**أيه**: kesreli **إيه**: daha fazlasını istemede ve konuşturmada. Zü’r-Rumme dedi:
وَقَفْنا فقُلنا: **إيهِ** عن أمِّ سالـمٍ		وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ

Ve fethalı olan: bir azarlama ve nehiydir; senin “**إيهَ** حسبُك يا رجُلُ” sözün gibi. Ve ikisi de tenvinlenebilir; böylece denilir: **إيهٍ** ve **إيهاً**.

Ve **التّأييهُ**: ses çıkarmadır; insanlara ve develere **أَيَّهَ** etti: ses çıkardı; o da onlara “**ياهْ ياهْ**” denilmesidir. Ve **أوه**: **آهِ**: iç çekenin sesindeki taklittir; insan bunu acıdan da yapabilir. Müsekkıb el-Abdî dedi:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ		تَأَوَّهُ **آهةَ** الرَّجُلِ الحَزينِ

Ve rivayet olunur: **تَهَوَّهَ هاهة**; ve kesmeyi beyan etmek daha güzeldir.

Ve falan **أَوَّهَ** etti ve **أَهَّةَ**; acı duyup “**آهِ**” dediği zaman. Yahut acı duyarken “**هاهِ**” dedi; böylece bu sesle nefesini çıkardı ki kendisinde olan şey ondan ferahlasın. Ve **الأوّاهُ**: hayır için çok dua eden. Yüce dedi: “إنّ إبراهيم لأوّاه حليم”.

**هوى**: **الهَواءُ**, uzatılmış: o haktır. Şöyle dedi:
يَحْتَثُّها من **هَواءِ** الجوِّ تصويب

Ve rivayet olunur: **يَجْتَثُّها**.

Ve korkak insana denilir: o mutlaka **هَواءٌ**dur; ve kalbi **هواء**dır. Allah جلّ وعزّ dedi: “وأفئدتهم **هواء**”. Hassân dedi:
أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي		فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ **هَواءُ**

Ve kuş **هَوَى** eder, **يَهْوِي**; bir **هُوْيّاً**. Ama **الهَوِيُّ المَلِيُّ** uzun zamandır; denilir: onun yanında bir **هَوِيّاً** oturdum. Ve falan **هَوَى** etti; yani öldü. Nâbiga dedi:
وقال الشّامِتونَ: **هَوَى** زيادٌ		لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ

Ve **الهَوَى**, kısaltılmış: sevgidir; dersin: **هَوِيَ** eder, **يهوى**; bir **هَوىً**. Ve bir adam **هَوٍ**dür; bir **هوىً** sahibi; karışmış. Ve bir kadın **هَوِيَةٌ**dur; sürekli sever; **فَعِلَة** takdiri üzere. Ondan bir **فِعْلٌ** bina edilip **العَيْن** cezmedilirse **هَيَّة** denilir; **الواو**’yu **الياء**’ya idgam ettin; **طَيَّة** gibi.

Ve cinlerin kendisini tutkun ettiği tutkun kimseye denilir: şeytanlar onu **استَهْوَتْهُ**; o da şaşkın, tutkun.

**هاوية**: **أل** olmaksızın marife olarak Cehennem’in isimlerindendir. Ve **الهاويةُ**: dibi idrak edilmeyen her çukur.

Ve **الهُوّة**: her derin çukurdur. Şöyle dedi:
كَأَنَّهُ في **هُوَّةٍ** تقحذما

Ve **المَهْواةُ**: havada, altında dağ ve benzeri bulunan şerefli bir yerdir. Ve denilir: **هَوَى** eder, **يَهْوي**; bir **هَوَياناً**. Ve onları, bir kısmı bir kısmının ardından düştüğü zaman, **المَهْواة** içinde **يَتَهاوَوْنَ** görürsün.

Ve dersin: ona doğru **أَهْوى** etti de onu aldı; yani elini ona doğru **أَهْوَى** etti. Ve denilir: eliyle ona doğru **هَوَى** etti.

Ve ama **هُوَ** müzekkerin kinayesidir; **هي** müennesin kinayesidir. **هو** üzerinde vakfettiğin zaman **الواو**’yu vasledersin; böylece: **هُوَةْ** dersin. İdrac ettiğin zaman **هاء**-i sılayı atarsın.

Ve **وهي**: duvar **وَهَي** eder, **يهيء**; bir **وهياً**; yani gevşedi ve sarktı; elbise ve kırba ve benzerleri de böyledir. Şöyle dedi:
أَمِ الحَبْلُ **واهٍ** بها مُنْحذِمْ

Ve bulut şiddetli bir yağmurla yarıldığı zaman, şiddetli bir yarılma ile yarıldı dersin: **وَهَتْ عَزَاليه**... Yine bir şeyin bağı gevşediği zaman dersin: **وَهَي**. A‘şâ dedi:
كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا		فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ

Ve **الوَهْيُ**, **الوُهِيّ** üzerine cem‘ edilir. Şöyle dedi:
تَجيشُ أنفاقٌ لها **وُهِيُّ**

Ve denilir: bilakis bu, **فُعُول** üzerine bina edilmiş bir masdardır.

**ويه**: mansub **وَيْهَ**: teşviktir; denilir: **ويهَ** falan, vur!; onlardan kimi tenvinler. Şöyle dedi:
وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ.

Mânâsı: şunu şunu yap. Ve **واه**: esef ve tereddüttür; o da tenvinlenir; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
واهاً لِرِيا ثم واهاً واها

**ياه**: develere “**ياه ياه**” dediğin zaman onlarla **يهيهت** dersin. Ve adam, uzaktan arkadaşına der: **ياهْ ياهْ** gel! Zü’r-Rumme dedi:
تلوّم **يَهْياهٍ** بـ**ياهٍ** وقـد مـضـى		من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ

Ve bazısı, ilk **الهاء**’yı nasb ile: **يا هَياه** der; bazısı bunu çirkin görür ve der ki: **هَياه** şeytanların isimlerindendir. Ve dersin: onunla **يَهْيَهْتُ**.

**هي**: **هيّ بن بيّ**: Âdem عليه السّلام’ın evladındandır; nesli tükendi; yani gitti. Bunun benzeri: **هيّان بن بيّان**. Şöyle dedi:
فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ		وأَعْطَتِ النَّهْبَ **هيّانَ بنَ بيّانِ**

Ve **هَيا**: develeri azarlamadandır. Kümeyt dedi:
مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا		وجلُّ عتابِهِنَّ **هَيا** وهيدُ

Ve develerle **هيهيت**; bir **هيهاةً** ve **هِيهاءً**: onları çağırdın ve azarladın. Şöyle dedi:
من وَحْشِ **هِيهاةٍ** ومنْ **هِيهائِها**

Ve te’nîsi terk ettikleri zaman uzatırlar. Ru’be dedi:
**هَيْهاتَ** من مَنْخَرِقٍ **هياؤُهُ**

Ve buradaki **هيهاؤه** uzaklık mânâsındadır; ve ümit edilmeyen şeydir. “**ها**” diyen onu hikâye etti de dedi: **ها هيت**. Ve bil ki, ikiz hikâyenin başlangıcı, Araplar katında onu icat etmek câizdir; çünkü her biri, bir nağme tınısının yahut bir hareket hissinin çınlamasından zannettiği şeye göre hikâye eder.

**هوه**: bir adam **هَوْهاةُ**; ve **هوهاءة**: korkaktır. Şöyle dedi:
إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق		هوهاءة أَشِر الأَضيافِ نفّـاج

Ve **حمراء** vezninde bir kuyu **هوهاء**: ona tutunacak şey olmayan; ve inen adam için, çevresinin uzaklığından dolayı, bir yer olmayan.

Ve **الهواهي**: yürüyüşten bir türdür; bir tanesi: **هوهاةٌ**. Şöyle dedi:
تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي		**هَواهِيَ** من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ

Ve **هو**: bir eşek **وَهْواهٌ**; **عانَتِهِ** etrafında, ona şefkatten, **يُوَهْوِي** eder. Eşeği vasfederek dedi:
مُقْتَدِر الضَّيْعةِ **وَهْواهُ** الشَّفَقْ

Ve köpek, korktuğu zaman sesinde **يُوَهْوِهُ** eder; onu tekrarlar; insan da bunu yapabilir. Şöyle dedi:
ودُونَ نَبْحِ النابحِ **المُوَهْوِهِ**

**أيه**:
**أيُّها** adam: ondaki **الهاء** **التَّأْييه** için bir sıladır. Bunun beyanı onların “يا **أيَّتُها** kadın” sözüdür; **الهاء** sıla olmasaydı, ondan önce te’nîs **تاء**’sının gelmesi güzel olmazdı. Onlardan kimi onun uzatmasını yükseltir de der: يا **أيُّه** adam ve يا **أَّيُته** kadın... ve bu çirkindir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

إيهِ: اسمٌ سمِّيَ به الفعل، لأنَّ معناه الأمر. تقول للرجل إذا استزدتَه من حديثٍ أو عملٍ: إيهِ بكسر الهاء. قال ابن السكيت: فإنْ وَصَلْتَ نَوَّنْتَ فقلتَ: إيهٍ حَدِّثْنا. قال ابن السَريّ: إذا قلتَ إيهِ يا رجل فإنَّما تأمره بأن يزيدك من الحديث المعهود بينكما، كأنَّك قلت: هاتِ الحديث: وإن قلت: إيه بالتنوين، فكأنّك قلت: هاتِ حديثاً لأنَّ التنوين تنكيرٌ فإذا أَسْكَتَّهُ وكفَفْته قلتَ: إيهاً عنَّا. وإذا أردت التبعيد قلتَ: أَيْهاً بفتح الهمزة، بمعنى هَيْهات. وأنشد الفرّاء:
ومِنْ دونيَ الأَعيارُ والقِنْعُ كُلُّهُوكُتْمانُ أَيْهاً ما أَشَتَّ وأَبْعَـدا
والتَأْيِيهُ: دُعاء الإبل. تقول: أَيَّهْتُ بالجِمالِ، إذا صِحتَ بها ودَعوْتها. ومن العرب من يقول: أَيْهاتَ، في معنى هَيْهات. وربَّما قالوا أَيهانَ بالنون كالتثنية.

##### Türkçe

**إيهِ**: Fiilin onunla adlandırıldığı bir isimdir; çünkü onun mânâsı emirdir. Bir adama, bir sözden yahut bir işten onu daha fazla istediğinde şöyle dersin: **إيهِ**; **الهاء**’yı kesreli olarak. İbnü’s-Sikkît dedi: Eğer (ona bir şey) bitiştirirsen tenvinlersin de şöyle dersin: **إيهٍ** **حَدِّثْنا**. İbnü’s-Serî dedi: **إيهِ يا رجل** dediğin zaman, ancak ona, ikiniz arasında mâlûm olan sözden sana artırmasını emredersin; sanki sen “**هاتِ الحديث**” demişsin gibidir. Ve eğer **إيه**’yi tenvin ile söylersen, sanki sen “**هاتِ حديثاً**” demişsin gibidir; çünkü tenvin nekreleştirmedir. Artık onu susturduğun ve onu alıkoyduğun zaman şöyle dersin: **إيهاً عنَّا**. Uzaklaştırmayı murat ettiğin zaman şöyle dersin: **أَيْهاً**; hemzenin fethasıyla; **هَيْهات** mânâsında. Ferrâ’ şöyle inşâd etti:

ومِنْ دونيَ الأَعيارُ والقِنْعُ كُلُّهُوكُتْمانُ أَيْهاً ما أَشَتَّ وأَبْعَـدا

Ve **التَأْيِيهُ**: develeri çağırmadır. Şöyle dersin: **أَيَّهْتُ بالجِمالِ**; onlara bağırdığın ve onları çağırdığın zaman. Araplardan kimi **أَيْهاتَ** der; **هَيْهات** mânâsında. Bazen de **أَيهانَ** derler; **النون** ile, tesniye gibi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والياء وما يثلثهما في الثلاثي)
(أيد) الهمزة والياء والدال أصلٌ واحد، يدلّ على القوة والحِفْظ. يقال أيّدَه الله أي قوّاه الله. قال تعالى: ﴿والسَّماءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ﴾ [الذاريات 47]. فهذا معنى القوّة. وأمّا الحفظ فالإياد كلُّ حاجزٍ الشيءَ يَحفَظُه. قال ذو الرمّة:
دفَعْناهُ عن بَيْضٍ حِسَانٍ بأجْرَعٍ *** حَوَى حَوْلَها مِنْ تُربِهِ بإيادِ([1])(أير) الهمزة والياء والراء كلمةٌ واحدة وهي الرِّيح. واختُلِف فيها، قال قوم: هي حارّة ذات أُوارٍ. فإن كانَ كذا فالياء في الأصل واوٌ. وقد مضى تفسير ذلك في الهمزة والواو والراء. وقال الآخرون: هي الشَّمال الباردة بلغة هُذَيل. قال:
وإنَّا مَسامِيحٌ إذا هَبّت الصَّبا *** وإنّا مَراجِيحٌ إذا الإِيرُ هَبَّتِ([2])(أيس) الهمزة والياء والسين ليس أصلاً يقاس عليه، ولم يأتِ فيه إلا كلمتان ما أحسَِبهما من كلام العرب، وقد ذكرناهما لذكر الخليل إيّاهما. قال الخليل: أَيْسَ كلمةٌ قد أُمِيتَتْ ([3])، غير أن العرب تقول: "ائت به من حيثُ أَيْسَ وليس" لم يُستعمل أَيْسَ إلا في هذه فقط، وإنما معناها كمعنى [حيث([4])] هو في حال الكينونة والوُجْد والجِدَة. وقال: إنّ "ليس" معناها لا أيْسَ، أي لا وُجْدَ.
والكلمة الأخرى قول الخليل إنّ التأييس الاستقلال؛ يقال ما أيّسْنَا فلاناً([5]) أي ما استقلَلْنا منه خيراً.
وكلمةٌ أخرى في قول المتلمِّس:
* تُطيف به الأيَّامُ ما يتَأَيَّسُ([6]) *
قال أبو عبيدة: لا يتأيَّس لا يؤثِّر فيه شيء. وأنشد:
* إنْ كنت جُلْمودَ صَخْرٍ لا يُؤَيّسُهُ([7]) *
أي لا يؤثّر فيه.
(أيض) الهمزة والياء والضاد كلمة واحدةٌ تدلُّ على* الرّجوع والعَوْد، يقال آض يَئيضُ، إذا رجع. ومنه قولهم قال ذاك أيضاً، وفعَله أيضاً.
(أيق) الهمزة والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاس عليها. قال الخليل: الأَيق الوَظيف، وهو موضع القَيد من الفَرَس. قال الطرماح:
وقامَ المَهَا يُقْفِلْنَ كلَّ مُكَبَّلٍ *** كما رُصَّ أَيْقَا مُذْهبِ اللّونِ صَافِنِ([8])قال الأصمعي وأبو عمرو: الأَيق القَيْن، وهو موضع القَيْد من الوظيف.
(أيك) الهمزة والياء والكاف أصلٌ واحد، وهي اجتماعُ شجر. قال الخليل: الأيكة غَيضةٌ تُنْبِتُ([9]) السِّدرَ والأراك. ويقال [أَيكةٌ([10])] أَيِّكَةٌ، وتكون من ناعم الشّجر. وقال أصحاب التفسير: كانوا أصحابَ شجرٍ ملْتَفّ. يعني قوله تعالى: ﴿كَذَّبَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ﴾ [الشعراء 176]، قال أبو زياد: الأيْكة جماعة الأرَاك. قال الأخطل([11]) من النّخيل([12]) في قوله:
يكادُ يَحَارُ المجتَني وَسْطَ أَيْكِهَا *** إذا ما تنادَى بالعَشِيِّ هديلُها
(أيم) الهمزة والياء والميم ثلاثة أصول متباينة: الدُّخَان، والحيّة، والمرأة لا زوج لها. أما الأوّل فقال الخليل: الإيَام الدُّخَان. قال أبو ذؤيب:
فلمّا جَلاهَا بالإيام تحيَّزَتْ *** ثُباتٍ عَليها ذُلُّها واكتئابُها([13])يعني أنّ العاسِل جَلاَ النّحلَ بالدُّخان. قال الأصمعيّ: آمَ الرجل يؤوم إياماً، دَخَّنَ على الخليّة ليخرج نَحلُها فيشتار عسلَها، فهو آيم، والنَّحلة مَؤُومةٌ، وإن شئتَ مَؤُومٌ عليها. وأما الثّاني فالأيمْ من الحيّات الأبيض، قال شاعر:
كأن زِمَامَها أَيْمٌ شُجَاعٌ *** ترأَّدَ في غُضُونٍ مُغْضَئِلَّه([14])وقال رؤبة([15]):
وبَطْنَ أيْمٍ وقَواماً عُسْلُجَا *** وكفلاً وَعْثاً إذا تَرَجْرَجا([16])قال يونس: هو الجانّ من الحيات. وبنو تميم تقول أيْنٌ. قال الأصمعيّ: أصله التشديد، يقال أَيِّمٌ وَأَيْمٌ، كَهَيِّن وَهَيْن. قال:
إلاّ عواسِرُ كالمِراط مُعِيدَةٌ *** باللَّيلِ مَوْرِدَ أَيِّمٍ مُتَغَضِّفِ([17])والثالث الأيِّم: المرأة لا بَعْلَ لها والرجل لا مَرأةَ له. وقال تعالى: ﴿وَأَنْكِحُوا الأَيَامَى مِنْكُمْ﴾ [النور 32]. وآمت المرأة تئِيمُ أَيْمَةً وأُيُوماً. قال:
أفاطِمُ إنِّي هالِكٌ فتأيَّمي  *** ولا تَجزَعِي كلُّ النساء تَئِيمُ([18])
(أين) الهمزة والياء والنون يدلّ على الإعياء، وقُرب الشَّيء. أما الأوَّل فالأيْن الإعياء. ويقال لا يُبْنَى منه فِعلٌ. وقد قالوا آنَ يَئين أَيْناً. وأما القُرب فقالوا: آن لَكَ يَئِينُ أيْنا.
وأما الحيّة التي تُدْعَى (الأين) فذلك إبدالٌ والأصل الميم. قال شاعر:
يَسْرِي على الأَيْنِ والحيَّاتِ محْتفِياً *** نَفِسي فِداؤُك مِن سارٍ على ساقِ ([19])(أيه) وأما الهمزة والياء والهاء فهو حرفٌ واحد، يقال أيّهَ تأيِيهاً إذا صوَّت. وقد قلنا إنّ الأصواتَ لا يُقاس عليها.
(أيي) الهمزة والياء والياء أصلٌ واحد، وهو النَّظَر([20]). يقال تأيَّا يتأيَّا تَأَيِّياً، أي تمكَّث. قال:
قِفْ بالدِّيار وقوفَ زائرْ *** وتأَيَّ إنّك غيرُ صاغرْ([21])قال لبيد:
وتأَيَّيْتُ عليه قَافِلاً  *** وعلى الأرض غَيَايَاتُ الطَّفَلْ([22])أي انصرفتُ على تُؤَدة. ابن الأعرابيّ: تأيّيْت [الأمرَ([23])]: انتظرت إمكانَه. قال عديّ:
تَأَيَّيْتُ منهن المصير فلم أزَلْ *** أُكَفْكِفُ عنِّي واتِناً ومُنَازِعا([24])ويقال: ليست هذه بدار تَئِيّة([25])، أي مُقام.
وأصلٌ آخر، وهو التعمُّد، يقال تآيَيْتُ، على تفاعلت، وأصله تعمَّدت آيَتَه وشخصَه. قال:
* به أتآيا كُلَّ شأنٍِ ومَفْرِقِ([26]) *
وقالوا: الآية العلامة، وهذه آيةٌ مَأَيَاةٌ، كقولك عَلامَة مَعْلَمَة. وقد أيَّيْت([27]). قال:
ألا أبلغ لَدَيْكَ بني تميم  *** بآيةِ ما تُحِبُّونَ الطَّعاما([28])قالوا: وأصل آية أَأْيَة بوزن أعْية، مهموز همزتين، فخفّفت الأخيرة فامتدّت. قال سيبويه: موضع العين من الآية واو؛ لأنّ ما كان* موضع العين [منه([29])] واواً، واللام ياءً، أكثرُ ممّا موضِع العينِ واللامِ منه ياءان، مثل شوَيتُ، هو أكثر في الكلام حَيِيتُ. قال الأصمعيّ: آيةُ الرَّجُل شخْصُه. قال الخليل:
خَرَجَ القوم بآيتهم أي بجماعتهم. قال بُرْج بن مُسْهِر:
خَرَجْنا من النَّقْبَينِ لا حَيَّ مِثْلنا *** بآيَتِنا نُزْجِي المَطِيَّ المَطَافِلاَ([30])ومنه آية القرآن، لأنَّها جماعةُ حروفٍ، والجمعُ آيٌ، وإياة الشمس ضوءُها، وهو من ذاك، لأنّه كالعلامة لها. قال:
سَقَتْه إياة الشَّمسِ إلاّ لِثَاتِهِ *** أَسِفَّ ولم يُكْدَمْ عليه بإثمِدِ([31])تم كتاب الهمزة ويتلوه كتاب الباء
 ---------------------
([1]) البيت في ديوان ذي الرمة 141 واللسان (4: 43). وهو في صفة ظليم. ورواية الديوان: "ذعرناه عن بيض".
([2]) لحذيفة بن أنس الهذلي من قصيدة في أشعار الهذليين بشرح السكري ص223 على هذا الروي وليس فيها البيت. وفي اللسان:
* وإنا لأيسار إذا الإير هبت *
والأير للريح يقال بفتح الهمزة وكسرها، ويقال أيضاً بفتح الهمزة وتشديد الياء المكسورة.
([3]) نسب في اللسان هذا الكلام إلى الليث. وقال بعده: "إلا أن الخليل ذكر أن العرب تقول.." الخ.
([4]) التكملة من اللسان.
([5]) في الأصل: "فلاناً" وفي اللسان: "ما أيسنا فلاناً خيراً".
([6]) صدره كما في ديوانه ص6 من نسخة الشنقيطي واللسان (أيس):
* ألم تر أن الجون أصبح راسياً *
([7]) في المخصص (10: 95) واللسان (5: 133) مع نسبته في اللسان إلى العباس بن مرداس
* إن تك جلمود بصر لا أؤيسه *
وتمامه فيهما:                    * أوقد عليه فأحميه فينصدع *
([8]) الكلمة الأولى من البيت ساقطة في الأصل، وإثباتها من ديوان الطرماح 164 واللسان (أيق، صفن). والمها: البقر، يعني بها النساء. يقفلن: يسددن، ورواية اللسان: "يعقلن". والمكبل، أراد به الهودج، كما في شرح الديوان. ورص، بالصاد المهملة، أي قيد وأزلق. وفي الأصل: "رص"، صوابه من الديوان.
([9]) في الأصل: "تنته" صوابه في اللسان.
([10]) تكملة ليست في الأصل. وفي اللسان: "وأيك أيك مثمر، وقيل هو على المبالغة".
([11]) في الأصل: "قال أبو ذوب الأخطل". والبيت التالي في ديوان الأخطل 243.
([12]) لعلهما: "يعني النخيل".
([13]) البيت في ديوان أبي ذؤيب ص79 برواية: "فلما اجتلاها".
([14]) أنشده في اللسان (رأد، غضل). وفي الأصل: "معضله" صوابه في اللسان (غضل) .
([15]) كذا، وصوابه "العجاج". والرجز في ديوان العجاج ص8. وبهذه النسبة الصحيحة ورد في اللسان
(14: 306).
([16]) في الأصل: "وكفا" صوابه من الديوان.
([17]) البيت لأبي كبير الهذلي، كما في ديوان الهذليين (2: 105) وأمالي القالي (2: 89) واللسان (صيف، غضف) وانظر الحيوان (4: 254). وقبل البيت :
ولقد وردت الماء لم تشرب به  *** زمن الربيع إلى شهور الصيف
 ([18]) كان المفضل ينشده: "كل النساء يتيم" انظر اللسان (يتم). والرواية في اللسان "فتثبتي".
([19]) لتأبط شراً من القصيدة الأولى في المفضليات. محتفياً:حافياً. وفي الأصل: "مخفياً" محرف.
([20]) النظر، بمعنى الانتظار، يقال نظره وانتظره وتنظره.
([21]) البيت للكميت كما سبق في 141، وكما في الأغاني (15: 111) واللسان (18: 67).
([22]) البيت في ديوان لبيد 15 طبع فينا سنة 1881 واللسان (19: 381) وعجزه في اللسان (13: 428). والغياية، بياءين: ظل الشمس بالغداة والعشي، أو ضوء شعاع الشمس. في الأصل: "غيابات" محرف. وكلمة "الطفل" وردت ساقطة في الأصل مثبتة قبل بيت الكميت السابق.
([23]) بمثلها يلتئم الكلام.
([24]) الواتن: الدائم الذي لا ينقطع. وفي الأصل: "وأنا منازعا".
([25]) في الأصل: "تأية" تحريف. وفي شعر الحادرة:
ومناخ غير تئية عرسته *** قمن من الحدثان نابي المضجع
 ([26]) في الأصل: "به تيا أيا".
([27]) في اللسان: "وأيا آية: وضع علامة".
([28]) انظر صحة إنشاد هذا البيت في الخزانة (3: 139) حيث نسب إلى يزيد بن عمرو بن الصعق.
([29]) التكملة من اللسان (18: 67) حيث نقل عن سيبويه.
([30]) البيت في اللسان (18: 66) برواية "نزجي اللقاح".
([31]) البيت لطرفة في معلقته. ويروى: "ولم تكدم".

كتاب الباء:
ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** و**الياء** وما يثلثهما في الثلاثي)

(**أيد**) **الهمزة** ve**الياء** ve**الدال** tek bir asıldır; kuvvete ve korumaya delâlet eder. Denir ki: Allah ona **أيّدَه**; yani Allah onu kuvvetlendirdi. Yüce Allah dedi ki: ﴿والسَّماءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ﴾ [الذاريات 47]. Bu, kuvvet mânâsıdır. Korumaya gelince: **الإياد** her engeldir ki şeyi engeller, onu korur. **ذو الرمّة** dedi ki:
دفَعْناهُ عن بَيْضٍ حِسَانٍ بأجْرَعٍ *** حَوَى حَوْلَها مِنْ تُربِهِ بإيادِ([1])(**أير**) **الهمزة** ve**الياء** ve**الراء** tek bir kelimedir; o da rüzgârdır. Onun hakkında ihtilâf edildi: Bir kavim dedi ki: o, sıcak, **أُوارٍ** sahibi olandır. Eğer böyle ise, **الياء** aslında **واو**dur. Bunun tefsiri **الهمزة** ve**الواو** ve**الراء**da geçmişti. Diğerleri dedi ki: o, Hüzeyl lügatinde soğuk **الشَّمال**dır. Dedi ki:
وإنَّا مَسامِيحٌ إذا هَبّت الصَّبا *** وإنّا مَراجِيحٌ إذا الإِيرُ هَبَّتِ([2])(**أيس**) **الهمزة** ve**الياء** ve**السين** kıyas edilecek bir asıl değildir; onda iki kelimeden başka bir şey gelmemiştir; onları Arapların sözünden saydığımı sanmıyorum; fakat Halîl’in onları zikretmesi sebebiyle biz de zikrettik. Halîl dedi ki: **أَيْسَ** öldürülmüş (kullanımdan düşürülmüş) bir kelimedir ([3]); ancak Araplar der ki: “Onu bana **أَيْسَ** ve **ليس** olan yerden getir”; **أَيْسَ** yalnızca bu ifadede kullanılmıştır; mânâsı da **[حيث]** mânâsı gibidir: varlık, bulunma ve mevcudiyet hâlinde. Ve dedi ki: “**ليس**”in mânâsı **لا أيْسَ**dır; yani “bulunma yoktur”.

Diğer kelime: Halîl’in sözüne göre **التأييس** bağımsız kalmaktır; denir ki: **ما أيّسْنَا فلاناً**([5]) yani ondan bir hayır bağımsızca elde etmedik.

Ve başka bir kelime, **المتلمِّس**’in sözünde:
* تُطيف به الأيَّامُ ما يتَأَيَّسُ([6]) *
Ebû Ubeyde dedi ki: **لا يتأيَّس**; yani ona hiçbir şey tesir etmez. Ve şu beyti okudu:
* إنْ كنت جُلْمودَ صَخْرٍ لا يُؤَيّسُهُ([7]) *
yani ona tesir etmez.

(**أيض**) **الهمزة** ve**الياء** ve**الضاد** tek bir kelimedir; *dönüşe ve geri dönmeye delâlet eder. Denir ki: **آض يَئيضُ**; geri döndüğü zaman. Bundan da onların “şunu da dedi” ve “bunu da yaptı” sözleri gelir.

(**أيق**) **الهمزة** ve**الياء** ve**القاف** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. Halîl dedi ki: **الأَيق** **الوَظيف**tir; o, atın bağ yeridir. **الطرماح** dedi ki:
وقامَ المَهَا يُقْفِلْنَ كلَّ مُكَبَّلٍ *** كما رُصَّ أَيْقَا مُذْهبِ اللّونِ صَافِنِ([8])**الأصمعي** ve **أبو عمرو** dedi ki: **الأَيق** **القَيْن**dir; o, **الوَظيف**ten bağ yeridir.

(**أيك**) **الهمزة** ve**الياء** ve**الكاف** tek bir asıldır; o da ağaçların toplanmasıdır. Halîl dedi ki: **الأيكة** **غَيضةٌ**dur; **السِّدرَ** ve **الأراك** bitirir. Ve denir ki: **[أَيكةٌ]** **أَيِّكَةٌ**; ve yumuşak ağaçtan olur. Tefsir ehli dedi ki: onlar, birbirine dolanmış ağaç sahipleriydi; yani Yüce Allah’ın sözü: ﴿كَذَّبَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ﴾ [الشعراء 176]. Ebû Ziyâd dedi ki: **الأيْكة** **الأرَاك** topluluğudur. **الأخطل**([11]) **النّخيل**([12]) hakkında şu sözünde dedi ki:
يكادُ يَحَارُ المجتَني وَسْطَ أَيْكِهَا *** إذا ما تنادَى بالعَشِيِّ هديلُها

(**أيم**) **الهمزة** ve**الياء** ve**الميم** üç ayrı asıldır: duman, yılan ve kocası olmayan kadın. Birincisine gelince: Halîl dedi ki: **الإيَام** dumandır. Ebû Züeyb dedi ki:
فلمّا جَلاهَا بالإيام تحيَّزَتْ *** ثُباتٍ عَليها ذُلُّها واكتئابُها([13])yani bal toplayan, arıyı dumanla uzaklaştırdı. **الأصمعيّ** dedi ki: Adam **آمَ** eder, **يؤوم** eder, **إياماً**; kovana duman verdi; arısı çıksın da balını sağsın; o, **آيم**dir; arı da **مَؤُومةٌ**dur; istersen “üzerine **مَؤُومٌ**” dersin. İkincisine gelince: **الأيمْ** beyaz yılanlardandır. Bir şair dedi ki:
كأن زِمَامَها أَيْمٌ شُجَاعٌ *** ترأَّدَ في غُضُونٍ مُغْضَئِلَّه([14])Ve **رؤبة**([15]) dedi ki:
وبَطْنَ أيْمٍ وقَواماً عُسْلُجَا *** وكفلاً وَعْثاً إذا تَرَجْرَجا([16])**يونس** dedi ki: o, yılanlardan **الجانّ**dır. Benû Temîm **أيْنٌ** der. **الأصمعيّ** dedi ki: aslı şeddelidir; denir ki: **أَيِّمٌ** ve **أَيْمٌ**; **هَيِّن** ve **هَيْن** gibi. Dedi ki:
إلاّ عواسِرُ كالمِراط مُعِيدَةٌ *** باللَّيلِ مَوْرِدَ أَيِّمٍ مُتَغَضِّفِ([17])Üçüncüsü: **الأيِّم**; kocası olmayan kadın ve karısı olmayan erkektir. Yüce Allah dedi ki: ﴿وَأَنْكِحُوا الأَيَامَى مِنْكُمْ﴾ [النور 32]. Kadın **آمت** eder, **تئِيمُ** eder, **أَيْمَةً** ve **أُيُوماً**. Dedi ki:
أفاطِمُ إنِّي هالِكٌ فتأيَّمي  *** ولا تَجزَعِي كلُّ النساء تَئِيمُ([18])

(**أين**) **الهمزة** ve**الياء** ve**النون** bitkinliğe ve şeyin yakınlığına delâlet eder. Birincisine gelince: **الأيْن** bitkinliktir. Denir ki: ondan fiil bina edilmez. Halbuki onlar **آنَ يَئين أَيْناً** demişlerdir. Yakınlığa gelince: onlar “**آن لَكَ يَئِينُ أيْنا**” dediler.

Ve (**الأين**) diye adlandırılan yılan ise, bu bir ibdâldir; asıl **الميم**dir. Bir şair dedi ki:
يَسْرِي على الأَيْنِ والحيَّاتِ محْتفِياً *** نَفِسي فِداؤُك مِن سارٍ على ساقِ ([19])(**أيه**) **الهمزة** ve**الياء** ve**الهاء** ise tek bir harftir; denir ki: **أيّهَ** **تأيِيهاً**; ses çıkardığı zaman. Biz demiştik ki: sesler kıyas edilmez.

(**أيي**) **الهمزة** ve**الياء** ve**الياء** tek bir asıldır; o da **النَّظَر**([20])dır. Denir ki: **تأيَّا يتأيَّا تَأَيِّياً**; yani ağır davrandı. Dedi ki:
قِفْ بالدِّيار وقوفَ زائرْ *** وتأَيَّ إنّك غيرُ صاغرْ([21])**لبيد** dedi ki:
وتأَيَّيْتُ عليه قَافِلاً  *** وعلى الأرض غَيَايَاتُ الطَّفَلْ([22])yani ağır ağır dönüp ayrıldım. **ابن الأعرابيّ**: **تأيّيْت [الأمرَ]**: onun mümkün olmasını bekledim. **عديّ** dedi ki:
تَأَيَّيْتُ منهن المصير فلم أزَلْ *** أُكَفْكِفُ عنِّي واتِناً ومُنَازِعا([24])Ve denir ki: bu, **تَئِيّة**([25]) bir ev değildir; yani ikamet.

Ve başka bir asıl: o da kasıttır; denir ki: **تآيَيْتُ**; **تفاعلت** vezni üzere; aslı “onun **آيَتَه**sini ve şahsını kasdettim”dir. Dedi ki:
* به أتآيا كُلَّ شأنٍِ ومَفْرِقِ([26]) *
Ve dediler ki: **الآية** alâmettir; ve bu, **آيةٌ مَأَيَاةٌ**dır; senin “**عَلامَة مَعْلَمَة**” demen gibi. Ve **قد أيَّيْت**([27]). Dedi ki:
ألا أبلغ لَدَيْكَ بني تميم  *** بآيةِ ما تُحِبُّونَ الطَّعاما([28])Dediler ki: **آية**nin aslı, **أَأْيَة**dir; **أعْية** vezninde; iki hemzeli; sonra ikincisi hafifletildi de uzadı. **سيبويه** dedi ki: **الآية**de **العين**in yeri **واو**dur; çünkü **العين**in yeri **واو** olan ve **اللام**ı **ياء** olan, **العين** ve **اللام**ı iki **ياء** olanlardan daha çoktur; مثل **شوَيتُ**; sözde **حَيِيتُ** daha çoktur. **الأصمعيّ** dedi ki: adamın **آيةُ**si onun şahsıdır. Halîl dedi ki:
Kavim **بآيتهم** ile çıktı; yani cemaatleriyle. **بُرْج بن مُسْهِر** dedi ki:
خَرَجْنا من النَّقْبَينِ لا حَيَّ مِثْلنا *** بآيَتِنا نُزْجِي المَطِيَّ المَطَافِلاَ([30])Bundan da Kur’ân’ın **آية**si gelir; çünkü o, harflerin bir topluluğudur. Çoğulu **آيٌ**dır. Ve güneşin **إياة**si onun ışığıdır; bu da ondandır; çünkü o, ona bir alâmet gibidir. Dedi ki:
سَقَتْه إياة الشَّمسِ إلاّ لِثَاتِهِ *** أَسِفَّ ولم يُكْدَمْ عليه بإثمِدِ([31])**كتاب الهمزة** tamam oldu; onu **كتاب الباء** takip eder.

---------------------

([1]) Beyit, Zü’r-Rumme divanında 141 ve Lisân’da (4: 43). O, bir devekuşu tasvirindedir. Divan rivayeti: “ذعرناه عن بيض”.

([2]) Hüzeylî Huzeyfe b. Enes’indir; Sükkerî şerhiyle Eş‘ârü’l-Hüzeyliyyîn s.223’te bu kafiye üzerinedir; beyit onda yoktur. Lisân’da:
* وإنا لأيسار إذا الإير هبت *
**الأير** rüzgâr içindir; hemzenin fethi ve kesriyle söylenir; ayrıca hemzenin fethi ve kesreli **الياء**ın şeddelenmesiyle de söylenir.

([3]) Lisân’da bu söz **الليث**e nispet edilmiştir. Ardından: “إلا أن الخليل ذكر أن العرب تقول..” vb.

([4]) Tamamlama Lisân’dandır.

([5]) Asılda: “فلاناً”; Lisân’da: “ما أيسنا فلاناً خيراً”.

([6]) Sadrı, divanında s.6 (Şınkîtî nüshası) ve Lisân’da (**أيس**)te olduğu gibi:
* ألم تر أن الجون أصبح راسياً *

([7]) **المخصص** (10: 95) ve Lisân (5: 133)’te, Lisân’da **العباس بن مرداس**a nispetle:
* إن تك جلمود بصر لا أؤيسه *
İkisinde de tamamı:                    * أوقد عليه فأحميه فينصدع *

([8]) Beytin ilk kelimesi asılda düşmüştür; ispatı, Tırimmâh divanı 164 ve Lisân (**أيق**، **صفن**)dandır. **المها**: sığırdır; bununla kadınları kasteder. **يقفلن**: düzeltirler. Lisân rivayeti: “يعقلن”. **المكبل** ile hedeci kastetti; divan şerhinde olduğu gibi. **رُصَّ**: **الصاد** المهملة ile; yani bağlandı ve kaydırıldı. Asılda: “رص”; doğrusu divandandır.

([9]) Asılda: “تنته”; doğrusu Lisân’dadır.

([10]) Asılda olmayan bir tamamlama. Lisân’da: “وأيك أيك مثمر، وقيل هو على المبالغة”.

([11]) Asılda: “قال أبو ذوب الأخطل”. Sonraki beyit, Ahtal divanı 243’tedir.

([12]) Muhtemelen ikisi: “يعني النخيل”.

([13]) Beyit, Ebû Züeyb divanında s.79; rivayet: “فلما اجتلاها”.

([14]) Lisân’da (**رأد**، **غضل**)de okumuştur. Asılda: “معضله”; doğrusu Lisân’da (**غضل**)dedir.

([15]) Böyle; doğrusu “العجاج”dır. Recez, A‘câc divanı s.8’dedir. Bu doğru nispetle Lisân’da (14: 306) gelmiştir.

([16]) Asılda: “وكفا”; doğrusu divandandır.

([17]) Beyit, Ebû Kebîr el-Hüzeylî’nindir; Dîvânü’l-Hüzeyliyyîn (2: 105), Emâlî’l-Kâlî (2: 89) ve Lisân (**صيف**، **غضف**)te olduğu gibi; el-Hayevân’a (4: 254) bak. Beyitten önce:
ولقد وردت الماء لم تشرب به  *** زمن الربيع إلى شهور الصيف

([18]) Mufaddal onu şöyle okurdu: “كل النساء يتيم”; Lisân (**يتم**)e bak. Lisân’daki rivayet: “فتثبتي”.

([19]) Teebbata Şerran’ın, Mufaddaliyât’taki birinci kasidesindendir. **محتفياً**: yalınayak. Asılda: “مخفياً”; tahriftir.

([20]) **النظر**, bekleme mânâsınadır; denir ki: onu gördü ve onu bekledi ve onu bekledi.

([21]) Beyit, Kümeyt’indir; daha önce 141’de geçtiği gibi; ve el-Eğânî (15: 111) ve Lisân (18: 67)’de olduğu gibi.

([22]) Beyit, Lebîd divanında 15; 1881’de Viyana baskısı; ve Lisân (19: 381). Onun acûzu Lisân (13: 428)’dedir. **الغياية** iki **ياء** ile: sabah ve akşam güneş gölgesi; yahut güneş ışığının parıltısı. Asılda: “غيابات”; tahriftir. “**الطفل**” kelimesi asılda düşmüş; önceki Kümeyt beytinden önce sabit kılınmıştır.

([23]) Bunun gibisiyle söz düzgün olur.

([24]) **الواتن**: devamlı, kesilmeyen. Asılda: “وأنا منازعا”.

([25]) Asılda: “تأية”; tahriftir. Hâdire’nin şiirinde:
ومناخ غير تئية عرسته *** قمن من الحدثان نابي المضجع

([26]) Asılda: “به تيا أيا”.

([27]) Lisân’da: “وأيا آية: وضع علامة”.

([28]) Bu beytin okunuşunun sıhhatine, el-Hizâne (3: 139)’da bak; orada Yezîd b. Amr b. es-Sa‘k’a nispet edilmiştir.

([29]) Tamamlama Lisân (18: 67)’dendir; orada Sîbeveyh’ten nakletmiştir.

([30]) Beyit, Lisân (18: 66)’da “نزجي اللقاح” rivayetiyle.

([31]) Beyit, Tarafe’nin muallakasındandır. Şöyle de rivayet edilir: “ولم تكدم”.

**كتاب الباء**: **ب** kitabı:
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ي ه
أيهت به إذا صحت به‏.‏
وإيه حديثاً‏:‏ استرادة‏.‏
وإيهاً لا تحدث‏:‏ كف‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وقفنـا فقلنـا إيـه عـن أم سالم وكيـف بتكليـم الديـار البلاقـع

##### Türkçe

أ ي ه
**أيهت به**: onunla bağırdığında.
**وإيه حديثاً**: yeniden isteme.
**وإيهاً لا تحدث**: vazgeç.
ذو الرمة dedi ki:
وقفنـا فقلنـا **إيـه** عـن أم سالم وكيـف بتكليـم الديـار البلاقـع

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

إِيهِ: كلمةُ اسْتِزادة واسْتِنْطاقٍ، وهي مبنية على الكسر، وقد تُنَوَّنُ. تقول للرجل إِذا اسْتَزَدته من حديث أَو عمل: إِيهِ، بكسر الهاء. وفي الحديث: أَنه أَنشد شعر أُمية بن أَبي الصَّلْتِ فقال عند كل بيت إِيهِ؛ قال ابن السكيت: فإِن وصلت نوَّنت فقلت إِيهٍ حَدِّثْنا، وإِذا قلت إِيهاً بالنصب فإِنما تأْمره بالسكوت، قال الليث: هِيهِ وهِيهَ، بالكسر والفتح، في موضع إِيه وإيهَ. ابن سيده: وإِيهِ كلمة زجر بمعنى حَسْبُكَ، وتنوَّن فيقال إِيهاً. وقال ثعلب: إِيهٍ حَدِّثْ؛ وأَنشد لذي الرمة: وَقَفْنا فقلنا: إِيهِ عن أُمِّ سالِمٍ
وما بالُ تَكْليم الديارِ البَلاقِع؟
أَراد حدِّثْنا عن أُم سالم، فترك التنوين في الوصل واكتفى بالوقف؛ قال الأَصمعي: أَخطأَ ذو الرمة إِنما كلام العرب إِيهٍ، وقال يعقوب: أَراد إِيهٍ فأَجراه في الوصل مُجْراه في الوقف، وذو الرمة أَراد التنوين، وإِنما تركه للضرورة؛ قال ابن سيده: والصحيح أَن هذه الأَصوات إِذا عنيت بها المعرفة لم تنوّن، وإِذا عنيت بها النكرة نونت، وإِنما استزاد ذو الرمة هذا الطَّلَل حديثاً معروفاً، وقال بعض النحوين: إِذا نونت فقلت إِيهٍ فكأَنك قلت استزادة، كأَنك قلت هاتِ حديثاً مَّا، لأَن التنوين تنكير، وإِذا قلت إِيه فلم تنوّن فكأَنك قلت الاستزادة، فصار التنوين علم التنكير وتركه علم التعريف؛ واستعار الحَذْلَمِيُّ هذا للإِبل فقال:
حتى إِذا قالتْ له إِيهٍ إِيهْ
وإِن لم يكن لها نطق كأَنَّ لها صوتاً ينحو هذا النحو. قال ابن بري: قال أَبو بكر السراج في كتابه الأُصول في باب ضرورة الشاعر حين أَنشد هذا البيت: فقلنا إِيهِ عن أُم سالم، قال: وهذا لا يعرف إِلا منوّناً في شيء من اللغات، يريد أَنه لا يكون موصولاً إِلا منوّناً، أَبو زيد: تقول في الأَمر إِيهٍ افْعَلْ، وفي النهي: إِيهاً عَنِّي الآنَ وإِيهاً كُفَّ. وفي حديث أُصَيْلٍ الخُزَاعِيِّ حين قَدِمَ عليه المدينة فقال له: كيف تركتَ مكة؟ فقال: تركتها وقد أَحْجَنَ ثُمَامُها وأَعْذَقَ إِذْخِرُها وأَمْشَر سَلَمُها، فقال: إِيهاً أُصَيْلُ دَع القُلوبَ تَقِرُّ أَي كُفَّ واسكت. الأَزهري: لم يُنَوِّنْ ذو الرُّمَّةِ في قوله إِيهٍ عَنْ أُمِّ سالم، قال: لم ينوّن وقد وصَل لأَنه نوى الوقف، قال: فإِذا أَسْكَتَّهُ وكفَفْتَهُ قلتَ إِيهاً عَنَّا، فإِذا أَغْرَيْتَهُ بالشيء قلت وَيْهاً يا فلانُ، فإِذا تعجبت من طِيب شيء قلتَ واهاً ما أَطْيبهُ وحكي أَيضاً عن الليث: إِيهِ وإِيهٍ في الاستزادة والاسْتنطاق وإِيهِ وإِيهاً في الزَّجْر، كقولك إِيهِ حَسْبُكَ وإِيهاً حَسْبُكَ؛ قال ابن الأَثير: وقد ترد المنصوبة بمعنى التصديق والرضا بالشيء. ومنه حديث ابن الزبر لما قيل له يا ابْنَ ذاتِ
النِّطاقَيْنِ فقال: إِيهاً والإِلهِ أَي صدَّقْتُ ورضيتُ بذلك، ويروى: إِيهِ، بالكسر، أَي زدني من هذه المَنْقَبَةِ، وحكى اللحياني عن الكسائي: إِيهِ وهِيهِ، على البَدَلِ، أَي حدِّثْنَا، الجوهري: إِذا أَسكتَّه وكَفَفْتَهُ قلتَ إِيهاً عَنَّا؛ وأَنشد ابن بري قولَ حاتم الطائي:

##### Türkçe

**إِيهِ**: artırma isteme ve konuşturma kelimesidir; o, kesre üzere mebnîdir; bazen tenvinlenir. Bir adama, onu bir sözden yahut işten artırma istediğinde: **إِيهِ** dersin; **الهاء**’yı kesre ile. Hadiste: Ümeyye b. Ebî’ṣ-Ṣalt’ın şiirini okudu da her beyit yanında **إِيهِ** dedi; İbnü’s-Sikkît dedi ki: Eğer vasledersen tenvinlersin de **إِيهٍ** **حَدِّثْنا** dersin; ve eğer nasb ile **إِيهاً** dersen, ancak ona susmayı emredersin. el-Leys dedi ki: **هِيهِ** ve **هِيهَ**, kesre ve fetha ile, **إِيه** ve **إِيهَ** yerinde. İbn Sîde: **إِيهِ** “yeter” mânasında bir azarlama kelimesidir; tenvinlenir de **إِيهاً** denir. Sa‘leb dedi ki: **إِيهٍ** **حَدِّثْ**; ve Zü’r-Rumme’ye ait olarak okudu:

وَقَفْنا فقلنا: **إِيهِ** عن أُمِّ سالِمٍ
وما بالُ تَكْليمِ الديارِ البَلاقِعِ؟

“Bize Ümmü Sâlim’den anlat”ı kastetti; böylece vaslde tenvini terk etti ve vakıf ile yetindi. el-Asma‘î dedi ki: Zü’r-Rumme hata etti; Arapların sözü ancak **إِيهٍ**’dir. Ya‘kūb dedi ki: **إِيهٍ**’i kastetti de onu vaslde vakıftaki yürütümü üzere yürüttü; Zü’r-Rumme tenvini kastetti; onu ancak zaruret için terk etti. İbn Sîde dedi ki: Doğrusu, bu sesler eğer onlarla marifeyi kastettiysen tenvinlenmez; eğer onlarla nekreyi kastettiysen tenvinlenir; Zü’r-Rumme ancak bu **الطَّلَل**’den bilinen bir söz olarak bir hadis artırması istedi. Nahivcilerden bazıları dedi ki: Eğer tenvinlersen de **إِيهٍ** dersen, sanki “artırma isteme” demiş olursun; sanki “bir söz getir” demiş olursun; çünkü tenvin nekrelemedir. Ve eğer **إِيه** deyip tenvinlemezsen, sanki “artırma isteme” demiş olursun; böylece tenvin nekreliğin alâmeti, onu terk etmek marifeliğin alâmeti oldu. el-Ḥaẕlemî bunu develer için ödünç aldı da dedi:

حتى إِذا قالتْ له **إِيهٍ** **إِيهْ**

Her ne kadar onların konuşması olmasa da, sanki onların bu tarzı hedefleyen bir sesi varmış gibi. İbn Berrî dedi ki: Ebû Bekr es-Serrâc, “el-Uṣûl” adlı kitabında şairin zarureti babında bu beyti okuttuğunda: “فقلنا **إِيهِ** عن أُم سالم” dedi; dedi ki: Bu, dillerden bir şeyde ancak tenvinli olarak bilinir; yani o, ancak tenvinli olarak vasledilmiş olur demek ister. Ebû Zeyd: İşte **إِيهٍ** **افْعَلْ** dersin; nehiyde: **إِيهاً** **عَنِّي** **الآنَ** ve **إِيهاً** **كُفَّ**. Üṣeyl el-Ḫuzâ‘î’nin hadîsinde, ona Medine’de geldiği vakit, ona: Mekke’yi nasıl bıraktın? dedi; o da: Onu, **ثُمَامُها**’sı **أَحْجَنَ** olmuş, **إِذْخِرُها**’sı **أَعْذَقَ** olmuş, **سَلَمُها**’sı **أَمْشَر** olmuş halde bıraktım, dedi; o da: **إِيهاً** Üṣeyl, kalpleri yerleşsin diye bırak; yani vazgeç ve sus, dedi. el-Ezherî: Zü’r-Rumme, “**إِيهٍ** **عَنْ** أُمِّ سالم” sözünde tenvinlemedi; dedi ki: Vasletmiş olduğu halde tenvinlemedi; çünkü vakfı niyet etti. Dedi ki: Onu susturduğunda ve onu alıkoyduğunda: **إِيهاً** **عَنَّا** dersin; onu bir şeye teşvik ettiğinde: **وَيْهاً** ya falan dersin; bir şeyin hoşluğuna şaştığında: **واهاً** ما أَطْيبهُ dersin. el-Leys’ten ayrıca şöyle de nakledildi: **إِيهِ** ve **إِيهٍ** artırma isteme ve konuşturmadadır; **إِيهِ** ve **إِيهاً** azarlamadadır; senin **إِيهِ** **حَسْبُكَ** ve **إِيهاً** **حَسْبُكَ** demen gibi. İbnü’l-Esîr dedi ki: Nasb üzere geleni, tasdik ve bir şeye razı olma mânasında da gelebilir. Ondan, İbnü’z-Zuber hadîsi: Ona “ey **ابْنَ ذاتِ النِّطاقَيْنِ**” denildiğinde: **إِيهاً** ve Allah’a yemin olsun; yani tasdik ettim ve buna razı oldum, dedi. Şöyle de rivayet edilir: **إِيهِ**, kesre ile; yani bu menkıbeden bana artır. el-Luḥyânî, el-Kisâî’den nakletti: **إِيهِ** ve **هِيهِ**, bedel üzere; yani **حدِّثْنَا**. el-Cevherî: Onu susturduğunda ve onu alıkoyduğunda: **إِيهاً** **عَنَّا** dersin; ve İbn Berrî, Ḥâtim et-Tâî’nin sözünü okuttu:

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ي ه * * إيهِ * اسم فعل الأمر ومعناه طلب الزيادة من حديث أو عمل فإن وصلت نونت فقلت إيه حدثنا وقيل إيه أمر بالزيادة من الحديث المعهود وإيه بالتنوين طلب حديث ما وإذا سكته وكففته قلت * أيْهاً * عنا وإذا أردت التبعيد قلت * أيْهًا * بفتح الهمزة بمعنى هيهات ومن العرب من يقول * أيْهَأتَ * بمعنى هيهات وربما قالوا * أيْهَانِ * بكسر النون

##### Türkçe

* أ ي ه * **إيهِ**: emir fiil ismi; mânâsı, bir sözden yahut bir işten ziyade istemektir. Eğer (ona) ulaştırırsan tenvinlersin de “**إيهٍ** حدثنا” dersin. Ve denildi ki: **إيهِ**, bilinen sözden ziyade etmeye emirdir; tenvinli **إيهٍ** ise herhangi bir söz istemektir. Eğer onu susturur ve men edersen “**أيْهاً** عنا” dersin. Eğer uzaklaştırmayı istersen, hemzenin fethasıyla “**أيْهًا**” dersin; “heyhât” mânâsınadır. Araplardan kimi “**أيْهَأتَ**” der; “heyhât” mânâsınadır. Bazen de nûnun kesriyle “**أيْهَانِ**” derler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!إِيهِ ، بكسْرِ الهَمْزةِ والهاءِ ) : ) اسمٌ سُمِّي به الفِعْلُ .
( و ) إيهَ ، بكسْرِ الهَمْزةِ مع ( فتحِها ) أَي الهاءِ ، وهذه عن الليْثِ ، ( وتُنَوَّنُ المَكْسورَةُ ) : ) وهي ( كلِمَةُ اسْتِزادةٍ واسْتِنْطاقٍ ) ، تقولُ للرَّجُلِ إذا اسْتَزَدْته مِن حدِيثٍ أَو عَمَلٍ : إيهِ ،

بكسْرِ الهاءِ .
وفي الحدِيثِ : أنَّه أَنْشَدَ شِعْرَ أُميَّة بنِ أَبي الصَّلْتِ فقالَ عنْدَ كلِّ بيتٍ : إيهِ .
( *!وإِيهْ بإِسْكانِ الهاءِ ) أَي مع كسْرِ الألفِ : ( زَجْرٌ بمعْنَى حَسْبُكَ ) ؛ ) عن ابنِ سِيدَه .
( وإِيهِ : مَبْنِيَّةً على الكسْرِ ) وقد تُنَوَّنُ ؛ قالَ ابنُ السِّكِّيت : ( فإذا وُصِلَتْ نُوِّنَتْ ) ، تقولُ : *!إِيهٍ حَدِّثْنا ؛ قالَ : وقَوْلُ ذي الرُّمَّة :
وَقَفْنا فقلنا إيهِ عن أُمِّ سالِمٍ وما بالُ تَكْلِيمِ الديارِ البَلاقِع ؟ فلم يُنَوِّنْ وقد وَصَلَ لأنَّه قد نَوَى الوَقْفَ .
قالَ ابنُ السرى : إذا قلْتَ إيهِ يا رَجُل فإنَّما تَأْمره بأَنْ يزيدَكَ مِن الحدِيثِ المَعْهودِ بَيْنكما ، كأَنَّك قلْتَ هاتِ الحدِيثَ ، وإن قُلْتَ إيهٍ بالتَّنْوينِ فكأَنَّك قُلْتَ هاتِ حدِيثاً مَّا ، لأنَّ التَّنْوينَ تَنْكِيرٌ ، وذو الرُّمَّة أَرادَ التَّنْوينَ فتَرَكَه للضَّرُورَةِ ؛ كذا في الصِّحاحِ .
ومِثْلُه قَوْلُ ثَعْلَب فإنّه قالَ : تَرَكَ التّنْوين في الوَصْل واكْتَفَى بالوَقْفِ .
وقالَ الأصْمعيُّ : أَخْطَأَ ذُو الرُّمَّة إنَّما كَلامُ العَرَبِ إيهٍ .
قالَ ابنُ سِيدَه : والصَّحِيحُ أَنَّ هذه الأَصْواتَ إذا عَنَيْت بها المَعْرفَةَ لم تُنَوّنْ ، وإذا عَنَيْت بها النّكِرَة نَوَّنْت ، وإنَّما اسْتَزادَ ذو الرُّمَّة هذا الطَّلَل حديثاً مَعْروفاً ، كأَنَّه قالَ : حَدِّثْنا الحدِيثَ أَو خَبِّرْنا الخَبَرَ .
وقالَ ابنُ بَرِّي : قالَ أَبو بكْرِ بن السرَّاجِ في كِتابِ الأُصُولِ في بابِ ضَرُورَةِ الشِّعْر حينَ أَنْشَدَ هذا البَيْتَ : فقلنا إِيهِ عن أُمِّ سالِمٍ : هذا لا يُعْرَفُ إلاَّ مُنَوَّناً في شيءٍ

مِن اللُّغاتِ ، يُريدُ أنَّه لا يكونُ مَوْصولاً إلاَّ منوَّناً ، انتَهَى .
( و ) إذا قُلْتَ : ( *!إِيهاً ) عنَّا ، ( بالنَّصْبِ ) فإنَّما تَأْمره بالسّكوتِ والكَفِّ ؛ نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ .
ومنه حدِيثُ أُصَيْلٍ الخُزَاعِيِّ حينَ قَدِمَ عليه المدينَةَ فقالَ له : ( كيف تركتَ مكةَ ) ؟ فقالَ : تَرَكْتها وقد أَحْجَنَ ثُمَامُها وأَعْذَقَ إذْخِرُها وأَمْشَر سَلَمُها ، فقالَ : إِيهاً أُصَيْلُ دَعِ القُلوبَ تَقِرُّ ، أَي كُفَّ واسْكُتْ .
وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي قَوْلَ حاتِمٍ الطائيّ :
إِيهاً فِدًى لَكُمُ أُمِّي وما وَلَدَتْحامُوا على مَجْدِكُم واكْفُوا مَنِ اتَّكَلاوقالَ أَبو زيْدٍ : تقولُ في الأَمْرِ *!إِيهِ افْعَلْ ، وفي النَّهْي : *!إِيهاً عنِّي الآنَ ، أَي كُفَّ .
( و ) *!إِيهَ ، ( بالفتحِ ) مع كسْرِ الألفِ : ( أَمْرٌ بالسُّكوتِ ) والكَفِّ .
وقالَ الليْثُ : هِيهِ وهِيهَ ، بالكسْرِ والفتحِ ، في مَوْضِع أيهِ وإِيهَ .
( *!وأَيَّهَ ) بالبَعيرِ ( *!تَأْيِيهاً : صاحَ به ونادَاهُ ) ؛ ) وفي الصِّحاحِ : ودَعاهُ ، هكذا خَصَّه بالجِمالِ وعمَّ به غيرَه الناس والجِمَال والخَيْل ؛ ومنه حدِيث ملك المَوْت : ( إنِّي *!أُؤَيِّهُ بها كما *!يُؤَيَّهُ بالخَيْلِ فتُجِيبُني ) ، أَي الأرْواحُ .
وقالَ أَبو عبيدٍ : *!أَيَّهَ بالرَّجُلِ والفَرَسِ ، وهو أَنْ يقولَ لها ياهْ ياهْ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي في تَأْيِيهِ الإِبِلِ لرُؤْبَة :
بحور لا مسقى ولا *!مُؤَيَّه ( و ) قالَ ابنُ الأثيرِ : ( *!أيَّهَ ) بفلانٍ *!تَأْيِيهاً إذا دَعاهُ ونادَاهُ كأنَّه ( قالَ ) له : ( يا أَيُّها الرّجلُ .
( *!وأَيْهانَ ) ، كسَحْبان ، ( وتُكْسَرُ نُونُها ) ، وفي الصِّحاحِ : ورُبَّما قالوا : *!أَيْهان بالنُّون كالتَّثْنِية ،

قلْتُ ؛ رَوَاهُ ثَعْلَب ؛ ( *!وأَيْها ) ، بحذْفِ النّونِ نَقَلَه الجوْهرِيُّ ، ( *!وأَيْهاتَ ) ، نَقَلَه الجوْهرِيُّ أَيْضاً ، كلُّ ذلِكَ ( لُغاتٌ في هَيْهاتَ ) .
( قالَ الجوْهرِيُّ : وإذا أَرَدْتَ التَّبْعِيدَ قلْتَ *!أَيْها ، بفتْحِ الهَمْزةِ بمعْنَى هَيْهاتَ ؛ وأَنْشَدَ الفرَّاءُ :
ومنْ دونِيَ الأَعْيارُ والقِنْعُ كُلُّهُ وكُتْمانُ أَيْها ما أَشَتَّ وأَبْعَدَاانتَهَى .
وقالَ ثَعْلَب : يقالُ أَيْهانِ ذلكَ أَي بَعِيدَ ذلكَ .
وقالَ أَبو عليَ : مَعْناه بَعُدَ ذلكَ ، فجعَلَه اسمَ الفِعْل ، وهو الصَّحيحُ لأنَّ مَعْناهُ الأَمْر .
( *!وأَيْهَكَ بمعْنَى وَيْهَكَ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قالَ اللَّيْثُ : *!إيهِ *!وإيهٍ في الاسْتِزادَةِ ، *!وإيهِ *!وإِيهاً في الزَّجْرِ .
قالَ ابنُ الأثيرِ : وقد تَرِدُ المَنْصوبَة بمعْنَى التَّصْديقِ والرِّضا بالشيءِ ؛ ومنه حدِيثُ ابنِ الزُّبَيْرِ ، لمَّا قيلَ له يابنَ ذاتِ النِّطاقَيْنِ ، فقالَ : *!إِيهاً والإلهِ أي صدَّقْتُ ورضيتُ بذلكَ ، ويُرْوَى : إيهِ ، بالكسْرِ ، أَي زِدْني من هذه المَنْقَبَةِ .
وحَكَى اللّحْيانيُّ عن الكِسائي : إيهِ وهِيهِ ، على البَدَلِ ، أَي حَدِّثْنا .
*!وأَيَّهَ القانِصُ بالصَّيْدِ : زَجَرَه ؛ قالَ الشاعِرُ :
مُحَرَّجةً حُصًّا كأَنَّ عُيونَهَاإذا أَيَّهَ القَنَّاصُ بالصَّيْدِ عَضْرَسُ 2 ( فصل الباء ) مع الهاء ) 2

##### Türkçe

: ( **إِيهِ** ، **بكسْرِ الهَمْزةِ والهاءِ** ) : ) fiilin kendisiyle adlandırıldığı bir isimdir.

( و ) **إيهَ** ، **بكسْرِ الهَمْزةِ** ile birlikte ( **فتحِها** ) yani **الهاءِ**; bu, Leys’tendir; ( ve **المَكْسورَةُ** tenvinlenir ) : ) ve o, ( **كلِمَةُ اسْتِزادةٍ واسْتِنْطاقٍ** )tır; bir adamdan bir söz yahut bir iş hususunda daha fazlasını istediğinde ona şöyle dersin: **إيهِ**,

**بكسْرِ الهاءِ**.
Ve hadiste: Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın şiirini inşad etti; her beyit yanında şöyle dedi: **إيهِ**.
( **وإِيهْ بإِسْكانِ الهاءِ** ) yani elifin kesriyle birlikte: ( **زَجْرٌ بمعْنَى حَسْبُكَ** ); ) İbn Sîde’den.
( **وإِيهِ : مَبْنِيَّةً على الكسْرِ** ) ve tenvinlenebilir; İbnü’s-Sikkît dedi ki: ( **فإذا وُصِلَتْ نُوِّنَتْ** ); şöyle dersin: **إِيهٍ حَدِّثْنا**; dedi ki: Zü’r-Rumme’nin sözü:
وَقَفْنا فقلنا إيهِ عن أُمِّ سالِمٍ وما بالُ تَكْلِيمِ الديارِ البَلاقِع ؟
Tenvinlemedi, hâlbuki vasletmişti; çünkü vakfı niyet etmişti.
İbnü’s-Serî dedi ki: **إيهِ يا رَجُل** dediğinde, ancak ona, aranızdaki bilinen sözden sana artırmasını emredersin; sanki “hadisi getir” demişsin gibidir; **إيهٍ** tenvinle dediğinde ise sanki “herhangi bir hadis getir” demişsin gibidir; çünkü tenvin nekreleştirmedir; Zü’r-Rumme tenvini murad etti de zaruret sebebiyle onu terk etti; Sıhâh’ta böyledir.
Bunun benzeri Sa‘leb’in sözüdür; çünkü o dedi ki: Vaslde tenvini terk etti ve vakf ile yetindi.
Asma‘î dedi ki: Zü’r-Rumme hata etti; Arapların sözü ancak **إيهٍ**’dir.
İbn Sîde dedi ki: Sahih olan, bu sesler ile marifeyi kastettiğinde tenvinlenmemesidir; nekreyi kastettiğinde ise tenvinlemen; Zü’r-Rumme ancak bu harabeden bilinen bir hadisi artırmasını istedi; sanki “bize hadisi anlat” yahut “bize haberi bildir” dedi.
İbn Berrî dedi ki: Ebû Bekr b. Serrâc, el-Usûl kitabında şiir zarureti babında bu beyti inşad ettiğinde şöyle dedi: **فقلنا إِيهِ عن أُمِّ سالِمٍ**: Bu, dillerden bir şeyde ancak tenvinli olarak bilinir;

yani o, ancak tenvinli olarak vasledilmiş olur demek istiyor. Bitti.
( و ) şöyle dediğinde: ( **إِيهاً** ) bize karşı, ( **بالنَّصْبِ** ) ancak ona susmayı ve vazgeçmeyi emredersin; Cevherî onu nakletti.
Bundan, Useyl el-Huzâ‘î’nin hadisi: Medine’ye onun yanına geldiğinde ona dedi ki: ( Mekke’yi nasıl bıraktın? ); dedi ki: Onu, sumâmı eğrilmiş, ızhırı salkım vermiş, selem’i meyve vermiş olarak bıraktım; dedi ki: **إِيهاً** Useyl, kalpleri bırak da karar kılsın; yani vazgeç ve sus.
İbn Berrî, Hâtim et-Tâî’nin sözünü inşad etti:
إِيهاً فِدًى لَكُمُ أُمِّي وما وَلَدَتْحامُوا على مَجْدِكُم واكْفُوا مَنِ اتَّكَلا
Ebû Zeyd dedi ki: Emirde şöyle dersin: **إِيهِ افْعَلْ**; nehiyde: **إِيهاً عنِّي الآنَ**; yani vazgeç.
( و ) **إِيهَ** , ( **بالفتحِ** ) elifin kesriyle birlikte: ( **أَمْرٌ بالسُّكوتِ** ) ve vazgeçme.
Leys dedi ki: **هِيهِ** ve **هِيهَ**; kesr ve feth ile; **أيهِ** ve **إِيهَ** yerinde.
( **وأَيَّهَ** ) deve ile ( **تَأْيِيهاً : صاحَ به ونادَاهُ** ); ) Sıhâh’ta: ve onu çağırdı; onu develere tahsis etti; başkasıyla ise onu genelleştirdi: insanlar, develer ve atlar; bundan, ölüm meleği hadisi: ( Ben onu, atlarla **يُؤَيَّهُ** edildiği gibi **أُؤَيِّهُ** ederim de bana cevap verir ), yani ruhlar.
Ebû Ubeyd dedi ki: **أَيَّهَ** adamla ve atla; o, ona “ياهْ ياهْ” demesidir; İbn Berrî, develeri **تَأْيِيهِ** hakkında Ru’be’den şunu inşad etti:
بحور لا مسقى ولا **مُؤَيَّه**
( و ) İbnü’l-Esîr dedi ki: ( **أيَّهَ** ) falanla **تَأْيِيهاً**: onu çağırdığında ve seslendiğinde; sanki ona ( dedi ) ki: ( **يا أَيُّها الرّجلُ** ).
( **وأَيْهانَ** ), Sahbân gibi, ( ve nûn’u kesrelenir ); Sıhâh’ta: bazen şöyle derler: **أَيْهان** nûn ile, tesniye gibi,

dedim; Sa‘leb onu rivayet etti; ( **وأَيْها** ), nûn’u hazf ile; Cevherî onu nakletti; ( **وأَيْهاتَ** ), Cevherî onu da nakletti; bütün bunlar ( **لُغاتٌ في هَيْهاتَ** )tır.
( Cevherî dedi ki: Uzaklaştırmayı murad ettiğinde **أَيْها** dersin; hemzenin fethiyle, **هَيْهاتَ** manasında; Ferrâ’ şunu inşad etti:
ومنْ دونِيَ الأَعْيارُ والقِنْعُ كُلُّهُ وكُتْمانُ أَيْها ما أَشَتَّ وأَبْعَدَا
Bitti.
Sa‘leb dedi ki: **أَيْهانِ ذلكَ** denir; yani “bu uzaktır”.
Ebû Ali dedi ki: Manası “bu uzak oldu”dur; onu fiilin ismi kıldı; ve bu sahih olandır; çünkü manası emirdir.
( **وأَيْهَكَ بمعْنَى وَيْهَكَ** ).
( Ve ona zeyl olarak istidrâk edilenler:
Leys dedi ki: **إيهِ** ve **إيهٍ** istizâdede; **إيهِ** ve **إِيهاً** zecrde.
İbnü’l-Esîr dedi ki: Mansûbe, tasdik ve şeye razı olma manasında da gelebilir; bundan, İbnü’z-Zübeyr hadisi: Ona “ey iki kuşaklı kadının oğlu” denildiğinde, dedi ki: **إِيهاً** ve Allah’a yemin olsun; yani tasdik ettim ve buna razı oldum; şöyle de rivayet edilir: **إيهِ** kesr ile; yani “bu menkıbeyi bana artır”.
Lihyânî, Kisâî’den şöyle hikâye etti: **إيهِ** ve **هِيهِ**, bedel üzere; yani “bize anlat”.
**وأَيَّهَ** avcı av ile: onu sürdü; şair dedi ki:
مُحَرَّجةً حُصًّا كأَنَّ عُيونَهَاإذا أَيَّهَ القَنَّاصُ بالصَّيْدِ عَضْرَسُ
2 ( **فصل الباء** ) مع الهاء ) 2

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ايه

ايّه بِهَا
2 ايّه بِهَا ايه بها , (S, TA,) and, accord. to some, بِهِمْ (TA,) and بِهِ, (K, * TA,) inf. n. تَأْيِيهٌ, (S, K,) He cried out to, or shouted to, and called, (S, K, TA,) them, namely, camels, (S, TA,) and, accord. to some, horses, and men, (TA,) and him, (K, TA,) namely, a camel: (TA:) or ايّه به signifies he said to him, namely, a man, and a horse, يَا وَيْهَاهْ [Ho! On!]: (A 'Obeyd:) and he said to him, namely, a man, يَا أَيُّهَا الرَّجُلُ [O thou man]: (K:) or he called him, يا ايّها الرجل: (IAth:) and he cried out to him, or at him; or drove him away with crying or a cry; namely, an object of the chase. (TA.)

أَيْهَ
[ أَيْهَ ذ would seem to be a dial. var. of وَيْهَ; for it is said that] أَيْهَكَ is syn. with وَيْهَكَ. (K: [but see وَيْهَ.]) -A2- أَيْهًا: see أَيْهَاتَ.

اـِيهْ
اـِيهْ أي أيه أية اـيه ايه اية آية , with the ه quiescent, is a word used in chiding, or checking; meaning حَسْبُكَ [Sufficient for thee is such a thing; &c.]. (ISd, K.) ― -b2- اـِيهًا signifies, (S, K,) as also ايهَ, (K,) a command to be silent, (S, K,) and to abstain; (S, TA;) i. e. Be silent; and abstain, or desist: (TA:) both are used in chiding, or checking: and هِيهَ is used in the place of اـِيهَ. (Lth, TA.) You say [also,] اـِيهًا عَنَّا Be silent, and abstain from [troubling] us. (S, TA.) And اـِيهَا عَنِّى الْآنَ Abstain thou from [Troubling] me now. (AZ, TA.) ― -b3- اـِيهًا also occurs as meaning I hold that to be true, and approve it. (IAth, TA.) -A2- اـِيهِ, as also اـِيهَ and اـِيهٍ, is a word denoting a desire, or demand, for one to add, or to give, or do, more; (Lth, K;) and a desire for one to speak: (K:) it (i. e. اـِيهِ) is an imperative verbal noun, (S,) indecl., with kesr for its termination: (K:) you say to a man, when you desire, or demand, his telling or saying more of a [certain] story or subject of discourse, or his doing more of a [certain] deed, اـِيهِ, with kesr. to the ه; (S;) [i. e. Tell me, or say, more of this; say on; go on, or proceed, with this; or do more of this;] and افْعَلْ اـِيهِ [Go on, or proceed, with this; do it]; (AZ;) and for اـِيهِ, you say, هِيهِ: (Lth:) but when you make no interruption after it, you pronounce it with tenween, (ISk, S, K,) and say اـِيهٍ, (ISk, S,) which means حَدِّثْنَا [i. e. Tell us, or relate to us, something]; (Ks, Lh, (ISk, * S; *) and for this one says هِيهٍ, by substitution of one letter for another: (Ks, Lh:) or it means زِدْ [i. e. tell, or say, or do, something more]; and هَاتِ [i. e. give, or relate, something]; (Har p. 592;) and تَكَلَّمَ [i. e. speak]. (Idem p. 419.) In the following saying of Dhu-r-Rummeh,
وَقَفْنَا وَ قُلْنَا اـِيهِ عَنْ أُمِّ سَالِمٍ
وَ مَا بَالُ تَكْلِيمِ الدِّيَارِ البَلَاقِعِ
[We stopped, and we said, Tell us some tidings: inform us (أَخْبِرِينَا being app. understood) respecting Umm-Sلlim: but what is the case (meaning what is the use) of speaking to the vacant dwellings?], he has used the word without tenween, though making no interruption after it, because he intended a pause. (ISk, S.) Ibn-Es-Seree says, When you say, اـِيهِ يَا رَجُلُ, you only command him to tell you more of the subject of discourse known to you and him, as though you said, هَاتِ الحَدِيثَ [Give, or relate, the story, or narrative, O man]: but if you say, اـِيهٍ, with tenween, it is as though you said, هَاتِ حَدِيثًا مَّا [Give, or relate, some story or narrative], because the tenween renders indeterminate: and Dhu-rRummeh meant the tenween, but omitted it through necessity. (S.) As says that Dhu-rRummeh has committed a mistake; the expression of the Arabs being only اـِيهٍ [in a case of this kind]: ISd says, the truth is, that it is without tenween when determinate, and with tenween when indeterminate; and that Dhu-r-Rummeh asks the ruins to tell him more of a known story, as though he said, Relate to us the story, or tell us the tidings: (TA:) Aboo-Bekr Ibn-Es-Sarrلj says, citing this verse, that ايه is not known in a case of this kind without tenween in any of the dialects; meaning that it is never conjoined with a following word unless it be with tenween. (IB, TA.)

أَيْهَا
أَيْهَا ذ : see what next follows.

أَيْهَاتَ
أَيْهَاتَ ذ i. q. هَيْهَاتَ [Far, or far from being believed or from the truth, is such a thing: or remoteness, or remoteness from being believed or from the truth, is to be attributed to such a thing.]: as also ↓ أَيْهَانِ, (S, K,) and ↓ أَيْهَانَ, (K, TA, in the CK اَيْهَانُ,) [and several other dial. vars., for which see هَيْهَاتَ,] and ↓ أَيْهَا, (TA; and so in some copies of the S and K; in other copies of these, ↓ أَيْهًا; [but the former is app. the right;]) with the ن [or the ت] suppressed, (TA,) which is said in pronouncing [a thing] to be remote [whether in a proper or a tropical sense]: (S, TA:) Th explains ↓ أَيْهَانِ as meaning بَعِيدٌ ذٰلِكَ AA explains it as meaning بَعُدَ ذٰلِكَ, making it a verbal noun; and this is the correct explanation: (TA:) or the meaning is البُعْدُ, [as I have indicated above,] (K in art. هيه,) but this is only when لِ is prefixed to what follows it, as Sb says. (TA. [See هَيْهَاتَ.])

أَيْهَانَ
أَيْهَانَ ذ and أَيْهَانِ: see أَيْهَاتَ, in three places.

أَيِّهٌ
أَيِّهٌ ذ Having a strong, or loud, voice; and vigilant, or wary. (Ham p. 675.)

أَيُّهَا
أَيُّهَا ذ : see أَىٌّ; last portion of the paragraph.

##### Türkçe

**ايّه بِهَا**
2 **ايّه بِهَا** **ايه بها**, (S, TA,) ve bazılarına göre, **بِهِمْ** (TA,) ve **بِهِ**, (K, * TA,) mastarı **تَأْيِيهٌ**, (S, K,) O, onlara; yahut onlara bağırdı; ve çağırdı, (S, K, TA,) onları, yani develeri, (S, TA,) ve bazılarına göre, atları ve adamları, (TA,) ve onu, (K, TA,) yani bir deveyi: (TA:) yahut **ايّه به** şu mânâya gelir: o, ona dedi, yani bir adama ve bir ata, **يَا وَيْهَاهْ** [Ho! On!]: (A 'Obeyd:) ve o, ona dedi, yani bir adama, **يَا أَيُّهَا الرَّجُلُ** [Ey sen adam]: (K:) yahut o, onu çağırdı, **يا ايّها الرجل**: (IAth:) ve o, ona bağırdı, yahut ona karşı bağırdı; yahut onu bağırarak yahut bir bağırışla uzaklaştırdı; yani avın hedefi olan bir şey. (TA.)

**أَيْهَ**
[ **أَيْهَ ذ** **وَيْهَ**’ın bir lehçe varyantı gibi görünür; zira] **أَيْهَكَ**’in **وَيْهَكَ** ile eşanlamlı olduğu söylenir. (K: [lâkin **وَيْهَ**’a bak.]) -A2- **أَيْهًا**: **أَيْهَاتَ**’a bak.

**اـِيهْ**
**اـِيهْ** **أي أيه أية اـيه ايه اية آية**, ه’si sâkin olarak, azarlamada yahut men etmede kullanılan bir kelimedir; mânâsı **حَسْبُكَ** [Sana şu şey yeter; vb.]. (ISd, K.) ― -b2- **اـِيهًا** şu mânâya gelir, (S, K,) ve ayrıca **ايهَ**, (K,) susma emri, (S, K,) ve kaçınma; (S, TA;) yani: Sus; ve kaçın, yahut vazgeç: (TA:) ikisi de azarlamada yahut men etmede kullanılır: ve **هِيهَ**, **اـِيهَ**’ın yerinde kullanılır. (Lth, TA.) Sen [ayrıca] şöyle dersin: **اـِيهًا عَنَّا** Bize [rahatsızlık vermekten] sus ve kaçın. (S, TA.) Ve **اـِيهَا عَنِّى الْآنَ** Şimdi benden [rahatsızlık vermekten] kaçın. (AZ, TA.) ― -b3- **اـِيهًا** ayrıca “Ben bunu doğru sayarım ve onu tasvip ederim” mânâsında da vârid olur. (IAth, TA.) -A2- **اـِيهِ**, ayrıca **اـِيهَ** ve **اـِيهٍ**, birinin ilâve etmesini, yahut daha fazla vermesini, yahut daha fazla yapmasını istemeyi yahut talep etmeyi gösteren bir kelimedir; (Lth, K;) ve birinin konuşmasını isteme: (K:) o (yani **اـِيهِ**) bir emir masdarıdır, (S,) mebnîdir, sonu için kesre ile: (K:) bir adama, belirli bir hikâye yahut söz konusu hakkında daha fazla anlatmasını yahut söylemesini, yahut belirli bir işi daha fazla yapmasını istediğin yahut talep ettiğin zaman, h’ye kesre ile, **اـِيهِ** dersin; (S;) [yani: Bana bundan daha fazla anlat; devam et; bununla sürdür; yahut bundan daha fazlasını yap;] ve **افْعَلْ اـِيهِ** [Bununla devam et; bunu yap]; (AZ;) ve **اـِيهِ** yerine, **هِيهِ** dersin: (Lth:) lâkin ondan sonra bir kesinti yapmadığın zaman, onu tenvin ile telaffuz edersin, (ISk, S, K,) ve **اـِيهٍ** dersin, (ISk, S,) ki bu **حَدِّثْنَا** [yani: Bize anlat; bize rivayet et] mânâsına gelir; (Ks, Lh, (ISk, * S; *) ve bunun için kişi, bir harfin diğerine bedeliyle, **هِيهٍ** der: (Ks, Lh:) yahut bu, **زِدْ** [yani: daha fazla söyle, yahut yap] mânâsına gelir; ve **هَاتِ** [yani: ver, yahut rivayet et, bir şey]; (Har p. 592;) ve **تَكَلَّمَ** [yani: konuş]. (Idem p. 419.) Zû’r-Rumme’nin şu sözünde,
وَقَفْنَا وَ قُلْنَا **اـِيهِ** عَنْ أُمِّ سَالِمٍ
وَ مَا بَالُ تَكْلِيمِ الدِّيَارِ البَلَاقِعِ
[Biz durduk ve dedik: Haber ver bize: bildir bize (**أَخْبِرِينَا**’nın açıkça kastedildiği) Ümm Sâlim hakkında: fakat ıssız yurtlarla konuşmanın hâli nedir (mânâ: faydası nedir)?], o, ondan sonra bir kesinti yapmadığı hâlde kelimeyi tenvinsiz kullanmıştır; çünkü bir duraklama kastetmiştir. (ISk, S.) İbn-Es-Serey der ki: Sen **اـِيهِ يَا رَجُلُ** dediğin zaman, onu ancak seninle onun bildiği söz konusu hakkında sana daha fazla anlatmaya emredersin; sanki **هَاتِ الحَدِيثَ** [Hikâyeyi ver, yahut rivayet et, ey adam] demişsin gibi: fakat eğer tenvin ile **اـِيهٍ** dersen, sanki **هَاتِ حَدِيثًا مَّا** [Bir hikâye ver, yahut rivayet et] demişsin gibidir; çünkü tenvin belirsiz kılar: ve Zû’r-Rummeh tenvini kastetmişti, fakat zaruret sebebiyle onu düşürdü. (S.) As der ki: Zû’r-Rummeh bir hata işlemiştir; Arapların ifadesi ancak bu tür bir durumda **اـِيهٍ**’dir: ISd der ki: hakikat şudur: belirli olduğunda tenvinsizdir, belirsiz olduğunda tenvinlidir; ve Zû’r-Rummeh harabelerden, bilinen bir hikâyeyi ona daha fazla anlatmalarını ister; sanki “Bize hikâyeyi rivayet edin, yahut bize haberleri söyleyin” demiş gibi: (TA:) Ebû Bekr İbn-Es-Serrâc, bu beyti naklederek, **ايه**’nin bu tür bir durumda hiçbir lehçede tenvinsiz bilinmediğini söyler; mânâ: tenvinli olmadıkça onu takip eden bir kelimeyle asla birleştirilmez. (IB, TA.)

**أَيْهَا**
**أَيْهَا ذ**: hemen ardından gelen şeye bak.

**أَيْهَاتَ**
**أَيْهَاتَ ذ** **هَيْهَاتَ** ile aynı mânâdadır [Uzak; yahut inanılmaktan yahut hakikatten uzak olan şu şeydir: yahut inanılmaktan yahut hakikatten uzaklık, şu şeye nispet edilir.]: ve ayrıca ↓ **أَيْهَانِ**, (S, K,) ve ↓ **أَيْهَانَ**, (K, TA, CK’de **اَيْهَانُ**, ) [ve başka birkaç lehçe varyantı; bunlar için **هَيْهَاتَ**’a bak,] ve ↓ **أَيْهَا**, (TA; ve S ve K’nın bazı nüshalarında da böyledir; bunların diğer nüshalarında ↓ **أَيْهًا**; [lâkin birincisi görünüşe göre doğrudur;]) ن [yahut ت] hazfedilmiş olarak, (TA,) [bir şeyi] uzak sayarak söylenen şeydir [ister hakikî ister mecazî mânâda]: (S, TA:) Th, ↓ **أَيْهَانِ**’i **بَعِيدٌ ذٰلِكَ** mânâsında açıklar; AA ise onu **بَعُدَ ذٰلِكَ** mânâsında açıklar, onu bir masdar yaparak; ve bu doğru açıklamadır: (TA:) yahut mânâ **البُعْدُ**’dur, [yukarıda işaret ettiğim üzere,] (K, madde **هيه**’de,) lâkin bu, ancak Sb’nin dediği gibi, onu izleyene **لِ** takdim edildiği zaman olur. (TA. [**هَيْهَاتَ**’a bak.])

**أَيْهَانَ**
**أَيْهَانَ ذ** ve **أَيْهَانِ**: üç yerde, **أَيْهَاتَ**’a bak.

**أَيِّهٌ**
**أَيِّهٌ ذ** Güçlü yahut gür bir sese sahip; ve uyanık, yahut sakıngan. (Ham p. 675.)

**أَيُّهَا**
**أَيُّهَا ذ**: **أَىٌّ**’e bak; paragrafın son kısmı.
