# أيه — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%8A%D9%87/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أيه

إِيهِ: كلمةُ اسْتِزادة واسْتِنْطاقٍ، وهي مبنية على الكسر، وقد تُنَوَّنُ. تقول للرجل إِذا اسْتَزَدته من حديث أَو عمل: إِيهِ، بكسر الهاء. وفي الحديث: أَنه أَنشد شعر أُمية بن أَبي الصَّلْتِ فقال عند كل بيت إِيهِ؛ قال ابن السكيت: فإِن وصلت نوَّنت فقلت إِيهٍ حَدِّثْنا، وإِذا قلت إِيهاً بالنصب فإِنما تأْمره بالسكوت، قال الليث: هِيهِ وهِيهَ، بالكسر والفتح، في موضع إِيه وإيهَ. ابن سيده: وإِيهِ كلمة زجر بمعنى حَسْبُكَ، وتنوَّن فيقال إِيهاً. وقال ثعلب: إِيهٍ حَدِّثْ؛ وأَنشد لذي الرمة: وَقَفْنا فقلنا: إِيهِ عن أُمِّ سالِمٍ
وما بالُ تَكْليم الديارِ البَلاقِع؟
أَراد حدِّثْنا عن أُم سالم، فترك التنوين في الوصل واكتفى بالوقف؛ قال الأَصمعي: أَخطأَ ذو الرمة إِنما كلام العرب إِيهٍ، وقال يعقوب: أَراد إِيهٍ فأَجراه في الوصل مُجْراه في الوقف، وذو الرمة أَراد التنوين، وإِنما تركه للضرورة؛ قال ابن سيده: والصحيح أَن هذه الأَصوات إِذا عنيت بها المعرفة لم تنوّن، وإِذا عنيت بها النكرة نونت، وإِنما استزاد ذو الرمة هذا الطَّلَل حديثاً معروفاً، وقال بعض النحوين: إِذا نونت فقلت إِيهٍ فكأَنك قلت استزادة، كأَنك قلت هاتِ حديثاً مَّا، لأَن التنوين تنكير، وإِذا قلت إِيه فلم تنوّن فكأَنك قلت الاستزادة، فصار التنوين علم التنكير وتركه علم التعريف؛ واستعار الحَذْلَمِيُّ هذا للإِبل فقال:
حتى إِذا قالتْ له إِيهٍ إِيهْ
وإِن لم يكن لها نطق كأَنَّ لها صوتاً ينحو هذا النحو. قال ابن بري: قال أَبو بكر السراج في كتابه الأُصول في باب ضرورة الشاعر حين أَنشد هذا البيت: فقلنا إِيهِ عن أُم سالم، قال: وهذا لا يعرف إِلا منوّناً في شيء من اللغات، يريد أَنه لا يكون موصولاً إِلا منوّناً، أَبو زيد: تقول في الأَمر إِيهٍ افْعَلْ، وفي النهي: إِيهاً عَنِّي الآنَ وإِيهاً كُفَّ. وفي حديث أُصَيْلٍ الخُزَاعِيِّ حين قَدِمَ عليه المدينة فقال له: كيف تركتَ مكة؟ فقال: تركتها وقد أَحْجَنَ ثُمَامُها وأَعْذَقَ إِذْخِرُها وأَمْشَر سَلَمُها، فقال: إِيهاً أُصَيْلُ دَع القُلوبَ تَقِرُّ أَي كُفَّ واسكت. الأَزهري: لم يُنَوِّنْ ذو الرُّمَّةِ في قوله إِيهٍ عَنْ أُمِّ سالم، قال: لم ينوّن وقد وصَل لأَنه نوى الوقف، قال: فإِذا أَسْكَتَّهُ وكفَفْتَهُ قلتَ إِيهاً عَنَّا، فإِذا أَغْرَيْتَهُ بالشيء قلت وَيْهاً يا فلانُ، فإِذا تعجبت من طِيب شيء قلتَ واهاً ما أَطْيبهُ وحكي أَيضاً عن الليث: إِيهِ وإِيهٍ في الاستزادة والاسْتنطاق وإِيهِ وإِيهاً في الزَّجْر، كقولك إِيهِ حَسْبُكَ وإِيهاً حَسْبُكَ؛ قال ابن الأَثير: وقد ترد المنصوبة بمعنى التصديق والرضا بالشيء. ومنه حديث ابن الزبر لما قيل له يا ابْنَ ذاتِ
النِّطاقَيْنِ فقال: إِيهاً والإِلهِ أَي صدَّقْتُ ورضيتُ بذلك، ويروى: إِيهِ، بالكسر، أَي زدني من هذه المَنْقَبَةِ، وحكى اللحياني عن الكسائي: إِيهِ وهِيهِ، على البَدَلِ، أَي حدِّثْنَا، الجوهري: إِذا أَسكتَّه وكَفَفْتَهُ قلتَ إِيهاً عَنَّا؛ وأَنشد ابن بري قولَ حاتم الطائي:

### Türkçe

**إِيهِ**: artırma isteme ve konuşturma kelimesidir; o, kesre üzere mebnîdir; bazen tenvinlenir. Bir adama, onu bir sözden yahut işten artırma istediğinde: **إِيهِ** dersin; **الهاء**’yı kesre ile. Hadiste: Ümeyye b. Ebî’ṣ-Ṣalt’ın şiirini okudu da her beyit yanında **إِيهِ** dedi; İbnü’s-Sikkît dedi ki: Eğer vasledersen tenvinlersin de **إِيهٍ** **حَدِّثْنا** dersin; ve eğer nasb ile **إِيهاً** dersen, ancak ona susmayı emredersin. el-Leys dedi ki: **هِيهِ** ve **هِيهَ**, kesre ve fetha ile, **إِيه** ve **إِيهَ** yerinde. İbn Sîde: **إِيهِ** “yeter” mânasında bir azarlama kelimesidir; tenvinlenir de **إِيهاً** denir. Sa‘leb dedi ki: **إِيهٍ** **حَدِّثْ**; ve Zü’r-Rumme’ye ait olarak okudu:

وَقَفْنا فقلنا: **إِيهِ** عن أُمِّ سالِمٍ
وما بالُ تَكْليمِ الديارِ البَلاقِعِ؟

“Bize Ümmü Sâlim’den anlat”ı kastetti; böylece vaslde tenvini terk etti ve vakıf ile yetindi. el-Asma‘î dedi ki: Zü’r-Rumme hata etti; Arapların sözü ancak **إِيهٍ**’dir. Ya‘kūb dedi ki: **إِيهٍ**’i kastetti de onu vaslde vakıftaki yürütümü üzere yürüttü; Zü’r-Rumme tenvini kastetti; onu ancak zaruret için terk etti. İbn Sîde dedi ki: Doğrusu, bu sesler eğer onlarla marifeyi kastettiysen tenvinlenmez; eğer onlarla nekreyi kastettiysen tenvinlenir; Zü’r-Rumme ancak bu **الطَّلَل**’den bilinen bir söz olarak bir hadis artırması istedi. Nahivcilerden bazıları dedi ki: Eğer tenvinlersen de **إِيهٍ** dersen, sanki “artırma isteme” demiş olursun; sanki “bir söz getir” demiş olursun; çünkü tenvin nekrelemedir. Ve eğer **إِيه** deyip tenvinlemezsen, sanki “artırma isteme” demiş olursun; böylece tenvin nekreliğin alâmeti, onu terk etmek marifeliğin alâmeti oldu. el-Ḥaẕlemî bunu develer için ödünç aldı da dedi:

حتى إِذا قالتْ له **إِيهٍ** **إِيهْ**

Her ne kadar onların konuşması olmasa da, sanki onların bu tarzı hedefleyen bir sesi varmış gibi. İbn Berrî dedi ki: Ebû Bekr es-Serrâc, “el-Uṣûl” adlı kitabında şairin zarureti babında bu beyti okuttuğunda: “فقلنا **إِيهِ** عن أُم سالم” dedi; dedi ki: Bu, dillerden bir şeyde ancak tenvinli olarak bilinir; yani o, ancak tenvinli olarak vasledilmiş olur demek ister. Ebû Zeyd: İşte **إِيهٍ** **افْعَلْ** dersin; nehiyde: **إِيهاً** **عَنِّي** **الآنَ** ve **إِيهاً** **كُفَّ**. Üṣeyl el-Ḫuzâ‘î’nin hadîsinde, ona Medine’de geldiği vakit, ona: Mekke’yi nasıl bıraktın? dedi; o da: Onu, **ثُمَامُها**’sı **أَحْجَنَ** olmuş, **إِذْخِرُها**’sı **أَعْذَقَ** olmuş, **سَلَمُها**’sı **أَمْشَر** olmuş halde bıraktım, dedi; o da: **إِيهاً** Üṣeyl, kalpleri yerleşsin diye bırak; yani vazgeç ve sus, dedi. el-Ezherî: Zü’r-Rumme, “**إِيهٍ** **عَنْ** أُمِّ سالم” sözünde tenvinlemedi; dedi ki: Vasletmiş olduğu halde tenvinlemedi; çünkü vakfı niyet etti. Dedi ki: Onu susturduğunda ve onu alıkoyduğunda: **إِيهاً** **عَنَّا** dersin; onu bir şeye teşvik ettiğinde: **وَيْهاً** ya falan dersin; bir şeyin hoşluğuna şaştığında: **واهاً** ما أَطْيبهُ dersin. el-Leys’ten ayrıca şöyle de nakledildi: **إِيهِ** ve **إِيهٍ** artırma isteme ve konuşturmadadır; **إِيهِ** ve **إِيهاً** azarlamadadır; senin **إِيهِ** **حَسْبُكَ** ve **إِيهاً** **حَسْبُكَ** demen gibi. İbnü’l-Esîr dedi ki: Nasb üzere geleni, tasdik ve bir şeye razı olma mânasında da gelebilir. Ondan, İbnü’z-Zuber hadîsi: Ona “ey **ابْنَ ذاتِ النِّطاقَيْنِ**” denildiğinde: **إِيهاً** ve Allah’a yemin olsun; yani tasdik ettim ve buna razı oldum, dedi. Şöyle de rivayet edilir: **إِيهِ**, kesre ile; yani bu menkıbeden bana artır. el-Luḥyânî, el-Kisâî’den nakletti: **إِيهِ** ve **هِيهِ**, bedel üzere; yani **حدِّثْنَا**. el-Cevherî: Onu susturduğunda ve onu alıkoyduğunda: **إِيهاً** **عَنَّا** dersin; ve İbn Berrî, Ḥâtim et-Tâî’nin sözünü okuttu:
