# أي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أي

: ( *!أَيُّ ) . كَتَبَه بالحُمْرةِ ، وهو في الصِّحاحِ ، فالأَوْلى كتبه بالسَّوادِ : ( حَرْفُ اسْتِفْهامٍ عمَّا يَعْقِلُ وما لا يَعْقِلُ ) .
( هكذا هو في المحْكَم .
وقالَ شيْخُنا : لا قَائِل بحَرْفِيَّتها بَلْ هي اسمٌ تُسْتَعْملُ في كلامِ العَرَبِ على وُجُوهٍ مَبْسوطَةٍ في المُغْني وشُرُوحِه ، وكَلامُ المصنِّفِ فيها كُلّه غَيْر مُحَرَّر .
ثم قالَ ابنُ سِيدَه : وقَوْلُ الشاعِرِ :
وأَسْماءُ ما أَسْماءُ لَيْلَةَ أَدْلَجَتْإليَّ وأَصْحابي *!بأَيِّ وأَيْنَما فإنَّه جعلَ أَيَّ اسْماً للجهَةِ ، فلمَّا اجْتَمَعَ فيه التَّعْريفُ والتأْنِيثُ مَنَعَه الصَّرْف .
وقالوا : لأَضْرِبَنَّ أَيُّهم أَفْضَلُ ؛ أَيِّ ( مَبْنِيَّةٌ ) عنْدَ سِيْبَوَيْه ، فلذلِكَ لم يَعْمل فيها الفِعْلُ ؛ كما في المُحْكَم وفي الصِّحاحِ .
وقالَ الكِسائيّ : تقولُ : لأَضْرِبَنَّ أَيَّهم في الدارِ ، ولا يَجوزُ أَن تقولَ ضَرَبْت أَيُّهم في الدارِ ، ففرق بينَ الوَاقِعِ والمُنْتَظَرِ .

وقالَ شَيْخُنا : أَيّ لا تُبْنى إلاَّ في حالَةٍ مِن أَحْوالِ المَوْصولِ ، أَو إذا كانتْ مُنادَاة ، وفي أَحْوالِ الاسْتِفهامِ كُلّها مُعْرَبَة ، وكَذلِكَ حالُ الشَّرْطِيّة وغَيْر ذلِكَ ، ولا يعتمد على شيءٍ مِن كَلامِ المصنِّف انتَهَى .
قُلْتُ : وقد عَرَفْت أنَّه قَوْلُ سِيْبَوَيْه على ما نَقَلَه ابنُ سِيدَه . فقوْل شيْخنا أنَّه لا يُعْتَمد إلى آخِرِه مَحلُّ نَظَرٍ .
ثم قالَ بعضٌ : لعلَّ قَوْله مَبْنِيَّة مُحَرَّفَة عن مُبَيِّنَة بتقْدِيم التّحْتِيَّة على النونِ مِن البَيَانِ ، *!أَي مُعْرَبَة ، وقيلَ : أرادَ بالبِناءِ التَّشْديد وكُلّه خِلافُ الظاهِرِ ، انتَهى .
قُلْتُ : وهو مِثْل ما ذكرَ وحيثُ ثبتَ أنه قَوْلُ سِيْبَوَيْه فلا يحتاجُ إلى هذه التَّكْلِفاتِ البَعِيدَةِ ومن حفظ حجَّة على مَنْ لم يَحْفظ .
( وقد تُخَفَّفُ ) لضَرُورَةِ الشِّعْرِ ، ( كقَوْلهِ ) ، أَي الفَرَزْدَق :
( تَنَظَّرْتُ نَسْراً والسِّماكَيْنِ *!أَيْهُما ( عليَّ من الغَيْثِ اسْتَهَلَّتْ مواطِرُهْإنما أَرادَ *!أَيُّهما ، فاضْطَرَّ فحذَفَ .
( ووَقَعَ في كتابِ المُحْتَسب لابنِ جنِّي تَنَظَّرْتُ نَصْراً ، وقالَ : اضْطَرَّ إلى تَخْفِيفِ الحَرْفِ فحذَفَ الياءَ الثانِيَة وكانَ يَنْبَغِي أن يردَّ الياء الأُولى إلى الواوِ لأنَّ أَصْلَها الواو .
( وقد تَدْخُلُه الكافُ فيُنْقَلُ إلى تكْثيرِ العددِ بمعْنَى كمِ الخَبَرِيَّةِ ويُكْتَبُ تَنْوِينه نوناً ، وفيها ؛ ) كذا في النسخ ، والأَوْلى وفيه ، ( لُغاتٌ ) يقالُ : ( *!كأَيَّنْ ) ، مِثَالُ كعَيِّن ، ( وكَيْيِنْ ) ، بفتْحِ الكافِ وسكونِ

الياءِ ، الأُوْلى وكسْرِ الياءِ الثانِيَةِ ، ( وكائِنْ ) ، مثَالُ كَاعِنٍ ، ( *!وكأَيَ ) بوزْنِ رَمَي ، ( وكَاءٍ ) ، مثلُ كَاعٍ ، كذا في النسخ والصَّوابُ بوزْنِ عَمٍ .
قالَ ابنُ جنِّي : حَكَى ذلِكَ ثَعْلَب . اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ منها على الأُوْلى والثالثَةِ ؛ وما عَدَاهُما عن ابنِ جنِّي ، قالَ : تَصَرَّفتِ العَرَبُ في هذه الكَلِمَةِ لكثْرَةِ اسْتِعْمالِها إيَّاها فقَّدَّمَتِ الياءَ المُشَدَّدَة وأَخَّرَتِ الهَمْزَةَ ، كما فَعَلَتْ ذلِكَ في عدَّةِ مَوَاضِع ، فصارَ التَّقْديرُ كَيِّىءٌ ، ثم إنَّهم حَذَفُوا الياءَ الثانِيَةَ تَخْفِيفاً كما حَذَفُوها في مَيِّت وهَيِّن ، فصارَ التَّقْدير كَيْىءٌ ، ثم إنَّهم قَلَبُوا الياءَ أَلِفاً لانْفِتاحِ ما قَبْلها ، فصارَتْ كائِنْ : فمَنْ قالَ : *!كأَيِّنْ فهي أَيُّ أُدْخِلَتْ عليها الكافُ ، ومَنْ قالَ : كائِنْ فقد بيَّنَّا أَمْرَه ، ومَنْ قالَ : *!كأْي بوزْنِ رَمْي فأَشْبَه ما فيه أنَّه لما أَصارَه التَّغَير على ما ذَكَرْنا إلى كَيْىءٍ قدَّمَ الهَمْزَةَ وأَخّر الياءَ ولم يَقْلبِ الياءَ أَلِفاً ، ومَنْ قالَ : كيءٍ بوزْنِ عَمٍ فإنَّه حذَفَ الياءَ مِن كَيْىءٍ تَخْفِيفاً أَيضاً .
وقالَ الجَوْهرِيُّ : ( تقولُ كأَيِّنْ رجُلاً ) لَقِيتَ ، تَنْصبُ ما بَعْد كأَيِّنْ على التَّمْييزِ ؛ ( و ) تقولُ أَيْضاً كأَيِّنْ ( من رجُلٍ ) لَقِيتَ ، وإدْخال مِن بَعْد كأَيِّنْ أَكْثَر مِنَ النَّصْبِ بها وأَجْوَد ؛ وتقولُ : *!بكأَيِّنْ تَبِيعُ هذا الثَّوْبَ ؟ أَي بكَم تَبِيع ؛ قالَ ذو الرُّمَّة :
وكائِنْ ذَعَرْنا مِن مَهَاةٍ ورامِحٍ
بِلادُ العِدَا لَيْسَتْ له ببِلادِهذا نَصُّ الجَوْهرِيِّ .
قالَ سِيْبَوَيْه : وقالوا كأَيِّنْ رجُلاً قد رأَيت ، زَعَمَ ذلِكَ يونُس ، *!وكأَيِّنْ قد أَتاني رجُلاً ، إلاَّ أنَّ أَكْثَر العَرَبِ

إنَّما يتَكَّلمُونَ مع مِنْ قالَ : ومعْنَى كأَيِّنْ رُبَّ .
وقالَ الخَلِيلُ : إن جَرَّها أَحدٌ مِنَ العَرَبِ فَعَسى أَن يجرَّها بإضْمارِ مِن ، كما جازَ ذلِكَ في كَمْ ؛ وقالَ أَيْضاً : كأَيِّنْ عَمِلَتْ فيمَا بَعْدَها كعَمَلِ أَفْضَلَ في رجُلٍ فصارَ أَيّ بمنْزِلَةِ التَّنْوين ، كما كانَ هم مِنَ قَوْلِهم أَفْضَلهم بمنْزِلَةِ التَّنْوين . قالَ : وإنَّما يَجِيءُ الكافُ للتَّشبيهِ فتَصيِر هي وما بَعْدَها بمنْزِلَةِ شيء واحِدٍ .
( *!وأَيٌّ أَيْضاً اسمٌ صِيغَ ليُتَوَصَّلُ بها ؛ ) كذا في النسخ والصَّوابُ به ؛ ( إلى نداءِ ما دَخَلَتْه أَلْ كَيَا أَيُّها الرَّجُلُ ) ويا *!أَيُّها الرَّجُلانِ ويا أَيُّها الرِّجال ، ويا *!أَيَّتُها المَرْأَةُ ويا *!أَيَّتُها المَرْأَتانِ ويا أَيَّتُها النِّسْوَةُ ، ويا أَيُّها المَرْأَة ويا أَيُّها المَرْأَتانِ ويا أَيُّها النِّسْوة . وأَمَّا قَوْلُه ، عزَّ وجلَّ : ﴿يا أَيها النَّمْلُ ادْخلُوا مَسَاكِنَكم﴾ ، فقد يكونُ على قَوْلِكَ يا *!أَيُّتها المَرْأَة ويا أَيّها النِّسْوة .
وأَمَّا ثَعْلَب فقالَ : إنَّما خاطَبَ النَّمْلَ بيا أَيّها لأنَّه جَعَلَهم كالنَّاسِ ، ولم يَقُل ادْخُلي لأنَّها كالناسِ في المُخاطَبَةِ ، وأَمَّا قَوْلُه : ﴿يا أَيُّها الذينَ آمَنُوا﴾ ، فيأْتي بنِداءٍ مُفْردٍ مُبْهِمِ ، والذين في مَوْضِع رَفْعِ صفَةٍ *!لأيّها ، هذا مَذْهَبُ الخَلِيلِ وسِيْبَوَيْه وأَمَّا مَذْهَبُ الأَخْفَش : فالذين صفَةٌ *!لأيّ ، ومَوْضِعُ الذين رَفْع بإضْمارِ الذَّكَرِ العائِدِ على أَيَّ ، كأَنّه على مَذْهَبِ الأَخْفَش بمنْزِلَةِ قَوْلِكَ : يا مَنْ الذين أَي يا من هم الذين ، وها لازِمَةٌ لأيِّ عِوَضاً ممَّا حُذِفَ منها للإضافَةِ وزِيادَةً في التَّنْبِيهِ .

وفي الصِّحاح ، وإذا نادَيْتَ اسْماً فيه الأَلِفُ والَّلامُ أَدْخَلْتَ بَيْنه وبينَ حَرْفِ النِّداءِ أَيّها فتَقولُ : يا أَيّها الرَّجُلُ ويا أَيَّتُها المَرْأَة ، *!فأَيّ اسمٌ مُفْردٌ مُبْهم مَعْرِفَة بالنِّداءِ مَبْنِيٌّ على الضمِّ ، وها حَرْفُ تَنْبيهٍ ، وهي عِوَض ممَّا كانتْ أَيّ تُضَافُ إليه ، وتَرْفَع الرَّجُل لأنَّه صفَةٌ أَيّ ؛ انتَهَى .
وقالَ ابنُ بَرِّي : أَيّ وُصْلَة إلى نداء ما فيه الألِف واللام في قَوْلِكَ يا أَيُّها الرَّجُل ، كما كانتْ *!إِيّاً وُصْلَةَ المُضْمَرِ في *!إيّاه *!وإيّاك في قَوْلِ مَنْ جَعَل إيَّا اسْماً ظاهِراً مضافاً على نَحْو ما سمعَ مِنْ قَوْلِ العَرَبِ : إذا بَلَغَ الرَّجُلُ السِّتِّيْن *!فإيَّاه *!وإِيَّا الشَّوابِّ ، انتَهَى .
وقالَ الزجَّاجُ : أَيّ اسمٌ مُبْهمٌ مَبْنِيٌّ على الضمِّ مِن أَيُّها الرَّجُل ، لأنَّه مُنادَى مُفْرَد ، والرَّجُل صِفَة *!لأَيّ لازِمَه ، تقولُ : أَيّها الرَّجُل أَقْبِل ، ولا يجوزُ يا الرَّجُل ؛ لأنَّ يا تَنْبِيهٌ بمنْزِلَةِ التَّعْريفِ في الرَّجُل فلا يجمعُ بينَ يا وبينَ الأَلفِ واللامِ ، وها لازِمَةٌ لأيّ للتَّنْبيهِ ، وهي عِوَضٌ مِن الإِضافَةِ في أَيّ ، لأنَّ أَصْلَ أَيّ أن تكونَ مُضافَةً إلى الاسْتِفْهامِ والخَبَرِ ، والمُنادَى في الحَقيقَةِ الرَّجُلُ ، *!وأَيّ وُصْلَة إليه ؛ وقالَ الكُوفِيّون : إذا قُلْتَ يا أَيّها الرَّجُل ، فيا نِدَاء ، وأَيّ اسمٌ مُنادَى ، وها تَنْبيه ، والرَّجُل صِفَة ، قالوا : ووُصِلَتْ أَيّ بالتَّنْبِيه فصارَ اسْماً تامّاً لأنَّ *!أَيا وما ومن والذي أَسْماءٌ ناقِصَةٌ لا تتمُّ إلاَّ بالصِّلاتِ ، ويقالُ : الرَّجُل تَفْسِير لمَنْ نُودِي .
( وأُجِيزَ نَصْبُ صِفَةِ أَيَ فتَقولُ : يا أَيُّها الرَّجُلَ أَقْبِلْ ؛ ) أَجازَهُ المازِنيُّ وهو غَيْرُ مَعْروفٍ .

( *!وأَيْ ، كَكَيْ : حَرْفٌ لنداءِ القرِيبِ ) دونَ البَعِيدِ ، تقولُ : أَيْ زيدُ أَقْبِلْ . ( و ) هي أَيْضاً كَلمةٌ تتقدَّمُ التَّفْسيرَ ( بمعْنَى العبارَةِ ) ، تقولُ : أَي كذا ، بمعْنَى يُريدُ كذا ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
وقالَ أَبو عَمْروٍ : سَأَلْتُ المبرِّدَ عن أَيْ مَفْتُوحَة ساكِنَة الآخرِ ما يكونُ بَعْدَها فقالَ : يكونُ الذي بَعْدها بَدَلاً ، ويكونُ مُسْتأْنفاً ، ويكونُ مَنْصوباً ؛ قالَ : وسَأَلْتُ أَحمدَ بن يَحْيَى فقالَ : يكونُ ما بَعْدَها مُتَرْجِماً ، ويكونُ نصباً بفعْلٍ مُضْمَرٍ ، تقولُ : جاءَني أَخُوكَ أَي زيدٌ ، ورأَيْتُ أَخَاكَ أَي زيداً ، ومَرَرْتُ بأَخِيكَ أَي زيدٍ ، وتقولُ : جاءَني أَخُوكَ فيجوزُ فيه أَي زيدٌ وأَي زيداً ، ومَرَرْتُ بأَخِيكَ فيجوزُ فيه أَي زيدٍ ، أَي زيداً ، أَي زيدٌ ، ويقالُ : رأَيْتُ أَخَاك أَي زيداً ، ويَجوزُ أَي زيدٌ .
( *!وإِيْ ، بالكسْرِ ، بمعْنَى نَعَم ، وتُوصَلُ باليَمِينَ ) . ) فيُقالُ : *!إي والله ، ( و ) تُبْدَلُ منها هاءٌ ف ( يُقالُ هِي ) ، كما في المُحْكَم .
وفي الصِّحاحِ : إيْ كلمةٌ تتقدَّمُ القَسَمَ مَعْناها بلى ، تقُولُ : إي ورَبِّي ، وإي والله .
وقالَ اللّيْثُ : إيْ يمينٌ ؛ ومنه قَوْلُه تعالى ﴿قُلْ إي ورَبِّي﴾ ، والمعْنَى إي والله .
وقالَ الزجَّاجُ : المعْنَى نَعْم ورَبِّي .
وقالَ الأزْهرِيُّ : وهذا هو القَوْلُ الصَّحِيحُ ، وقد تكرَّرَ في الحدِيثِ إي واللَّهِ وهي بمعْنَى نَعَم ، إلاَّ أَنّها تَخْتصُّ بالمجيءِ مع القَسَم إيجاباً لمَا سَبَقَه مِنَ الاسْتِعْلامِ .

( وابنُ *!أَيَّا ، كَرَيَّا مُحدِّثٌ ) .
( قُلْتُ : الصَّوابُ فيه التَّخْفيفُ كما ضَبَطَه الحافِظُ قالَ : وهو عليُّ بنُ محمدِ بنِ الحُسَيْن بنِ عَبْدوس بنِ إِسْماعيل بنِ *!أَيَّا بنِ سَيْبُخت ، شيخٌ ليَحْيَى الحَضْرميّ .
( *!وأَيَا ، مُخَفَّفاً : حَرْفُ نداءٍ ) للقَرِيبِ والبَعِيدِ ؛ تقولُ : أَيا زيْد أَقْبِلْ ، كما في الصِّحاحِ ؛ ( كَهَيَا ) بقَلْبِ الهَمْزَةِ هاء ، قالَ الشاعِرُ :
فانْصَرَفَتْ وهي حَصانٌ مُغْضَيَهْ
ورَفَعَتْ بصوتِها هَيَا أَيَهْقالَ ابنُ السِّكِّيت : أَرادَ أَيا أَيَهْ ، ثم أَبْدَلَ الهَمْزَة هاءً ، قالَ : وهذا صَحيحٌ لأنَّ أَيا في النداءِ أَكْثَر مِن هَيَا .
تَذْنيب
وفي هذا الحَرْفِ فَوائِدُ أَخل عنها المصنِّف ولا بأْسَ أن نَلُمَّ ببعضِها : قالَ سَيْبَوَيْه : سَأَلْتُ الخَلِيلَ عن قَوْلِهم : *!أَيِّي *!وأَيُّك كانَ شرّاً فأَخْزاهُ اللَّهُ ، فقالَ : هذا كقَوْلِكَ أخزَى اللَّهُ الكاذِبَ منِّي ومنْكَ ، إنَّما يُريدُ منَّا ، فإنَّما أَرادَ *!أيُّنا كانَ شرّاً ، إِلاَّ أنَّهما لم يَشْتركَا في أَيَ ، ولكنَّهما أَخْلَصاهُ لكلِّ واحد منهما . وفي التهْذِيبِ : قالَ سِيْبَوَيْه : سألْتُ الخَليلَ عن قوْله :
*!فأَيِّي ما وأَيُّكَ كانَ شرّاً
فسِيقَ إلى المقامَةِ لا يَراهافقالَ : هذا بمنْزِلَةِ قَوْل : الرَّجلُ : الكاذِبُ منِّي ومنْكَ فَعَلَ اللَّهُ به .
وقالَ غيرُهُ : إنَّما يُريدُ أنَّك شرٌّ ولكنَّه دَعا عليه بلَفْظٍ هو أَحْسَن

من التَّصْريحِ كما قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿وأَنَا أَو *!إيَّاكم لعلى هُدىً أَو في ضلالٍ مُبِين﴾ .
وقَوْلُه : *!فأيّي ما ، أَيّ مَوْضِعُ رَفْع لأنَّه اسمُ كان ، وأيك نسق عليه ، وشرّاً خَبَرُهما .
وقالَ أَبو زَيْدٍ : يقالُ : صَحِبَه اللَّهُ أَيَّامَّاً تَوَجَّه ، يُريدُ أَيْنَما تَوَجَّه .
وفي الصِّحاحِ : وأَيٌّ اسمٌ مُعْرَبٌ يُسْتَفْهمُ بها ويُجازَى فيمنْ يَعْقِل وفيمَا لا يَعْقِل ، تقولُ : *!أَيُّهم أَخُوك ، *!وأَيُّهم يكْرِمْني أُكْرِمْه ، وهو مَعْرفَة للإضاَفَةِ ، وقد تترك الإِضَافَة وفيه مَعْناها ، وقد تكونُ بمنْزِلَةِ الذي فتَحْتاج إلى صِلَةٍ تقولُ : أَيُّهم في الدارِ أَخُوك ؛ وقد تكونُ نَعْتاً للنّكِرَةِ تقولُ : مَرَرْتُ برَجُلٍ أَيِّ رجلٍ وأَيِّما رجلٍ ، ومَرَرْتُ بامْرأَةٍ أَيَّةِ امْرأَةٍ وبامْرأَتَيْن أَيَّتُما امْرَأَتَيْن ، وهذه امْرأَةٌ *!أَيَّةُ امْرأَةٍ وامْرَأَتانِ *!أَيَّتُما امْرَأَتَيْنِ ، وما زَائِدَة . وتقولُ في المَعْرفَةِ : هذا زَيْدٌ *!أَيَّما رجلٍ ، فتَنْصب أيّاً على الحالِ ، وهذه أَمَةُ اللَّهِ *!أَيَّتُما جارِيَةٍ ، وتقولُ : أَيُّ امْرأَةٍ جاءَك ، *!وأَيَّةُ امْرأَةٍ جاءَتْكَ ، ومَرَرْت بجارِيَةٍ أَيِّ جارِيَةٍ ، وجِئْتُك بمُلاءَةٍ أَيِّ مُلاءَةٍ وأيَّةِ مُلاءَةٍ ، كُلُّ جائِزٌ . قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿وما تَدْرِي نَفْسٌ *!بأَيِّ أرضٍ تَمُوتُ﴾ ، *!وأَيُّ قَدْ يُتَعَجَّبُ بها ، قالَ جميلٌ :
بُثَيْنَ الْزَمِي لا إنَّ لا إنْ لَزِمْتِهِ
على كَثْرَةِ الواشِينَ أَيُّ مَعُونِوقالَ الفرَّاءُ : أَيُّ يعْمَلُ فيه ما بَعْده ولا يَعْمَلُ فيه ما قَبْله ،

كقَوْلِه تعالى : ﴿لنَعْلَم أَيُّ الحِزْبَيْن أَحْصَى﴾ ، فرَفَعَ ، ومنه أَيْضاً : ﴿وسيَعْلَمُ الذين ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ﴾ فَنَصَبَه بما بَعْدِه ؛ وأَمَّا قَوْلُ الشاعِر :
تَصِيحُ بنا حَنِيفَةُ إذْ رأَتْنَا
وأَيَّ الأَرْضِ نَذْهَبُ للصِّياحِفإنَّما نَصَبَه لنَزْعِ الخافِضِ ، يُريدُ إلى أَيِّ الأَرضِ ، انتَهَى نَصُّ الجَوْهرِيّ .
وفي التَّهْذِيبِ : رُوِي عن أَحمدِ بنِ يَحْيَى والمبرِّدِ قالا : *!لأَيّ ثلاثَةُ أَحْوالٍ : تكونُ اسْتِفْهاماً ، وتكونُ تعجُّباً ، وتكونُ شَرْطاً :
وإذا كانتِ اسْتِفْهاماً لم يَعْمَل فيهاالفِعْلُ الذي قَبْلها ، وإنَّما يَرْفَعها أَو يَنْصِبُها ما بَعْدَها ، كقَوْلِ اللَّهِ تعالى : ﴿لنَعْلَم أَيُّ الحِزْبَيْن أَحْصَى﴾ ، قالا : عَمِلَ الفِعْلُ في المعْنَى لا في اللّفْظِ كأَنَّه قالَ : لنَعْلَم أَيّاً مِن أَيَ ، وسيعلم أَحَد هذين ، قالا : وأَمَّا المَنْصوبَةُ بما بَعْدها فكقَوْله تعالى : ﴿سَيَعْلَم الذينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقلِبُونَ﴾ وقالَ الفرَّاءُ : أَيُّ إذا أَوْقَعْتَ الفِعْلَ المُتَقَدِّم عليها خَرَجَتْ مِن مَعْنى الاسْتِفهامِ ، وذلكَ إن أَرَدْته جائِز ، يقولونَ : لأَضْرِبَنّ أَيُّهم يقولُ ذلك . وقالَ الفرَّاءُ : وأَيّ إذا كانتْ جَزاءً فهو على مَذْهبِ الذي قالَ : وإذا كانتْ تعجُّباً لم يُجازَ بها ، لأنَّ التَّعجُّبَ لا يُجازَى به ، وهو كقَوْلِكَ : أَيُّ رجلٍ زيدٌ وأَيُّ جارِيَةٍ زينبُ ، قالَ : والعَرَبُ تقولُ : أَيّ

*!وأيّانِ *!وأَيُّونَ ، إذا أَفْرَدُوا أَيَّاً ثَنَّوْها وجَمَعُوها وأَنَّثُوها فقالوا أَيَّة وأَيَّتان وأَيَّاتٌ ، وإذا أَضافُوا إلى ظاهِرٍ أَفرَدُوها وذكَّرُوها فقالوا أَيّ الرَّجُلَيْن وأَيُّ المَرْأَتَيْن . وأَيّ الرِّجال وأَيّ النِّساءِ ، وإذا أَضافُوا إلى المَكْنِيِّ المُوءَنَّثِ ذكَّرُوا وأَنَّثُوا فقالوا *!أَيّهما *!وأَيَّتُهُما للمرْأَتَيْن ؛ وقالَ زهيرٌ في لُغَةِ مَنْ أَنَّثَ :
وزَوَّدُوكَ اشْتِياقاً أَيَّةً سَلَكوا أَرادَ أَيَّةَ وُجْهَةٍ سَلَكُوا ، فأنَّثها حينَ لم يصفْها .
وفي الصِّحاحِ : وقد يُحْكَى بأَيَ النكراتُ ما يَعْقِلُ وما لا يَعْقِلُ ، ويُسْتَفْهمُ بها ، وإذا اسْتَفْهَمتَ بها عن نَكِرَةٍ أَعْرَبْتها بإعْرابِ الاسمِ الذي هو اسْتِثْباتٌ عنه ، فإذا قيلَ لكَ : مَرَّ بي رجُلٌ ، قُلْتَ : أَيٌّ يافتى ؟ تَعْربها في الوَصْل وتُشِيرُ إلى الإعْرابِ في الوقْفِ ، فإن قالَ : رأَيْت رجلاً ، قلْتَ : أَيّاً يافتى ؟ تعربُ وتنوِّنُ إذا وَصَلْتَ وتَقِفُ على الألفِ فتقولُ أَيّاً ، وإذا قالَ : مَرَرْتُ برجُلٍ قلْتَ : أَيَ يافتى ؟ تحكِي كَلامَه في الرفْعِ والنَّصْبِ والجرِّ في حالِ الوَصْلِ والوَقْف ، وتقولُ في التَّثْنيةِ والجَمْعِ والتأْنِيثِ كما قُلْناه في من ، إذا قالَ : جاءَني رِجالٌ ، قلْتَ : *!أيُّونْ ، ساكِنَةَ النونِ ، *!وأَيِّيِن في النصْبِ والجرِّ ، وأَيَّة للمُؤَنَّثِ : فإنْ وَصَلْتَ وقلْتَ : أَيَّة يا هذا ، *!وآيَّات يا هذا نوَّنْتَ ، فإن كانَ الاسْتِثْباتُ عن مَعْرِفَةٍ رَفَعْتَ أَيّاً لا غَيْر على كلِّ حالٍ ، ولا تحكي في المَعْرفَة فليسَ في أَيَ مع المَعْرفَةِ إلاَّ الرَّفْع ، انتَهَى .
قالَ ابنُ بَرِّي عنْدَ قَوْل الجَوْهرِيّ في حالِ الوَصْلِ والوَقْفِ : صَوابُه في الوَصْلِ

فقط ، فأَمَّا في الوَقفِ فإنَّه يُوقَفُ عليه في الرَّفْعِ والجرِّ بالسكونِ لا غَيْر ، وإنَّما يَتْبَعُه في الوَصْلِ والوَقْفِ إذا ثَنَّاه وجَمَعَه ؛ وقالَ أَيْضاً عنْدَ قَوْلِه : ساكِنَة النونِ الخ : صَوابُه أَيُّونَ بفتْحِ النونِ ، وأَيَّينَ بفتْحِ النونِ أَيْضاً ، ولا يَجوزُ سكون النونِ إلاَّ في الوَقْفِ خاصَّة ، وإنَّما يَجوزُ ذلِكَ في مَنْ خاصّةً ، تقولُ : مَنُونُ ومَنِينْ بالإِسْكانِ لا غَيْر ، انتَهَى .
وقالَ اللَّيْثُ : *!أَيَّان هي بمْنزِلَةِ مَتَى ، ويُخْتَلَفُ في نونِها فيُقالُ أَصْلِيَّةٌ ، ويقالُ زائِدَةٌ .
وقالَ ابنُ جنِّي في المُحْتسب ، يَنْبَغي أَنْ يكونَ أَيَّان من لَفْظِ أَيّ لا مِن لَفْظِ أَيْنَ لوَجْهَيْن : أَحَدُهما : إنَّ أَيْن مَكانٌ وأَيَّان زَمان ، والآخر قلَّةُ فعال في الأسْماءِ مع كَثْرَةِ فعلان ، فلو سَمَّيْتَ رجُلاً *!بأيّان لم تَصْرفْه لأنَّه كحمدان ؛ ثم قالَ : ومعْنَى أَيّ أنَّها بعضٌ مِن كلَ ، فهي تَصْلحُ للأَزْمِنَةِ صَلاحها لغَيرِها إذ كانَ التَّبْعيضُ شامِلاً لذلِكَ كُلِّه ؛ قالَ أُمَيَّة :
والناسُ راثَ عليهم أَمْرُ يَومَهم
فَكُلُّهم قائلٌ للدينِ *!أَيَّانا فإن سَمّيت بأَيَّان سَقَطَ الكَلامُ في حسنِ تَصْرِيفها للحاقِها بالتّسْمِيةِ ببَقِيَّةِ الأَسْماءِ المُتَصَرِّفَةِ ، انتَهَى .
وقالَ الفرَّاءُ : أَصْلُ أَيَّان أَيَّ أَوانٍ ،

حَكَاه عن الكِسائي ، وقد ذُكِرَ في أين بأَبْسطَ من هذا .
وقالَ ابنُ بَرِّي : ويقالُ لا يَعْرِفُ أَيّاً مِن أَيَ إذا كانَ أَحْمَقَ .
وفي حدِيثِ كَعْبِ بنِ مالِكٍ : ( فَتَخَلَّفْنا أَيَّتُها الثَّلاثَة ) ، هذه اللَّفْظَةُ تُقالُ في الاخْتِصاصِ وتَخْتصُّ بالمُخْبرِ عن نَفْسِه وبالمُخَاطَبِ ، تقولُ : أَمَّا أَنَا فأَفْعَل كذا أَيُّها الرَّجُلُ يَعْنِي نَفْسَه ، فمعْنَى قَوْلِ كَعْب أَيَّتُها الثَّلاثَة ، أَي المَخْصُوصِين بالتَّخلّفِ . 2 ( فصل الباء ) مع الواو والياء ) 2

### Türkçe

: ( **أَيُّ** ) . Onu kırmızıyla yazdı; o ise **الصِّحاح**’tadır; şu hâlde en evlâsı onu siyahla yazmaktır: ( akıllı olana ve akıllı olmayana dair bir istifham harfidir ) .
( İşte bu, **المحْكَم**’de böyledir.
Şeyhimiz dedi ki: Onun harf oluşuna kail yoktur; bilakis o, Arapların كلامında, **المُغْني** ve şerhleri içinde yayılmış vecihler üzere kullanılan bir isimdir; musannifin onun hakkındaki sözünün tamamı muharrar değildir.
Sonra İbn Sîde dedi ki: Şairin sözü:
Ve isimler—ne isimlerdir—geceleyin karanlıkta yürüyüp bana ve ashabıma **بأَيِّ** ve **وأَيْنَما** ile gelenin; çünkü o, **أَيَّ**’i cihet için bir isim kıldı; onda tarif ve te’nîs bir araya gelince onu sarftan men etti.
Ve dediler ki: Elbette döveceğim—hangisi daha faziletli ise; **أَيِّ** ( mebnîdir ) Sîbeveyh indinde; bundan dolayı fiil onda amel etmedi; **المُحْكَم**’de ve **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve Kisâî dedi ki: Dersin ki: Elbette döveceğim—evde olan hangilerini; ve caiz olmaz ki dersin: Dövdüm—evde olan hangilerini; böylece vâki‘ ile muntazar arasında fark koydu.

Ve şeyhimiz dedi ki: **أَيّ** ancak mevsûlün ahvâlinden bir hâlde, yahut münâdâ olduğunda bina olunur; istifhamın bütün ahvâlinde mu‘rabdır; keza şartiyye hâli ve bunun dışı; musannifin كلامından hiçbir şeye itimat olunmaz, bitti.
Dedim ki: İbn Sîde’nin naklettiği üzere onun Sîbeveyh’in sözü olduğunu bilmiş oldun. Şu hâlde şeyhimizin “itimat olunmaz” sözü, sonuna kadar, nazar mahallidir.
Sonra bazısı dedi ki: Belki onun “**مَبْنِيَّة**” sözü, **البَيَان**’dan, **التّحْتِيَّة**’nin **النون** üzerine takdimiyle, **مُبَيِّنَة**’den tahrif edilmiştir; yani mu‘rabdır; ve denildi ki: Bina ile teşdîdi murad etti; hepsi zâhire muhaliftir, bitti.
Dedim ki: O, zikrettiği gibidir; ve Sîbeveyh’in sözü olduğu sabit olunca bu uzak tekellüflere ihtiyaç yoktur; ve hıfzeden, hıfzetmeyene karşı hüccettir.
( Ve şiirin zarureti için tahfif olunur ) , ( onun sözü gibi ) , yani Ferazdak:
( Nesi ve Simâkeyn’e baktım—**أَيْهُما**
Üzerime yağmurdan sağanakları döküldü
Ancak **أَيُّهما**’yı murad etti; zaruret oldu da hazfetti.
( Ve İbn Cinnî’nin **المُحْتَسب** kitabında “Nesr’e baktım” vâki oldu; ve dedi ki: Harfi tahfife zaruret oldu da ikinci yâ’yı hazfetti; ve birinci yâ’yı vâv’a döndürmesi gerekirdi; çünkü aslı vâv’dır.
( Ve ona kâf dâhil olur da sayı çokluğuna, haberî **كم** mânâsıyla nakledilir; ve tenvîni nûn olarak yazılır; ve onda; ) nüshalarda böyle; en evlâsı “onda”dır; ( lügatler vardır ) denir ki: ( **كأَيَّنْ** ) , **كعَيِّن** misali; ( **وكَيْيِنْ** ) , kâfın fethi ve yâ’nın sükûnu—birincisi—ve ikinci yâ’nın kesriyle; ( **وكائِنْ** ) , **كَاعِنٍ** misali; ( **وكأَيَ** ) , **رَمَي** vezninde; ( **وكَاءٍ** ) , **كَاعٍ** misli; nüshalarda böyle; doğrusu **عَمٍ** veznindedir.
İbn Cinnî dedi ki: Bunu Sa‘leb rivayet etti. Cevherî bunlardan birinci ve üçüncüyle iktifa etti; ikisi dışındakiler İbn Cinnî’dendir; dedi ki: Araplar bu kelimede, onu çok kullanmaları sebebiyle tasarruf ettiler; şeddeli yâ’yı öne aldılar ve hemzeyi geri bıraktılar; bunu birçok yerde yaptıkları gibi; böylece takdir **كَيِّىءٌ** oldu; sonra onlar ikinci yâ’yı tahfif için hazfettiler; **مَيِّت** ve **هَيِّن**’de onu hazfettikleri gibi; böylece takdir **كَيْىءٌ** oldu; sonra onlar, öncesi fethalı olduğundan, yâ’yı elif’e çevirdiler; böylece **كائِنْ** oldu: Artık kim **كأَيِّنْ** derse, o, üzerine kâf dâhil edilmiş **أَيُّ**’dir; kim **كائِنْ** derse, onun işini beyan ettik; kim **كأْي** derse **رَمْي** vezninde, onda en çok benzeyen şudur ki: onu, zikrettiğimiz üzere, değişim **كَيْىءٌ**’e çevirince hemzeyi öne aldı ve yâ’yı geri bıraktı ve yâ’yı elif’e çevirmedi; kim **كيءٍ** derse **عَمٍ** vezninde, o da **كَيْىءٍ**’den yâ’yı yine tahfif için hazfetti.
Ve Cevherî dedi ki: ( dersin: **كأَيِّنْ** adam ) karşılaştın; **كأَيِّنْ**’den sonrasını temyiz üzere nasb edersin; ( ve ) yine dersin: **كأَيِّنْ** ( bir adamdan ) karşılaştın; **كأَيِّنْ**’den sonra **مِن**’in idhali, onunla nasbdan daha çoktur ve daha iyidir; ve dersin ki: **بكأَيِّنْ** bu elbiseyi satıyorsun? yani kaç’a satıyorsun; Zü’r-Rumme dedi ki:
Ve nice—korkuttuk—bir beyaz ceylandan ve mızraklıdan
Düşmanın beldeleri, onun için beldeler değildir
Bu, Cevherî’nin nassıdır.
Sîbeveyh dedi ki: Ve dediler: **كأَيِّنْ** adam görmüşümdür; bunu Yûnus zannetti; ve **كأَيِّنْ** bana geldi—bir adam; ancak Arapların çoğu ancak **مِن** ile konuşurlar; ve **كأَيِّنْ**’in mânâsı **رُبَّ**’dır.
Ve Halîl dedi ki: Araplardan biri onu cerrederse, umulur ki onu **مِن**’in izmarıyla cerreder; **كَمْ**’de bunun caiz olduğu gibi; ve yine dedi ki: **كأَيِّنْ** sonrasındakinde, **أَفْضَلَ**’in **رَجُلٍ**’deki ameli gibi amel etti; böylece **أَيّ**, tenvîn menzilesinde oldu; onların “**أَفْضَلهم**” sözündeki **هم**’in tenvîn menzilesinde olduğu gibi. Dedi ki: Kâf ancak teşbih için gelir; böylece o ve ondan sonrası tek bir şey menzilesinde olur.
( **وأَيٌّ** dahi, onunla ulaşılmak için vaz‘ olunmuş bir isimdir; ) nüshalarda böyle; doğrusu “onunla”dır; ( **أَلْ**’in girdiği şeyin nidâsına; **كَيَا أَيُّها الرَّجُلُ** ) ve **يا أَيُّها الرَّجُلانِ** ve **يا أَيُّها الرِّجال** , ve **يا أَيَّتُها المَرْأَةُ** ve **يا أَيَّتُها المَرْأَتانِ** ve **يا أَيَّتُها النِّسْوَةُ** , ve **يا أَيُّها المَرْأَة** ve **يا أَيُّها المَرْأَتانِ** ve **يا أَيُّها النِّسْوة** . Amma O’nun—azze ve celle—şu sözü: ﴿**يا أَيها النَّمْلُ ادْخلُوا مَسَاكِنَكم**﴾ , bu, senin “**يا أَيُّتها المَرْأَة**” ve “**يا أَيّها النِّسْوة**” demen üzere olabilir.
Amma Sa‘leb, dedi ki: Ancak karıncaya “**يا أَيّها**” ile hitap etti; çünkü onları insanlar gibi kıldı; “gir” demedi; çünkü o, hitapta insanlar gibidir. Amma O’nun sözü: ﴿**يا أَيُّها الذينَ آمَنُوا**﴾ , müfred, mübhem bir nidâ ile gelir; ve **الذين** , **لأيّها**’nın sıfatı olarak ref‘ mevkiindedir; bu, Halîl ve Sîbeveyh’in mezhebidir. Amma Ahfeş’in mezhebi: **الذين** , **لأيّ**’in sıfatıdır; ve **الذين**’in mevkii, **أَيَّ** üzerine dönen zikir zamirinin izmarıyla ref‘tir; sanki Ahfeş mezhebinde senin “ya men—onlar kimlerdir” sözün menzilesindedir; yani “ya men—onlar kimlerdir”; ve **ها** , izafeden dolayı ondan hazfedilene bedel olarak ve tenbihi artırmak üzere, **أيِّ** için lâzımdır.

Ve **الصِّحاح**’ta: **الأَلِفُ** ve **الَّلامُ** bulunan bir ismi çağırdığında, onunla nida harfi arasına **أَيّها** sokarsın; şöyle dersin: يا **أَيّها** **الرَّجُلُ** ve يا **أَيَّتُها** **المَرْأَة**; *!böylece **أَيّ** müfred, müphem bir isimdir; nida ile marife olur; damme üzere mebnîdir; **ها** ise bir tenbih harfidir; ve o, **أَيّ**’in kendisine izafe edildiği şeyden bir ivazdır; ve **الرَّجُل**’ü ref eder; çünkü o, **أَيّ**’in sıfatıdır; bitti.

İbn Berrî dedi: **أَيّ**; senin “يا **أَيُّها** **الرَّجُل**” sözünde, **الألِف** ve **اللام** bulunanın nidasına bir vasıladır; tıpkı, **إِيّاً**’nın, **إيّاه** ve **إيّاك**’ta, **إيَّا**’yı, Arap’tan işitilene benzer şekilde muzaf bir zahir isim kılan kimsenin sözünde zamirin vasılası olması gibi: “إذا بَلَغَ **الرَّجُلُ** **السِّتِّيْن** *!فإيَّاه *!وإِيَّا **الشَّوابِّ**”; bitti.

Zeccâc dedi: “**أَيّ**”, “**أَيُّها** **الرَّجُل**”den, damme üzere mebnî müphem bir isimdir; çünkü o, müfred münâdâdır; **الرَّجُل** ise **أَيّ**’e lâzım olan bir sıfattır; dersin: **أَيّها** **الرَّجُل** أَقْبِل, ve “يا **الرَّجُل**” câiz olmaz; çünkü **يا** bir tenbihtir, **الرَّجُل**’deki tarif makamındadır; bu yüzden **يا** ile **الأَلفِ** ve **اللامِ** bir araya getirilmez; **ها** da **أَيّ**’e tenbih için lâzımdır; ve o, **أَيّ**’deki izafeden bir ivazdır; çünkü **أَيّ**’in aslı, istifhama ve habere muzaf olmasıdır; hakikatte münâdâ **الرَّجُل**’dür; *!ve **أَيّ** ona bir vasıladır. Kûfeliler dedi: “يا **أَيّها** **الرَّجُل**” dediğinde, **يا** nida içindir; **أَيّ** münâdâ bir isimdir; **ها** tenbihtir; **الرَّجُل** sıfattır. Dediler: **أَيّ** tenbih ile vasledildi de tam bir isim oldu; çünkü *!**أَيا** ve **ما** ve **من** ve **الذي** sılasız tamam olmayan nâkıs isimlerdir. Ve denir: **الرَّجُل** nidaya konu olanın tefsiridir.

( **أَيَ**’in sıfatının nasbı câiz görüldü; şöyle dersin: يا **أَيُّها** **الرَّجُلَ** أَقْبِلْ; ) bunu Mâzinî câiz gördü; ve o, ma‘rûf değildir.

( *!**وأَيْ**، **ككَيْ**: yakının nidası için bir harftir ) uzağın değil; dersin: **أَيْ** زيدُ أَقْبِلْ. ( Ve ) o, ayrıca tefsirin önüne geçen bir kelimedir ( ibare manasında ); dersin: **أَي** كذا, “كذا istiyor” manasında; Cevherî onu nakletti.

Ebû Amr dedi: Müberred’e, sonu sâkin, fethalı **أَيْ** hakkında, ondan sonra ne geldiğini sordum; dedi ki: ondan sonra gelen bedel olur; müste’nef olur; mansub olur. Dedi: Ahmed b. Yahyâ’ya sordum; dedi ki: ondan sonra gelen mütercim olur; gizli bir fiil ile nasb olur; dersin: جاءني أَخُوكَ **أَي** زيدٌ, ورأَيْتُ أَخَاكَ **أَي** زيداً, ومَرَرْتُ بأَخِيكَ **أَي** زيدٍ. Ve dersin: جاءني أَخُوكَ; onda **أَي** زيدٌ ve **أَي** زيداً câiz olur. Ve مَرَرْتُ بأَخِيكَ; onda **أَي** زيدٍ, **أَي** زيداً, **أَي** زيدٌ câiz olur. Ve denir: رأَيْتُ أَخَاك **أَي** زيداً; ve **أَي** زيدٌ câiz olur.

( *!**وإِيْ**، kesre ile, **نَعَم** manasında; ve yemin ile vasledilir ). ) Böylece denir: *!**إي والله**. ( Ve ) ondan bir **هاء** ibdal edilir de ( **هِي** denir ); **المُحْكَم**’de olduğu gibi.

Ve **الصِّحاح**’ta: **إيْ** yeminin önüne geçen bir kelimedir; manası **بلى**’dır; dersin: **إي** ورَبِّي, ve **إي** والله.

Leys dedi: **إيْ** bir yemindir; ondan, Allah’ın تعالى sözü: ﴿قُلْ **إي** ورَبِّي﴾; mana: **إي** والله.

Zeccâc dedi: mana: **نَعْم** ورَبِّي.

Ezherî dedi: Bu, sahih sözdür; hadiste “**إي** واللَّهِ” tekrar etmiştir; ve o, **نَعَم** manasındadır; ancak, önceki istifhama icap olarak kasem ile birlikte gelmeye mahsustur.

( İbn *!**أَيَّا**، **كَرَيَّا**: bir muhaddistir ).

( Dedim: onda doğru olan tahfiftir; hâfızın ضبط ettiği gibi; dedi ki: o, Ali b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdûs b. İsmâîl b. *!**أَيَّا** b. Seybuht’tur; Yahyâ el-Hadramî’ye şeyhtir.

( *!**وأَيَا**، muhaffef olarak: bir nida harfidir ) yakın ve uzak için; dersin: **أَيا** زيْد أَقْبِلْ; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. ( **كَهَيَا** ) hemzenin **هاء**’ya çevrilmesiyle. Şair dedi:
فانْصَرَفَتْ وهي حَصانٌ مُغْضَيَهْ
ورَفَعَتْ بصوتِها هَيَا أَيَهْ
İbnü’s-Sikkît dedi: **أَيا** **أَيَهْ**’i kastetti; sonra hemzeyi **هاء** yaptı. Dedi: Bu sahihtir; çünkü nida’da **أَيا**, **هَيَا**’dan daha çoktur.

Taznîb
Bu harfte, musannifin boş bıraktığı faydalar vardır; onlardan bir kısmını toplamamızda beis yoktur: Sîbeveyh dedi: Halîl’e onların şu sözü hakkında sordum: *!**أَيِّي** *!**وأَيُّك** كانَ شرّاً فأَخْزاهُ اللَّهُ; dedi ki: bu, senin “أخزَى اللَّهُ الكاذِبَ منِّي ومنْكَ” sözün gibidir; ancak “bizden”i ister; çünkü ancak “*!**أيُّنا** كانَ شرّاً”yı kastetti; fakat ikisi **أَيَ**’de ortak olmadılar; lâkin onu her birine tahsis ettiler. Ve **التهْذِيب**’de: Sîbeveyh dedi: Halîl’e şu sözü hakkında sordum:
*!فأَيِّي ما وأَيُّكَ كانَ شرّاً
فسِيقَ إلى المقامَةِ لا يَراها
Dedi ki: bu, adamın şu sözü makamındadır: “الكاذِبُ منِّي ومنْكَ فَعَلَ اللَّهُ به”.

Başkası dedi: ancak “sen şersin”i kasteder; fakat ona, daha güzel olan bir lafızla beddua etti.

Açıkça söylemeden (tasrih etmeden) olarak; nitekim Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿Ve ben yahut siz, mutlaka bir hidayet üzerindeyiz yahut apaçık bir sapıklık içindeyiz﴾.

Ve onun sözü: **فأيّي ما**; **أَيّ** (burada) رفع mevkiidir; çünkü o **كان**’ın ismidir; **أيك** de ona atıf (nesk)tır; ve **شرّاً** ikisinin haberidir.

Ebû Zeyd dedi ki: Denir ki: Allah onu, yöneldiği her gün(ler)de yoldaş kılsın: “Nereye yönelirse”yi kasteder.

Ve **الصِّحاح**’ta: **وأَيٌّ** i‘rablanan bir isimdir; onunla, akıl sahibi olana ve akıl sahibi olmayana dair soru sorulur ve karşılık verilir; dersin ki: **أَيُّهم أَخُوك**; ve **أَيُّهم يكْرِمْني أُكْرِمْه**; ve o, izâfet sebebiyle marifedir; izâfet terk edilebilir ve onda onun manası vardır; ve **الذي** menzilesinde olabilir; o hâlde bir sıla’ya ihtiyaç duyarsın; dersin ki: **أَيُّهم في الدارِ أَخُوك**; ve nekireye sıfat olabilir; dersin ki: Bir adamın yanından geçtim: **أَيِّ رجلٍ** ve **أَيِّما رجلٍ**; ve bir kadının yanından geçtim: **أَيَّةِ امْرَأَةٍ**; ve iki kadının yanından geçtim: **أَيَّتُما امْرَأَتَيْن**; ve bu bir kadındır: **أَيَّةُ امْرَأَةٍ**; ve iki kadındır: **أَيَّتُما امْرَأَتَيْنِ**; ve **ما** zâiddir. Ve marifede dersin ki: Bu Zeyd’dir: **أَيَّما رجلٍ**; böylece **أيّاً**’yı hâl üzere nasb edersin; ve bu Allah’ın cariyesidir: **أَيَّتُما جارِيَةٍ**. Ve dersin ki: **أَيُّ امْرأَةٍ جاءَك**; ve **أَيَّةُ امْرَأَةٍ جاءَتْكَ**; ve bir cariyenin yanından geçtim: **أَيِّ جارِيَةٍ**; ve sana bir örtü getirdim: **أَيِّ مُلاءَةٍ** ve **أيَّةِ مُلاءَةٍ**; hepsi câizdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Ve hiçbir nefis, **بأَيِّ أرضٍ تَمُوتُ** (hangi yerde öleceğini) bilmez﴾. Ve **أَيُّ** onunla taaccüb edilebilir. Cemîl dedi ki:

بُثَيْنَ الْزَمِي لا إنَّ لا إنْ لَزِمْتِهِ
على كَثْرَةِ الواشِينَ أَيُّ مَعُونِ

Ve Ferrâ dedi ki: **أَيُّ**’de, ondan sonra gelen amel eder; ondan önce gelen onda amel etmez;

Allah Teâlâ’nın sözü gibi: ﴿**لنَعْلَم أَيُّ الحِزْبَيْن أَحْصَى**﴾, böylece رفع etti; ve bundan ayrıca: ﴿Ve zulmedenler, **أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ** (hangi dönüşe döneceklerini) bilecekler﴾; onu, kendisinden sonrası ile nasb etti. Şairin sözüne gelince:

تَصِيحُ بنا حَنِيفَةُ إذْ رأَتْنَا
وأَيَّ الأَرْضِ نَذْهَبُ للصِّياحِ

onu ancak harf-i cerrin düşürülmesi için nasb etti; “**إلى أَيِّ الأَرضِ**”yi kasteder. Cevherî’nin metni bitti.

Ve **التَّهْذِيب**’de: Ahmed b. Yahyâ ve Müberrid’den rivayet olundu; ikisi dedi ki: **لأَيّ** için üç hâl vardır: istifham olur, taaccüb olur, şart olur:

İstifham olduğunda, ondan önceki fiil onda amel etmez; onu ancak ondan sonrası رفع eder yahut nasb eder; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: ﴿**لنَعْلَم أَيُّ الحِزْبَيْن أَحْصَى**﴾. İkisi dedi ki: Fiil, lafızda değil manada amel etti; sanki şöyle dedi: “**لنَعْلَم أَيّاً مِن أَيَ**”; ve “şu iki(nden) biri bilecek” dedi. İkisi dedi ki: Ondan sonrası ile mansub olan ise Allah Teâlâ’nın sözü gibi: ﴿**سَيَعْلَم الذينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقلِبُونَ**﴾. Ferrâ dedi ki: **أَيُّ** üzerine önce gelen fiili vâki kıldığında, istifham manasından çıkar; ve bu, onu murad edersen câizdir; derler ki: “Mutlaka döveceğim, **أَيُّهم** bunu söylüyor.” Ferrâ dedi ki: **وأَيّ** ceza olduğunda, “**الذي**” diyenin mezhebi üzeredir. Ve taaccüb olduğunda onunla ceza yapılmaz; çünkü taaccüb ile ceza yapılmaz; bu, senin sözün gibidir: **أَيُّ رجلٍ زيدٌ** ve **أَيُّ جارِيَةٍ زينبُ**. Dedi ki: Araplar der ki: **أَيّ** ve **أيّانِ** ve **أَيُّونَ**; **أَيَّاً**yı tekil kıldıklarında onu ikil yaptılar, çoğul yaptılar ve dişil yaptılar; böylece **أَيَّة** ve **أَيَّتان** ve **أَيَّاتٌ** dediler. Ve zâhire izâfe ettiklerinde onu tekil ve müzekker kıldılar; böylece **أَيّ الرَّجُلَيْن** ve **أَيُّ المَرْأَتَيْن** dediler; ve **أَيّ الرِّجال** ve **أَيّ النِّساءِ**. Ve müennes zamire izâfe ettiklerinde müzekker ve müennes yaptılar; böylece iki kadın için **أَيّهما** ve **أَيَّتُهُما** dediler. Züheyr, müennes yapanın lügatinde dedi ki:

وزَوَّدُوكَ اشْتِياقاً أَيَّةً سَلَكوا

“**أَيَّةَ وُجْهَةٍ سَلَكُوا**”yu murad etti; onu, onu vasfetmediği zaman müennes yaptı.

Ve **الصِّحاح**’ta: Nekireler, akıl sahibi olan ve olmayan, **أَيَ** ile hikâye edilebilir; ve onunla istifham edilir. Onunla bir nekire hakkında istifham ettiğinde, onu, kendisinden istisbat edilen ismin i‘rabıyla i‘rab edersin. Böylece sana “Bir adam bana uğradı” denilirse, “**أَيٌّ** ey delikanlı?” dersin; vasılda i‘rab edersin ve vakıfta i‘raba işaret edersin. Eğer “Bir adam gördüm” derse, “**أَيّاً** ey delikanlı?” dersin; vaslettiğinde i‘rab eder ve tenvinlersin; ve elif üzerinde vakfedersin; böylece **أَيّاً** dersin. Ve “Bir adamın yanından geçtim” derse, “**أَيَ** ey delikanlı?” dersin; onun sözünü, vasıl ve vakıf hâlinde رفع, nasb ve cerrde hikâye edersin. Ve tesniye, cem‘ ve te’nîste, **من** hakkında söylediğimiz gibi söylersin. Eğer “Bana adamlar geldi” derse, “**أيُّونْ**” dersin; **النون** sâkin olarak; ve nasb ve cerrde **أَيِّيِن**; ve müennes için **أَيَّة**. Eğer vasledip “**أَيَّة** ey bu” ve “**آيَّات** ey bu” dersen, tenvinlersin. Eğer istisbat bir marife hakkında ise, her hâlde yalnızca **أَيّاً**yı رفع edersin; başka değil. Ve marifede hikâye etmezsin; çünkü marife ile **أَيَ**’da, ref‘ten başka bir şey yoktur. Bitti.

İbn Berrî, Cevherî’nin “vasıl ve vakıf hâlinde” sözü yanında dedi ki: Doğrusu, yalnız vasıldadır; vakıfta ise, ref‘ ve cerrde ancak sükûn ile vakfedilir; başka değil. Ancak onu, vasıl ve vakıfta, onu ikil yaptığında ve çoğul yaptığında tâbi kılar. Yine onun “**ساكِنَة النون**” sözü yanında dedi ki: Doğrusu, **أَيُّونَ** **النون**’un fethi iledir; ve **أَيَّينَ** de **النون**’un fethi iledir; **النون**’un sükûnu ancak özellikle vakıfta câizdir. Bu ise ancak **مَنْ**’de câizdir; dersin ki: **مَنُونُ** ve **مَنِينْ** sükûn ile; başka değil. Bitti.

Leys dedi ki: **أَيَّان** **مَتَى** menzilesindedir; ve onun **نون**’unda ihtilaf edilir; böylece “aslîdir” denir, “zâiddir” denir.

İbn Cinnî **المُحْتسب**’te dedi ki: **أَيَّان**’ın, iki sebepten dolayı, **أَيّ** lafzından olması gerekir; **أَيْنَ** lafzından değil: Birincisi: **أَيْن** mekândır, **أَيَّان** zamandır. Diğeri: İsimlerde **فعال**ın azlığı, **فعلان**ın çokluğu. Böylece bir adamı **بأيّان** diye adlandırsan, onu tenvinli çekimle sarf etmezdin; çünkü o **حمدان** gibidir. Sonra dedi ki: **أَيّ**’in manası, onun bir bütünün bir parçası olmasıdır; böylece, teb‘îz bütün bunları kapsayıcı olduğundan, zamanlara da başkalarına elverdiği gibi elverir. Ümeyye dedi ki:

والناسُ راثَ عليهم أَمْرُ يَومَهم
فَكُلُّهم قائلٌ للدينِ **أَيَّانا**

Eğer **أَيَّان** ile adlandırırsan, onun güzel sarfı hakkındaki söz düşer; onu, sarf olunan isimlerin geri kalanıyla adlandırmaya ilhak sebebiyle. Bitti.

Ferrâ dedi ki: **أَيَّان**’ın aslı **أَيَّ أَوانٍ**dır; bunu Kisâî’den hikâye etti; ve bu, **أَيْنَ** maddesinde bundan daha geniş olarak zikredilmiştir.

İbn Berrî dedi ki: Ahmak olduğunda “**لا يَعْرِفُ أَيّاً مِن أَيَ**” denir.

Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: (Biz üçümüz, **أَيَّتُها الثَّلاثَة** geri kaldık). Bu lafız, ihtisas için söylenir; ve kendisi hakkında haber verenle ve muhatapla özelleşir. Dersin ki: “Ben ise şunu yaparım, **أَيُّها الرَّجُلُ**”; yani kendisini kasteder. Ka‘b’ın “**أَيَّتُها الثَّلاثَة**” sözünün manası: geri kalmakla tahsis edilmiş olanlar; yani. 2 (Bâ faslı) vav ve yâ ile) 2
