# إذا (إ-ذ-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A5%D8%B0%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: إ - ذ - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: اذا

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الذال
إذ، إذا
إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل.
وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف.
وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر:
عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ
كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من حَدِّ الإضافة إل قولِك: إذ تقول جملةً، فإذا أفرَدْتَها نَوَّنتَها لا لتِواقِها بالكلمة التي معها كأنّها كملةٌ واحدة، كقولك: عَشِيَّتَئِذٍ بنو فلان يقولون كذا، لأنّ موقتات في حينئذٍ ويومَئِذٍ ولَيلَتئذٍ وساعتَئذٍ وغَداتَئذٍ وعامتَئذٍ وعشيئذ، ولم يُقَلْ: الآنَئِذٍ، وإنّما خُصَّت هؤلاء الكلمات بها لأنَّ أقربَ ما يكون في الحال قولُك: الآنَ، فلما لم يَتَحوَّلْ هذا الاسمُ عن وقت الحال، ولَمْ بتباعَدْ عن ساعتِك التي أنتَ فيها، لم يتمكن، ولذلك نُصِبَتْ في كل وَجْهٍ، فلما أرادوا أن يتباعَدوا بها ويحوِّلوها من حال إل حال لم تَنْقَدْ أن يقولوا: الآنئذٍ عكَسوا ليُعرَف بها وقتُ ما تباعَدَ من الحال، فقالوا: حينئذٍ ولكن قالوا: الآن لساعتك في التقريب، وفي التبعيد: حينئذٍ ونُزِّل بمنزلتها الساعةُ وساعتئذٍ وصار في حدِّهما اليومُ ويومَئذٍ والحروف التي وَصَفنا على ميزان ذلك مخصوصةٌ بتوقيتٍ لم يُخَصَّ به سائر أسماء الأزمنة إلاِّ ببيان وقتٍ نحو: لقيتُه سنةَ خَرَجَ ورأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ، كقوله:
في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا
فمن نَصَبَ الكلامَ فإنّه يَجْعَلُ الإضافةَ إل هذا الكلام أجمع كمه قالوا: زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ.
أذي:
الأَذَى: كُلُّ ما تَأَذَّيتَ به، ورجل أَذِيٌّ، أي شديدُ التَّأَذِّي، وأذِيَ يَأْذَى أَذىً.
ذءي، ذءو:
يقال: ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو، ذَأْياً وذَأْواً، وهو ضَرْبٌ من عَدْوِ الإِبِل، يُوصَف به حِمارُ الوحش، تقول: حِمارٌ مِذْأىً، مقصور بهمزة.
ذيء:
ذَيَّأتُ اللَّحْمَ، قد تَذَيَّاً إذا انفَصَلَ عن العظم بفسَاد أو طَبْخٍ.
وذء:
وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً أي نَبَتْ تَنبُو.
ذوي:
ذَوَى يَذوي ذَيّاً، وهو أن لا يُصيبَ النباتَ والحشيشَ رِيُّه، أو يضربُه الحَرَّ فيذبُلُ ويضعُفُ، ولغة أهل بِيِشةَ ذَأَى، قال:
أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى
ذو:
ذو اسمٌ ناقص تفسيره صاحب، كقولك: ذو مال، أي صاحبه، والتثنية ذَوانِ، والجمع ذَوون.
وليس في كلام العرب شيء يكون إِعرابُه على حرفَيْن غيرُ سَبع كلماتٍ وهُنَّ: ذَو، وفو، وأخو، وحَمو، وأمرء وابنُم فأما فُو فمنهم من ينصِب الفاءَ في كُلٍّ، ومنهم من يُتبِع الفاءَ الميمَ، والأول أحسَنُ.
وألأنثى ذات، ويجمَع ذواتُ مالٍ، فإذا وَقَفت على ذاتٍ، فمنهم من يَرُدُّ التّاء إلى هاء التأنيث، وهو القياس، ومنهم مَن يَدَع التاءَ عل حالها ظاهرةً في الوقف لكثرة ما جَرَتْ على اللسان.
وهُنَّ ذوات مال، وهما ذَواتا مال، وقد يجوز في الشعر ذاتا مال، وإتمامُها في التثنيةِ أحسن، قال:
وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ		بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال
والذَّوون: هم الأَدْنَونَ الأوَّلُون، قال الكميت:
وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا
أي الأَخَصِّين، وجاءتْ هذه النون لذَهاب الإضافة.
ولقِيتُه ذا صَباحٍ، مثلُ ذاتَ صباحٍ، وذاتَ يومٍ أحسَنُ، لأن ذا وذات يُرادُ بهما في هذا المعنى وقتٌ مُضافٌ إلى اليَوْمِ والصَّباحِ.
وتقول: قَلَّتْ ذات يده، وذا ها هنا اسمٌ لِما مَلَكَتْ يَداه، كأنّها تقَعُ على الأموال، وكذلك قولهم: عَرَفَه من ذاتِ نفسِه، كأنّه يعني به سَريرتَه المُضمَرة.
وتقول في بعض الجواب: لا بذي تَسْلَم، كأنّه قال لا واللهُ يُسلِّمُك، ما كان كذا وكذا، فتقول: لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا، كما يقال: لمنقال: ماذا صنَعْتَ? خَيرٌ وخَيراً، أي الذي صنعت هو خير، والنصب على وجه الفعل، ومنه قوله -عزَّ وجلَّ-: قل العَفوُ، أي الذي تُنفِقون هو العَفْوُ من أموالِكم، فإِياهُ فأَنفِقوا، في قِراءة من يرفَعُ، والنَّصب عل وجه الفِعل.
وتقول في اليمين: لا أفعَلُ، وإذا أَقسَم عليه قال: لا ها الله.
ذا:
لم يهمزوا ولا يُريدون بها إذن، ولكنها مثلُ:
تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما
والأنثى في الأصل: ذاةٌ، ولكنه كَثُرت على ألسنتهم فصار أكثرهم يقول ذات وهي ناقصة، وإِتمامُها ذواى مثل نواة، فحذَفوا منها الواو، فإذا ثَنَّوا أتَمّوها فقالوا: ذواتان كقولك: نَواتان، وإذا ثَلّوا رجعوا غلى ذات فقالوا: ذوات، ولو جَمَعوا عل التمام لقالوا: ذَوَيات كنَوَيات.
وتضغّها ذُوَيَّةٌ، وقد سمعنا في الشعر من يبني على حَذف الواو كقوله: ذاتا فلزم القياس، وقد وبناؤه على ذات وذاتا.
وأما ذِهِ وذي وذا في هذه وهذي وهذا فأسماءٌ مَكنيّاتٌ وليس في البناء فيها غير الذال والألف التي بعدها زائدة. وبيان ذلك أنَّ تصغيرها ذبّا كأنّه بوزن فعا كما ينبغي في القياس، أو يكون بوزن فُعَيْلَى لو تَمَّ لأنّ ياء التصغير لا تعتمد إلاّ على ضمّة، ولم يرُدّوا الحرف الذي في موضع العَيْن فالتَزَقت ياء التصغير بالحرف لأول من الكملة فاعتمدَتْ على الفتحةِ، وإذا صَغَّروا ذهِ وذي رَدُّوهما إلى بنائهما.
والذي: تعريف ذا فلما قصرت قوَّوا اللام بلام أخرى، فمنهم من يقول: اللّذْ يُسكِّن الذال، ويحذف الياء التي التي بعدها وإنّهم لمّا أدخلوا في الأسْمِ لامَ المعرفة طَرَحوا الزيادة التي بعد الذال وسكَنَتِ الذال، فلما ثَنَّوا حَذَفُوا النون فأدخَلوا عل الاثنين بحذف النون، كما أَدخَلوا على الواحد باسكان الذال، وكذلك فعَلوا في الجميع.
وإنْ قالَ قائل: ألا قالوا: اللذو والجميع بالواو، فقل: إن الصوابَ ذلك في القياس، ولكنّ العربَ اجمَعَت على الذي بالياء في الجرِّ والرَّفْع والنّصب. وقد بَلَغَنا عن الحَسَن في مَواعِظه أنّه قال: اللذون فَعَلوا وفَعَلوا، وقال:
وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم		هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ
وقال آخر:
أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا		قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا
وكذلك يقولون: اللَّتَا والَّتي، قال الشاعر:
هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما		يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما

فإذا صَغَّرت الذي رجَعتَ إلى الأصل فقُلتَ، اللَّذَيّا واللَّتَيّا، وإذا جمَعْتَ اللَّذَيّا قلتَ: هم اللَّذَيّون وهُنَّ اللَّتَيّان فَعَلوا ذلك، لمّا جاءت الكلمةُ بالياءِ المشدَّدة التي بعد الذال أُجرِيَتْ مجْرَى الأسماء التي تجمَعُ بالواو والنون، فكانت الذال في الذي مفردةً في اللّذ فلّما قُوِّيَت بالياء ثم جُمِعَت بالواو والنون غَلَبَت الياءُ الواو فثَبَتَتْ وأزالَت الواو عن موضعها.
وذا:
وتقول: وَذَأته فاتَّأَذَ، أي زَجَرْتُه فانزَجَرَ.

##### Türkçe

**باب اللفيف من الذال**
**إذ**، **إذا**
**إذ** geçmiş olan içindir; ve gelecek olan için de olabilir; **إذا** ise gelecek olan içindir.
**وإذا** şartın te’kid cevabıdır; bitişik durumda tenvinlenir, vakıfta sükûnlanır.
**إذ**’e bir kelime izafe edildiğinde, vakit için bir gaye kılınır; tenvinlenir ve cer olunur; senin “**يومَئِذٍ**” ve “**ساعتَئِذٍ**” demen gibi; yazılışı bitişiktir. Eğer onu, sıla olacak ve haber olmayacak bir sözle birleştirirsen, şairin sözü gibi:
عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ
Asılda, “**تقول**”u sıla kıldığın yerde, onu “**إذ تقول**” sözüne izafetin haddinden çıkarmış oldun; “**إذ تقول**” bir cümledir. Onu müfred kıldığında, onunla beraber olan kelimeye bitişmesi için tenvinlersin; sanki o ikisi tek bir kelimeymiş gibi; senin “**عَشِيَّتَئِذٍ** بنو فلان يقولون كذا” demen gibi. Çünkü vakitler **حينئذٍ** ve **يومَئِذٍ** ve **لَيلَتئذٍ** ve **ساعتَئذٍ** ve **غَداتَئذٍ** ve **عامتَئذٍ** ve **عشيئذ**’dedir; “**الآنَئِذٍ**” denilmemiştir. Ancak bu kelimeler ona tahsis edilmiştir; çünkü hâlde en yakın olan, senin “**الآنَ**” demendir. Bu isim hâl vaktinden dönüşmeyince ve içinde bulunduğun saatinden uzaklaşmayınca, temekkün etmedi; bundan dolayı her vecihte nasb olundu. Onunla uzaklaşmak ve onu bir hâlden bir hâle çevirmek istediklerinde, “**الآنئذٍ**” demeye boyun eğmedi; hâlden uzaklaşanın vaktini onunla bilinsin diye ters çevirdiler; “**حينئذٍ**” dediler. Fakat senin saatine yakınlaştırmada “**الآن**” dediler; uzaklaştırmada ise “**حينئذٍ**”. **الساعةُ** ve **ساعتئذٍ** onun menzilesine indirildi; **اليومُ** ve **يومَئذٍ** de onların haddine girdi. Bizim vasfettiğimiz harfler, o mizan üzere, diğer zaman isimlerinin tahsis edilmediği bir vakitlendirmeye tahsis edilmiştir; ancak bir vaktin beyanı ile (tahsis edilir) ki şu gibi: “لقيتُه سنةَ خَرَجَ” ve “رأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ”; onun sözü gibi:
في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا
Kim sözü nasb ederse, izafeyi bu sözün tamamına kılar; onların “زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ” demeleri gibi.

**أذي**:
**الأَذَى**: kendisiyle eziyetlendiğin her şeydir. Ve **رجل أَذِيٌّ**: yani eziyetlenmesi şiddetli. Ve **أذِيَ يَأْذَى أَذىً**.

**ذءي، ذءو**:
Denir ki: **ذَأَي يَذْأَى** ve **يَذْءُو**; **ذَأْياً** ve **ذَأْواً** (olarak). Bu, develerin koşuşundan bir türdür; yaban eşeği onunla vasfedilir. Dersin ki: **حِمارٌ مِذْأىً**; hemzeli, maksûr.

**ذيء**:
**ذَيَّأتُ اللَّحْمَ**; o, bozulma veya pişirme ile kemikten ayrıldığında **تَذَيَّاً** etmiştir.

**وذء**:
**وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً**: yani sekti, sapar oldu.

**ذوي**:
**ذَوَى يَذوي ذَيّاً**: bu, bitkiye ve ota sulamasının erişmemesi; yahut sıcağın ona vurup da solması ve zayıflamasıdır. Bîşe ehlinin lugatı **ذَأَى**’dır. Dedi ki:
أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى

**ذو**:
**ذو** eksik bir isimdir; tefsiri “sahip”tir; senin “**ذو مال**” demen gibi; yani onun sahibi. Tesniyesi **ذَوانِ**, cemi **ذَوون**’dur.
Arapların كلامında, i‘râbı iki harf üzere olan, yedi kelimeden başka bir şey yoktur; onlar: **ذَو** ve **فو** ve **أخو** ve **حَمو** ve **أمرء** ve **ابنُم**. **فُو**’ya gelince: onlardan kimi fâ’yı her hâlde nasb eder; onlardan kimi fâ’yı mîm’e tâbi kılar; birincisi daha güzeldir.
Müennesi **ذات**’tır; “**ذواتُ مالٍ**” diye cem‘ olunur. **ذاتٍ** üzerinde vakf ettiğinde, onlardan kimi tâ’yı te’nîs hâ’sına döndürür; bu القياس’tır. Onlardan kimi de, dil üzerinde çokça cereyan ettiğinden, vakıfta tâ’yı hâli üzere zâhir bırakır.
Ve onlar **ذوات مال**’dır; ve ikisi **ذَواتا مال**’dır. Şiirde **ذاتا مال** câiz olabilir; tesniyede tamamlamak daha güzeldir. Dedi ki:
وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ		بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال
Ve **الذَّوون**: onlar en aşağı olan ilklerdir. Kümeyt dedi ki:
وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا
Yani en hususî olanlar. Bu nûn, izafenin gitmesi sebebiyle gelmiştir.
“**لقِيتُه ذا صَباحٍ**” dersin; **ذاتَ صباحٍ** gibidir. **ذاتَ يومٍ** daha güzeldir; çünkü **ذا** ve **ذات** ile bu mânada, **اليَوْمِ** ve **الصَّباحِ**’a izafe edilmiş bir vakit murad olunur.
Ve dersin ki: “**قَلَّتْ ذات يده**”; buradaki **ذا**, elinin mülk edindiği şeyin ismidir; sanki mallara vâki olur. Yine onların “**عَرَفَه من ذاتِ نفسِه**” sözleri de böyledir; sanki onunla gizli iç yüzünü murad eder.
Ve bazı cevapta dersin ki: “**لا بذي تَسْلَم**”; sanki “hayır, Allah seni selâmete erdirsin; şöyle şöyle olmadı” demiştir. Böylece dersin ki: “لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا”. Nitekim denir: birine “ماذا صنَعْتَ?” denildiğinde: “**خَيرٌ** ve **خَيراً**”; yani yaptığın şey hayırdır. Nasb, fiil vechi üzeredir. Ondan, O’nun sözü -azze ve celle-: “**قل العَفوُ**”; yani infak ettiğiniz, mallarınızdan **العَفْوُ**dur; öyleyse onu infak edin; رفع edenin kıraatinde. Nasb ise fiil vechi üzeredir.
Ve yeminde dersin ki: “لا أفعَلُ”. Ona yemin ettirdiğinde dedi ki: “**لا ها الله**”.

**ذا**:
Onu hemzelemediler; onunla **إذن**’i murad etmiyorlar; fakat o, şu gibidir:
تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما
Müennes asılda **ذاةٌ**’dir; fakat dillerinde çoğaldı da, onların çoğu **ذات** der oldu; o eksiktir. Onu tamamlamak **ذواى**’dır; **نواة** gibi. Ondan vâv’ı hazfettiler; tesniye ettiklerinde onu tamamladılar da “**ذواتان**” dediler; senin “**نَواتان**” demen gibi. Cem‘ ettiklerinde **ذات**’a döndüler de “**ذوات**” dediler. Eğer tamam üzere cem‘ etselerdi “**ذَوَيات**” derlerdi; **نَوَيات** gibi.
Ve onu **ذُوَيَّةٌ** küçültür. Şiirde, vâv’ın hazfi üzerine bina eden kimseyi işittik; “**ذاتا**” sözü gibi; böylece القياس’a lüzum etti. Onun binası **ذات** ve **ذاتا** üzerinedir.
أما **ذِهِ** ve **ذي** ve **ذا** (yani **هذه** ve **هذي** ve **هذا**’daki) ise, zamirlenmiş isimlerdir; binada, **الذال** ve ondan sonraki **الألف**’ten başka bir şey yoktur; o da ziyadedir. Bunun beyanı şudur: onun tasğîri **ذبّا**’dır; sanki القياس’ta gerektiği üzere **فعا** veznindedir; yahut tamam olsaydı **فُعَيْلَى** vezninde olurdu; çünkü tasğîr yâ’sı ancak bir dammeye dayanır. **العَيْن** mevkiindeki harfi geri döndürmediler; böylece tasğîr yâ’sı kelimenin evvelindeki harfe yapıştı da fethaya dayandı. **ذِهِ** ve **ذي**’yi tasğîr ettiklerinde, ikisini de binalarına döndürdüler.
**والذي**: **ذا**’nın tarifidir. Kısalttıklarında, lâmı başka bir lâm ile kuvvetlendirdiler. Onlardan kimi “**اللّذْ**” der; **الذال**’ı sükûnlar ve ondan sonraki yâ’yı hazfeder. Çünkü onlar, isme marife lâmını dâhil ettiklerinde, **الذال**’dan sonraki ziyadeyi attılar ve **الذال** sükûnlandı. Tesniye ettiklerinde nûnu hazfettiler; nûnun hazfiyle ikiye dâhil ettiler; nitekim **الذال**’ı sükûnlamakla bire dâhil etmişlerdi. Cemî‘de de böyle yaptılar.
Eğer bir söyleyen derse: “Niçin **اللذو** demediler ve cemî‘i vâv ile (yapmadılar)?” De ki: القياس’ta doğru olan budur; fakat العرب, cerde, ref‘te ve nasbda **الذي** üzerinde yâ ile icmâ etmiştir. Bize, **الحَسَن**’den vaazlarında şu sözü ulaştı: “**اللذون** فعلوا وفعلوا”. Ve dedi ki:
وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم		هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ
Bir başkası dedi ki:
أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا		قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا
Yine böyle derler: **اللَّتَا** ve **الَّتي**. Şair dedi ki:
هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما		يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما

**الذي**’yi tasğîr ettiğinde asla dönersin de şöyle dersin: **اللَّذَيّا** ve **اللَّتَيّا**. **اللَّذَيّا**’yı cem‘ ettiğinde şöyle dersin: “هم **اللَّذَيّون**” ve “هُنَّ **اللَّتَيّان**”. Bunu yaptılar; çünkü kelime, **الذال**’dan sonra şeddeli yâ ile gelince, vâv ve nûn ile cem‘ olunan isimler mecrasına yürütüldü. Böylece **الذال**, **الذي**’de müfred iken **اللّذ**’de (öyleydi); yâ ile kuvvetlendirilince, sonra vâv ve nûn ile cem‘ edilince, yâ vâv’a galip geldi; sabit oldu ve vâv’ı yerinden giderdi.

**وذا**:
Dersin ki: “**وَذَأته فاتَّأَذَ**”; yani onu azarladım da o da azarlanıp vazgeçti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

إذا: اسمٌ يدلٌ على زمان مستقبَل، ولم تستعمّل إلاّ مضافةً إلى جملة، تقول: أجيئك إذا احمرّ البُسْرُ، وإذا قدِم فلان. وهي ظرف، وفيها مجازاة. قال تعالى: "وإنْ تُصِبْهم سِّيئةٌ بما قدمَّتْ أيديهم إذا هُم يَقْنَطون". وتكون للشيء توافقه في حالٍ أنت فيها، وذلك نحو قولك: خرجتُ فإذا زيدٌ قائمٌ، المعنى خرجتُ ففاجأني زيدٌ في الوقت بقيامٍ.

##### Türkçe

**إذا**: Gelecek bir zamana delâlet eden bir isimdir; ancak bir cümleye muzaf olarak kullanıldı; dersin ki: “Sana gelirim, **إذا** **احمرّ البُسْرُ** (olgunlaşmamış hurma kızardığı vakit)”, ve “**إذا** **قدِم فلان** (falanca geldiği vakit)”. O bir zarfdır; onda karşılık (mücâzât) vardır. Yüce Allah dedi ki: “Ve eğer onlara, ellerinin öne sürdüğü şey sebebiyle bir kötülük isabet ederse, **إذا** onlar ümitsizliğe düşerler.” Ve senin içinde bulunduğun bir hâlde ona rastlaman bakımından şey için olur; bu da senin sözün gibi: “Çıktım da **فإذا زيدٌ قائمٌ** (bir de Zeyd ayakta)”; mânâ: “Çıktım da, Zeyd beni ayakta oluş vaktinde ansızın karşıladı.”

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يعبر به عن كل زمان مستقبل، وقد يضمن معنى الشرط فيجزم به، وذلك في الشعر أكثر، و (إذ) يعبر به عن الزمان الماضي، ولا يجازى به إلا إذا ضم إليه (ما) نحو:
*إذ ما أتيت على الرسول فقل له *
* (الشطر للصحابي العباس بن مرداس من قصيدة قالها في غزوة حنين يخاطب النبي صلى الله عليه وسلم، وعجزه: *حقا عليك إذا اطمأن المجلس*
والبيت في شواهد سيبويه 1/432؛ وشرح الأبيات لابن السيرافي 2/93؛ والمقتضب 2/46؛ والروض الأنف 2/298؛ وخزانة الأدب 9/29).

##### Türkçe

- **إذا** ile her gelecek zaman hakkında ifade edilir; bazen şart mânâsını da içerir de onunla cezmedilir; bu, şiirde daha çoktur. **إذ** ise geçmiş zaman hakkında ifade edilir; onunla karşılık verilmez, ancak ona **ما** eklenirse; şu örnekte olduğu gibi:

* **إذ ما** أتيت على الرسول فقل له *
* (mısra‘, sahâbî **العباس بن مرداس**’ındır; Huneyn gazvesinde söylediği bir kasidedendir; Nebî صلى الله عليه وسلم’e hitap etmektedir; onun ikinci mısra‘ı: *حقا عليك إذا اطمأن المجلس*
Beyit, Sîbeveyh’in şâhidlerinde 1/432’dedir; İbnü’s-Sîrâfî’nin “Şerhu’l-ebyât”ı 2/93; “el-Muktedab” 2/46; “er-Ravdu’l-unuf” 2/298; “Hizânetü’l-edeb” 9/29).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجوهري: إذا اسم يدل على زمان مستقبل ولم تستعمل إلاَّ مُضافة إلى جملة ، تقول: أَجِيئُك إذا احْمَرّ البُسْرُ وإذا قَدِمَ فلان ، والذي يدل على أَنها اسم وقوعها موقع قولك آتِيكَ يومَ يَقْدَمُ فلان ، وهي ظرف ، وفيها مُجازاة لأَنّ جزاء الشرط ثلاثة أَشياء: أَحدها الفعل كقولك إنْ تأْتِني آتِك، والثاني الفاء كقولك إن تَأْتِني فأَنا مُحْسِنٌ إليك، والثالث إذا كقوله تعالى: وإنْ تُصِبْهم سيـئة بما قدّمتْ أَيديهم إذا هُمْ يَقْنَطُون ؛ وتكون للشيء توافقه في حال أَنت فيها وذلك نحو قولك خرجت فإذا زَيْدٌ قائمٌ ؛ المعنى خرجت ففاجأَني زيد في الوقت بقيام ؛ قال ابن بري: ذكر ابن جني في إعراب أَبيات الحماسة في باب الأدب في قوله : بَيْنا نَسُوسُ النَّاسَ ، والأَمْرُ أَمْرُنا ،
إذا نَحنُ فيهمْ سُوقةٌ نَتَنَصَّفُ
قال: إذا في البيت هي المَكانِيَّة التي تَجِيء للمُفاجأَة؛ قال : وكذلك إذْ في قول الأَفوه:
بَيْنَما الناسُ عَلى عَلْيائِها ،
إذْ هَوَوْا في هُوَّةٍ فيها فَغارُوا
فإذْ هنا غير مضافة إلى ما بعدها كَإذا التي للمفاجأة، والعامل في إذْ هَوَوْا ؛ قال: وأَمّا إذْ فهي لما مضى من الزمان ، وقد تكون للمُفاجأة مثل إذا ولا يَلِيها إلا الفِعلُ الواجب، وذلك نحو قولك بينما أَنا كذا إذْ جاء زيد ،وقد تُزادَان جميعاً في الكلام كقوله تعالى : وإذْ واعَدْنا مُوسى ؛ أَي وَواعَدْنا ؛ وقول عبد مناف بن رِبْع الهُذَليّ:حتَّى إذا أَسْلَكُوهم في قُتائِدةٍ ،
شَلاٌّ كما تَطْردُ الجمَّالةُ الشُّرُدا
أَي حتى أَسلكوهم في قُتائدة لأَنه آخر القصيدة ، أو يكون قد كَفَّ عن خبره لعلم السامع ؛ قال ابن بري: جواب إذا محذوف وهو الناصب لقوله شَلاًّ تقديره شَلُّوهم شَلاًّ، وسنذكر من معاني إذا في ترجمة ذا ما ستقف عليه ، إن شاء الله تعالى.

##### Türkçe

الجوهري: **إذا** gelecek bir zamana delâlet eden bir isimdir ve ancak bir cümleye muzâf olarak kullanılmıştır; dersin ki: “Bana gelirim, **إذا احْمَرّ البُسْرُ** ve **إذا قَدِمَ فلان**”; ve onun isim olduğuna delâlet eden şey, senin “Sana gelirim, falan geldiği gün” sözünün yerine vâki olmasıdır; ve o bir zarf(tır); ve onda mücâzât vardır; çünkü şartın cezası üç şeydir: birincisi fiildir, senin “**إنْ تأْتِني آتِك**” sözün gibi; ikincisi fâ’dır, senin “**إن تَأْتِني فأَنا مُحْسِنٌ إليك**” sözün gibi; üçüncüsü **إذا**’dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**وإنْ تُصِبْهم سيـئة بما قدّمتْ أَيديهم إذا هُمْ يَقْنَطُون**”; ve senin içinde bulunduğun bir hâlde ona muvâfık olan şey için olur; bu da senin “Çıktım da bir de **زَيْدٌ** ayakta” sözün gibidir; mânâ: çıktım da Zeyd beni ayakta oluş vaktinde ansızın karşıladı; İbn Berrî dedi: İbn Cinnî, Hamâse beyitlerinin i‘râbında, edeb bâbında şu sözünde zikretti:

بَيْنا نَسُوسُ النَّاسَ ، والأَمْرُ أَمْرُنا ،
إذا نَحنُ فيهمْ سُوقةٌ نَتَنَصَّفُ

Dedi: Beyitteki **إذا**, ansızınlık için gelen mekânî olandır; dedi: ve aynı şekilde **إذْ**, el-Efveh’in sözünde:

بَيْنَما الناسُ عَلى عَلْيائِها ،
إذْ هَوَوْا في هُوَّةٍ فيها فَغارُوا

Böylece **إذْ** burada, ansızınlık için olan **إذا** gibi kendisinden sonrasına muzâf değildir; ve **إذْ**’de âmîl **هَوَوْا**’dır; dedi: **إذْ**’e gelince, geçmiş zamana mahsustur; ve **إذا** gibi ansızınlık için de olabilir; ve ondan sonra ancak vâcip fiil gelir; bu da senin “Ben şöyle iken, bir de **إذْ جاء زيد**” sözün gibidir; ve ikisi de sözde birlikte ziyade edilebilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**وإذْ واعَدْنا مُوسى**”; yani: “ve vaadleştik”; ve Abd Menâf b. Rib‘ el-Huzelî’nin sözü:

حتَّى إذا أَسْلَكُوهم في قُتائِدةٍ ،
شَلاٌّ كما تَطْردُ الجمَّالةُ الشُّرُدا

Yani: “Hattâ onları Kutâ’îde’de soktular”; çünkü o kasîdenin sonudur; yahut, dinleyenin bilmesi sebebiyle haberinden el çekmiş olur; İbn Berrî dedi: **إذا**’nın cevabı hazfedilmiştir ve o, “**شَلاًّ**” kavline nâsıb olandır; takdiri: “Onları **شَلُّوهم شَلاًّ**”; ve **إذا**’nın mânâlarından, “**ذا**” tercümesinde, üzerinde duracağın şeyi zikredeceğiz; inşâallah Yüce Allah.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!إذا ) ؛ بالكسْر ، وإنَّما أَطْلَقه للشُّهْرةِ ؛ ( تكونُ للمُفاجَأَةِ فتَخْتَصُّ بالجُمَلِ الاسْميَّةِ ولا تَحْتاجُ لجوابٍ ولا تَقَعُ في الابْتِدا ومَعْناها الحالُ : كخَرَجْتُ *!فإذا الأسَدُ بالبابِ ) ، وكقوله تعالى : ﴿*!فإذا هي حَيَّةٌ تَسْعَى﴾ .
( قال الجَوْهرِي : وتكونُ للشيءِ تُوافِقه في حالٍ أَنْتَ فيها وذلك نحو قولك : خَرَجْتُ فإذا زَيْدٌ في الوَقْتِ بقِيامٍ .
( وقالَ ( الأخْفَشُ ) : إذا ( حَرْفٌ ) .
وقال ( المُبَرّدُ : ظَرْفُ مكانٍ ) .
قال ابنُ برِّي قال ابنُ جنِّي : في إعْرابِ أَبْياتِ الحماسَةِ في بابِ الأدَبِ في قوله :
فبَيْنا نَسُوسُ الناسَ والأَمْرُ أَمْرُنا
إذا نَحنُ فيهمْ سُوقةٌ نَتَنَصَّفُقالَ : إذا في البيتِ هي المَكانِيَّةُ التي للمُفاجَأَةِ .
وقال ( الزَّجَّاجُ :

ظَرْفُ زمانٍ يدلُّ على زَمانٍ مُسْتَقْبَل ) .
وقال الجَوْهرِي : إذا اسْمٌ يدلُّ على . زَمانٍ مُسْتَقْبَل ، ولم تُسْتَعْمل إلاَّ مُضافَة إلى جُمْلةٍ تقول : أَجِيئُك إذا احْمَرَّ البُسْرُ ، *!وإذا قَدِمَ فلانٌ ؛ والذي يدلُّ على أنَّها اسْمٌ وُقوعُها مَوْقِع قولك : آتِيكَ يَوْمَ يَقْدَمُ فلانٌ ، وهي ظرفٌ ، وفيها مُجازاةٌ لأنَّ جَزاءَ الشَّرْطِ ثلاثَةُ أَشْياء : أَحَدُها الفِعْل كقولك : إنْ تَأْتِني آتِكَ ، والثاني الفاء كقولك : إنْ تأْتِني فأنا مُحْسِنٌ إليك ؛ والثالثُ إذا كقوله تعالى : ﴿وإنْ تُصِبْهم سَيِّئَةٌ بما قدَّمَتْ أَيْدِيهم إذا هُمْ يَقْنَطُون﴾ ، انتَهَى .
وقال اللّيْث : إذا جوابُ تأْكيد للشَّرْط يُنَوَّن في الاتِّصالِ ويُسكَّن في الوَقْف .
وفي شرْحِ الفنجديهي على المَقاماتِ عن شيْخِه ابنِ برِّي ما نَصّه : والفَرْقُ بينَ إذا الزَّمانيَّةِ والمَكانِيَّة مِن أَوْجُهٍ :
أَحَدُها : أنَّ الزَّمانيَّة تَقْتَضِي الجُملَةَ الفِعْليَّة لمَا فيها مِن مَعْنى الشَّرْطِ ، والمَكانِيَّة تَقَعُ بَعْدَها الجملةُ الابْتِدائيَّةُ أَو المُبَتدأُ وَحْدُه .
والثَّانية : أنَّ الزَّمانيَة مُضافَةٌ إلى الجُملةِ التي بعْدَها والمَكانِيَّةٌ ليسَتْ كَذلكَ بدَليلِ خَرَجْتُ فإذا زَيْدٌ ، فزيدٌ مُبْتدأٌ وإذا خَبَرُه .
والثَّالثة : أنَّ الزَّمانيةَ تكونُ في صدْرِ الكَلامِ نحو إذا جاءَ زَيْد فأَكْرِمْه ، والمَكانيةَ لا يُبْتَدأ بها إلاَّ أَن تكونَ جواباً للشَّرْطِ كالفاء في قوله : ﴿وإنْ تُصِبْهم سَيِّئة بما قدَّمَتْ أَيْدِيهم إذا هُمْ يَقْنَطون﴾ .
والرَّابعةُ : أنَّ الزَّمانيةُ تَقْتضِي مَعْنى الحُضورِ لأنَّها للمُفاجَأَةِ ، والمُفاجَأَةُ للحاضِر دُونَ المُسْتَقْبل ،

انتَهَى .
( وتَجِيءُ ) إذا ( للماضِي ) وإن كانَ أَصْلُ وَضْعِها لمَا يُسْتَقْبَل كقوله تعالى : ﴿وإذا رَأَوْا تِجارَةً أَو لَهْواً انْفَضُّوا إليها﴾ قال ابنُ الأنْباري : وإنَّما جازَ للماضِي أن يكونَ بمعْنَى المُسْتَقْبل إذا وَقَعَ الماضِي صِلَة لمُبْهم غَيْر مُوَقَّت ، فجَرَى مَجْرى قوله تعالى : ﴿إن الذين كَفَروا ويَصُدُّون عن سَبِيلِ اللهِ﴾ ، مَعْناه إنَّ الذين يَكْفُرون ويَصُدّون ؛ قالَ : ويقالُ : لا تَضْرِب إلا الذي ضَرَبَك إذا سَلّمْتَ عليه ، فتَجِيءُ بإذا لأنَّ الذي غَيْر مُوَقّت ، فلَوْ وَقَّته فقال ، اضْرِبْ هذا الذي ضَرَبَك إذْ سلَّمْتَ عليه ، لم يجز إذا في هذا اللفْظِ لأنَّ توقيتَ الذي أَبْطَل أَنْ يكونَ الماضِي في مَعْنى المْسْتَقْبل ، انتَهَى .
( و ) تَجِيءُ إذا ( للحالِ ، وذلك بعْدَ القَسَمِ ) ؛ نحو قوله تعالى : ﴿واللَّيْل إذا يَغْشَى﴾ ، وكقوله تعالى : ﴿والنَّجْمِ إذا هَوَى﴾ ؛ وناصِبُها ( شَرْطُها أَو ما في جَوابِها مِن فِعْلٍ أَو شِبْهِهِ .
( و ) أَمَّا ( *!إذْ ) فإنّه ( لمَا مَضَى من الزّمانِ ) ؛ وقد ذُكِرَ في حرْفِ الذالِ مُفَصَّلاً .
( وقد تكونُ ) إذا ( للمُفاجَأَةِ ) ولا يَلِيها إلاَّ الفِعْلُ الواجِبُ ( وهي التي تكونُ بعْدَ بَيْنا وبَيْنما ) تقولُ : بَيْنما أَنا كذا إذْ جاءَ زَيْدٌ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ جنِّي للأفْوه الأوْدي :
بَيْنما الناسُ على عَلْيائِها إذْ
هَوَوْا في هُوَّةٍ فيها فَغَارُواقال : إذا هنا غَيْرُ مُضافَةٍ إلى ما بعْدَها *!كإذا التي للمُفاجَأَةِ ، والعامِل في إذْ هَوَوْا .

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قد تَجِيءُ إذْ للمُسْتَقْبَل ، ومنه قوله تعالى : ﴿ولو تَرَى إذْ فَزِعُوا﴾ ، معناه ولَوْ تَرى إذْ يَفْزعُونَ يَوْم القِيامَةِ . قال الفرَّاءُ : وإنَّما جازَ ذلكَ لأنَّه كالواجِبِ إذْ كانَ لا يُشَكُّ في مَجيئِه ، والوجه فيه إذا .
وأَمَّا إذا المَوْصولَةُ بالأوْقاتَ فإنَّ العَرَبَ تَصِلَها في الكتابَةِ بها في أَوْقاتٍ مَعْدودَةٍ في حينَئِذٍ ويَومَئِذٍ ولَيْلتَئِذٍ وغَداتَئِذٍ وعَشيَّتَئِذٍ وساعَتَئِذٍ وعامَئِذٍ ، ولم يقولوا : الآنَئِذٍ لأنَّ الآنَ أَقْرَب ما يكون في الحالِ ، فلمَّا لم يتحوَّل هذا الاسْمُ عن وقْتِ الحالِ ولم يتباعَدْ عن ساعَتِك التي أنْتَ فيها لم يتمكن ولذلكَ نُصِبَت في كلِّ وجْهٍ .
*!وإذْ يَقَعُ مَوْقِعَ إذا ، وإذا يَقَعُ موقِعَ إذ ، كقوله تعالى : ﴿ولَو تَرى إذ الظَّالِمُون في غَمَراتِ المَوْتِ﴾ ، مَعناهُ إذا ، لأنَّ هذا الأمْرَ مُنْتَظَرٌ لم يَقَع ؛ وقال أَوْسٌ في إذا بمعْنَى إذْ :
الحافِظُو الناسِ في تَحُوطَ إذا
لم يُرْسِلُوا تَحْتَ عائِذٍ رُبَعاأَي إذْ لم يُرْسِلوا . وقال آخرُ :
ثم جَزاهُ اللهاُ عنَّا إذْ جَزَى
جَنَّاتِ عَدْنٍ والعلالي العُلاأَرادَ : إذا جَزَى .
قال الجَوْهري : وفد تُزادَانِ جَمِيعاً في الكلامِ كقوله تعالى : ﴿*!وإذْ واعدنا موسى﴾ ، أَي وعدنا ،

وقال عبدُ مناف الهَذَلي :
حتى إذا أَسْلَكُوهم في قُتَائِدةٍ
شلاًّ كما تَطْرُدُ الجمَّالةُ الشُّرُداأَي حتى أَسْلَكُوهم في قُتائِدةٍ لأنَّه آخِرَ القَصِيدَةِ ، أَو يكونُ قد كَفَّ عن خَبَرِه لعِلْم السَّامع .
قال ابنُ برِّي : جوابُ إذا مَحْذوف وهو الناصِبُ لقوله : شَلاًّ ، تَقْديرُه شَلُّوهم شَلاًّ .
*!وإذاً مُنوَّنة : جوابٌ وجَزاءٌ وعَمَلُها النَّصْب في مُسْتَقْبل غَيرْ مُعْتمد على ما قَبْلها كقولك لمَنْ تقول : أَنا أُكْرِمُك *!إذاً أَجِيئك ، وإنَّما تَعْملُ إذا بشَرْطَين : أَحَدُهما : أَنْ يكونَ الفِعْلُ مُسْتقبلاً لكَوْنهِ جواباً وجَزاءً . والجَزاءُ لا يمكنُ إلاَّ في الاسْتِقْبالِ ؛ وثانيهما : أَنْ لا يَعْتمدَ ما بعْدَها على ما قَبْلها ويُبْطِل عَمَلُها إذا كانَ الفِعْلُ المَذْكور بعْدَها حالاً لفقْدِ أَحَد الشَّرْطَيْن المَذْكُورَيْن كقولكِ لِمَنْ حَدَّثك : إذاً أَظنّك كاذباً . وكذا إذا كانَ الفِعْلُ بعْدَها مُعْتمداً على ما قَبْلها لفقْدِ الشّرْطِ الثاني كقولك لمَنْ قال أَنا آتِيك : أَنا إذا أَكْرِمك ، وتُلْغِيها أَيْضاً إذا فُقِدَ الشَّرْطانِ جَميعاً كقولك لمَنْ حَدَّثك : أَنا إذاً أَظنّك كاذباً .
(

##### Türkçe

: ( **إذا** ) ؛ kesre ile; ancak onu şöhret için mutlak bıraktı; ( ansızın-olma için olur da isim cümlelerine mahsus olur; cevaba ihtiyaç duymaz; ibtidâda vâki olmaz; mânası hâl’dir: “çıktım da, bir de aslan kapıda” gibi: خَرَجْتُ **فإذا الأسَدُ بالبابِ** ) ve Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**فإذا هي حَيَّةٌ تَسْعَى**﴾ .

( el-Cevherî dedi: Ve kişi için, senin içinde bulunduğun bir hâlde ona muvafık olan şey için olur; bu da senin “çıktım da, bir de Zeyd vakitte ayakta” sözün gibidir: خَرَجْتُ فإذا زَيْدٌ في الوَقْتِ بقِيامٍ .

( ( el-Ahfeş ) dedi: **إذا** ( bir harftir ) .
Ve ( el-Müberred dedi: mekân zarfıdır ) .
İbn Berrî dedi; İbn Cinnî dedi: **الحماسَة**’nin **الأدَب** bâbında şu sözünde, beyitlerin i‘râbında:
فبَيْنا نَسُوسُ الناسَ والأَمْرُ أَمْرُنا
إذا نَحنُ فيهمْ سُوقةٌ نَتَنَصَّفُ
dedi ki: Beyitteki **إذا** ansızın-olma için olan mekânî olandır.
Ve ( ez-Zeccâc dedi:

Gelecek bir zamana delâlet eden zaman zarfıdır ) .
el-Cevherî dedi: **إذا** gelecek bir zamana delâlet eden bir isimdir; ancak bir cümleye muzâf olarak kullanıldı; “hurma kızardığı vakit sana gelirim” dersin: أَجِيئُك إذا احْمَرَّ البُسْرُ, ve “falanca geldiği vakit”; **وإذا قَدِمَ فلانٌ**; onun isim olduğuna delâlet eden, “falanca geldiği gün sana gelirim” sözünün mevkiine vâki olmasıdır: آتِيكَ يَوْمَ يَقْدَمُ فلانٌ; o bir zarftır; onda mücâzât vardır; çünkü şartın cezası üç şeydir: birincisi fiildir; “eğer bana gelirsen sana gelirim” sözün gibi: إنْ تَأْتِني آتِكَ; ikincisi fâ’dır; “eğer bana gelirsen ben sana iyilik ediciyim” sözün gibi: إنْ تأْتِني فأنا مُحْسِنٌ إليك; üçüncüsü **إذا**’dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿وإنْ تُصِبْهم سَيِّئَةٌ بما قدَّمَتْ أَيْدِيهم إذا هُمْ يَقْنَطُون﴾ ; bitti.
el-Leys dedi: **إذا** şart için te’kîd cevabıdır; vasılda tenvinlenir, vakıfta sükûnlanır.
el-Makâmât üzerine el-Fencidehî’nin şerhinde, şeyhi İbn Berrî’den lafzı şu olan (nakil): Zamanî **إذا** ile mekânî **إذا** arasındaki fark, vecihlerdendir:
Birincisi: Zamanî olan, içindeki şart mânası sebebiyle fiil cümlesini gerektirir; mekânî olanın ardından ibtidâî cümle yahut yalnız mübtedâ vâki olur.
İkincisi: Zamanî olan, kendisinden sonraki cümleye muzâftır; mekânî olan öyle değildir; bunun delili “çıktım da bir de Zeyd”dir: خَرَجْتُ فإذا زَيْدٌ; çünkü Zeyd mübtedâdır, **إذا** onun haberidir.
Üçüncüsü: Zamanî olan sözün başında olur; “Zeyd gelince ona ikram et” gibi: إذا جاءَ زَيْد فأَكْرِمْه; mekânî olan ise ancak şartın cevabı olursa onunla başlanır; Yüce Allah’ın sözündeki fâ gibi: ﴿وإنْ تُصِبْهم سَيِّئة بما قدَّمَتْ أَيْدِيهم إذا هُمْ يَقْنَطون﴾ .
Dördüncüsü: Zamanî olan, ansızın-olma için olduğundan hazır-bulunuş mânasını gerektirir; ansızın-olma ise gelecek değil, hazır içindir,

bitti.
( Ve gelir ) **إذا** ( mâzî için ); her ne kadar aslî vaz‘ı gelecek için ise de; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿وإذا رَأَوْا تِجارَةً أَو لَهْواً انْفَضُّوا إليها﴾ . İbnü’l-Enbârî dedi: Mâzî, müphem, vakitlendirilmemiş bir şeye sıla olarak vâki olunca, mâzînin gelecek mânasında olması câiz oldu; böylece Yüce Allah’ın sözü mesabesine yürüdü: ﴿إن الذين كَفَروا ويَصُدُّون عن سَبِيلِ اللهِ﴾ ; mânası: “küfreden ve engelleyenler”dir; dedi ki: “Sana vurana, ona selâm verdiğin vakit, ancak onu vur” denir; لا تَضْرِب إلا الذي ضَرَبَك إذا سَلّمْتَ عليه; böylece **إذا** ile gelir; çünkü **الذي** vakitlendirilmemiştir; eğer onu vakitlendirse de “sana selâm verdiği vakit sana vuran şu kimseyi vur” dese: اضْرِبْ هذا الذي ضَرَبَك إذْ سلَّمْتَ عليه; bu lafızda **إذا** câiz olmazdı; çünkü **الذي**’nin vakitlendirilmesi, mâzînin gelecek mânasında olmasını iptal etti; bitti.
( Ve ) gelir **إذا** ( hâl için; bu, kasemden sonra olur ); Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿واللَّيْل إذا يَغْشَى﴾ ve Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿والنَّجْمِ إذا هَوَى﴾ ; onun nâsıbı ( şartı yahut cevabında bulunan fiil yahut onun benzeridir.
( Ve ) **إذْ**’e gelince, o ( zamandan geçmiş olan içindir ); **الذال** harfinde tafsîlen zikredilmiştir.
( Ve olabilir ) **إذا** ( ansızın-olma için ); ondan sonra ancak vâcip fiil gelir; ( o, **بَيْنا** ve **بَيْنما**’dan sonra olanıdır ); “ben şöyle iken Zeyd geldi” dersin: بَيْنما أَنا كذا إذْ جاءَ زَيْدٌ; ve İbn Cinnî, el-Efveh el-Evdî’den şu beyti okudu:
بَيْنما الناسُ على عَلْيائِها إذْ
هَوَوْا في هُوَّةٍ فيها فَغَارُوا
dedi ki: Buradaki **إذا**, ansızın-olma için olan **إذا** gibi, kendisinden sonrakine muzâf değildir; **إذْ**’de âmîl **هَوَوْا**’dır.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**إذْ** gelecek için gelebilir; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿ولو تَرَى إذْ فَزِعُوا﴾ ; mânası: “kıyamet günü korktukları vakit görsen”dir: ولَوْ تَرى إذْ يَفْزعُونَ يَوْم القِيامَةِ. el-Ferrâ dedi: Bu ancak, gelişi hakkında şüphe edilmeyen bir vâcip gibi olduğundan câiz oldu; bunda vech **إذا**’dır.
Vakitlere mevsûl olan **إذا**’ya gelince, Araplar onu yazıda, sayılı vakitlerde ona bitiştirirler: حينَئِذٍ, ويَومَئِذٍ, ولَيْلتَئِذٍ, وغَداتَئِذٍ, وعَشيَّتَئِذٍ, وساعَتَئِذٍ, وعامَئِذٍ; “şimdi o vakit” demediler: الآنَئِذٍ; çünkü **الآنَ** hâlde olabildiğince en yakındır; bu isim hâl vaktinden dönüşmeyince ve senin içinde bulunduğun saatinden uzaklaşmayınca temekkün etmedi; bunun için her vecihte nasb olundu.
Ve **إذْ** **إذا**’nın mevkiine vâki olur; **إذا** da **إذْ**’ün mevkiine vâki olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿ولَو تَرى إذ الظَّالِمُون في غَمَراتِ المَوْتِ﴾ ; mânası **إذا**’dır; çünkü bu iş vâki olmamış, beklenendir. Ve Evs, **إذا**’yı **إذْ** mânasında (kullanarak) dedi:
الحافِظُو الناسِ في تَحُوطَ إذا
لم يُرْسِلُوا تَحْتَ عائِذٍ رُبَعاً
yani: **إذْ** لم يُرْسِلوا. Ve bir başkası dedi:
ثم جَزاهُ اللهاُ عنَّا إذْ جَزَى
جَنَّاتِ عَدْنٍ والعلالي العُلَا
Muradı: **إذا** جَزَى.
el-Cevherî dedi: İkisi de sözde birlikte ziyade edilebilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**وإذْ واعدنا موسى**﴾ ; yani “vaad ettik”,

Ve Abd Menâf el-Hüzelî dedi:
حتى إذا أَسْلَكُوهم في قُتَائِدةٍ
شلاًّ كما تَطْرُدُ الجمَّالةُ الشُّرُدا
yani: “onları Kutâ’ide’de soktuk”؛ çünkü kasidenin sonudur; yahut, dinleyenin bilmesi sebebiyle haberinden kesilmiş olur.
İbn Berrî dedi: **إذا**’nın cevabı hazfedilmiştir; o, “şalّan” sözünün nâsıbıdır; takdiri: شَلُّوهم شَلاًّ.
Ve tenvinli **إذاً**: cevap ve ceza’dır; ameli, kendisinden öncekine dayanmayan bir gelecekte nasb etmektir; senin “ben sana ikram ederim” dediğine, “öyleyse sana gelirim” demen gibi: أَنا أُكْرِمُك **إذاً أَجِيئك**. **إذا** ancak iki şartla amel eder: birincisi, fiilin gelecek olmasıdır; çünkü o cevap ve ceza’dır; ceza ancak istikbalde mümkün olur. İkincisi, kendisinden sonrakinin kendisinden öncekine dayanmamasıdır. Ondan sonra zikredilen fiil hâl olursa, zikredilen iki şarttan birinin yokluğu sebebiyle amelini iptal eder; senin sana haber verene “öyleyse seni yalancı sanıyorum” demen gibi: **إذاً أَظنّك كاذباً**. Yine, kendisinden sonraki fiil kendisinden öncekine dayanmış olursa, ikinci şartın yokluğu sebebiyle (amelini iptal eder); “ben sana geleceğim” diyene, “ben öyleyse sana ikram ederim” demen gibi: أَنا إذا أَكْرِمك. İki şartın ikisi birden yok olursa da onu ilga edersin; sana haber verene “ben öyleyse seni yalancı sanıyorum” demen gibi: أَنا **إذاً** أَظنّك كاذباً .
(

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اذا

اِذَا
اِذَا ذ denotes a thing's happening suddenly, or unexpectedly; (Mughnee, K;) or one's experiencing the occurrence of a thing when he is in a particular state; (S;) like اِذٌ: (S voce اِذٌ:) it pertains only to nominal phrases; does not require to be followed by a reply, or the complement of a condition; does not occur at the commencement of a sentence; and signifies the present time, (Mughnee, K,) not the future; (Mughnee;) as in خَرَجْتُ فَاِذَا الأَسَدُ بالبَابِ [I went forth, and lo, or behold, or there, or then, at that present time, (accord. to different authorities, as will be seen below,) the lion was at the door]; and (in the saying in the Kur [xx. 21], TA,) فَاِذَا هِىَ حَيَّةٌ تَسْعَى [And lo, or behold, &c., it was a serpent running]; (Mughnee, K;) and in the saying, خَرَجْتُ فَاِذَا زَيْدٌ قَائِمٌ, which means I went forth, and Zeyd presented himself to me suddenly, or unexpectedly, at the time, by standing. (S, TA.) Accord. to Akh, it is a particle, (Mughnee, K,) and his opinion is rendered preferable by their saying, خَرَجْتُ فَاِذَا اِنَّ زِيْداً بِالبَابِ [I went forth, and lo, or behold, verily Zeyd was at the door]; for [اذا cannot here be a noun governed in the accus. case, as] what follows اِنَّ, which is with kesr, does not govern what precedes it: (Mughnee:) accord. to Mbr, it is an adverbial noun of place: accord. to Zj, an adverbial noun of time. (Mughnee, K.) Ibn-Málik adopts the first of these opinions; Ibn-'Osfoor, the second; (Mughnee;) and so El-Fenjedeehee; (TA;) and Z, the third; and he asserts that its governing word is a verb understood, derived from المُفَاجَأَةُ; [agreeably with the explanation cited above from the S;] but others hold that the word which governs it in the accus. case is the enunciative, which is either expressed, as in خَرَجْتُ فَاِذَا زَيْدٌ جَالِسٌ [I went forth, and there, in that place, or then, at that time, Zeyd was sitting], or meant to be understood, as in فَاِذَا الأَسَدُ, i. e. حَاضِرٌ [And there, or then, the lion was present]; or if it be supposed to be [itself] the enunciative, its governing word is مُسْتَقِرُّ or اِسْتَقَرَّ [understood]: and in the last of the phrases here mentioned, it may be an enunciative accord. to the opinion of Mbr, the meaning being فَبِالْحَاضِرَةِ الأَسَدُ [And among the things present was the lion]; but not accord. to the opinion of Zj, because a noun signifying time cannot be the enunciative of one signifying a corporeal thing; nor accord to the opinion of Akh, because a particle cannot be used to denote the enunciative of such a thing; or, as signifying time, it may be the enunciative of such a thing if we suppose a prefixed noun to be suppressed, the meaning of فَاِذَا الأَسَدُ being فَاِذاَ حُضُورُ الأَسَدِ [And then was the presence of the lion]. (Mughnee.) You may say either خَرَجْتُ فَاِذَا زَيْدٌ جَالِسٌ or جَالِساً [I went forth, and lo, or behold, &c., Zeyd was sitting or Zeyd was there sitting], with the nom. as an enunciative and with the accus. as a denotative of state. (Mughnee.) The Arabs said, قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ العَقْرَبَ أَشَدُّ لَسْعَةً مِنَ الزُّنْبُورِ فَاِذاَ هُوَ هِى [I used to think that the scorpion was more vehement in stinging than the hornet, and lo, he is (as vehement as) she], and also, فَاِذاَ هُوَ اِيَّاهَا, which Sb disallowed, in contending with Ks, who allowed it, and appealed for confirmation thereof to certain Arabs, whose judgment was pronounced in his favour; but it is said that they were bribed to give this judgment, or that they knew the place which Ks held in the estimation of Er-Rasheed; and if the latter expression be of established authority, it is irregular and unchaste. (Mughnee.) ― -b2- It also denotes the complement of a condition, like فَ, (S, Msb,) with which it is in this case syn., (Msb,) as in the words of the Kur [xxx. 35], وَاِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ اِذَا هُمُ يَقْنَطُون [And if an evil befall them for that which their hands have sent before, (i. e. for sins which they have committed,) then they despair]. (S, Msb.) ― -b3- It is also an adverbial noun denoting future time, (S, Msb, Mughnee, K, *) and implying the meaning of a condition, (Msb, Mughnee,) and this is generally the case when it is not used in the manner first explained above. (Mughnee.) In this case it is not used otherwise than as prefixed to a proposition, (S, Mughnee,) which is always verbal, as in the words of the Kur [xxx. 24], ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمَ دَعْوَةً مِنَ الأَرْضِ اـذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ [Then, when He shall call you, or when He calleth you, (for, as in Arabic, so in English, a verb which is properly present is often tropically future,) with a single call from out the earth, lo, or behold, or then, ye shall come forth], in which occur both the usages of اذا here mentioned; (Mughnee;) and in the phrase, اِذَا جِئْتَ أَكْرَمْتُكَ [When thou shalt come, I will treat thee with honour]; (Msb;) and in the phrase, أَجِيْؤُكَ اِذَا احْمَرَّالبُسْرُ [I will come to thee when the fullgrown unripe dates shall become red], and اِذَا قَدِمَ فُلَانٌ [when such a one shall arrive], which shows it to be a noun because this is equivalent to يَوْمَ يَقْدَمُ فُلَانٌ [on the day when such a one shall arrive]: (S:) or in the phrase قُمْ اِذَا احْمَرَّ البُسْرُ [and in many other cases] it denotes time divested of any accessory idea, the meaning being [Arise thou] at the time of the full-grown unripe dates' becoming red: and so in the saying of EshSháfi'ee, If a man were to say, أَنْتِ طَالِقٌ اِذَا لَمْ أُطَلِّقْكِ, or مَتَى لم اطلّقك, [Thou art divorced when I do not divorce thee,] and then be silent for a time sufficient for the divorce to be pronounced therein, she would be divorced; but should he make it dependent upon a thing in the future, the divorce would be delayed to that time, as if he said, اذا احمرّ البسر [using it in the sense first assigned to this phrase above]. (Msb.) The verb after it is in most cases a pret.: in other cases, an aor.: both occur in the saying of Aboo-Dhu-eyb,
وَ النَّفْسُ رَاغِبَةٌ اِذَا رَغَّبْتَهَا
وَاِذَا تُرَدُّ اِلَى قَلِيلٍ تَقْنَعُ
[And the soul is desirous when thou makest it desirous; and when thou reducest it, or restrictest it, to little, it is content]. (Mughnee.) When it is immediately followed by a noun, as in [the phrase in the Kur lxxxiv. 1,] اـذَا السَّمَآءُ انْشَقَّتْ, the noun is an agent with a verb suppressed, explained by what follows it; contr. to the opinion of Akh; (Mughnee;) the complete phrase being اِذَا انْشَقَّتِ السَّمَآءُ انْشَقَّتْ [When the heaven shall be cleft, (when) it shall be cleft]; and in like manner, اِنْ, as in the saying, in the Kur [ix. 6], وَ اِنْ أَحَدٌ مِنَ المُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ. (I 'Akp. 123.) And in the saying of the poet,
اِذَا بَاهِلِىٌّ تَحْتَهُ حَنْظَلِيَّةٌ
لَهُ وَلَدٌ مِنْهَا فَذَاكَ المُدَرَّعُ
 كَانَ is meant to be understood after اذا [so that the meaning is, When a Báhilee (a man of the tribe of Báhileh) has, or shall have, as his wife a Handhaleeyeh (a woman of the tribe of Handhaleh, who were renowned for generosity), he having offspring from her, that (offspring) is, or will be, the mail-clad]. (Mughnee.) ― -b4- Sometimes it denotes past time, (Mughnee, K,) like as اِذْ sometimes denotes future time, (Mughnee,) as in [the saying in the Kur lxii. 11,] وَ اِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا اِلَيْهَا [And when they saw merchandise or sport, they dispersed themselves to it]. (Mughnee, K.) [Thus] it occurs in the place of اِذْ, like as اِذْ occurs in the place of اِذَا. (TA.) ― -b5- And sometimes it denotes the present time; and this is after an oath, as in [the phrase in the Kur xcii. 1,] وَاللَّيْلِ اِذَا يَغْشَى [By the night when it covereth with its darkness]. (Mughnee, K.) ― -b6- It also occurs in the sense of the conditional اِنْ, as in the saying, أُكْرِمُكَ اِذَا أَكْرَمْتَنِى, meaning اِنْ أَكْرَمْتَنِى [I will treat thee with honour if thou treat me with honour]: (T:) [for] what is possible is made dependent upon it as well as what is known to be certain, as in the phrases, اِذَا جَآءَ زَيْدٌ [If Zeyd come] and اِذَا جَآءَ رَأْسُ الشَّهْرِ [When the beginning of the month shall come]; or, accord. to Th, there is a difference between اِذَا and اِنْ; (Msb;) the latter being held by him to denote what is possible, and the former to denote what is ascertained; so that one says, اِنْ جَآءَ زَيْدٌ and اـذَا جَآءَ رَأْسُ الشَّهرِ. (Msb in art. ان.) ― -b7- When a verb in the first person sing. of the pret. is explained by another verb after it immediately preceded by اِذَا, [تَقُولُ is understood before the former verb, and therefore] the latter verb must be in the second pers. sing., as in لُجْتُهُ اِذَا أَدَرْتَهُ فِى فيِكَ [meaning Thou sayest (of a thing) لُجْتُهُ when, or if, thou hast turned it about in thy mouth]. (MF in art. لوج. See also أَىْ; last sentence but one.) ― -b8- It is sometimes redundant, like as اِذْ is sometimes [accord. to some], as in the saying of 'Abd-Menáf Ibn-Riba El-Hudhalee,
حَتَّى اِذَا أَسْلَكُوهُم فِى قُتَائِدَةٍ
شَلَّا كَمَا تَطْرُدُ الجَمَّالَةُ الشُّرُدَا
[Until they made them to pass along Kutáīdeh, (here meaning a certain mountain-road so named, S in art. قتد,) urging on, like as the owners, or attendants, of camels drive those that take fright and run away]; for it is the end of the poem: or he may have abstained from mentioning the enunciative because of its being known to the hearer. (S.) When اِذَا is preceded by حَتَّى, [as in this instance,] it is generally held that اذا is not governed by حتّى in the gen. case, but is still an adverbial noun, حتّى being an inceptive particle without government. (Mughnee.) ― -b9- As to what it is that governs اِذَا in the accus. case, there are two opinions; that it is its conditional proposition; or a verb, or the like, in the complement thereof: (Mughnee, K:) the former is the opinion of the critical judges; so that it is in the predicament of مَتَى and حَيْثُمَا and أَيَّانَ. (Mughnee.) ― -b10- Sometimes it is used so as not to denote a condition, as in the words of the Kur [xlii. 35], وَاِذَا مَا غَضِبُوا هُم يَغفِرُونَ [And when, or whenever, they are angry, they forgive], in which it is an adverbial noun relating to the enunciative of the inchoative after it; for if it denoted a condition, and the nominal proposition were a complement, it would be connected by فَ: and the same is the case when it is used after an oath, as in an ex. given above. (Mughnee.) ― -b11- See also what follows.

اِذًا
اِذًا ذ , (Msb, TA, the latter as on the authority of Lth,) with tenween, (TA,) or اِذَن, (T, S, M, Msb, Mughnee, K, the first as on the authority of Lth,) written in the former manner, (TA,) or in the latter, (T,) when connected with a following proposition, (T, TA,) and in a case of pause written ↓ اِذًا, (T, S, M, Msb, Mughnee, K, TA,) and therefore the Basrees hold that in other cases it should be written اِذًا, (Msb,) though El-Má- zinee and Mbr hold that it should be in this case also with ن, while Fr holds that it should be written with ا; when it governs, and otherwise with ن, in order to distinguish between it and [the adverbial noun] اِذَا: (Mughnee:) a particle, (S, Msb, Mughnee, TA,) accord. to the general opinion; and accord. to this opinion, it is a simple word, not compounded of اِذْ and أَنْ; and as being simple, it is that which renders an aor. mansoob, not أَنْ suppressed and meant to be understood after it: some say that it is a noun: (Mughnee:) [but a knowledge of its meaning is necessary to the understanding of the reason given for asserting it to be a noun.] It denotes a response, or reply, corroborating a condition; (Lth, T, TA;) or compensation, or the complement of a condition; (Msb;) or a response, or reply, (Sb, S, Mughnee, K,) in every instance; (TA;) and compensation, or the complement of a condition, (Sb, S, M, Mughnee, K,) though not always: (Mughnee, TA:) and its virtual meaning is [Then; i. e., in that case; or] if the case, or affair, be as thou hast mentioned, (M, K, TA,) or as has happened: (M, TA:) [and hence,] accord. to those who say that it is a noun, the original form of the phrase اِذَنْ أُكْرِمَكَ [Then, or in that case, or if the case be so, I will treat thee with honour, said in reply to one who says “ I will come to thee,”] is اِذَا جِئْتَنِى أُكرِمُكَ [When thou shalt come to me, I will treat thee with honour]; then the proposition [جئتنى] is thrown out, and tenween [or ن] is substituted for it, (Mughnee,) for which reason, and to distinguish between it and [the adverbial] ن, the Koofees hold that it should be written with اِذَا, (Msb,) and أَنْ [preceded by يَجِبُ عَلَىَّ or the like] is suppressed and meant to be understood [as that which renders the aor. mansoob; so that when one says اِذَنْ أُكْرِمَكَ, it is as though he said اِذَا جِئْتَنِى When thou shalt come to me, it will be incumbent, or obligatory, on me to treat thee with honour]. (Mughnee.) It renders an aor. following it mansoob on certain conditions: (Mughnee, TA:) to have this effect, the aor. must have a future signification, (T, S, Mughnee, TA,) not present: (TA:) يَجِبُ عَلَىَّ أَنْ أُكُرِمَكَ must commence the phrase in which the aor. occurs; (Mughnee, TA;) [or, in other words,] the aor. must not be syntactically dependent upon what precedes اذا: (TA:) and there must be nothing intervening between اذا and the aor., (T, Mughnee, TA,) unless it is a particle, (T,) or an oath, (T, Mughnee,) or the negative لَا: (Mughnee:) therefore, to a person who says, “To-night I will visit thee,” (S,) or who says, “I will come to thee,” (Mughnee,) you say, اِذَنْ أُكْرِمَكَ [Then, or in that case, &c., I will treat thee with honour]; (T, S, Mughnee;) and to one who says, “I will treat thee with honour,” you say, اِذًا أَجِيْئَكَ [Then, or if the case be so, I will come to thee]. (TA.) When the verb after اذن has the present signification, it does not govern: (S, Mughnee, TA:) therefore, to a person who says, “I love thee,” you say, اِذَنْ أَظُنُّكَ [Then, or if the case be so, I think thee veracious]; for this is a mere reply: (Mughnee:) and to one talking to thee, اِذًا أَظُنُّكَ كَاذبًا [Then I think thee to be lying]. (TA.) When it is put in a middle place, (S,) not commencing the phrase, (Mughnee,) the verb after it not being syntactically dependent upon what is before it, (S, TA,) it does not govern: (S, Mughnee, TA:) therefore, to one who says, “I will come to thee,” (Mughnee, TA,) you say, أَنَا اِذَنْ أُكْرِمُكَ [I, in that case, will treat thee with honour]: (S, Mughnee, TA:) for اذن among the words which govern verbs is likened to الظَّنُّ among those which govern nouns: (S:) and when it is put at the end, it does not govern; as when you say, أُكرِْمُكَ [I will treat thee with honour in that case]. (S.) The saying [of the poet, or rájiz],
لَا تَتْرُكَنِّى فِيهِمُ شَطِيرَا
اِنِّى اِذًا أَهْلِكَ أَوْ أَطِيرَا
is explained by regarding it as an instance of the suppression of the enunciative of اِنّ, so that the meaning is, اِنِّى لاَ أَقْدِرُ عَلَى ذٰلِكَ, and then a new phrase commences [wherefore the verse means Do not thou leave me among them remote, or a stranger: verily I cannot endure that: in that case I should perish, or I should flee]. (Mughnee.) When it is immediately preceded by a conjunction such as وَ or فَ, the aor. may be either marfooa or mansoob. (S, Mughnee.) When a noun is introduced between it and the aor., the latter is marfooa, (T, Mughnee,) as in the saying, اِذَنْ أَخُوكَ يُكْرِمُكَ [Then, or in that case, thy brother will treat thee with honour], (T,) or اِذًا يَا عَبْدَ اللّٰهِ أُكُرِمُكَ [Then, or in that case, O ‘Abd-Allah, I will treat thee with honour]; but Ibn-’Osfoor allows the intervention of an adverbial noun [without annulling the government]; and Ibn-Bábshádh, that of the vocative, and of a prayer; and Ks and Hishám, that of a word governed by the verb; but Ks in this case prefers nasb; and Hishám, refa. (Mughnee.) When you put an oath in the place of the noun, you make the aor. mansoob, as in the saying, اِذًا وَ اللّٰهِ تَنَامَ [Then, or if the case be so, by God, thou wilt sleep]: but if you prefix ل to the verb with the oath, you make the aor. marfooa, saying, اـذَنْ وَاللّٰهِ لَتَنْدَهُم [Then, or if the case be so, by God, assuredly thou wilt regret, or repent]. (T.) When you introduce a particle between it and the aor., you make the latter either marfooa or mansoob, saying, اِذَنْ لَا أُكْرِمُكَ and لَا أُكُرِمَكَ [Then, or in that case, I will not treat thee with honour]. (T.) ― -b2- Sometimes the ا is rejected, and they say, ذَنْ لَا أَفُعَلُ [Then, (a word exactly agreeing with ذَنْ in sound as well as in meaning,) or in that case, I will not do such a thing]. (M, K, * TA.) ― -b3- IJ relates, on the authority of Khálid, that اِذًا is used in the dial. of Hudheyl for اِذًا. (M.) ― -b4- اِذَنْ or اِذًا is mentioned and explained in the S and K and TA in art. اذن, and in the TA in باب الالف الليّنة also.]

##### Türkçe

**اِذَا**
**اِذَا** ذ, bir şeyin ansızın, yahut beklenmedik olarak vuku bulmasını belirtir; (Mughnee, K;) yahut bir kimsenin, belirli bir hâl üzere iken bir şeyin vukuunu tecrübe etmesini; (S;) **اِذٌ** gibi: (S, **اِذٌ** maddesinde:) yalnız isim cümlelerine taalluk eder; bir cevapla, yahut şartın cevabı (tamamlayıcısı) ile takip olunmayı gerektirmez; bir cümlenin başında vâki olmaz; ve şimdiki zamanı ifade eder, (Mughnee, K,) geleceği değil; (Mughnee;) **خَرَجْتُ فَاِذَا الأَسَدُ بالبَابِ** [Ben çıktım, ve işte, yahut bak, yahut orada, yahut o vakit, o şimdiki zamanda, (aşağıda görüleceği üzere muhtelif otoritelere göre,) aslan kapıdaydı]; ve (Kur’ân’daki [xx. 21] sözde, TA,) **فَاِذَا هِىَ حَيَّةٌ تَسْعَى** [Ve işte, yahut bak, vb., o, koşan bir yılandı]; (Mughnee, K;) ve **خَرَجْتُ فَاِذَا زَيْدٌ قَائِمٌ** sözünde; bunun mânası: Ben çıktım, ve Zeyd bana ansızın, yahut beklenmedik olarak, o vakitte, ayakta durmak suretiyle göründü. (S, TA.) Akh’a göre, o bir edattır, (Mughnee, K,) ve onun görüşü, onların **خَرَجْتُ فَاِذَا اِنَّ زِيْداً بِالبَابِ** [Ben çıktım, ve işte, yahut bak, şüphesiz Zeyd kapıdaydı] demeleriyle tercih edilir; zira **اِنَّ**’den sonra gelen, ki kesralıdır, kendisinden öncekini âmilli kılmaz: (Mughnee:) Mbr’a göre, mekân zarfı olan bir isimdir: Zj’ye göre, zaman zarfı olan bir isimdir. (Mughnee, K.) İbn-Mâlik bu görüşlerin birincisini benimser; İbn-’Osfoor, ikincisini; (Mughnee;) ve El-Fenjedeehee de böyle; (TA;) ve Z, üçüncüsünü; ve onun âmili, **المُفَاجَأَةُ**’den türetilmiş, takdir edilen bir fiildir, diye ileri sürer; [S’den yukarıda nakledilen açıklamaya uygun olarak;] fakat başkaları, onu nasb hâlinde âmilli kılan kelimenin mübtedâ-haber cümlesinin haber kısmı (enunciative) olduğunu söylerler; bu, ya açıkça zikredilmiştir, **خَرَجْتُ فَاِذَا زَيْدٌ جَالِسٌ** [Ben çıktım, ve orada, o mekânda, yahut o vakitte, o zamanda, Zeyd oturuyordu] gibi; yahut takdir edilmiştir, **فَاِذَا الأَسَدُ**’de olduğu gibi, yani **حَاضِرٌ** [Ve orada, yahut o vakitte, aslan hazır idi]; yahut eğer onun [bizzat] haber olduğu farz edilirse, onun âmili **مُسْتَقِرُّ** yahut **اِسْتَقَرَّ**’dır [takdir edilen]: ve burada zikredilen son ibarede, Mbr’ın görüşüne göre haber olabilir; mânası **فَبِالْحَاضِرَةِ الأَسَدُ** [Ve hazır olan şeyler arasında aslan vardı] olmak üzere; fakat Zj’nin görüşüne göre değil; çünkü zaman ifade eden bir isim, cisim ifade eden bir şeyin haberi olamaz; ne de Akh’ın görüşüne göre; çünkü bir edat, böyle bir şeyin haberini göstermek için kullanılmaz; yahut, zaman ifade eder olarak, başa getirilen bir ismin hazfedildiğini farz edersek, böyle bir şeyin haberi olabilir; **فَاِذَا الأَسَدُ**’ün mânası **فَاِذاَ حُضُورُ الأَسَدِ** [Ve o vakit aslanın hazır bulunuşu (vardı)] olmak üzere. (Mughnee.) Ya **خَرَجْتُ فَاِذَا زَيْدٌ جَالِسٌ** ya da **جَالِساً** diyebilirsin; merfû ile mübtedâ-haber cümlesinin haberi olarak, mansûb ile hâl bildireni olarak. (Mughnee.) Araplar dedi ki: **قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ العَقْرَبَ أَشَدُّ لَسْعَةً مِنَ الزُّنْبُورِ فَاِذاَ هُوَ هِى** [Ben, akrebin sokmada eşekarısından daha şiddetli olduğunu sanırdım; ve işte o, o (dişi)dir (yani onun kadar şiddetlidir)]; ve ayrıca, **فَاِذاَ هُوَ اِيَّاهَا**; bunu Sb reddetti; Ks ile münakaşa ederken; Ks ise bunu caiz gördü ve bunun doğrulanması için bazı Araplara başvurdu; onların hükmü onun lehine verildi; fakat denilir ki, bu hükmü vermeleri için rüşvetlendirilmişlerdi; yahut Er-Reşîd’in nezdinde Ks’nin mevkiini biliyorlardı; ve eğer bu son ifade sabit bir rivayet ise, o şâz ve fasih olmayan (kaba)dır. (Mughnee.)

― -b2- O, ayrıca şartın cevabını (tamamlayıcısını) belirtir, **فَ** gibi, (S, Msb,) ki bu durumda onunla müradiftir, (Msb,) Kur’ân’daki [xxx. 35] sözde olduğu gibi: **وَاِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ اِذَا هُمُ يَقْنَطُون** [Ve eğer ellerinin önden gönderdikleri şey sebebiyle (yani işledikleri günahlar sebebiyle) onlara bir kötülük isabet ederse, o zaman onlar ümitsizliğe düşerler]. (S, Msb.)

― -b3- O, ayrıca gelecek zamanı gösteren bir zarf isimdir, (S, Msb, Mughnee, K, *) ve şart mânasını tazammun eder, (Msb, Mughnee,) ve bu, genellikle, yukarıda ilk açıklanan tarz üzere kullanılmadığı vakit böyledir. (Mughnee.) Bu durumda, bir cümlenin başına getirilmekten başka türlü kullanılmaz, (S, Mughnee,) ve bu cümle daima fiil cümlesidir; Kur’ân’daki [xxx. 24] sözde olduğu gibi: **ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمَ دَعْوَةً مِنَ الأَرْضِ اـذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ** [Sonra, sizi yerden bir çağırışla çağırdığı zaman, işte, yahut bak, yahut o zaman, siz çıkarsınız], ki burada, burada zikredilen **اذا**’nın iki kullanımı da vâkidir; (Mughnee;) ve **اِذَا جِئْتَ أَكْرَمْتُكَ** [Sen geldiğin zaman, sana ikram edeceğim] ibaresinde; (Msb;) ve **أَجِيْؤُكَ اِذَا احْمَرَّالبُسْرُ** [Büsr (olgunlaşmış ham hurmalar) kızardığı zaman sana geleceğim] ibaresinde; ve **اِذَا قَدِمَ فُلَانٌ** [Falanca geldiği zaman] ibaresinde; bu, onun isim olduğunu gösterir; çünkü bu, **يَوْمَ يَقْدَمُ فُلَانٌ** [Falancanın geldiği gün] ile denktir: (S:) yahut **قُمْ اِذَا احْمَرَّ البُسْرُ** ibaresinde [ve daha birçok hâlde] o, herhangi bir ek mânadan soyutlanmış zamanı belirtir; mânası: [Kalk] büsrün kızarması vaktinde: ve Eş-Şâfi’î’nin sözünde de böyledir: Eğer bir adam, **أَنْتِ طَالِقٌ اِذَا لَمْ أُطَلِّقْكِ**, yahut **مَتَى لم اطلّقك**, [Sen, seni boşamadığım zaman boşsun] derse, sonra boşamanın gerçekleşmesine yetecek bir müddet susarsa, o kadın boş olur; fakat onu gelecekteki bir şeye bağlarsa, boşama o vakte ertelenir; sanki **اذا احمرّ البسر** demiş gibi [yukarıda bu ibareye ilk verilen mânada kullanarak]. (Msb.) Ondan sonra gelen fiil çoğu hâlde mâzîdir: diğer hâllerde muzâri’dir: ikisi de Ebû Züeyb’in sözünde vâkidir:
**وَ النَّفْسُ رَاغِبَةٌ اِذَا رَغَّبْتَهَا
وَاِذَا تُرَدُّ اِلَى قَلِيلٍ تَقْنَعُ**
[Nefis, onu rağbet ettirdiğin zaman rağbetlidir; ve onu aza döndürdüğün, yahut sınırladığın zaman, kanaat eder]. (Mughnee.) O, hemen ardından bir isim geldiği vakit, Kur’ân’daki [lxxxiv. 1] ibarede olduğu gibi, **اـذَا السَّمَآءُ انْشَقَّتْ**, isim, hazfedilmiş bir fiilin fâilidir; onu, kendisinden sonra gelen açıklar; Akh’ın görüşüne muhalif olarak; (Mughnee;) tam ibare **اِذَا انْشَقَّتِ السَّمَآءُ انْشَقَّتْ** [Gök yarıldığı zaman, (o zaman) yarılır]dır; ve aynı şekilde **اِنْ** de böyledir; Kur’ân’daki [ix. 6] sözde: **وَ اِنْ أَحَدٌ مِنَ المُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ**. (I ’Akp. 123.) Ve şairin sözünde:
**اِذَا بَاهِلِىٌّ تَحْتَهُ حَنْظَلِيَّةٌ
لَهُ وَلَدٌ مِنْهَا فَذَاكَ المُدَرَّعُ**
**كَانَ**’ın **اذا**’dan sonra takdir edilmesi murad olunur; [böylece mânası: Bir Bâhilî’nin (Bâhile kabilesinden bir adamın) altında (eşi olarak) bir Handhalîyye (Handhale kabilesinden bir kadın; cömertlikle meşhur idiler) bulunduğu, yahut bulunacağı zaman; ondan çocuğu olduğu hâlde; işte o (çocuk) zırhlı olandır, yahut olacaktır]. (Mughnee.)

― -b4- Bazen geçmiş zamanı belirtir, (Mughnee, K,) tıpkı **اِذْ**’in bazen gelecek zamanı belirtmesi gibi, (Mughnee,) Kur’ân’daki [lxii. 11] sözde olduğu gibi: **وَ اِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا اِلَيْهَا** [Ve bir ticaret yahut bir eğlence gördükleri zaman ona dağılıp gittiler]. (Mughnee, K.) [Böylece] **اِذْ**’in yerinde vâki olur; tıpkı **اِذْ**’in **اِذَا**’nın yerinde vâki olması gibi. (TA.)

― -b5- Ve bazen şimdiki zamanı belirtir; bu, yeminden sonra olur; Kur’ân’daki [xcii. 1] ibarede olduğu gibi: **وَاللَّيْلِ اِذَا يَغْشَى** [Karanlığıyla örttüğü zaman geceye andolsun]. (Mughnee, K.)

― -b6- O, ayrıca şart edatı **اِنْ** mânasında vâki olur; **أُكْرِمُكَ اِذَا أَكْرَمْتَنِى** sözünde olduğu gibi; mânası **اِنْ أَكْرَمْتَنِى** [Eğer bana ikram edersen, ben de sana ikram ederim]: (T:) [çünkü] mümkün olan da, kesin olduğu bilinen de ona bağlanır; **اِذَا جَآءَ زَيْدٌ** [Eğer Zeyd gelirse] ve **اِذَا جَآءَ رَأْسُ الشَّهْرِ** [Ayın başı geldiği zaman] ibarelerinde olduğu gibi; yahut Th’ye göre, **اِذَا** ile **اِنْ** arasında fark vardır; (Msb;) ona göre ikincisi mümkün olanı, birincisi ise tahakkuk etmiş (kesin) olanı belirtir; böylece kişi **اِنْ جَآءَ زَيْدٌ** ve **اـذَا جَآءَ رَأْسُ الشَّهرِ** der. (Msb, **ان** maddesinde.)

― -b7- Birinci tekil şahıs mâzî fiil, hemen ardından **اِذَا** ile öncelenmiş başka bir fiille açıklanırsa, [ilk fiilden önce **تَقُولُ** takdir edilir; bu sebeple] ikinci fiil ikinci tekil şahıs olmalıdır; **لُجْتُهُ اِذَا أَدَرْتَهُ فِى فيِكَ**’de olduğu gibi [mânası: Sen (bir şey hakkında) onu ağzında çevirdiğin zaman, yahut eğer çevirdiysen, **لُجْتُهُ** dersin]. (MF, **لوج** maddesinde. Ayrıca **أَىْ**’a bak; sondan bir önceki cümle.)

― -b8- Bazen zâid olur; tıpkı **اِذْ**’in bazen [bazılarına göre] zâid olması gibi; ‘Abd-Menâf İbn-Ribâ El-Huzelî’nin sözünde olduğu gibi:
**حَتَّى اِذَا أَسْلَكُوهُم فِى قُتَائِدَةٍ
شَلَّا كَمَا تَطْرُدُ الجَمَّالَةُ الشُّرُدَا**
[Ta ki onları Kutâîde’ye (burada, böyle adlandırılmış bir dağ geçidi mânasında; S, **قتد** maddesinde) sokup geçirdikleri vakte kadar; sürerek; tıpkı deve sahiplerinin yahut bakıcılarının ürküp kaçanları sürmesi gibi]; zira bu, şiirin sonudur: yahut, muhatabın bildiği için haberi zikretmekten kaçınmış olabilir. (S.) **اِذَا**’dan önce **حَتَّى** geldiği vakit, [bu örnekte olduğu gibi,] genellikle, **اذا**’nın **حتّى** tarafından cer hâlinde âmilli kılınmadığı, bilakis hâlâ bir zarf isim olduğu kabul edilir; **حتّى** ise âmilsiz bir ibtidâ edatıdır. (Mughnee.)

― -b9- **اِذَا**’yı nasb hâlinde âmilli kılan şeyin ne olduğu hususunda iki görüş vardır; onun şart cümlesi olduğu; yahut onun cevabında bir fiil veya benzeri olduğu: (Mughnee, K:) birincisi, tenkitçi hâkimlerin görüşüdür; böylece o, **مَتَى** ve **حَيْثُمَا** ve **أَيَّانَ** hükmündedir. (Mughnee.)

― -b10- Bazen, şartı belirtmeyecek şekilde kullanılır; Kur’ân’daki [xlii. 35] sözde olduğu gibi: **وَاِذَا مَا غَضِبُوا هُم يَغفِرُونَ** [Ve öfkelendikleri zaman, onlar bağışlarlar]; burada o, kendisinden sonra gelen ibtidâ cümlesinin haberine taalluk eden bir zarf isimdir; zira şartı belirtseydi ve isim cümlesi cevap olsaydı, **فَ** ile bağlanırdı: ve yeminden sonra kullanıldığı vakit de durum böyledir; yukarıda verilen örnekte olduğu gibi. (Mughnee.)

― -b11- Ayrıca aşağıda gelen şeye de bak.

**اِذًا**
**اِذًا** ذ, (Msb, TA; ikincisi Lth rivayeti üzere,) tenvinli olarak, (TA,) yahut **اِذَن**, (T, S, M, Msb, Mughnee, K; birincisi Lth rivayeti üzere,) birinci tarzda yazılır, (TA,) yahut ikinci tarzda, (T,) kendisinden sonra gelen bir cümleye bağlandığı vakit, (T, TA,) ve vakıf hâlinde ↓ **اِذًا** yazılır, (T, S, M, Msb, Mughnee, K, TA,) ve bu sebeple Basralılar, diğer hâllerde de **اِذًا** yazılması gerektiğini söylerler, (Msb,) her ne kadar El-Mâ-zînî ve Mbr, bu hâlde de **ن** ile olması gerektiğini söyleseler de; Fr ise, âmilli olduğu vakit **ا** ile, aksi hâlde **ن** ile yazılması gerektiğini söyler; onu [zarf isim] **اِذَا**’dan ayırmak için: (Mughnee:) umumî görüşe göre bir edattır, (S, Msb, Mughnee, TA,) ve bu görüşe göre, o basit bir kelimedir; **اِذْ** ile **أَنْ**’den mürekkep değildir; ve basit olmakla, muzâri’yi mansûb yapan odur; ondan sonra hazfedilmiş ve takdir edilen **أَنْ** değildir: bazıları onun isim olduğunu söyler: (Mughnee:) [fakat onun isim olduğunu ileri sürme sebebi için verilen gerekçeyi anlamak, mânasının bilinmesini gerektirir.] O, bir şartı pekiştiren bir cevap, yahut karşılık belirtir; (Lth, T, TA;) yahut bir karşılık (tazmin), yahut şartın cevabı (tamamlayıcısı); (Msb;) yahut her durumda bir cevap, yahut karşılık; (Sb, S, Mughnee, K,) (TA;) ve bir karşılık (tazmin), yahut şartın cevabı (tamamlayıcısı), (Sb, S, M, Mughnee, K,) fakat her zaman değil: (Mughnee, TA:) ve onun hükmî mânası [O hâlde; yani o durumda; yahut] durum, senin zikrettiğin gibi ise, (M, K, TA,) yahut vuku bulduğu gibi ise: (M, TA:) [ve buradan,] onun isim olduğunu söyleyenlere göre, **اِذَنْ أُكْرِمَكَ** [O hâlde, yahut o durumda, yahut durum böyle ise, sana ikram edeceğim; “Sana geleceğim” diyen kimseye cevap olarak] ibaresinin aslî şekli **اِذَا جِئْتَنِى أُكرِمُكَ** [Bana geldiğin zaman, sana ikram edeceğim]dir; sonra cümle [**جئتنى**] atılır, ve onun yerine tenvin [yahut **ن**] konur, (Mughnee,) bu sebeple, ve onu [zarf] **ن**’den ayırmak için, Kûfeliler, onun **اِذَا** ile yazılması gerektiğini söylerler, (Msb,) ve [başında **يَجِبُ عَلَىَّ** veya benzeri bulunan] **أَنْ** hazfedilir ve takdir edilir [muzâri’yi mansûb yapan olarak; böylece kişi **اِذَنْ أُكْرِمَكَ** dediğinde, sanki **اِذَا جِئْتَنِى** demiş gibidir: Bana geldiğin zaman, bana sana ikram etmek vacip olacaktır]. (Mughnee.) O, kendisinden sonra gelen muzâri’yi belirli şartlarla mansûb yapar: (Mughnee, TA:) bu tesiri göstermesi için, muzâri’nin gelecek mânası taşıması gerekir, (T, S, Mughnee, TA,) şimdiki değil: (TA:) muzâri’nin bulunduğu ibare **يَجِبُ عَلَىَّ أَنْ أُكُرِمَكَ** ile başlamalıdır; (Mughnee, TA;) [yahut başka bir ifadeyle,] muzâri, **اذا**’dan önce gelene i‘rab bakımından bağlı olmamalıdır: (TA:) ve **اذا** ile muzâri arasında hiçbir şey girmemelidir, (T, Mughnee, TA,) meğer ki bir edat olsun, (T,) yahut bir yemin olsun, (T, Mughnee,) yahut olumsuzluk **لَا** olsun: (Mughnee:) bu sebeple, “Bu gece seni ziyaret edeceğim” diyen kimseye, (S,) yahut “Sana geleceğim” diyen kimseye, (Mughnee,) **اِذَنْ أُكْرِمَكَ** [O hâlde, yahut o durumda, vb., sana ikram edeceğim] dersin; (T, S, Mughnee;) ve “Sana ikram edeceğim” diyene, **اِذًا أَجِيْئَكَ** [O hâlde, yahut durum böyle ise, sana geleceğim] dersin. (TA.) **اذن**’den sonra gelen fiil şimdiki mânayı taşıdığı vakit, o âmilli olmaz: (S, Mughnee, TA:) bu sebeple, “Seni seviyorum” diyene, **اِذَنْ أَظُنُّكَ** [O hâlde, yahut durum böyle ise, seni doğru sözlü sanıyorum] dersin; çünkü bu, sırf bir cevaptır: (Mughnee:) ve sana konuşana, **اِذًا أَظُنُّكَ كَاذبًا** [O hâlde seni yalancı sanıyorum] dersin. (TA.) O, orta bir yere konulduğu vakit, (S,) cümlenin başında olmayıp, (Mughnee,) kendisinden sonra gelen fiil, kendisinden önce olana i‘rab bakımından bağlı olmadığı hâlde, (S, TA,) âmilli olmaz: (S, Mughnee, TA:) bu sebeple, “Sana geleceğim” diyene, (Mughnee, TA,) **أَنَا اِذَنْ أُكْرِمُكَ** [Ben, o hâlde, sana ikram ederim] dersin: (S, Mughnee, TA:) zira fiillere âmilli olan kelimeler arasında **اذن**, isimlere âmilli olanlar arasında **الظَّنُّ**’a benzetilmiştir: (S:) ve sona konulduğu vakit, âmilli olmaz; senin **أُكرِْمُكَ** [O durumda sana ikram ederim] demen gibi. (S.) Şairin (yahut râcizin) sözü:
**لَا تَتْرُكَنِّى فِيهِمُ شَطِيرَا
اِنِّى اِذًا أَهْلِكَ أَوْ أَطِيرَا**
**اِنّ**’in haberinin hazfi örneği olarak ele alınmak suretiyle açıklanır; böylece mânası **اِنِّى لاَ أَقْدِرُ عَلَى ذٰلِكَ** olur; sonra yeni bir ibare başlar [buna göre beyit: Beni onların içinde uzak, yahut yabancı bırakma: şüphesiz ben buna dayanamam: o durumda helâk olurum, yahut uçar (kaçar)ım]. (Mughnee.) Ondan hemen önce **وَ** yahut **فَ** gibi bir atıf harfi geldiği vakit, muzâri ya merfû ya mansûb olabilir. (S, Mughnee.) Onunla muzâri arasına bir isim sokulduğu vakit, muzâri merfû olur, (T, Mughnee,) **اِذَنْ أَخُوكَ يُكْرِمُكَ** [O hâlde, yahut o durumda, kardeşin sana ikram eder] sözünde olduğu gibi, (T,) yahut **اِذًا يَا عَبْدَ اللّٰهِ أُكُرِمُكَ** [O hâlde, yahut o durumda, ey ‘Abdullah, sana ikram edeceğim]; fakat İbn-’Osfoor, bir zarf isminin araya girmesine [âmilliği düşürmeksizin] cevaz verir; ve İbn-Bâbşâdh, nidânın ve bir duanın araya girmesine; ve Ks ile Hişâm, fiilin âmilli olduğu bir kelimenin araya girmesine; fakat Ks bu durumda nasbı tercih eder; Hişâm ise ref‘ı. (Mughnee.) İsim yerine bir yemin koyduğun vakit, muzâri’yi mansûb yaparsın; **اِذًا وَ اللّٰهِ تَنَامَ** [O hâlde, yahut durum böyle ise, Allah’a yemin olsun, uyuyacaksın] sözünde olduğu gibi: fakat yemine birlikte fiile **ل** getirirsen, muzâri’yi merfû yaparsın; **اـذَنْ وَاللّٰهِ لَتَنْدَهُم** [O hâlde, yahut durum böyle ise, Allah’a yemin olsun, elbette pişman olacaksın] diyerek. (T.) Onunla muzâri arasına bir edat soktuğun vakit, muzâri’yi ya merfû ya mansûb yaparsın; **اِذَنْ لَا أُكْرِمُكَ** ve **لَا أُكُرِمَكَ** [O hâlde, yahut o durumda, sana ikram etmeyeceğim] diyerek. (T.)

― -b2- Bazen **ا** düşürülür, ve **ذَنْ لَا أَفُعَلُ** derler [O hâlde, (sesçe de mânaca da **ذَنْ** ile tam uyuşan bir kelime olarak,) yahut o durumda, böyle bir şeyi yapmayacağım]. (M, K, * TA.)

― -b3- IJ, Khâlid rivayeti üzere, **اِذًا**’nın Huzeyl lehçesinde **اِذًا** için kullanıldığını nakleder. (M.)

― -b4- **اِذَنْ** yahut **اِذًا**, S ve K ve TA’da **اذن** maddesinde, ve TA’da ayrıca **باب الالف الليّنة**’de zikredilmiş ve açıklanmıştır.]
