# إذا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A5%D8%B0%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [إذا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: إذا

الجوهري: إذا اسم يدل على زمان مستقبل ولم تستعمل إلاَّ مُضافة إلى جملة ، تقول: أَجِيئُك إذا احْمَرّ البُسْرُ وإذا قَدِمَ فلان ، والذي يدل على أَنها اسم وقوعها موقع قولك آتِيكَ يومَ يَقْدَمُ فلان ، وهي ظرف ، وفيها مُجازاة لأَنّ جزاء الشرط ثلاثة أَشياء: أَحدها الفعل كقولك إنْ تأْتِني آتِك، والثاني الفاء كقولك إن تَأْتِني فأَنا مُحْسِنٌ إليك، والثالث إذا كقوله تعالى: وإنْ تُصِبْهم سيـئة بما قدّمتْ أَيديهم إذا هُمْ يَقْنَطُون ؛ وتكون للشيء توافقه في حال أَنت فيها وذلك نحو قولك خرجت فإذا زَيْدٌ قائمٌ ؛ المعنى خرجت ففاجأَني زيد في الوقت بقيام ؛ قال ابن بري: ذكر ابن جني في إعراب أَبيات الحماسة في باب الأدب في قوله : بَيْنا نَسُوسُ النَّاسَ ، والأَمْرُ أَمْرُنا ،
إذا نَحنُ فيهمْ سُوقةٌ نَتَنَصَّفُ
قال: إذا في البيت هي المَكانِيَّة التي تَجِيء للمُفاجأَة؛ قال : وكذلك إذْ في قول الأَفوه:
بَيْنَما الناسُ عَلى عَلْيائِها ،
إذْ هَوَوْا في هُوَّةٍ فيها فَغارُوا
فإذْ هنا غير مضافة إلى ما بعدها كَإذا التي للمفاجأة، والعامل في إذْ هَوَوْا ؛ قال: وأَمّا إذْ فهي لما مضى من الزمان ، وقد تكون للمُفاجأة مثل إذا ولا يَلِيها إلا الفِعلُ الواجب، وذلك نحو قولك بينما أَنا كذا إذْ جاء زيد ،وقد تُزادَان جميعاً في الكلام كقوله تعالى : وإذْ واعَدْنا مُوسى ؛ أَي وَواعَدْنا ؛ وقول عبد مناف بن رِبْع الهُذَليّ:حتَّى إذا أَسْلَكُوهم في قُتائِدةٍ ،
شَلاٌّ كما تَطْردُ الجمَّالةُ الشُّرُدا
أَي حتى أَسلكوهم في قُتائدة لأَنه آخر القصيدة ، أو يكون قد كَفَّ عن خبره لعلم السامع ؛ قال ابن بري: جواب إذا محذوف وهو الناصب لقوله شَلاًّ تقديره شَلُّوهم شَلاًّ، وسنذكر من معاني إذا في ترجمة ذا ما ستقف عليه ، إن شاء الله تعالى.

### Türkçe

الجوهري: **إذا** gelecek bir zamana delâlet eden bir isimdir ve ancak bir cümleye muzâf olarak kullanılmıştır; dersin ki: “Bana gelirim, **إذا احْمَرّ البُسْرُ** ve **إذا قَدِمَ فلان**”; ve onun isim olduğuna delâlet eden şey, senin “Sana gelirim, falan geldiği gün” sözünün yerine vâki olmasıdır; ve o bir zarf(tır); ve onda mücâzât vardır; çünkü şartın cezası üç şeydir: birincisi fiildir, senin “**إنْ تأْتِني آتِك**” sözün gibi; ikincisi fâ’dır, senin “**إن تَأْتِني فأَنا مُحْسِنٌ إليك**” sözün gibi; üçüncüsü **إذا**’dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**وإنْ تُصِبْهم سيـئة بما قدّمتْ أَيديهم إذا هُمْ يَقْنَطُون**”; ve senin içinde bulunduğun bir hâlde ona muvâfık olan şey için olur; bu da senin “Çıktım da bir de **زَيْدٌ** ayakta” sözün gibidir; mânâ: çıktım da Zeyd beni ayakta oluş vaktinde ansızın karşıladı; İbn Berrî dedi: İbn Cinnî, Hamâse beyitlerinin i‘râbında, edeb bâbında şu sözünde zikretti:

بَيْنا نَسُوسُ النَّاسَ ، والأَمْرُ أَمْرُنا ،
إذا نَحنُ فيهمْ سُوقةٌ نَتَنَصَّفُ

Dedi: Beyitteki **إذا**, ansızınlık için gelen mekânî olandır; dedi: ve aynı şekilde **إذْ**, el-Efveh’in sözünde:

بَيْنَما الناسُ عَلى عَلْيائِها ،
إذْ هَوَوْا في هُوَّةٍ فيها فَغارُوا

Böylece **إذْ** burada, ansızınlık için olan **إذا** gibi kendisinden sonrasına muzâf değildir; ve **إذْ**’de âmîl **هَوَوْا**’dır; dedi: **إذْ**’e gelince, geçmiş zamana mahsustur; ve **إذا** gibi ansızınlık için de olabilir; ve ondan sonra ancak vâcip fiil gelir; bu da senin “Ben şöyle iken, bir de **إذْ جاء زيد**” sözün gibidir; ve ikisi de sözde birlikte ziyade edilebilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**وإذْ واعَدْنا مُوسى**”; yani: “ve vaadleştik”; ve Abd Menâf b. Rib‘ el-Huzelî’nin sözü:

حتَّى إذا أَسْلَكُوهم في قُتائِدةٍ ،
شَلاٌّ كما تَطْردُ الجمَّالةُ الشُّرُدا

Yani: “Hattâ onları Kutâ’îde’de soktular”; çünkü o kasîdenin sonudur; yahut, dinleyenin bilmesi sebebiyle haberinden el çekmiş olur; İbn Berrî dedi: **إذا**’nın cevabı hazfedilmiştir ve o, “**شَلاًّ**” kavline nâsıb olandır; takdiri: “Onları **شَلُّوهم شَلاًّ**”; ve **إذا**’nın mânâlarından, “**ذا**” tercümesinde, üzerinde duracağın şeyi zikredeceğiz; inşâallah Yüce Allah.
