# إذا — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A5%D8%B0%D8%A7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [إذا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B0%D8%A7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: إذا

: ( *!إذا ) ؛ بالكسْر ، وإنَّما أَطْلَقه للشُّهْرةِ ؛ ( تكونُ للمُفاجَأَةِ فتَخْتَصُّ بالجُمَلِ الاسْميَّةِ ولا تَحْتاجُ لجوابٍ ولا تَقَعُ في الابْتِدا ومَعْناها الحالُ : كخَرَجْتُ *!فإذا الأسَدُ بالبابِ ) ، وكقوله تعالى : ﴿*!فإذا هي حَيَّةٌ تَسْعَى﴾ .
( قال الجَوْهرِي : وتكونُ للشيءِ تُوافِقه في حالٍ أَنْتَ فيها وذلك نحو قولك : خَرَجْتُ فإذا زَيْدٌ في الوَقْتِ بقِيامٍ .
( وقالَ ( الأخْفَشُ ) : إذا ( حَرْفٌ ) .
وقال ( المُبَرّدُ : ظَرْفُ مكانٍ ) .
قال ابنُ برِّي قال ابنُ جنِّي : في إعْرابِ أَبْياتِ الحماسَةِ في بابِ الأدَبِ في قوله :
فبَيْنا نَسُوسُ الناسَ والأَمْرُ أَمْرُنا
إذا نَحنُ فيهمْ سُوقةٌ نَتَنَصَّفُقالَ : إذا في البيتِ هي المَكانِيَّةُ التي للمُفاجَأَةِ .
وقال ( الزَّجَّاجُ :

ظَرْفُ زمانٍ يدلُّ على زَمانٍ مُسْتَقْبَل ) .
وقال الجَوْهرِي : إذا اسْمٌ يدلُّ على . زَمانٍ مُسْتَقْبَل ، ولم تُسْتَعْمل إلاَّ مُضافَة إلى جُمْلةٍ تقول : أَجِيئُك إذا احْمَرَّ البُسْرُ ، *!وإذا قَدِمَ فلانٌ ؛ والذي يدلُّ على أنَّها اسْمٌ وُقوعُها مَوْقِع قولك : آتِيكَ يَوْمَ يَقْدَمُ فلانٌ ، وهي ظرفٌ ، وفيها مُجازاةٌ لأنَّ جَزاءَ الشَّرْطِ ثلاثَةُ أَشْياء : أَحَدُها الفِعْل كقولك : إنْ تَأْتِني آتِكَ ، والثاني الفاء كقولك : إنْ تأْتِني فأنا مُحْسِنٌ إليك ؛ والثالثُ إذا كقوله تعالى : ﴿وإنْ تُصِبْهم سَيِّئَةٌ بما قدَّمَتْ أَيْدِيهم إذا هُمْ يَقْنَطُون﴾ ، انتَهَى .
وقال اللّيْث : إذا جوابُ تأْكيد للشَّرْط يُنَوَّن في الاتِّصالِ ويُسكَّن في الوَقْف .
وفي شرْحِ الفنجديهي على المَقاماتِ عن شيْخِه ابنِ برِّي ما نَصّه : والفَرْقُ بينَ إذا الزَّمانيَّةِ والمَكانِيَّة مِن أَوْجُهٍ :
أَحَدُها : أنَّ الزَّمانيَّة تَقْتَضِي الجُملَةَ الفِعْليَّة لمَا فيها مِن مَعْنى الشَّرْطِ ، والمَكانِيَّة تَقَعُ بَعْدَها الجملةُ الابْتِدائيَّةُ أَو المُبَتدأُ وَحْدُه .
والثَّانية : أنَّ الزَّمانيَة مُضافَةٌ إلى الجُملةِ التي بعْدَها والمَكانِيَّةٌ ليسَتْ كَذلكَ بدَليلِ خَرَجْتُ فإذا زَيْدٌ ، فزيدٌ مُبْتدأٌ وإذا خَبَرُه .
والثَّالثة : أنَّ الزَّمانيةَ تكونُ في صدْرِ الكَلامِ نحو إذا جاءَ زَيْد فأَكْرِمْه ، والمَكانيةَ لا يُبْتَدأ بها إلاَّ أَن تكونَ جواباً للشَّرْطِ كالفاء في قوله : ﴿وإنْ تُصِبْهم سَيِّئة بما قدَّمَتْ أَيْدِيهم إذا هُمْ يَقْنَطون﴾ .
والرَّابعةُ : أنَّ الزَّمانيةُ تَقْتضِي مَعْنى الحُضورِ لأنَّها للمُفاجَأَةِ ، والمُفاجَأَةُ للحاضِر دُونَ المُسْتَقْبل ،

انتَهَى .
( وتَجِيءُ ) إذا ( للماضِي ) وإن كانَ أَصْلُ وَضْعِها لمَا يُسْتَقْبَل كقوله تعالى : ﴿وإذا رَأَوْا تِجارَةً أَو لَهْواً انْفَضُّوا إليها﴾ قال ابنُ الأنْباري : وإنَّما جازَ للماضِي أن يكونَ بمعْنَى المُسْتَقْبل إذا وَقَعَ الماضِي صِلَة لمُبْهم غَيْر مُوَقَّت ، فجَرَى مَجْرى قوله تعالى : ﴿إن الذين كَفَروا ويَصُدُّون عن سَبِيلِ اللهِ﴾ ، مَعْناه إنَّ الذين يَكْفُرون ويَصُدّون ؛ قالَ : ويقالُ : لا تَضْرِب إلا الذي ضَرَبَك إذا سَلّمْتَ عليه ، فتَجِيءُ بإذا لأنَّ الذي غَيْر مُوَقّت ، فلَوْ وَقَّته فقال ، اضْرِبْ هذا الذي ضَرَبَك إذْ سلَّمْتَ عليه ، لم يجز إذا في هذا اللفْظِ لأنَّ توقيتَ الذي أَبْطَل أَنْ يكونَ الماضِي في مَعْنى المْسْتَقْبل ، انتَهَى .
( و ) تَجِيءُ إذا ( للحالِ ، وذلك بعْدَ القَسَمِ ) ؛ نحو قوله تعالى : ﴿واللَّيْل إذا يَغْشَى﴾ ، وكقوله تعالى : ﴿والنَّجْمِ إذا هَوَى﴾ ؛ وناصِبُها ( شَرْطُها أَو ما في جَوابِها مِن فِعْلٍ أَو شِبْهِهِ .
( و ) أَمَّا ( *!إذْ ) فإنّه ( لمَا مَضَى من الزّمانِ ) ؛ وقد ذُكِرَ في حرْفِ الذالِ مُفَصَّلاً .
( وقد تكونُ ) إذا ( للمُفاجَأَةِ ) ولا يَلِيها إلاَّ الفِعْلُ الواجِبُ ( وهي التي تكونُ بعْدَ بَيْنا وبَيْنما ) تقولُ : بَيْنما أَنا كذا إذْ جاءَ زَيْدٌ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ جنِّي للأفْوه الأوْدي :
بَيْنما الناسُ على عَلْيائِها إذْ
هَوَوْا في هُوَّةٍ فيها فَغَارُواقال : إذا هنا غَيْرُ مُضافَةٍ إلى ما بعْدَها *!كإذا التي للمُفاجَأَةِ ، والعامِل في إذْ هَوَوْا .

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قد تَجِيءُ إذْ للمُسْتَقْبَل ، ومنه قوله تعالى : ﴿ولو تَرَى إذْ فَزِعُوا﴾ ، معناه ولَوْ تَرى إذْ يَفْزعُونَ يَوْم القِيامَةِ . قال الفرَّاءُ : وإنَّما جازَ ذلكَ لأنَّه كالواجِبِ إذْ كانَ لا يُشَكُّ في مَجيئِه ، والوجه فيه إذا .
وأَمَّا إذا المَوْصولَةُ بالأوْقاتَ فإنَّ العَرَبَ تَصِلَها في الكتابَةِ بها في أَوْقاتٍ مَعْدودَةٍ في حينَئِذٍ ويَومَئِذٍ ولَيْلتَئِذٍ وغَداتَئِذٍ وعَشيَّتَئِذٍ وساعَتَئِذٍ وعامَئِذٍ ، ولم يقولوا : الآنَئِذٍ لأنَّ الآنَ أَقْرَب ما يكون في الحالِ ، فلمَّا لم يتحوَّل هذا الاسْمُ عن وقْتِ الحالِ ولم يتباعَدْ عن ساعَتِك التي أنْتَ فيها لم يتمكن ولذلكَ نُصِبَت في كلِّ وجْهٍ .
*!وإذْ يَقَعُ مَوْقِعَ إذا ، وإذا يَقَعُ موقِعَ إذ ، كقوله تعالى : ﴿ولَو تَرى إذ الظَّالِمُون في غَمَراتِ المَوْتِ﴾ ، مَعناهُ إذا ، لأنَّ هذا الأمْرَ مُنْتَظَرٌ لم يَقَع ؛ وقال أَوْسٌ في إذا بمعْنَى إذْ :
الحافِظُو الناسِ في تَحُوطَ إذا
لم يُرْسِلُوا تَحْتَ عائِذٍ رُبَعاأَي إذْ لم يُرْسِلوا . وقال آخرُ :
ثم جَزاهُ اللهاُ عنَّا إذْ جَزَى
جَنَّاتِ عَدْنٍ والعلالي العُلاأَرادَ : إذا جَزَى .
قال الجَوْهري : وفد تُزادَانِ جَمِيعاً في الكلامِ كقوله تعالى : ﴿*!وإذْ واعدنا موسى﴾ ، أَي وعدنا ،

وقال عبدُ مناف الهَذَلي :
حتى إذا أَسْلَكُوهم في قُتَائِدةٍ
شلاًّ كما تَطْرُدُ الجمَّالةُ الشُّرُداأَي حتى أَسْلَكُوهم في قُتائِدةٍ لأنَّه آخِرَ القَصِيدَةِ ، أَو يكونُ قد كَفَّ عن خَبَرِه لعِلْم السَّامع .
قال ابنُ برِّي : جوابُ إذا مَحْذوف وهو الناصِبُ لقوله : شَلاًّ ، تَقْديرُه شَلُّوهم شَلاًّ .
*!وإذاً مُنوَّنة : جوابٌ وجَزاءٌ وعَمَلُها النَّصْب في مُسْتَقْبل غَيرْ مُعْتمد على ما قَبْلها كقولك لمَنْ تقول : أَنا أُكْرِمُك *!إذاً أَجِيئك ، وإنَّما تَعْملُ إذا بشَرْطَين : أَحَدُهما : أَنْ يكونَ الفِعْلُ مُسْتقبلاً لكَوْنهِ جواباً وجَزاءً . والجَزاءُ لا يمكنُ إلاَّ في الاسْتِقْبالِ ؛ وثانيهما : أَنْ لا يَعْتمدَ ما بعْدَها على ما قَبْلها ويُبْطِل عَمَلُها إذا كانَ الفِعْلُ المَذْكور بعْدَها حالاً لفقْدِ أَحَد الشَّرْطَيْن المَذْكُورَيْن كقولكِ لِمَنْ حَدَّثك : إذاً أَظنّك كاذباً . وكذا إذا كانَ الفِعْلُ بعْدَها مُعْتمداً على ما قَبْلها لفقْدِ الشّرْطِ الثاني كقولك لمَنْ قال أَنا آتِيك : أَنا إذا أَكْرِمك ، وتُلْغِيها أَيْضاً إذا فُقِدَ الشَّرْطانِ جَميعاً كقولك لمَنْ حَدَّثك : أَنا إذاً أَظنّك كاذباً .
(

### Türkçe

: ( **إذا** ) ؛ kesre ile; ancak onu şöhret için mutlak bıraktı; ( ansızın-olma için olur da isim cümlelerine mahsus olur; cevaba ihtiyaç duymaz; ibtidâda vâki olmaz; mânası hâl’dir: “çıktım da, bir de aslan kapıda” gibi: خَرَجْتُ **فإذا الأسَدُ بالبابِ** ) ve Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**فإذا هي حَيَّةٌ تَسْعَى**﴾ .

( el-Cevherî dedi: Ve kişi için, senin içinde bulunduğun bir hâlde ona muvafık olan şey için olur; bu da senin “çıktım da, bir de Zeyd vakitte ayakta” sözün gibidir: خَرَجْتُ فإذا زَيْدٌ في الوَقْتِ بقِيامٍ .

( ( el-Ahfeş ) dedi: **إذا** ( bir harftir ) .
Ve ( el-Müberred dedi: mekân zarfıdır ) .
İbn Berrî dedi; İbn Cinnî dedi: **الحماسَة**’nin **الأدَب** bâbında şu sözünde, beyitlerin i‘râbında:
فبَيْنا نَسُوسُ الناسَ والأَمْرُ أَمْرُنا
إذا نَحنُ فيهمْ سُوقةٌ نَتَنَصَّفُ
dedi ki: Beyitteki **إذا** ansızın-olma için olan mekânî olandır.
Ve ( ez-Zeccâc dedi:

Gelecek bir zamana delâlet eden zaman zarfıdır ) .
el-Cevherî dedi: **إذا** gelecek bir zamana delâlet eden bir isimdir; ancak bir cümleye muzâf olarak kullanıldı; “hurma kızardığı vakit sana gelirim” dersin: أَجِيئُك إذا احْمَرَّ البُسْرُ, ve “falanca geldiği vakit”; **وإذا قَدِمَ فلانٌ**; onun isim olduğuna delâlet eden, “falanca geldiği gün sana gelirim” sözünün mevkiine vâki olmasıdır: آتِيكَ يَوْمَ يَقْدَمُ فلانٌ; o bir zarftır; onda mücâzât vardır; çünkü şartın cezası üç şeydir: birincisi fiildir; “eğer bana gelirsen sana gelirim” sözün gibi: إنْ تَأْتِني آتِكَ; ikincisi fâ’dır; “eğer bana gelirsen ben sana iyilik ediciyim” sözün gibi: إنْ تأْتِني فأنا مُحْسِنٌ إليك; üçüncüsü **إذا**’dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿وإنْ تُصِبْهم سَيِّئَةٌ بما قدَّمَتْ أَيْدِيهم إذا هُمْ يَقْنَطُون﴾ ; bitti.
el-Leys dedi: **إذا** şart için te’kîd cevabıdır; vasılda tenvinlenir, vakıfta sükûnlanır.
el-Makâmât üzerine el-Fencidehî’nin şerhinde, şeyhi İbn Berrî’den lafzı şu olan (nakil): Zamanî **إذا** ile mekânî **إذا** arasındaki fark, vecihlerdendir:
Birincisi: Zamanî olan, içindeki şart mânası sebebiyle fiil cümlesini gerektirir; mekânî olanın ardından ibtidâî cümle yahut yalnız mübtedâ vâki olur.
İkincisi: Zamanî olan, kendisinden sonraki cümleye muzâftır; mekânî olan öyle değildir; bunun delili “çıktım da bir de Zeyd”dir: خَرَجْتُ فإذا زَيْدٌ; çünkü Zeyd mübtedâdır, **إذا** onun haberidir.
Üçüncüsü: Zamanî olan sözün başında olur; “Zeyd gelince ona ikram et” gibi: إذا جاءَ زَيْد فأَكْرِمْه; mekânî olan ise ancak şartın cevabı olursa onunla başlanır; Yüce Allah’ın sözündeki fâ gibi: ﴿وإنْ تُصِبْهم سَيِّئة بما قدَّمَتْ أَيْدِيهم إذا هُمْ يَقْنَطون﴾ .
Dördüncüsü: Zamanî olan, ansızın-olma için olduğundan hazır-bulunuş mânasını gerektirir; ansızın-olma ise gelecek değil, hazır içindir,

bitti.
( Ve gelir ) **إذا** ( mâzî için ); her ne kadar aslî vaz‘ı gelecek için ise de; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿وإذا رَأَوْا تِجارَةً أَو لَهْواً انْفَضُّوا إليها﴾ . İbnü’l-Enbârî dedi: Mâzî, müphem, vakitlendirilmemiş bir şeye sıla olarak vâki olunca, mâzînin gelecek mânasında olması câiz oldu; böylece Yüce Allah’ın sözü mesabesine yürüdü: ﴿إن الذين كَفَروا ويَصُدُّون عن سَبِيلِ اللهِ﴾ ; mânası: “küfreden ve engelleyenler”dir; dedi ki: “Sana vurana, ona selâm verdiğin vakit, ancak onu vur” denir; لا تَضْرِب إلا الذي ضَرَبَك إذا سَلّمْتَ عليه; böylece **إذا** ile gelir; çünkü **الذي** vakitlendirilmemiştir; eğer onu vakitlendirse de “sana selâm verdiği vakit sana vuran şu kimseyi vur” dese: اضْرِبْ هذا الذي ضَرَبَك إذْ سلَّمْتَ عليه; bu lafızda **إذا** câiz olmazdı; çünkü **الذي**’nin vakitlendirilmesi, mâzînin gelecek mânasında olmasını iptal etti; bitti.
( Ve ) gelir **إذا** ( hâl için; bu, kasemden sonra olur ); Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿واللَّيْل إذا يَغْشَى﴾ ve Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿والنَّجْمِ إذا هَوَى﴾ ; onun nâsıbı ( şartı yahut cevabında bulunan fiil yahut onun benzeridir.
( Ve ) **إذْ**’e gelince, o ( zamandan geçmiş olan içindir ); **الذال** harfinde tafsîlen zikredilmiştir.
( Ve olabilir ) **إذا** ( ansızın-olma için ); ondan sonra ancak vâcip fiil gelir; ( o, **بَيْنا** ve **بَيْنما**’dan sonra olanıdır ); “ben şöyle iken Zeyd geldi” dersin: بَيْنما أَنا كذا إذْ جاءَ زَيْدٌ; ve İbn Cinnî, el-Efveh el-Evdî’den şu beyti okudu:
بَيْنما الناسُ على عَلْيائِها إذْ
هَوَوْا في هُوَّةٍ فيها فَغَارُوا
dedi ki: Buradaki **إذا**, ansızın-olma için olan **إذا** gibi, kendisinden sonrakine muzâf değildir; **إذْ**’de âmîl **هَوَوْا**’dır.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**إذْ** gelecek için gelebilir; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿ولو تَرَى إذْ فَزِعُوا﴾ ; mânası: “kıyamet günü korktukları vakit görsen”dir: ولَوْ تَرى إذْ يَفْزعُونَ يَوْم القِيامَةِ. el-Ferrâ dedi: Bu ancak, gelişi hakkında şüphe edilmeyen bir vâcip gibi olduğundan câiz oldu; bunda vech **إذا**’dır.
Vakitlere mevsûl olan **إذا**’ya gelince, Araplar onu yazıda, sayılı vakitlerde ona bitiştirirler: حينَئِذٍ, ويَومَئِذٍ, ولَيْلتَئِذٍ, وغَداتَئِذٍ, وعَشيَّتَئِذٍ, وساعَتَئِذٍ, وعامَئِذٍ; “şimdi o vakit” demediler: الآنَئِذٍ; çünkü **الآنَ** hâlde olabildiğince en yakındır; bu isim hâl vaktinden dönüşmeyince ve senin içinde bulunduğun saatinden uzaklaşmayınca temekkün etmedi; bunun için her vecihte nasb olundu.
Ve **إذْ** **إذا**’nın mevkiine vâki olur; **إذا** da **إذْ**’ün mevkiine vâki olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿ولَو تَرى إذ الظَّالِمُون في غَمَراتِ المَوْتِ﴾ ; mânası **إذا**’dır; çünkü bu iş vâki olmamış, beklenendir. Ve Evs, **إذا**’yı **إذْ** mânasında (kullanarak) dedi:
الحافِظُو الناسِ في تَحُوطَ إذا
لم يُرْسِلُوا تَحْتَ عائِذٍ رُبَعاً
yani: **إذْ** لم يُرْسِلوا. Ve bir başkası dedi:
ثم جَزاهُ اللهاُ عنَّا إذْ جَزَى
جَنَّاتِ عَدْنٍ والعلالي العُلَا
Muradı: **إذا** جَزَى.
el-Cevherî dedi: İkisi de sözde birlikte ziyade edilebilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**وإذْ واعدنا موسى**﴾ ; yani “vaad ettik”,

Ve Abd Menâf el-Hüzelî dedi:
حتى إذا أَسْلَكُوهم في قُتَائِدةٍ
شلاًّ كما تَطْرُدُ الجمَّالةُ الشُّرُدا
yani: “onları Kutâ’ide’de soktuk”؛ çünkü kasidenin sonudur; yahut, dinleyenin bilmesi sebebiyle haberinden kesilmiş olur.
İbn Berrî dedi: **إذا**’nın cevabı hazfedilmiştir; o, “şalّan” sözünün nâsıbıdır; takdiri: شَلُّوهم شَلاًّ.
Ve tenvinli **إذاً**: cevap ve ceza’dır; ameli, kendisinden öncekine dayanmayan bir gelecekte nasb etmektir; senin “ben sana ikram ederim” dediğine, “öyleyse sana gelirim” demen gibi: أَنا أُكْرِمُك **إذاً أَجِيئك**. **إذا** ancak iki şartla amel eder: birincisi, fiilin gelecek olmasıdır; çünkü o cevap ve ceza’dır; ceza ancak istikbalde mümkün olur. İkincisi, kendisinden sonrakinin kendisinden öncekine dayanmamasıdır. Ondan sonra zikredilen fiil hâl olursa, zikredilen iki şarttan birinin yokluğu sebebiyle amelini iptal eder; senin sana haber verene “öyleyse seni yalancı sanıyorum” demen gibi: **إذاً أَظنّك كاذباً**. Yine, kendisinden sonraki fiil kendisinden öncekine dayanmış olursa, ikinci şartın yokluğu sebebiyle (amelini iptal eder); “ben sana geleceğim” diyene, “ben öyleyse sana ikram ederim” demen gibi: أَنا إذا أَكْرِمك. İki şartın ikisi birden yok olursa da onu ilga edersin; sana haber verene “ben öyleyse seni yalancı sanıyorum” demen gibi: أَنا **إذاً** أَظنّك كاذباً .
(
