# احمومى (ا-ح-م-و-م-ى) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D9%88%D9%85%D9%89
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D9%88%D9%85%D9%89

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ا - ح - م - و - م - ى
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D9%88%D9%85%D9%89/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والميم
حمى ، حام ، محا ، ماح ، وحم ، ومح ، أمح ، حمأ ، احمومى .
حمى : قال الليثُ : الحَمْوُ أبو الزّوج وأخُو الزّوج ، وكلُّ مَن وَلِيَ الزَّوْجَ من ذِي قرابته فهم أَحْمَاءُ المرأة ، فَأُمُّ زوجها حَمَاتُها . وفي الحَمْو ثلاث لغات : هو حَمَاهَا مثل عَصَاها ، وحَمُوها مثل أبوها ، وحَمْؤُها مهموز ومقصور .
ابن السكيت عن الأصمعيّ قال : حماةُ المرأة أُمُّ زَوْجِهَا ولا لُغَةَ فيها غيرُ هذه . قال وأمّا أَبُو الزوج فيقال : هذا حَمُوها ، ومررت بِحَمِيها ، ورأيت حَمَاهَا ، وهذا حَمٌ في الانفراد . ويقال : هذا حَمَاها ورأيت حَمَاهَا ومررت بِحمَاهَا ، وهذا حَماً في الانفراد . وزاد الفراء حَمْؤُهَا ساكنةُ الميم مهموزةٌ ، وحَمُها بترك الهمزة ، وأنشد :
هي ما كَنَّتِي وتَزْ
عُمُ أَنّي لها حَمُ
وقال : وكل شيء من قِبَل الزوجِ أَبُوه أو أَخُوه أو عَمُّه فهم الأَحْمَاءُ .
وقال رجل كانت له امرأةٌ فطلّقها وتزوّجها أَخُوه فأنشأ يقول :
لقد أَصْبَحَتْ أسماءُ حِجْراً مُحَرَّماً
وأصبحْتُ من أَدْنَى حُمُوَّتِها حَمَا
أي أصبحتُ أخا زَوْجِها بعدما كنتُ زَوْجَها .
وفي حديث عمر أَنَّهُ قال : ما بَالُ رجَالٍ لا يزَالُ أَحَدُهم كاسراً وِسَادَهُ عند مُغْزِيَةٍ يتحدّث إليها ؟ عليكم بالجَنْبَةِ .
وفي حديث آخَرَ : ( لا يدخُلَنّ رجلٌ على امْرأةٍ وإن قيل حَمُوها ، أَلاَ حَمُوها المَوْتُ ) .
قال أبو عُبيد في تفسير الحَمْو ولغاتِه عن الأصمعيّ نحواً مما ذكره ابنُ السكّيت .
قال أبو عبيد : وقوله ( أَلاَ حَمُوها الموتُ ) يقول فَلْتَمُتْ ولا تَفْعَلْ ذلك ، فإذا كان هذا رَأْيَه في أبي الزَّوْجِ وهو مَحْرَمٌ فكيف بالغريب ؟
قلت : وقد تدبّرت هذا التفسيرَ فلم أَرَهُ مُشَاكِلاً للفظ الحديث .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال في قوله : ( الْحَمْو الموتُ ) . هذه كلمةٌ تقولها العربُ كما تقول : الأسَدُ المَوْتُ ، أي لِقَاؤُه مثل الموْتِ ، وكما تقول السلطانُ نَارٌ ، فمعنى قوله : ( الحَمْو المَوْتُ ) أي أن خَلْوة الحَمْو معها أشد من خَلْوةِ غيره .
قُلْتُ : كَأَنَّهُ ذهبَ إلى أنّ الفسادَ الذي يَجْرِي بين المَرْأةِ وأحْمَائِها أشَدُّ من فسادٍ يكون بَيْنَها وبين الغريبِ ، ولذلك جعله كالمَوْتِ .
ورَوَى أبو العباس عن أبي نصر عن الأصمعي أنه قال : الأَحْمَاءُ من قِبَلِ الزَّوْجِ والأَخْتَانُ من قِبَلِ المرأة .
وهكذا قالَ ابْنُ الأعرابيّ ، وزاد فقال : الحَمَاةُ أُمُّ الزوْج والخَتَنَةُ أُمُّ المرأة . قال وعلى هذا الترتيبِ العباسُ وعليٌّ وحمزةُ وجعفرٌ أحْمَاءُ عائشة .
وقال الليث : الحماة لَحْمة مُنْتَبِرَة في باطن الساق .
وقال الأصمعيّ : الحَمَاتَان : اللَّحْمَتانِ اللَّتان في عُرْض الساق تُرَيَان كالعصَبَتيْن من ظاهرٍ وباطنٍ .
وقال ابنُ شميل : هما المُضْغَتَانِ المنْتَبِرَتان في نِصْفِ السَّاقين من ظاهرٍ .
وقال الأصمعيُّ في الحوافر : الحَوَامِي وهي حُرُوفُها من عن يمينٍ وشِمَالٍ .
وقال أبو دواد :
له بَيْنَ حَوَامِيِه
نُسُورٌ كَنَوَى القَسْبِ
وقال أبو عبيدة : الحاميتان ما عن يمينِ السُّنْبُك وشِمَاله .
وقال الليث : الحِمَى موضع فيه كَلأٌ يُحْمَى من الناس أن يُرْعَى .
وقال الشافعيّ في تفسير قول النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا حِمَى إلا للَّهِ ولرسوله ) . كان الشريفُ من العرب في الجاهليَّة إذا نزل بلداً في عشيرته استعوى كلباً فَحَمَى لخاصّتَهِ مَدَى عُوَاء ذلك الكلْبِ ، فلم يَرْعَهُ معه أحَدٌ وكان شريكَ القوم في سائر المراتع حوله . قال : فنهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) أن يُحْمَى على الناس حِمىً كما كانوا في الجاهليَّة يَحْمُون . قال وقوله : ( إلاّ لله ولرسوله ) يقولُ إلاّ ما يُحْمَى لخيل المسلمين وركابهم المُرْصَدَةِ لجهادِ المشركين والحملِ عليها في سبيل الله ، كما حَمَى عُمَرُ النَّقِيعَ لِنَعَمِ الصَّدَقَةِ والخَيْلِ المعَدَّةِ في سبيل الله .
وقال الأصمعيّ : يُقَالُ حَمَى فلانٌ الأرض يَحْمِيها حِمىً إذا مَنَعها من أن تُقْرَبَ . ويقال أحْمَاها إحْمَاءً إذا جعلها حمىً لا تُقْرَب . قال : وأحْمَيْتُ الحديدةَ فأنا أُحْمِيها إحْمَاءً حتى حَمِيَتْ تَحْمَى ، وكذلك حَمِيَتِ الشمس تَحْمَى حَمْياً .
وقال ابن السكّيت : أحْمَيْتُ المسمار إحْماء فأنا أحْمِيه ، وهذا ذَهَبٌ جيدٌ يخرج على الإحماء ولا يقال على الحَمَى لأنه من أَحْمَيت . ويقال حَمَيْت المريض وأنا أحْمِيه من الطّعام ، وحَمَيْتُ القومَ حِمايةً ، وحَمَى فلانٌ أنْفَهُ يحمِيه حَمِيَّةً ومَحْمِيَةً ، وفلانٌ ذُو حَمِيَّةٍ مُنْكَرَةٍ إذا كان ذَا غَضَبٍ وأنَفَةٍ ، وحَمَى أهْلَهُ في القِتال حِمايةً .
وقال الليثُ : حَمِيتُ من هذا الشيء أحْمَى منه حَمِيّةً أي : أنفاً وغيظاً ، وإنه لرجل حَمِيٌّ لا يَحْتَمِلُ الضَّيْم ، وحَمِيُّ الأنْف ، ويقال : احْتَمَى المريضُ احْتِماءً من الأطْعِمة . والرجلُ يَحْتَمِي في الحرْب إذا حَمَى نفْسه ، وحَمِيَ الفرسُ إذا عَرِق يَحْمَى حَمْياً وحَمَى الشَّدُّ مثلَه .
وقال الأعشى :
كأَنَّ احْتِدامَ الجَوْفِ من حَمْيِ شَدهِ
وما بَعْدَهُ من شَدهِ غَلْيُ قُمْقُمِ
ويجمع حَمْيُ الشَّد أحْماءً .
وقال طرفة :
فهي تَرْدِي وإذا ما فَزِعَتْ
طَارَ من أحْمَائِها شَدُّ الأُزُرْ
ويقال إن هذا الذهب والفضة ونحوها لحسن الحَمَاءِ ، ممدود أي خرج من الحَماء حسناً .
قال والحامِيَةُ الرجلُ يحمي أصْحابَه في الحَرْب . يقال : كان فلانٌ على حامِيَةِ القوْم أي آخِر من يَحْمِيهم في انْهِزَامِهم ، والحامية أيضاً جَمَاعَةٌ يَحْمُون أنْفُسَهم .
وقال لبيد :
ومَعي حَامِيةٌ من جَعْفَرٍ
كلَّ يَوْمٍ نَبْتَلي ما في الخِلَلْ
قال : والحامية الحِجَارةُ يُطْوَى بها البِئْرُ .
شمر عن ابن شميل : الحوامِي عِظَامُ الحِجَارَةِ وثِقَالُها . والواحدة حامِيَةٌ ، والحَوَامِي : صَخْرٌ عِظَامٌ تُجعل في مآخيرِ الطَّي أن ينْقَلِع قُدُماً ، يحفِرون له نِقَارَا فيغمِزُونه فيها ، فلا يَدَعُ تراباً ولا شَيْئاً يدْنُو من الطّيّ فيدفعه .
وقال أبو عمرو : الحَوَامِي ما يحميه من الصخْر ، واحِدُها حامِيَةٌ .
وقال ابن شميل أيضاً حِجَارَة الركِيَّة كلّها حوامِ ، وكلُّها على حِذَاءٍ واحدٍ ليس بعضُها بأعظَم من بعض .
قال : والأثافِي الحوَامِي الواحدة حامية وأنشد :
كأنَّ دَلْوَيَّ تَقَلَّبَانِ
بينَ حَوَامِي الطَّي أَرْنَبَانِ
وقال الليث : يقال مَعْنى فلان في حَمِيَّته أي في حَمْلته .
الأصمعيّ : يقال سارت فيه حُمَيَّا الكأْسِ يعني سَوْرَتَها ، ومعنى سارت ارْتَفَعَتْ إلى رَأْسِه .
وقال الليثُ : الْحُمَيَّا بلوغُ الخمر من شارِبها .
وقال أبو عبيد : الحُمَيَّا دَبِيبُ الشراب .
وقال شمر : حُمَيَّا الْخَمْرِ سَوْرَتُها . وحُمَيَّا الشيء حِدَّتُه وشِدَّتُه . ويقال : إنه لشديد الحُمَيَّا أي شديد النفْس .
وقال الأصمعيّ : إنه لحامي الحميَّا أي يَحْمِي حوزته وما وَلِيَه ، وأنشد :
حَامِي الحُمَيَّا مَرِسُ الضَّرِيرِ
وقال الليث : الحُمَّةُ في أفواه العامة إبْرَةُ العقرب والزُنْبور ونحوه ، وإنما الحُمَةُ سُمُّ كل شيء يَلْدَغُ أو يَلْسَعُ .
وقال شمر : الحُمَة السم قال وناب الحية جَوْفاء وكذلك إبرة العَقْرَب والزنبور ومِنْ وَسَطِها يخرج السُّمُّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : يقال بِسُم العقرب الحُمَةُ والحُمّة .
قلت : ولم أسمع التشديد في الحُمَة لغير ابن الأعرابيّ ولا أحسبه رَوَاه إلا وقد حفِظه عن العرب . الليث احْمَوْمَى الشيءُ فهو مُحْمَوْمٍ ، يوصف به الأسوَدُ من نحوِ اللَّيْلِ والسحاب .
وقال الأصمعي : المُحْمَوْمِي من السحاب الأسود المتراكم .
حمأ : الأصمعي : يقال حَمِئَتِ الركيَّةُ فهي تَحْمأُ حَمَأً إذا صارت ذات حَمَأٍ وأحْمَأْتُها أَنَا إحْمَاءً إذا نقيتها من حَمَأَتِها .
قال : وحَمَأْتُها إذا ألقيت فيها الحمْأةَ .
قلت : ذكر هذَا الأصمعيُّ في كتاب ( الأجنَاس ) كما رواه الليث . وليس بمحفوظٍ ، والصواب ما أخبرنا المنذريُّ عن الحرَّاني عن ابن السكّيت .
قال : أحْمَأْتُ الركيَّة بالألف إذا ألقيت فيها الحَمْأَة وحَمَأْتُها إذا نزعت حَمْأَتَها ، وكذلك رَوَى أَبُو عُبَيْدٍ عن اليزيديّ : حَمَأْت البِئْر إذا أخرجْتَ حَمْأَتَها .
قال : وأَحْمَأْتُها جعلتُ فيها حَمَأَةً ، وافق قولُ ابن السكيتِ قولَ أبي عبيد عن اليزيديّ . وقرأتُ لأبي زيد : حمأت الركيَّة جعلتُها حَمِئَةً . وقرأ ابن عباس : ( تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ) ( الكهف : 86 ) بالهمز .
ورواه الفرَّاء عن ابن عيينة عن عمرو بن دينار عن ابن عباس نحوَه .
قال الفراء : قرأَ ابن مسعود وابن الزبير ( حَامِيَةٍ ) .
وقال الزجّاج : ( فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ( أي في عين ذات حَمْأة .
يقال : حَمِئَتْ فهي حَمِئَة إِذا صارت فيها الحَمْأَةُ . ومن قرأ ( حَامِيَةٍ ) ، بغير همزٍ أراد حارَّةً ، وقد تكون حارَّةً ذاتَ حمأةٍ .
أبو عبيد عن الفراء : حَمِئْتُ عليه حَمَأً ، مهموزٌ وغيرُ مَهْمُوزٍ ، أي غَضِبْتُ .
وقال اللحيانيُّ : حَمِيتُ في الغضب أَحْمَى حُمِيّاً ، وبعضهم حَمِئْتُ في الغضب بالهمْز .
أمح : في ( النوادر ) : أَمَحَ الجُرْحُ يأْمِحُ أَمَحَاناً ونَبَذَ وأَزَّ وذَرِبَ إذا ضَرَبَ بِوَجَعٍ ، وكذلك نَبَغَ ونَتَع .
محا : قال الليث : المَحْوُ لِكُلّ شيء يذهبُ أثَرُه ، يقول : أنَا أمْحُوه وأمْحَاهُ وطيّىء تقول : مَحَيْتُه مَحْياً ومَحْواً . وامَّحَى الشيءُ يَمَّحِي امحَاءً . وكذلك امْتَحَى إذا ذهب أثره ، الأجود امَّحَى ، والأصل فيه انْمحى . وأمَّا امْتَحى فَلُغَةٌ رَديئة الخ .
أبو عبيد عن الفراء : أصبحت الأرض مَحْوَةً واحِدَةً إذا تغطَّى وجهها بالماء .
قال أبو عبيدٍ : وقال الأصمعي : من أسماء الشَّمال مَحْوَة غيرُ مصروفة .
وقال ابن السكّيت : هبَّت مَحْوَةُ اسم للشَّمال معرفة وأنشد :
قد بَكَرَتْ مَحْوَةُ بالعَجَاجِ
فَدَمَّرَتْ بَقِيَّةَ الرَّجَاجِ
وقال غيره : سميت الشّمال مَحْوةَ لأنها تمحو السحاب وتَقَشَعُهَا .
وقال أبو زيد : تركبُ السماءُ الأرض محوةً واحدةً إذا طبَّقها المَطَر . والمَحِي من أسماء النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) محا الله بِهِ الكُفْرَ وأثره . وهكذا رُوِي في حديثِ مرفوع .
حوم : قال الليث : الحَوْمُ القَطِيع الضَّخْمُ من الإبل . قال : والحَوْمَةُ أكثرُ موضِعٍ في البَحْرِ ماءً ، وأغْمَرُهُ ، وكذلك في الحوض .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : حَوْمَةُ القتال : مُعْظَمُه ، وكذلك من الرَّمْلِ وغيره قال :
وقال أبو عبيدة : الحَوْمُ الكثير من الإبل .
وقال الليث : الحَوَمَانُ دومان الطير يَدُومُ ويَحُومُ حَوْلَ المَاءِ . غيره : هو يَحُوم حول الماء ويَلوبُ إذا كان يَدُور حولَه من العطش .
وقال الليث : الحوائم الإبل العِطَاشُ جِدّاً ويقال : لكل عطشان حائمٌ ، وهامَةٌ حائِمةٌ قد عَطِش دِمَاغُها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الحُوَّمُ من الإبل العطاشُ التي تَحُوم حولَ الماءِ .
قال أبو بكر : قال الأصمعي في قول علقمة بن عَبَدة :
كأسُ عزيزٍ من الأعنابِ عَتَّقَها
لِبَعْضِ أَربَابِها حَانِيَّةٌ حُومُ
قال الحُومُ الكثيرة .
وقال خالد بن كلثوم : الحُومُ التي تحوم في الرَّأس أي تدور .
وقال الليثُ : الحَوْمَانُ نباتٌ يكون بالبادية .
قلت : لم أسمع الحَوْمانَ في أسماء النبات لغير الليث ، وأظنه وهْماً منه . وقرأت بخط شمر لأبي خيرة قال : الحَوْمَان واحدها حَوْمَانَةٌ شَقائِقُ بين الجبال ، وهي أطيب الحُزُونة ولكنها جَلَد ليس فيها إِكام ولا أبارِق .
وقال أبو عمرو : ما كان فوق الرَّمْلِ ودونه حين تصعده أو تهبِطه .
وقال الأصمعيّ : الحَوْمَانَةُ وجمعها حَوَامِينُ ، أماكِنُ غِلاظٌ مُنْقَادَةٌ .
قلت : وَرَدْتُ رِكيَّة واسعةً في جَوَ واسع يلي طرَفاً من أطْرَاف الدق يقال لها الحَوْمانة ولا أدري الحومانة فوعال من فعل حَمَنُ أو فَعَلان من حَام .
وقال زهير :
بحَوْمَانَةِ الدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم
ميح : قال الليث : المَيْحُ في الاستِقَاءِ أن ينزِلَ الرجُل في قرار البِئْرِ إذا قلَّ ماؤُها فيملأ الدَّلْوَ ، يَمِيحُ فيها بيده ويَمِيحُ أصحابَه ، والجميع مَاحَةٌ .
وفي الحديث أنهم وردوا بئْراً ذَمَةً أي قليلاً ماؤُها . قال ونزلنا فيها ستّةً مَاحَةً . وأنشد أبو عبيد :
يا أَيُّها المَائِحُ دَلْوِي دُوْنَكَا
إني رأيْتُ النَّاسَ يَحْمَدُونَكا
وقال الليث : المَيْحُ يجري مَجْرَى المنفعة ، وكل من أعطَى معروفاً فقد مَاحَ . والمُيُوحَةُ ضرْبٌ من المشي في رَهْوجة حَسَنة .
وأنشد :
ميَّاحة تميح مَشْياً رَهْوَجَا
قال : والبطّة مَشْيُها المَيْحُ ، وأنشد لرؤبة :
من كُل مَيَّاحٍ تَرَاهُ هَيْكَلا
أرْجَلَ خِنْذِيذٍ وغَيْرِ أرْجَلاَ
قال : وقد ماحَ فَاه بالسوَاكِ يَمِيحُه إذا شَاصَه وماصَه .
أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ : ماح إذا استَاك ، وماح إذا تبخْتَر ، وماح إذا أفْضَل ، ويقال امْتَاحَ فلانٌ فلاناً إذا أتاه يطلب فَضْلَه فهو مُمْتَاحٌ وامْتَاحت الشمس ذِفْرَي البعير إذا استَدَّرت عَرَقَه .
وقال ابن فَسْوَة يذكر مُعَذّر ناقته :
إذا امتاحَ حَرُّ الشَّمسِ ذِفْرَاهُ أَسْهَلَتْ
بِأَصْفَرَ منها قَاطِر كُلَّ مَقْطَرِ
الهاء في ذِفْراه للمُعَذر .
أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : يقال لصُفْرة البَيْض المَاحُ ولبياضه الآح .
وقال ابنُ شميل مُحُّ البيض بالتشديد ما في جَوْفهِ من أصْفَرَ وأبْيَضَ كلُّه مُحٌّ . قال ومنهم من يقول المُحَّةُ الصّفْرَاءُ .
وحم : قال الليث : يقال للمرأة الحُبْلَى إذا اشتهت شيئاً : قد وَحِمَتْ وهي تَحِمُ فهي وَحْمَى بينَة الوِحَام ، قال والوَحَمُ والوِحَام في الدواب إذا حملت استعْصَت فيقال وَحِمَتْ . وأنشد :
قد رَابَهُ عِصْيَانُهُا وَوِحَامُها
أبو عبيد عن الأصمعي : من أمثالهم في الشهوان : وَحْمَى ولا حَبَلٌ : أي أنه لا يذكر له شيء إلاَّ تَشَهَّاه كَتَشَهي الحُبْلَى قال : وليس يكون الوِحامُ إلا في شَهْوَةِ الحَبَل خاصَّةً .
وقال أبو عبيدة : ومن أمثالهم : وَحْمَى وأمّا حَبَلٌ فَلاَ ، يقال ذلك لمن يطْلُب ما لا حاجَةَ له فِيه من حِرْصِه ، لأنّ الوَحْمَى التي تَرْحَمُ فتشتهي كُلَّ شيء على حَبَلها ، فقال هذا يشتهي كما تشتهي الحُبلى وليس به حَبَلُ .
قال : وقيل لحُبْلَى : ما تشتهين ؟ فقالت التَمْرَةَ وبِيَهْ دَوَاهاً ، وأَنَا وَحَمَى للدّكَة أي للوَدَك . قلت : الوحَمُ شدة شهوة الحُبْلَى لشيء تأْكُلُه ، ثم يقال لكل مَن أفرط شهوته في شيء قد وَحِمَ يَوْحَمُ وَحَماً ومنه قول الراجز :
أَزْمانَ ليلى عامَ ليلى وَحْمَى
فجعل شهوته للقاء لَيْلَى وَحَماً وأصل الوَحَمَ للحَبَالى .
وأما قول الليث : الوِحَام في الدّوابّ استعصاؤها إذا حَمَلت ، فهو تفسير باطل فأراه غلْطَةً إنما غَرَّهُ قول لبيد يصف عَيْراً وأُتنَه فقال :
قد رَابَهُ عِصْيَانُها وَوِحَامُها
فظن أنه لما عطف قوله ووِحَامُها على قوله عِصْيانُها أنهما شيء واحد ، والمعنى في قوله وِحَامُها شهوة الأُتُنِ للعَيْرِ أراد أنها تَرْيحُه سَرَّةً وتستعصي عليه مع شَهْوتِها له فقد رابه ذلك منها حين ظهر له منها شيئان متضادّان .
ومح : أهمل الليثُ هذا البابَ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الومْحَةُ الأثَرُ من الشمس . وقرأت بخط شَمِر أنّ أبا عمروٍ أنشد هذه الأرجوزة :
لما تَمشَّيْتُ بُعَيْدَ العَتَمَهْ
سَمِعْتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
إذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحَزَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديدُ الضَّمْضَمَه
أي الضم للأنثى إلى نفسه .
أَرّاً بِعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمَهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَزَمَه
سدَّه بذكره .
قال : ومَّاحُها صَدْعُ فَرْجها . انْفَرَى أي انْفَتح وانفتَقَ لإيلاجه ألا يريقه قلت ولم أسمع هذا الحرف إلا في هذا الرَّجَز وهو من نوادر أبي عمرو .

##### Türkçe

**باب الحاء والميم**
**حمى** ، **حام** ، **محا** ، **ماح** ، **وحم** ، **ومح** ، **أمح** ، **حمأ** ، **احمومى** .

**حمى** : Leys dedi ki: **الحَمْوُ** kocanın babası ve kocanın kardeşidir; kocaya, akrabalığından her kim velî olursa, onlar kadının **أَحْمَاءُ**’sıdır; böylece kocasının annesi onun **حَمَاتُها**’sıdır. **الحَمْو** hakkında üç lugat vardır: o, **حَمَاهَا** (tıpkı **عَصَاها** gibi), ve **حَمُوها** (tıpkı **أبوها** gibi), ve **حَمْؤُها**; hemzeli ve maksûrdur.

İbnü’s-Sikkît, el-Asmaʿî’den: dedi ki: kadının **حماةُ**’si kocasının annesidir; bunda bu dışında lugat yoktur. Dedi: kocanın babasına gelince, şöyle denir: “bu onun **حَمُوها**’sıdır”; “onun **حَمِيها**’sına uğradım”; “onun **حَمَاهَا**’sını gördüm”; ve bu, tekil kullanımda **حَمٌ**’dır. Ve denir: “bu onun **حَمَاها**’sıdır”; “onun **حَمَاهَا**’sını gördüm”; “onun **حمَاهَا**’sına uğradım”; ve bu, tekil kullanımda **حَماً**’dır. Ferrâ’ şunu artırdı: **حَمْؤُهَا**; mîm’i sâkin, hemzeli; ve **حَمُها**; hemzeyi terk ile. Ve şu beyti okudu:
هي ما كَنَّتِي وتَزْ
عُمُ أَنّي لها حَمُ
Ve dedi: koca tarafından olan her şey—babası yahut kardeşi yahut amcası—onlar **الأَحْمَاءُ**’dır.

Bir adamın bir karısı vardı; onu boşadı, sonra kardeşi onunla evlendi; bunun üzerine söylemeye başladı:
لقد أَصْبَحَتْ أسماءُ حِجْراً مُحَرَّماً
وأصبحْتُ من أَدْنَى حُمُوَّتِها حَمَا
Yani: onun kocasının kardeşi oldum; daha önce onun kocası iken.

Ömer’in hadisinde: dediği rivayet edilmiştir: “Ne oluyor ki birtakım erkeklere; onlardan biri, bir **مُغْزِيَةٍ** yanında yastığını kırarcasına (yerleşip) ona konuşmayı sürdürür? Üzerinize **الجَنْبَةِ** (gerekir).”

Başka bir hadiste: “Bir erkek, bir kadının yanına girmesin; ‘onun **حَمُوها**’sı’ denilse bile. Dikkat edin: onun **حَمُوها**’sı ölümdür.”

Ebû ʿUbeyd, **الحَمْو** ve onun lugatları hakkında el-Asmaʿî’den, İbnü’s-Sikkît’in zikrettiğine benzer bir şeyle tefsir etti.

Ebû ʿUbeyd dedi: ve onun sözü “Dikkat edin: onun **حَمُوها**’sı ölümdür” demektir ki: “Ölsün de bunu yapmasın”; eğer bu, kocanın babası hakkında—ki o bir **مَحْرَمٌ**’dır—onun görüşü ise, yabancı hakkında nasıl olur?

Dedim: bu tefsiri düşündüm de onu hadisin lafzına uygun görmedim.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: onun sözü hakkında: “**الْحَمْو** ölümdür.” Bu, Arapların söylediği bir kelimedir; tıpkı “**الأسَدُ** ölümdür” demeleri gibi; yani onunla karşılaşmak ölüm gibidir. Ve tıpkı “sultan ateştir” demeleri gibi. O hâlde onun sözü “**الحَمْو** ölümdür”ün manası: **الحَمْو** ile onun baş başa kalması, başkasıyla baş başa kalmasından daha şiddetlidir.

Dedim: sanki, kadın ile **أحْمَائِها** arasında cereyan eden fesadın, onunla yabancı arasında olacak bir fesaddan daha şiddetli olduğuna gitmiştir; bu yüzden onu ölüm gibi kılmıştır.

Ebû’l-ʿAbbâs, Ebû Nasr’dan, el-Asmaʿî’den rivayet etti: dedi ki: **الأَحْمَاءُ** koca tarafından olanlardır; **الأَخْتَانُ** ise kadın tarafından olanlardır.

İbnü’l-Aʿrâbî de böyle dedi; artırdı ve dedi ki: **الحَمَاةُ** kocanın annesidir; **الخَتَنَةُ** kadının annesidir. Dedi: bu tertibe göre, Abbâs, Ali, Hamza ve Caʿfer, Âişe’nin **أحْمَاءُ**’sıdır.

Leys dedi: **الحماة** bacağın iç tarafında kabarmış bir et parçasıdır.

El-Asmaʿî dedi: **الحَمَاتَان**: bacağın enine kısmında olan iki et parçasıdır; dıştan ve içten iki sinir demeti gibi görünürler.

İbn Şümeyl dedi: ikisi, dıştan, iki bacağın yarısında kabarmış iki lokma (et parçası)dır.

El-Asmaʿî, toynaklarda: **الحَوَامِي**; onun sağdan ve soldan olan kenarlarıdır, dedi.

Ebû Duvâd dedi ki:
له بَيْنَ حَوَامِيِه
نُسُورٌ كَنَوَى القَسْبِ

Ebû ʿUbeyde dedi: **الحاميتان**; **السُّنْبُك**’un sağında ve solunda olan şeydir.

Leys dedi: **الحِمَى**; içinde ot bulunan bir yerdir; insanların orada otlatmasından korunur.

Şâfiʿî, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) “**لا حِمَى إلا للَّهِ ولرسوله**” sözünün tefsirinde: Araplardan bir şerif, cahiliyede, kabilesi içinde bir beldeye indiğinde bir köpeği uluturdu; o köpeğin ulumasının eriştiği mesafeyi kendi seçkinleri için **حَمَى** yapardı; onunla birlikte kimse orada otlatmazdı; o ise etrafındaki diğer meralarda kavmin ortağı idi. Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), cahiliyede **يَحْمُون** oldukları gibi, insanlar üzerine bir **حِمىً** korunmasını yasakladı. Dedi: ve onun sözü “**إلاّ لله ولرسوله**” demektir ki: ancak müşriklerle cihad için ve Allah yolunda onlara yüklenmek için hazırlanmış Müslümanların atları ve binekleri için korunacak olan şey; tıpkı Ömer’in, sadaka hayvanları ve Allah yolunda hazırlanmış atlar için **النَّقِيعَ**’ı koruduğu gibi.

El-Asmaʿî dedi: denir: falan, yeri **حَمَى**; onu **يَحْمِيها**; **حِمىً** (olarak) — onu yaklaşılmaktan men ettiğinde. Ve denir: onu **أحْمَاها**; **إحْمَاءً** (ile) — onu yaklaşılmayan bir **حمىً** kıldığında. Dedi: ve demiri **أحْمَيْتُ**; ben onu **أُحْمِيها**; **إحْمَاءً** (ile) — ta ki **حَمِيَتْ**; **تَحْمَى**; ve güneş de böyle **حَمِيَتِ**; **تَحْمَى**; **حَمْياً**.

İbnü’s-Sikkît dedi: çiviyi **أحْمَيْتُ**; **إحْماءً**; ben onu **أحْمِيه**. Ve bu, iyi bir altındır; **على الإحماء** çıkar; **على الحَمَى** denmez; çünkü **أَحْمَيت**’tendir. Ve denir: hastayı **حَمَيْتُ**; ben onu yemekten **أحْمِيه**. Ve kavmi **حَمَيْتُ**; **حِمايةً**. Ve falan, burnunu **حَمَى**; onu **يحمِيه**; **حَمِيَّةً** ve **مَحْمِيَةً**. Ve falan, inkâr edilen bir **حَمِيَّةٍ** sahibidir; öfke ve kibir sahibi olduğunda. Ve ailesini savaşta **حَمَى**; **حِمايةً**.

Leys dedi: bu şeyden **حَمِيتُ**; ondan **أَحْمَى**; **حَمِيّةً**; yani: burun (kibir) ve kin. Ve o, **حَمِيٌّ** bir adamdır; zulmü taşımaz. Ve **حَمِيُّ الأنْف**. Ve denir: hasta, yiyeceklerden **احْتَمَى**; **احْتِماءً**. Ve adam, savaşta **يَحْتَمِي**; kendini koruduğunda. Ve at **حَمِيَ**; terlediğinde; **يَحْمَى**; **حَمْياً**. Ve **حَمَى الشَّدُّ**; onun gibidir.

Aʿşâ dedi ki:
كأَنَّ احْتِدامَ الجَوْفِ من حَمْيِ شَدهِ
وما بَعْدَهُ من شَدهِ غَلْيُ قُمْقُمِ
Ve **حَمْيُ الشَّد** **أحْماءً** olarak cem edilir.

Tarafe dedi ki:
فهي تَرْدِي وإذا ما فَزِعَتْ
طَارَ من أحْمَائِها شَدُّ الأُزُرْ

Ve denir: şu altın ve gümüş ve benzerleri, güzel **الحَمَاءِ**’dandır; medli (uzatmalı) — yani **الحَماء**’dan güzel çıkmıştır.

Dedi: **الحامِيَةُ**; savaşta arkadaşlarını koruyan adamdır. Denir: falan, kavmin **حامِيَةِ**’si üzerindeydi; yani onların bozguna uğrayışlarında onları koruyanların en sonuncusu. Ve **الحامية** ayrıca, kendilerini koruyan bir topluluktur.

Lebîd dedi ki:
ومَعي حَامِيةٌ من جَعْفَرٍ
كلَّ يَوْمٍ نَبْتَلي ما في الخِلَلْ
Dedi: ve **الحامية**; kuyuya örülen taşlardır.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الحوامِي**; taşların iri kemikleri ve ağırlarıdır. Tekili **حامِيَةٌ**’dir. Ve **الحَوَامِي**: büyük kayalardır; **الطَّي**’in arka taraflarına, eskiden sökülüp çıkmasın diye konur; onun için oyuklar kazarlar, onu içine bastırırlar; böylece ne toprak ne de **الطّيّ**’e yaklaşan bir şey bırakır; onu iter.

Ebû ʿAmr dedi: **الحَوَامِي**; onu kayadan koruyan şeylerdir; tekili **حامِيَةٌ**’dir.

İbn Şümeyl ayrıca dedi: kuyunun taşlarının hepsi **حوامِ**’dir; hepsi tek bir hizadadır; bazısı bazısından daha büyük değildir.

Dedi: ve **الأثافِي** **الحوَامِي**’dir; tekili **حامية**. Ve şu beyti okudu:
كأنَّ دَلْوَيَّ تَقَلَّبَانِ
بينَ حَوَامِي الطَّي أَرْنَبَانِ

Leys dedi: denir: falan, kendi **حَمِيَّته**’sinde (bulundu); yani kendi hamlesinde.

El-Asmaʿî: denir: onda kadehin **حُمَيَّا**’sı yürüdü; yani onun coşkusu. Ve “yürüdü”nün manası: başına yükseldi.

Leys dedi: **الْحُمَيَّا**; şarap içenin (içişinde) şarabın ulaşmasıdır.

Ebû ʿUbeyd dedi: **الحُمَيَّا**; içkinin sürünmesidir.

Şemmer dedi: şarabın **حُمَيَّا**’sı onun coşkusudur. Ve bir şeyin **حُمَيَّا**’sı onun keskinliği ve şiddetidir. Ve denir: o, şiddetli **الحُمَيَّا** sahibidir; yani nefsi şiddetlidir.

El-Asmaʿî dedi: o, **حامي الحميَّا**’dır; yani kendi havzasını ve velâyet ettiği şeyi korur. Ve şu beyti okudu:
حَامِي الحُمَيَّا مَرِسُ الضَّرِيرِ

Leys dedi: **الحُمَّةُ**; avamın ağızlarında, akrep ve yaban arısı ve benzerinin iğnesidir; hâlbuki **الحُمَةُ**, ısıran yahut sokan her şeyin zehridir.

Şemmer dedi: **الحُمَة** zehirdir. Dedi: yılanın dişi boştur; akrep ve yaban arısının iğnesi de böyledir; ve ortasından zehir çıkar.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denir: akrebin zehri için **الحُمَةُ** ve **الحُمّة**.

Dedim: **الحُمَة**’de şeddeli söyleyişi, İbnü’l-Aʿrâbî’den başkasında işitmedim; ve sanmam ki onu ancak Araplardan hıfzedip rivayet etmiş olsun. Leys: şey **احْمَوْمَى**; o hâlde o **مُحْمَوْمٍ**’dur; bununla, gece ve bulut gibi şeylerden siyah olan vasfedilir.

El-Asmaʿî dedi: **المُحْمَوْمِي**; yığılmış siyah buluttandır.

**حمأ** : el-Asmaʿî: denir: kuyu **حَمِئَتِ**; o hâlde o **تَحْمأُ**; **حَمَأً** — **حَمَأٍ** sahibi olduğunda. Ve ben onu **أحْمَأْتُها**; **إحْمَاءً** — onu kendi **حَمَأَتِها**’sından temizlediğimde.

Dedi: ve onu **حَمَأْتُها** — içine **الحمْأةَ** attığımda.

Dedim: bunu el-Asmaʿî, Leys’in rivayet ettiği üzere, ( **الأجنَاس** ) kitabında zikretti. Fakat mahfuz değildir; doğru olan, bize el-Münzirî’nin, el-Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdiğidir.

Dedi: kuyuyu, elif ile, **أحْمَأْتُ** — içine **الحَمْأَة** attığımda; ve onu **حَمَأْتُها** — onun **حَمْأَتَها**’sını çekip çıkardığımda. Ebû ʿUbeyd de el-Yezîdî’den böyle rivayet etti: “kuyuyu **حَمَأْت** — onun **حَمْأَتَها**’sını çıkardığında.”

Dedi: ve onu **أَحْمَأْتُها** — içine **حَمَأَةً** koyduğunda. İbnü’s-Sikkît’in sözü, Ebû ʿUbeyd’in el-Yezîdî’den sözüne uygun düştü. Ebû Zeyd’e ait olarak okudum: “kuyu **حمأت** — onu **حَمِئَةً** kıldım.” Ve İbn Abbâs, ( **تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ** ) ( **الكهف : 86** ) ayetini hemze ile okudu.

Ferrâ’, İbn ʿUyeyne’den, ʿAmr b. Dînâr’dan, İbn Abbâs’tan buna benzerini rivayet etti.

Ferrâ’ dedi: İbn Mesʿûd ve İbnü’z-Zübeyr ( **حَامِيَةٍ** ) okudular.

Zeccâc dedi: ( **فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ** ) yani **حَمْأة** sahibi bir pınarda.

Denir: **حَمِئَتْ**; o hâlde o **حَمِئَة**’dir; içinde **الحَمْأَةُ** olduğunda. Ve kim ( **حَامِيَةٍ** ) hemzesiz okursa, sıcak (hararetli) istedi; ve sıcak, **حمأة** sahibi de olabilir.

Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: “ona **حَمِئْتُ**; **حَمَأً**” — hemzeli ve hemzesiz; yani öfkelendim.

Lahyânî dedi: öfkede **حَمِيتُ**; **أَحْمَى**; **حُمِيّاً**. Ve bazısı: öfkede hemze ile **حَمِئْتُ**.

**أمح** : ( **النوادر** )’de: yara **أَمَحَ**; **يأْمِحُ**; **أَمَحَاناً**; ve **نَبَذَ** ve **أَزَّ** ve **ذَرِبَ** — acıyla vurduğunda. Ve **نَبَغَ** ve **نَتَع** da böyledir.

**محا** : Leys dedi: **المَحْوُ**; izi giden her şey içindir. Der ki: ben onu **أمْحُوه** ve **أمْحَاهُ**. Ve Tayyıʾ: onu **مَحَيْتُه**; **مَحْياً** ve **مَحْواً** der. Ve şey **امَّحَى**; **يَمَّحِي**; **امحَاءً**. Ve izi gittiğinde **امْتَحَى** da böyledir; en iyisi **امَّحَى**’dır; aslı onda **انْمحى**’dır. **امْتَحى** ise kötü bir lugattır, إلخ.

Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: yer, yüzü suyla örtüldüğünde, tek bir **مَحْوَةً** olarak sabahladı.

Ebû ʿUbeyd dedi: el-Asmaʿî dedi ki: kuzey rüzgârının adlarından **مَحْوَة**; gayr-i munsarıftır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **مَحْوَةُ** esti; kuzeyin özel isim olarak adıdır. Ve şu beyti okudu:
قد بَكَرَتْ مَحْوَةُ بالعَجَاجِ
فَدَمَّرَتْ بَقِيَّةَ الرَّجَاجِ

Başkası dedi: kuzeye **مَحْوةَ** adı verildi; çünkü bulutu siler ve onu dağıtır.

Ebû Zeyd dedi: gök, yeri tek bir **محوةً** olarak biner; yağmur onu kapladığında. Ve **المَحِي**; Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) isimlerindendir; Allah onunla küfrü ve izini sildi. Ve merfû bir hadiste böyle rivayet edilmiştir.

**حوم** : Leys dedi: **الحَوْمُ**; develerden büyük sürüdür. Dedi: ve **الحَوْمَةُ**; denizde suyun en çok olduğu yer, en derinidir; havuzda da böyledir.

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **حَوْمَةُ القتال**; onun en büyüğüdür; kumdan ve başkasından da böyledir. Dedi:
وقال أبو عبيدة : **الحَوْمُ**; develerden çok olandır.

Leys dedi: **الحَوَمَانُ**; kuşun dönüp durmasıdır; su etrafında durur ve **يَحُومُ**. Başkası: susuzluktan onun etrafında döndüğünde, su etrafında **يَحُوم** ve **يَلوبُ**’dur.

Leys dedi: **الحوائم**; çok susamış develerdir. Ve denir: her susuz için **حائمٌ**. Ve **هامَةٌ حائِمةٌ**; beyni susamıştır.

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **الحُوَّمُ**; su etrafında dönen susuz develerdendir.

Ebû Bekr dedi: el-Asmaʿî, ʿAlkame b. ʿAbede’nin şu sözü hakkında dedi:
كأسُ عزيزٍ من الأعنابِ عَتَّقَها
لِبَعْضِ أَربَابِها حَانِيَّةٌ حُومُ
Dedi: **الحُومُ**; çok olandır.

Hâlid b. Kulsûm dedi: **الحُومُ**; başta dönen (şey)dir; yani döner.

Leys dedi: **الحَوْمَانُ**; çölde bulunan bir bitkidir.

Dedim: bitki adlarında **الحَوْمانَ**’ı Leys’ten başkasında işitmedim; ve onu bir vehim sanıyorum. Şemmer’in hattıyla Ebû Hayra’dan okudum: dedi ki: **الحَوْمَان**; tekili **حَوْمَانَةٌ**; dağlar arasında yarıklardır; en hoş sertliktir; fakat serttir; içinde ne tümsekler ne de parıltılı kumluklar vardır.

Ebû ʿAmr dedi: kumun üstünde ve altında olan; ona çıkarken yahut inerken.

El-Asmaʿî dedi: **الحَوْمَانَةُ** ve cem‘i **حَوَامِينُ**; kalın, uzanıp giden yerlerdir.

Dedim: geniş bir kuyunun başına vardım; geniş bir boşlukta, **الدق**’ın uçlarından bir uca bitişik; ona **الحَوْمانة** denirdi; ve **الحومانة**’nın, **حَمَنُ** fiilinden **فوعال** mı, yoksa **حَام**’dan **فَعَلان** mı olduğunu bilmiyorum.

Züheyr dedi ki:
بحَوْمَانَةِ الدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم

**ميح** : Leys dedi: **المَيْحُ**; su çekmede, suyu azaldığında adamın kuyunun dibine inip kovayı doldurmasıdır; içinde eliyle **يَمِيحُ**; ve arkadaşlarına **يَمِيحُ**; hepsi **مَاحَةٌ**’dır.

Hadiste: az sulu bir kuyuya vardılar; yani suyu az. Dedi: ve içine altı **مَاحَةً** indik. Ebû ʿUbeyd şu beyti okudu:
يا أَيُّها المَائِحُ دَلْوِي دُوْنَكَا
إني رأيْتُ النَّاسَ يَحْمَدُونَكا

Leys dedi: **المَيْحُ**; faydanın yürüdüğü yoldan yürür; her kim bir iyilik verirse, **مَاحَ** etmiştir. Ve **المُيُوحَةُ**; güzel bir salınımda yürüyüşün bir türüdür.

Ve şu beyti okudu:
ميَّاحة تميح مَشْياً رَهْوَجَا

Dedi: ördeğin yürüyüşü **المَيْحُ**’tur. Ve Ru’be’ye ait olarak okudu:
من كُل مَيَّاحٍ تَرَاهُ هَيْكَلا
أرْجَلَ خِنْذِيذٍ وغَيْرِ أرْجَلاَ

Dedi: ve ağzını misvakla **ماحَ**; onu **يَمِيحُه** — onu sertçe ovup emdiğinde.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ماح**; misvak kullandığında. Ve **ماح**; salınarak yürüdüğünde. Ve **ماح**; fazlalık verdiğinde. Ve denir: falan, falanı **امْتَاحَ** — onun fazlasını istemek için ona geldiğinde; o hâlde o **مُمْتَاحٌ**’tır. Ve güneş, devenin **ذِفْرَي**’ını **امْتَاحت** — onun terini yuvarlaklaştırıp topladığında.

İbn Fasve, devesi **مُعَذّر**’i anarak dedi ki:
إذا امتاحَ حَرُّ الشَّمسِ ذِفْرَاهُ أَسْهَلَتْ
بِأَصْفَرَ منها قَاطِر كُلَّ مَقْطَرِ
**ذِفْراه**’daki **الهاء**, **المُعَذّر** içindir.

Ebû’l-ʿAbbâs, ʿAmr’dan, babasından: yumurtanın sarılığına **المَاحُ**, beyazına **الآح** denir.

İbn Şümeyl: yumurtanın **مُحُّ**’u (şeddeli), içindeki sarı ve beyazın hepsidir; hepsi **مُحٌّ**’tur. Dedi: onlardan kimi **المُحَّةُ** sarıdır, der.

Ve **حم** : Leys dedi: hamile kadın bir şeyi arzuladığında ona denir: **وَحِمَتْ**; o **تَحِمُ**; o hâlde o **وَحْمَى**’dır; **الوِحَام**’ı açıkça (belli). Dedi: ve **الوَحَمُ** ve **الوِحَام**; binek hayvanlarında, hamile kaldıklarında huysuzlaşıp inat ettiklerinde; **وَحِمَتْ** denir. Ve şu beyti okudu:
قد رَابَهُ عِصْيَانُهُا وَوِحَامُها

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: onların şehvetliye dair darb-ı mesellerinden: “**وَحْمَى ولا حَبَلٌ**”; yani ona bir şey anılsa mutlaka onu arzular; hamile kadının arzulaması gibi. Dedi: **الوِحام** ancak hamileliğin şehvetinde özellikle olur.

Ebû ʿUbeyde dedi: darb-ı mesellerinden: “**وَحْمَى وأمّا حَبَلٌ فَلاَ**”; bu, hırsından dolayı kendisine ihtiyaç olmayan şeyi isteyen kimseye söylenir; çünkü rahmi olan **الوَحْمَى**, hamileliği üzerinde her şeyi arzulayıp merhamet eder; bu da hamile kadının arzuladığı gibi arzuluyor, fakat onda hamilelik yoktur.

Dedi: ve bir hamileye denildi: “ne arzuluyorsun?” dedi ki: “bir hurma ve onunla birlikte devalar; ve ben **وَحَمَى**’yım **للدّكَة**; yani **للوَدَك** için.” Dedim: **الوحَمُ**, hamile kadının yiyeceği bir şeye şehvetinin şiddetidir; sonra, bir şeyde şehveti aşırı olan her kimse için denir: **وَحِمَ**; **يَوْحَمُ**; **وَحَماً**. Ondandır ki râciz’in sözü:
أَزْمانَ ليلى عامَ ليلى وَحْمَى
Böylece Leylâ ile buluşma şehvetini **وَحَماً** kıldı; **الوَحَمَ**’ın aslı hamileler içindir.

Leys’in sözüne gelince: “**الوِحَام** binek hayvanlarında, hamile kaldıklarında onların inat etmesidir”; bu bâtıl bir tefsirdir; onu bir hata görüyorum. Onu ancak Lebîd’in, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederken söylediği şu söz aldattı:
قد رَابَهُ عِصْيَانُها وَوِحَامُها
Böylece, “**وِحَامُها**”yı “**عِصْيانُها**”ya atfetmesi sebebiyle ikisinin tek şey olduğunu sandı. Hâlbuki “**وِحَامُها**” sözünün manası: dişi eşeklerin erkek eşeğe şehvetidir; onunla şehveti olduğu hâlde ona karşı inat ettiğini kastetti; bu, ondan iki zıt şey kendisine görününce onu şüphelendirdi.

**ومح** : Leys bu babı ihmal etti.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: dedi ki: **الومْحَةُ**; güneşten olan izdir. Ve Şemmer’in hattıyla okudum ki Ebû ʿAmr şu urcûzeyi okudu:
لما تَمشَّيْتُ بُعَيْدَ العَتَمَهْ
سَمِعْتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
إذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحَزَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديدُ الضَّمْضَمَه
Yani: dişiyi kendine sıkıca katma.

أَرّاً بِعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمَهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَزَمَه
Onu, erkekliğiyle kapattı.

Dedi: **وَّمَّاحُها**; onun ferciğinin yarığıdır. **انْفَرَى**; yani açıldı ve yarıldı; onu sokması için; onu dökmesin diye. Dedim: bu harfi ancak bu recezde işittim; ve o, Ebû ʿAmr’un nevâdirindendir.
