# الجعثن (ا-ل-ج-ع-ث-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B9%D8%AB%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B9%D8%AB%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ا - ل - ج - ع - ث - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: الجِعْثَنُ

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B9%D8%AB%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: الجِعْثَنُ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أولـه جيم)
ومن ذلك قولهم للبعير المنتفخ الجنبين (جَحْشَمٌ) فهذا من الجَشِمِ، وهو الجسيم العظيم، يقال: "ألقى عليَّ جُشَمَه"، ومن الجَحْش وقد مضى ذكره، كأنّه شُبّه في بعض قوّته بالجَحْش.
ومن ذلك قولهم للخفيف (جَحْشَلٌ([12])) فهذا مِمّا زيدت فيه اللام، وإنّما هو من الجَحْشِ، والجحشُ خفيف.
ومن ذلك قولهم للانقباض (تَجَعْثُم). والأصل فيه عندي أنّ العين فيه زائدة، وإنما هو من التجثم، ومن الجُثمان. وقد مضى ذكره.
ومن ذلك قولهم للجافي (جَرْعَب) فيكون الراء زائدة. والجَعَب: التَقَبُّض والجَرَع: التِواءٌ في قُوَى الحبل. فهذا قياسٌ مطرد.
ومن ذلك قولهم للقصير (جَعْبَر)، وامرأةٌ جَعْبَرة: قصيرة. قال:
* لا جَعْبَرِيَّاتٍ ولا طَهَامِلاَ([13]) *
فيكون من الذي قبله، ويكون الراء زائدة.
ومن ذلك قولهم للِثَّقيل الوَخِم (جَلَنْدَحٌ([14])). فهذا من الجَلْح([15]) والجَدْع، والنون زائدة. وقد مضى تفسير الكلمتين.
ومن ذلك قولهم للعجوز المُسِنّة (جَلْفَزِيزٌ). فهذا من جَلَزَ وجلف. أمّا جلز فمن قولنا مجلوز، أي مطويٌّ، كأنّ جسمَها طُوِي من ضُمْرها وهُزالها. وأمّا جَلَفَ فكأنّ لحمها جُلِفَ جَلْفاً أي ذُهِب به.
ومن ذلك قولهم للقاعد (مُجْذَئِرٌّ) فهذا مِنْ جَذَا: إذا قَعَد على أطراف قدمَيه. قال:
* وصَنّاجةٌ تَجْذُو على حَدِّ مَنْسِمِ([16]) *
ومن الذَّئر([17]) وهو الغَضْبان النّاشز. فالكلمة منحوتة من كلمتين.
ومن ذلك قولهم للعُسِّ الضَّخْم (جُنْبُل) فهذا ممّا زيدت فيه النون كأنّه جَبَل، والجَبَل كلمة وجْهها التجمُّع. وقد ذكرناها.
ومن ذلك قولهم للجافي (جُنادِفٌ) فالنون فيه زائدة، والأصل الجَدْفُ وهو احتقار الشَّيء؛ يقال جَدَف بكذا أي احتقر، فكأن الجُنادِفَ المحتقر للأشياء، من جفائه.
ومن ذلك قولهم للأكول (جُِرْضُِم). فهذا ممّا زيدت فيه الميم، فيقال [من] جَرَض إذا جَرَشَ وجَرَسَ. ومن رضَم أيضاً فتكون الجيم زائدة.
ومعنى الرّضم أن يَرضِمَ ما يأكله بَعضَه على بعضٍ.
ومن ذلك قولهم للجمل العظيم (جُخْدَُب)، فالجيم زائدة. وأصله من الخَدَب؛ يقال للعظيم خِدَبٌّ. وتكون الدال زائدةً؛ فإنّ العظيم جِخَبٌّ أيضاً. فالكلمة منحوتةٌ من كلمتين.
ومن ذلك قولهم للعظيم الصدر (جُرْشُعٌ) فهذا من الجَرْش، والجَرْش. صدر الشيء. يقال جَرْشٌ من اللَّيل، مثل جَرْس. ومن الجَشَع، وهو الحرص الشديد. فالكلمة أيضاً منحوتة من كلمتين.
ومن ذلك قولهم للجرادة (جُنْدَُبٌ). فهذا نونه زائدةٌ، و[هو] من الجَدْب؛ وذلك أنّ الجراد يَجْرُد فيأتي بالجدْب، وربما كَنَوا في الغَشْم والظُّلم بأمِّ جُنْدَُب، وقياسُه قياسُ الأصل. ومن ذلك قولهم للشيخ الهِمِّ (جِلْحابَة). فهذا من قولهم جَنَحَ ولَحَبَ. أمَّا الجَلَح فذَهابُ شَعَْر مقدَّم الرأس. وأمّا لحب فمن قولهم لُحِبَ لحمُهُ يُلْحَبُ، كأنه ذُهِبَ به. وطَرِيقٌ لَحْبٌ من هذا.
ومن ذلك قولهم للحجر (جَنْدَل). فممكنٌ أن يكون نونه زائدة، ويكون من الجَدْل وهو صلابةٌ في الشّيء وطَيٌّ وتداخُل، يقولون خَلْقٌ مَجْدُول. ويجوز أن يكون منحوتاً من هذا ومن الجَنَد، وهي أرضٌ صُلْبة. فهذا ما جاء على المقاييس الصحيحة.
ومما وُضِع وضْعاً ولم أعرِف له اشتقاقاً:
(المُجْلَنْظِي): الذي يستلقي على ظهره ويرفع رِجْلَيْهِ.
و(المجلَعِبُّ([18])): المضطجع. وسيلٌ مُجْلَعِبٌّ: كثير القَمْشِ.
و(المجْلَخِدّ): المستلقِي.
(وجَحْمظْت) الغلامَ، إذا شددتَ يديه إلى رجليه وطرحته([19]).
و(الجُخْدَُب): دُوَيْبّة، ويقال له جُخَادِبٌ، والجمع جَخَادِبُ.
و(الجُعْشُم([20])) الصغير البَدَن القليلُ اللَّحْم.
و(الجَلَنْفَعُ): الغليظ من الإبل [و(الجُخْدَُبُ): الجَمَل الضَّخْم([21])] قال:
* شَدّاخَةً ضَخْمَ الضُّلوعِ جَخْدَبا([22]) *
ويقال (اجْلَخَمَّ) القومُ، إذا استكبَرُوا. قال:
* نَضْرِبُ جَمْعَيْهِمْ إذا اجْلَخَمُّوا([23]) *
و(الجِعْثَنُ): أصول* الصِّلِّيان. و(الجَلْسَد): اسمُ صَنَم([24]). قال:
............... كما *** بَيْقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([25])
و(الجِرْسَام) السَُِّم الزُّعاف.
(تم كتاب الجيم)
 --------------ــ
 ([12]) يقال: جحشل وجحاشل للخفيف السريع. قال:
لاقيت منه مشمعلا جحشلا *** إذا خببت في اللقاء هرولا
 ([13]) لرؤبة في ديوانه 121 واللسان (جعبر، قسس، طهمل). وقبله:
يمسين عن قس الأذى غوافلا *** ينطقن هوناً خردا بهاللا
 ([14]) في الأصل: "جلندع" بالعين، والصواب ما أثبت كما في المجمل واللسان والقاموس. وليس للجلندع ذكر في المعاجم.
 ([15])في الأصل "الجلع". وانظر التنبيه السابق.
([16]) للنعمان بن عدي بن نضلة، كما سبق في حواشي (جذو 439).
([17]) يقال: "ذئر وذائر" كلاهما للمذكر والمؤنث بلفظ واحد.
([18]) في الأصل: "مجعلب" صوابه بتقديم اللام.
([19]) كذا. وفي اللسان: "جحمظ الغلام شد يديه على ركبتيه" فقط. وفي القاموس: "الجحمظة.. وشد يدي الغلام على ركبتيه ليضرب، أو الإيثاق كيف كان".
([20]) في الأصل: "الجعثم"، صوابه بالشين.
([21]) هذه التكملة من المجمل كما جاء الكلام فيه على النسق الذي أوردته، وكما أن الاستشهاد التالي يتطلب إيرادها.
([22]) البيت لرؤبة كما في اللسان (جخدب). وليس في ديوانه. وبه استشهد الجوهري في الصحاح على أنه في صفة الجمل الضخم. وقد اعترض ابن بري بأن ليس كذلك، وإنما هو في صفة فرس. وقبله:
ترى لـه مناكباً ولببا *** وكاهلا ذا صهوات شرجبا
([23]) البيت للعجاج في ديوانه 63 واللسان (جلخم). وفي الأصل: "جميعهم"، تحريف.
([24]) قال ياقوت: "اسم صنم كان بحضرموت. ولم أجد ذكره في كتاب الأصنام لأبي المنذر هشام بن محمد الكلبي".
([25]) سبق الاستشهاد بهذا الجزء على تلك الصورة في مادة (بقر 280) حيث ذكرت في الحواشي نسبته وتمامه. وفي الأصل: "كما ينظر" تحريف.

##### Türkçe

(Üç harften fazla olan Arapların sözünden gelenler babı; başı **جيم** olan)
Bundan: yanları şişkin deveye onların söylemeleri **(جَحْشَمٌ)**; bu, **الجَشِمِ**’dendir; o, iri büyük olan (şey)dir; denir ki: “Bana onun **جُشَمَه**’sini attı”; ve **الجَحْش**’tandır; onun zikri geçmişti; sanki bazı kuvvetinde **الجَحْش**’a benzetilmiş gibidir.
Bundan: hafif olana onların söylemeleri **(جَحْشَلٌ([12]))**; bu, kendisinde **اللام** artırılmış olanlardandır; aslında **الجَحْشِ**’tandır; **الجحشُ** hafiftir.
Bundan: büzülmeye onların söylemeleri **(تَجَعْثُم)**. Aslı, bence, onda **العين**’in زائد olmasıdır; ancak o, **التجثم**’dendir ve **الجُثمان**’dandır. Onun zikri geçmişti.
Bundan: kaba olana onların söylemeleri **(جَرْعَب)**; böylece **الراء** زائد olur. **الجَعَب**: büzülmedir; **الجَرَع**: ipin kuvvetlerinde bir bükülmedir. Bu, düzenli bir kıyastır.
Bundan: kısa olana onların söylemeleri **(جَعْبَر)**; ve **امرأةٌ جَعْبَرة**: kısa. Dedi ki:
* لا **جَعْبَرِيَّاتٍ** ولا **طَهَامِلاَ([13])** *
Böylece, ondan önceki (madde)den olur; ve **الراء** زائد olur.
Bundan: ağır, iç bayıltıcı olana onların söylemeleri **(جَلَنْدَحٌ([14]))**. Bu, **الجَلْح([15])** ve **الجَدْع**’dandır; **النون** زائد’dır. İki kelimenin tefsiri geçmişti.
Bundan: yaşlı kocakarıya onların söylemeleri **(جَلْفَزِيزٌ)**. Bu, **جَلَزَ** ve **جلف**’tandır. **جلز** ise “**مجلوز**” dememizdendir; yani katlanmış; sanki bedeni, zayıflığından ve cılızlığından katlanmıştır. **جَلَفَ** ise sanki eti **جُلِفَ جَلْفاً**; yani onunla gidilmiştir.
Bundan: oturana onların söylemeleri **(مُجْذَئِرٌّ)**; bu, **جَذَا**’dandır: ayaklarının uçları üzerinde oturduğu zaman. Dedi:
* وصَنّاجةٌ تَجْذُو على حَدِّ مَنْسِمِ([16]) *
Ve **الذَّئر([17])**’dendir; o, öfkeli, kabaran (kimsedir). Kelime iki kelimeden yontulmuştur.
Bundan: iri **العُسّ**’a onların söylemeleri **(جُنْبُل)**; bu, kendisinde **النون** artırılmış olanlardandır; sanki o **جَبَل**’dir; **الجَبَل** ise yüzü toplanma olan bir kelimedir. Onu zikretmiştik.
Bundan: kaba olana onların söylemeleri **(جُنادِفٌ)**; onda **النون** زائد’dır; asıl **الجَدْفُ**’tur; o, şey’i küçümsemektir; denir ki **جَدَف** bununla, yani küçümsedi; sanki **الجُنادِفَ**, kabalığından dolayı şeyleri küçümseyendir.
Bundan: çok yiyene onların söylemeleri **(جُِرْضُِم)**. Bu, kendisinde **الميم** artırılmış olanlardandır; denir ki **[من] جَرَض**: öğüttüğü ve çiğnediği zaman. Ve **رضَم**’dan da olur; böylece **الجيم** زائد olur.
Ve **الرّضم**’ın manası: yediğini, bir kısmını bir kısmı üzerine bastırmasıdır.
Bundan: büyük deveye onların söylemeleri **(جُخْدَُب)**; böylece **الجيم** زائد’dır. Aslı **الخَدَب**’dendir; büyüğe **خِدَبٌّ** denir. Ve **الدال** زائد olur; çünkü büyük, **جِخَبٌّ** da olur. Kelime iki kelimeden yontulmuştur.
Bundan: göğsü büyük olana onların söylemeleri **(جُرْشُعٌ)**; bu, **الجَرْش**’tandır; ve **الجَرْش**: şey’in göğsü. Denir ki: geceden **جَرْشٌ**, **جَرْس** gibi. Ve **الجَشَع**’dandır; o, şiddetli hırstır. Kelime de iki kelimeden yontulmuştur.
Bundan: çekirgeye onların söylemeleri **(جُنْدَُبٌ)**. Bu, **النون**’u زائد’dır; ve **[هو]** **الجَدْب**’dendir; çünkü çekirge, sıyırır da kıtlığı getirir; ve bazen **الغَشْم** ve **الظُّلم** hakkında **أمِّ جُنْدَُب** ile kinaye ederler; ve onun kıyası, aslın kıyasıdır. Ve bundan: bunamış ihtiyara onların söylemeleri **(جِلْحابَة)**. Bu, onların **جَنَحَ** ve **لَحَبَ** sözlerindendir. **الجَلَح** ise başın ön kısmı saçının gitmesidir. **لحب** ise onların “eti **لُحِبَ** **يُلْحَبُ**” sözlerindendir; sanki onunla gidilmiştir. Ve **طَرِيقٌ لَحْبٌ** da bundandır.
Bundan: taşa onların söylemeleri **(جَنْدَل)**. Mümkündür ki **النون**’u زائد olsun ve **الجَدْل**’den olsun; o, şey’de bir sertlik ve bir bükme ve bir iç içe girmedir; derler: **خَلْقٌ مَجْدُول**. Ve caizdir ki bundan ve **الجَنَد**’den yontulmuş olsun; o, sert bir arazidir. İşte sahih kıyaslar üzere gelen budur.
Ve vaz‘an konulmuş olup kendisine اشتقاق bilmediğim şeylerden:
**(المُجْلَنْظِي)**: sırtı üzerine yatan ve iki ayağını kaldıran.
Ve **(المجلَعِبُّ([18]))**: yan yatmış olan. Ve **سيلٌ مُجْلَعِبٌّ**: çok **القَمْشِ** olan.
**(المجْلَخِدّ)**: sırtı üzerine yatan.
Ve **(وجَحْمظْت)** oğlanı: ellerini ayaklarına sımsıkı bağladığın ve onu attığın zaman([19]).
Ve **(الجُخْدَُب)**: küçük bir canlı; ona **جُخَادِبٌ** denir; çoğulu **جَخَادِبُ**.
Ve **(الجُعْشُم([20]))**: küçük bedenli, eti az olan.
Ve **(الجَلَنْفَعُ)**: develerden kalın olan [ve **(الجُخْدَُبُ)**: iri deve([21])] dedi:
* شَدّاخَةً ضَخْمَ الضُّلوعِ جَخْدَبا([22]) *
Ve denir ki **(اجْلَخَمَّ)** kavim: büyüklendikleri zaman. Dedi:
* نَضْرِبُ جَمْعَيْهِمْ إذا اجْلَخَمُّوا([23]) *
Ve **(الجِعْثَنُ)**: **الصِّلِّيان**’ın kökleri. Ve **(الجَلْسَد)**: bir putun adı([24]). Dedi:
............... كما *** بَيْقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([25])
Ve **(الجِرْسَام)**: öldürücü zehir.
(**الجيم** kitabı tamamlandı)
 --------------ــ
 ([12]) Denir ki: hafif hızlı için **جحشل** ve **جحاشل**. Dedi:
لاقيت منه مشمعلا جحشلا *** إذا خببت في اللقاء هرولا
 ([13]) Rü’be’nindir; divanında 121 ve **اللسان** (**جعبر**، **قسس**، **طهمل**). Ondan önce:
يمسين عن قس الأذى غوافلا *** ينطقن هوناً خردا بهاللا
 ([14]) Asılda: **"جلندع"** **العين** ile; doğrusu, **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’ta olduğu gibi sabit kıldığım şeydir. **الجلندع** için sözlüklerde bir anma yoktur.
 ([15]) Asılda **"الجلع"**. Önceki uyarıya bak.
([16]) Nu‘mân b. ‘Adî b. Nadle’nindir; daha önce **(جذو 439)** haşiyelerinde geçtiği gibi.
([17]) Denir ki: **"ذئر وذائر"**; ikisi de erkek ve dişi için tek lafızla.
([18]) Asılda: **"مجعلب"**; doğrusu **اللام**’ın öne alınmasıyladır.
([19]) Böyle. **اللسان**’da: “**جحمظ الغلام**: ellerini dizleri üzerine bağladı” yalnız. **القاموس**’ta: “**الجحمظة**.. ve oğlanın ellerini dizleri üzerine bağlamak; dövülsün diye, yahut bağlamak nasıl olursa olsun.”
([20]) Asılda: **"الجعثم"**; doğrusu **الشين** iledir.
([21]) Bu tekmile **المجمل**’dendir; söz onda, getirdiğim düzen üzere geldiği gibi; ve sonraki istişhad da onu getirmeyi gerektirir.
([22]) Beyit Rü’be’nindir; **اللسان** (**جخدب**)’da olduğu gibi. Divanında değildir. Cevherî **الصحاح**’ta onunla, iri devenin vasfında olduğuna delil getirmiştir. İbn Berrî itiraz etmiştir: öyle değildir; ancak o, bir atın vasfındadır. Ondan önce:
ترى لـه مناكباً ولببا *** وكاهلا ذا صهوات شرجبا
([23]) Beyit ‘Accâc’ındır; divanında 63 ve **اللسان** (**جلخم**). Asılda: **"جميعهم"**; tahrif.
([24]) Yâkūt dedi: “Hadramut’ta olan bir putun adı. Ebû’l-Münzir Hişâm b. Muhammed el-Kelbî’nin **كتاب الأصنام**’ında onun zikrini bulmadım.”
([25]) Bu kısmın bu suretle istişhadı, **(بقر 280)** maddesinde daha önce geçti; orada haşiyelerde nisbetini ve tamamını zikrettim. Asılda: **"كما ينظر"**; tahrif.
