# الجنعاظ (ا-ل-ج-ن-ع-ا-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%B9%D8%A7%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%B9%D8%A7%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ا - ل - ج - ن - ع - ا - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: الجِنْعَاظ

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%B9%D8%A7%D8%B8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: الجِـنْعَاظ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله جيم)
وذلك على أضرب:
فمنه ما نُحِت من كلمتين صحيحتي المعنى، مطّردتَيِ القياس. ومنه ما أصله كلمةٌ واحدة وقد أُلحِق بالرُّباعي والخماسي بزيادةٍ تدخله. ومنه ما يوضع كذا وَضْعا. وسنفسر ذلك إن شاء الله تعالى.
فمن المنحوت قولهم للباقي من أصل السَّعَفة إذا قُطِعت (جُذمُور). قال:
باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أولـه جيم
بَنَانَتَيْنِ وجُذْمُوراً أُقِيمُ بها *** صَدْرَ القناةِ إذا ما آنَسُوا فَزَعا([1])وذلك من كلمتين: إحداهما الجِذْم وهو الأصل، والأخرى الجِذْر وهو الأصل. وقد مرّ تفسيرهما. وهذه الكلمة من أدَلّ الدليل على صحّة مذهبنا في هذا الباب. وبالله التوفيق.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا سَتَر بيديه طعامَه كي لا يُتَناوَل (جَرْدَبَ) من كلمتين: من جَدَب لأنه يمنع طعامه، فهو كالجَدْب المانع خَيْرَه، ومن الجيم والراء والباء، كأنه جعل يديه جراباً يَعِي الشيءَ ويَحويه. قال:
إذا ما كُنْتَ في قومٍ شَهَاوَى *** فلا تَجْعَلْ شِمالَكَ جَُرْدُبَانا([2])ومن ذلك [قولهم] للرَّملة المشرفة على ما حولها (جُمْهُور). وهذا من كلمتين من جَمَرَ؛ وقد قلنا إنّ ذلك يدلُّ على الاجتماع، ووصفنا الجَمَرات من العرب بما مضى ذِكره. والكلمة الأخرى جَهَر؛ وقد قلنا إنّ ذلك من العلوّ. فالجمهور شيءٌ متجمِّعٌ عالٍ.
ومن ذلك قولهم لقرية النّمل (جُرثُومة). فهذا من كلمتين: من جَرَم وجَثَم، كأنه اقتَطَعَ من الأرض قطعةً فجثم فيها. والكلمتان قد مضتا بتفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا صُرع (جُعْفِلَ). وذلك من كلمتين: من جُعِف *إذا صُرع، وقد مرّ تفسيره. وفي الحديث: "حتى يَكون انجعافُها مرة". ومن كلمة أخرى وهي جَفَل، وذلك إذا تجمَّع فذَهَب. فهذا كأنه جُمِع وذُهِب به. ومن ذلك قولهم للحَجَر وللإبل الكثيرة (جَلْمَدٌ). قال الشاعر في الحجارة:
جَلامِيدُ أملاءُ الأكُفِّ كأنها  *** رُؤوسُ رِجالٍ حُلِّقت في المواسِمِ([3])وقال آخر في الإبل الجَلْمَد:
أو مائةٍ تُجْعَلُ أولادُها *** لَغْواً وعُرْضَ المائَةِ الجَلْمَدِ([4])وهذا من كلمتين: من الجَلَد، وهي الأرض الصُّلبة، ومن [الجَُمَُد]، وهي الأرض اليابسة، وقد مرَّ تفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للجمل العظيم (جُرَاهِمٌ جُرْهُم). وهذا من كلمتين من الجِرْم وهو الجَسَد، ومن الجَره وهو الارتفاع في تجمُّع. يقال سمِعْتُ جَرَاهِيَة القوم، وهو عالي كلامِهم دون السِّرّ.
ومن ذلك قولهم للأرض الغليظة (جَمْعَرَة). فهذا من الجمْع ومن الجمْر. وقد مضى ذكره.
ومن ذلك قولهم للطويل (جَسْرَبٌ). فهذا من الجَسْر وقد ذكرناه، ومن سَرَب إذا امتدَّ.
ومن ذلك قولهم للضخم الهامة المستدير الوجه (جَهْضَمٌ). فهذا من الجَهْم ومن الهَضَم. والهَضَم: انضمامٌ في الشيء. ويكون أيضاً من أهضام الوادي، وهي أعاليه. وهذا أقْيَسُ من الذي ذكرناه في الهَضَم الذي معناه الانضمام.
ومن ذلك قولهم للذاهب على وَجْهِه (مُجْرَهِدٌ). فهذا من كلمتين: من جَرَد أي انجرَدَ فمَرَّ، ومن جَهَد نَفْسَه في مُرُوره.
ومن ذلك قولهم للرّجُل الجافي المُتَنَفِّج([5]) بما ليس عنده (جِعْظَارٌ([6])). وهذا من كلمتين من الجَظِّ والجَعْظ، كلاهما الجافي، وقد فُسِّرَ فيما مضى([7]).
ومنه (الجِـنْعَاظ) وهو من الذي ذكرناه آنفاً والنون زائدة. قال الخليل: يقال إنه سيئ الخُلق، الذي يتسخَّط عند الطَّعام. وأنشد:
* جِنْعَاظَةٌ بأهلِهِ قد بَرَّحَا([8]) *
ومن ذلك قولهم للوحشيِّ إذا تَقَبَّض في وجاره (تَجَرْجَمَ)، والجيم الأولى زائدةٌ، وإنما هو من قولنا للحجارة المجتمعة رُجْمَةٌ. وأوضحُ من هذا قولهم للقَبْر الرَّجَم، فكأنَّ الوحشيَّ لمّا صار في وِجاره صار في قبرٍ.
ومنها قولهم للأرض ذات الحجارة (جَمْعَرة). وهذا من الجمرات، وقد قلنا إنّ أصلها تجمُّع الحجارة، ومن المَعِر وهو الأرض لا نبات به([9]).
ومنها قولهم للنهر (جَعْفر). ووجهه ظاهر أنه من كلمتين: من جَعَف إذا صَرَع؛ لأنه يصرع ما يلقاه من نباتٍ وما أشبهه، ومن الجَفْر والجُفْرَة والجِفار والأجْفَر وهي كالجُفَر.
ومن ذلك قولهم في صفة الأسد (جِرْفاسٌ) فهو من جَرَف ومن جرَس، كأنّه إذا أكل شيئاً وجَرَسه جَرَفَه.وأما قولهم للداهية (ذات الجنادِع) فمعلوم في الأصل الذي أصَّلناه أنّ النون زائدة، وأنه من الجَدْع، وقد مضى. وقد يقال إنّ جَنادع كلِّ شيءٍ أوائلُه، وجاءت جنادع الشرِّ.ومن ذلك قولهم للصُّلب الشديد (جَلْعَدٌ) فالعين زائدة، وهو من الجَلَد. وممكنٌ أنْ يكون منحوتاً من الجَلَعِ أيضاً، وهو البُروز؛ لأنه إذا كان مَكاناً صُلْباً فهو بارزٌ؛ لقلّةِ النبات به.ومن ذلك قولهم للحادِرِ([10]) السمين (جَحْدَلٌ) فممكن أن يقال إن الدال زائدةٌ، وهو من السِّقاء الجَحْل، وهو العظيم، ومن قولهم مَجدُول الخَلْق، وقد مضى. ومن ذلك قولهم ( تَجَرْمَزَ اللَّيلُ) ذهَبَ. فالزاء زائدة، وهو من تجرّم. والميم زائدةٌ في وجهٍ آخر، وهو من الجَرْز وهو القَطْع، كأنه شيءٌ قُطِعَ قَطْعاً؛ ومن رَمَزَ إذا تحرّكَ واضطرب. يقال للماء المجتمع المضطرب رَامُوزٌ. ويقال الرّاموز اسمٌ من أسماء البحر.
ومن ذلك (تَجَحْفَلَ القوم): اجتمعوا، وقولهم للجيش العظيم (جَحفَلٌ)، و(جَحْفَلة الفَرَس). وقياس هؤلاء الكلماتِ واحدٌ، وهو من كلمتين: من الحَفْل وهو الجَمْع، ومن الجَفْل، وهو تَجَمُّع([11]) الشيء في ذهابٍ. ويكون لـه وجه آخر: أن يكون من الجَفْل ومن الجَحْف، فإنهم يَجْحَفُون الشيءَ جحفاً. *وهذا عندي أصوبُ القولين.

--------------ــ
([1]) البيت لعبد الله بن سبرة يرثي يده، وكانت قد قطعت في غزوات الروم. وقبل البيت كما في اللسان (جذمر) وأمالي القالي (1: 47):
فإن يكن أطربون الروم قطعها *** فإن فيها بحمد الله منتفعا
          وفي الأصل: "أقيم به" وإنما الضمير للبنانتين والجذمور.
([2]) البيت في اللسان (جردب) وأمالي القالي (2: 54) والجمهرة (3: 298) بدون نسبة. وفي الجمهرة
(3: 414): "يمينك"، تحريف. "وجردبان" يقال بضم الجيم والدال وفتحهما. والحق أن الكلمة من الفارسي المعرب، وهي في الفارسية "كردهبان" أي حافظ الرغيف. و" كرده" هو الرغيف. انظر اللسان والمعرب 110 ومعجم استينجاس 1081.
([3]) البيت من أبيات لنافع بن خليفة الغنوي، في أمالي القالي (3: 116) .
([4]) البيت للمثقب العبدي، من أول قصيدة له في ديوانه مخطوطة دار الكتب رقم 565. وسيأتي في (لغو) وهو في اللسان (عرض). وقد أنشده في (جلمد) محرفاً غير منسوب.
([5]) "المتنفج" المفتخر بأكثر مما عنده كما في القاموس. وفي الأصل: "المنتفج" تحريف.
([6]) في الأصل: "جعظار"، صوابه من المجمل واللسان، وفي اللسان: عند الكلام على الجعظار: "وهو أيضاً الذي ينتفج بما ليس عنده مع قصر ". وفي أصل اللسان: "يتنفخ" والوجه ما أثبت.
([7]) في هذا التخريج تقصير، وذاك أنه لم يأت بكلمة فيها الراء. ولعله جعل الراء زائدة، كما سيأتي في تخريج بعض الكلمات.
([8]) بعده كما في اللسان (جنعظ):
إن لم يجد يوماً طعاماً مصلحا *** قبح وجهاً لم يزل مقبحا
([9]) ذهب بلفظ "الأرض" هنا إلى الموضع والمكان، كما ذهب الآخر في قوله:
فلا مزنة ودقت ودقها *** ولا أرض أبقل إبقالها
 ([10]) الحادر، بالحاء المهملة: الممتلئ لحماً وشحماً مع ترارة. وفي الأصل: "قولهم مجدول للجادر"، وفيه إقحام وتحريف.
([11]) في الأصل: "وهو إذا تجمع".

-

##### Türkçe

(Üç harften fazla olup başı **جيم** olan Arapların sözünden gelenler babı)
Bu ise türlü türlüdür:
Bundan, anlamı sahih iki kelimeden, kıyasa uygun iki kelimeden yontulmuş olan vardır. Bundan, aslı tek bir kelime olup, ona giren bir ziyade ile rubâî ve humâsîye ilhak edilmiş olan vardır. Bundan, böyle vaz‘an konulan vardır. Bunu, yüce Allah dilerse açıklayacağız.

Yontulmuşlardan, onların, **السَّعَفة** kesildiğinde onun aslından kalan şeye (**جُذمُور**) demeleridir. Dedi ki:
(Üç harften fazla olup başı **جيم** olan Arapların sözünden gelenler babı)
İki parmak ucu ve bir **جُذْمُور** ile orada dururum *** mızrağın göğsünü, korku sezince
Bu, iki kelimedendir: birisi **الجِذْم** ve o asıldır; diğeri **الجِذْر** ve o asıldır. İkisinin tefsiri geçti. Bu kelime, bu babda mezhebimizin sıhhatine en delâletli delildendir. Başarı Allah iledir.

Bundan, erkeğe, yemeğini yenilmesin diye elleriyle örttüğünde (**جَرْدَبَ**) demeleridir; iki kelimeden: **جَدَب**’den; çünkü yemeğini men eder; o hâlde o, hayrını men eden **الجَدْب** gibidir; ve **الجيم** ve **الراء** ve **الباء**’dan; sanki iki elini, şeyi içine alan ve onu kuşatan bir torba kılmıştır. Dedi ki:
Bir kavimde iştahlılar içinde olduğunda *** solunu **جَُرْدُبَانا** kılma
Bundan, çevresinin üstüne çıkmış kum tepesine (**جُمْهُور**) [demeleridir]. Bu, iki kelimedendir: **جَمَرَ**’den; ve biz, bunun toplanmaya delâlet ettiğini söyledik; ve Araplardan **الجَمَرات**’ı, geçmişte zikri geçenle vasfettik. Diğer kelime **جَهَر**’dir; ve biz, bunun yükseklikten olduğunu söyledik. O hâlde **الجمهور**, toplanmış, yüksek bir şeydir.

Bundan, karınca köyüne (**جُرثُومة**) demeleridir. Bu da iki kelimedendir: **جَرَم** ve **جَثَم**’den; sanki yerden bir parça koparmış da onda çökmüştür. İki kelime, tefsirleriyle geçti.

Bundan, erkeğe, yere vurulup devrildiğinde (**جُعْفِلَ**) demeleridir. Bu, iki kelimedendir: **جُعِف**’ten; *yere vurulup devrildiğinde*, ve tefsiri geçti. Hadiste: “ta ki onun **انجعافُها**’sı bir kere olsun.” Ve başka bir kelimeden; o da **جَفَل**’dir; bu da, toplandığında sonra gittiğinde olur. Bu, sanki toplanmış ve onunla götürülmüş gibidir. Bundan, taşa ve çok deveye (**جَلْمَدٌ**) demeleridir. Şair taşlar hakkında dedi ki:
Avuçları dolduran **جَلامِيدُ**; sanki onlar  *** mevsimlerde tıraş edilmiş adam başlarıdır
Bir başkası **الجَلْمَد** develer hakkında dedi ki:
Yahut yüz (deve) ki yavruları kılınır *** boş söz; ve yüzün arzı olan **الجَلْمَد**
Bu, iki kelimedendir: **الجَلَد**’den; o, sert yerdir; ve **[الجَُمَُد]**’den; o, kuru yerdir; ikisinin tefsiri geçti.

Bundan, iri deveye (**جُرَاهِمٌ جُرْهُم**) demeleridir. Bu, iki kelimedendir: **الجِرْم**’den; o, bedendir; ve **الجَره**’den; o, toplanma içinde yükselmedir. Denir: “Kavmin **جَرَاهِيَة**’sini işittim”; o, onların sözünün yüksek olanıdır; sırdan aşağıdır.

Bundan, kalın toprağa (**جَمْعَرَة**) demeleridir. Bu, **الجمْع**’dan ve **الجمْر**’dendir. Zikri geçti.

Bundan, uzuna (**جَسْرَبٌ**) demeleridir. Bu, **الجَسْر**’dendir; onu zikrettik; ve **سَرَب**’den; uzayıp gittiğinde.

Bundan, başı iri, yüzü yuvarlak, kaba olana (**جَهْضَمٌ**) demeleridir. Bu, **الجَهْم**’den ve **الهَضَم**’dendir. **الهَضَم**: şeyde bir büzülüp toplanmadır. Ayrıca vadinin **أهضام**’ından da olur; o, onun yükseklikleridir. Bu, **الهَضَم**’da zikrettiğimiz, anlamı büzülüp toplanma olan şeyden daha kıyasîdir.

Bundan, kendi hâline giden kimseye (**مُجْرَهِدٌ**) demeleridir. Bu, iki kelimedendir: **جَرَد**’den; yani soyunup sıyrıldı da geçti; ve **جَهَد**’den; geçişinde nefsini yordu.

Bundan, elde olmayanla kaba kabaran([5]) katı adama (**جِعْظَارٌ**([6])) demeleridir. Bu, iki kelimedendir: **الجَظِّ** ve **الجَعْظ**’dan; ikisi de katıdır; geçmişte tefsir edilmiştir([7]).

Bundan (**الجِـنْعَاظ**) da vardır; o, az önce zikrettiğimizdendir; **النون** ziyadedir. Halîl dedi ki: “Kötü huylu, yemek yanında hoşnutsuzluk eden” denir. Şu beyiti okudu:
* Ehliyle bir **جِنْعَاظَةٌ** ki şiddetle eziyet etti *

Bundan, vahşî hayvan ininde büzülüp toplandığında (**تَجَرْجَمَ**) demeleridir; birinci **الجيم** ziyadedir; aslında, bizim, toplanmış taşlara **رُجْمَةٌ** dememizdendir. Bundan daha açık olan, kabre **الرَّجَم** demeleridir; sanki vahşî hayvan, inine girince bir kabre girmiş oldu.

Bunlardan, taşlı toprağa (**جَمْعَرة**) demeleridir. Bu, **الجمرات**’dendir; biz, aslının taşların toplanması olduğunu söyledik; ve **المَعِر**’dendir; o, bitkisi olmayan topraktır([9]).

Bunlardan, nehre (**جَعْفر**) demeleridir. Yönü açıktır: iki kelimedendir; **جَعَف**’tan; yere vurup devirdi; çünkü karşılaştığı bitkiyi ve benzerini yere vurup devirir; ve **الجَفْر** ve **الجُفْرَة** ve **الجِفار** ve **الأجْفَر**’den; bunlar **الجُفَر** gibidir.

Bundan, aslanın sıfatında (**جِرْفاسٌ**) demeleridir; o, **جَرَف**’tan ve **جرَس**’tendir; sanki bir şey yediğinde ve onu çiğnediğinde onu kazıyıp süpürür. Ama onların, felâkete (**ذات الجنادِع**) demeleri; bizim asıl kıldığımız kökte malûmdur ki **النون** ziyadedir ve o, **الجَدْع**’dendir; geçti. Ve denebilir ki: her şeyin **جَنادع**’ı, onun evvelleridir; ve şerrin **جنادع**’ı geldi. Bundan, sert, şiddetli olana (**جَلْعَدٌ**) demeleridir; **العين** ziyadedir; o, **الجَلَد**’dendir. Ayrıca **الجَلَع**’dan da yontulmuş olması mümkündür; o, çıkıntı ve belirginliktir; çünkü sert bir yer olduğunda, bitkinin azlığından dolayı belirgindir. Bundan, etli([10]) semiz olana (**جَحْدَلٌ**) demeleridir; denebilir ki **الدال** ziyadedir; o, büyük olan **السِّقاء الجَحْل**’dendir; ve “yaratılışı bükümlü” sözlerindendir; geçti. Bundan, onların (**تَجَرْمَزَ اللَّيلُ**) “gece gitti” demeleridir. O hâlde **الزاء** ziyadedir; o, **تجرّم**’dendir. Başka bir yönden **الميم** ziyadedir; o da **الجَرْز**’dendir; o, kesmedir; sanki kesilip kesilmiş bir şeydir; ve **رَمَزَ**’dan; hareket edip çalkalandığında. Toplanmış çalkantılı suya **رَامُوزٌ** denir. Ve **الرّاموز** denir; denizin adlarından bir addır.

Bundan, (**تَجَحْفَلَ القوم**) “kavim toplandı” demeleridir; ve büyük orduya (**جَحفَلٌ**) demeleri; ve (**جَحْفَلة الفَرَس**). Bu kelimelerin kıyası birdir; o da iki kelimedendir: **الحَفْل**’den; o, toplamadır; ve **الجَفْل**’den; o, gidiş içinde şeyin toplanmasıdır([11]). Bunun başka bir yönü de olur: **الجَفْل**’den ve **الجَحْف**’tan olması; çünkü onlar şeyi **يَجْحَفُون** “**جحفاً**” ederler. *Bu, bana göre iki sözün daha isabetlisidir.

--------------ــ
([1]) Beyit, Abdullah b. Sibre’nindir; elini mersiye eder; eli Rum gazvelerinde kesilmişti. Beyitten önce, Lisân’da (**جذمر**) ve Kâlî’nin Emâlî’sinde (1: 47) olduğu üzere:
Eğer Rumlar onu kesmekle sevindirdilerse *** onda Allah’a hamd ile faydalanılan vardır
Asılda: “**أقيم به**”; zamir iki parmak ucuna ve **الجذمور**’adır.
([2]) Beyit Lisân’da (**جردب**) ve Kâlî’nin Emâlî’sinde (2: 54) ve Cemhere’de (3: 298) nisbesizdir. Cemhere’de
(3: 414): “**يمينك**”, tahriftir. “**وجردبان**” **الجيم** ve **الدال**’ın zammesiyle ve fethleriyle söylenir. Doğrusu, kelime Farsçadan Arapçalaştırılmıştandır; Farsçada “**كردهبان**”dır; yani ekmek koruyucusu. “**كرده**” ekmektir. Lisân’a ve Mu‘arreb 110’a ve Steingass sözlüğü 1081’e bak.
([3]) Beyit, Nâfi‘ b. Halîfe el-Ganevî’ye ait beyitlerdendir; Kâlî’nin Emâlî’sinde (3: 116).
([4]) Beyit, el-Musakkab el-‘Abdî’nindir; divanındaki ilk kasidesinin başındandır; Dârü’l-Kütüb yazması no 565. (لغو)’da gelecektir; Lisân’da (**عرض**)dadır. (**جلمد**)’de onu, nisbesiz, tahrif edilmiş olarak okumuştur.
([5]) “**المتنفج**”: Kâmûs’ta olduğu üzere, kendinde olandan daha çokla övünen. Asılda: “**المنتفج**” tahriftir.
([6]) Asılda: “**جعظار**”; doğrusu, Mücmel ve Lisân’dandır; Lisân’da **الجعظار** bahsinde: “O, ayrıca, kendinde olmayanla kabaran, kısalıkla beraber olandır.” Lisân’ın aslında: “**يتنفخ**”; doğru olan, tespit ettiğimdir.
([7]) Bu çıkarımda kısaltma vardır; şu ki, içinde **الراء** bulunan bir kelime getirmedi. Belki **الراء**’ı ziyade kıldı; bazı kelimelerin çıkarımında geleceği üzere.
([8]) Ondan sonra, Lisân’da (**جنعظ**) olduğu üzere:
Bir gün ıslah edici bir yemek bulmazsa *** çirkinleşir bir yüz; çirkinleşmekten geri kalmaz
([9]) Burada “**الأرض**” lafzıyla yer ve mekân kastedildi; başkası da şu sözünde böyle kastetti:
Ne bir bulut yağdı; yağışı yağdı *** ne de bir yer bitki bitirdi; bitirmesi
([10]) **الحادر**: noktasız **الحاء** ile; et ve yağla dolu, gevşeklik ile beraber. Asılda: “**قولهم مجدول للجادر**”; onda sokma ve tahrif vardır.
([11]) Asılda: “**وهو إذا تجمع**”.

-
