# الحاء — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%A1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%A1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [الحاء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%A1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: الحاء

: ( *!الحا ) ، بالقَصْر : ( حَرْفُ هِجاءٍ ) مَخْرجُه وَسَطُ الحَلْقِ قُرْب مَخْرج العَيْن ؛ ( ويُمَدُّ ) .
وقال اللَّيْثُ : هو مَقْصورٌ مَوْقوفٌ فإذا جَعَلْته اسْماً مَدَدْته كقولكَ . هذه *!حاءٌ مَكْتوبَةٌ وَمَدّتها ياآن ؛ قالَ : وكلُّ

حَرْفٍ على خَلْقتِها مِن حُروفِ المُعْجم فألِفُها إذا مُدَّت صارَتْ في التّصْريفِ ياءَيْن ، قال : *!والحاءُ وما أَشْبَهُها تُؤَنَّثُ ما لم تُسَمَّ حَرْفاً ، فإذا صَغَّرْتَها قُلْتَ : حُيَيَّة ، وإنّما يَجوزُ تَصْغيرُها إذا كانتُ صَغِيرةً في الخَطِّ أَو خَفِيةً ، وإلاَّ فلا .
وذَكَرُ ابنُ سِيدَه *!الحاءَ في المُعْتل وقالَ : إنَّ أَلفَها مُنْقلبَةٌ عن واوٍ .
وفي البَصائِرِ : النِّسْبَةُ *!حائِيٌّ *!وحاوِيٌّ *!وحويٌّ . وتقولُ منه : *!حَيَّيْتُ *!حاءً حَسَنَةً وحَسَناً ، والجَمْعُ *!أحواءٌ *!وأحياءٌ *!وحاءاتٌ .
( و ) *!حاءٌ : ( حَيٌّ من مَذْحِجٍ ) ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي :
وطلَبْت الثّأْرَ في حَكَمٍ *!وحاءِ وقال الأزْهرِي : هي في اليَمَنِ *!حاءٌ وحَكَمٌ .
وقال ابنُ برِّي : بَنُو *!حاء من جُشَمِ بنِ مَعْدَ .
وفي حديثِ أَنَس : ( شفاعَتِي لأهْلِ الكبائِرِ مِن أُمَّتِي حتى حَكَمَ *!وحاءَ ) .
قال ابنُ الأثير : هُما حَيَّانِ من اليَمَنِ مِن ورَاء رَمْلِ يَبْرِين .
قال أَبو موسى : يجوزُ أنْ يكونَ حاءٌ مِن الحُوَّة ، وقد حُذِفَت لامُه ، وأن يكونَ مِن حَوَى يَحْوِي ، وأن يكونَ مَقْصوراً غَيْر مَمْدودٍ .
( و ) الحاءُ : ( المرأَةُ السَّليطَةُ ) البَذِيَّةُ اللِّسانِ ؛ ( عن الخَليلِ ) ؛ وأَنْشَدَ :
جُدودِي بَنُو العَنْقاء وابنُ مُحَرّقِ
وأَنْت ابنُ *!حاء بَظْرُها مِثْل مِنْجَلِ

( و ) حاءُ : ( اسْمُ رجُلٍ نُسِبَ إليه بِئْرُ حاءٍ بالمدينةِ ، وقد يُقْصَرُ ، أَو الصَّوابُ بَيْرَحَى كفَيْعَلى ، وقد تقدَّمَ ) في برح ، وذُكِرَ هناك تَغْلِيظُ المُحدِّثِين فيه ، ونسبتهم للتَّصْحيفِ ، وهنا مالَ فيه إلى الصَّوابِ ، فهو إمَّا غَفْلةٌ ونِسْيانٌ أَو تَفَنّن في التَّرْجيح ، أَو عَدَمُ جَزْمٍ بالقَوْلِ الصَّحِيح نبَّه عليه شيْخُنا والبَدْرُ القرافي . وفي الرَّوض للسّهيلي نَقْلاً عن بعضِهم : أنَّها سُمِّيت بزَجْرِ الإبِلِ عنها ، واللهاُ أعْلَم .
( *!وحاءِ : زَجْرٌ للإبِلِ ) بُني على الكَسْرِ لالْتِقاءِ السَّاكِنَيْن ، ( وقد يُقْصَرُ ) فإن أَرَدْتَ التَّنْكيرَ نَوَّنْت فقلْتَ *!حاءٍ وعاءٍ .
( *!وحاحَيْتُ بالمَعَزِ *!حِيحاءً *!وحِيْحاءَةٌ ) : إذا ( دَعَوْتُها ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي عن أَبي زيْدٍ ، قالَ : يقالُ ذلكَ للمَعَزِ خاصَّةً .
وقال ابنُ برِّي : صوابُه *!حَيْحاءً *!وحَاحَاةً .
قُلْتُ : الجَوْهري ناقِلٌ عن أَبي زيْدٍ ، فإن كانَ في نسخ النوادِرِ مثْل ما نقلَهُ الجَوْهرِي فقد بَرِىءَ مِن عهْدَتهِ .
ثم قالَ الجَوْهرِي : قال سيبويه : أَبْدَلوا الألفَ بالياءِ لشبهِها بهَا .
قال ابنُ برِّي : الذي قالَ سيبويه إنَّما هو أَبْدلُوا الألفَ لشبَهِها بالياءِ لأنَّ أَلِفَ *!حاحَيْتُ بدلٌ مِن الياءِ في *!حَيْحَيْتُ .
( و ) قال أَبو عَمْرو : يقالُ : ( حاءِ بضَأْنِكَ ) *!وحاحِ بِضَأْنِكَ : ( أَي

ادْعُها ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
( ويقالُ لابنِ المائةِ : لا *!حاءَ ولا ساءَ ، أَي لا مُحْسِنٌ ولا مُسِيءٌ ، أَو لا رجلٌ ولا امرأَةٌ ) ؛ قالَهُ اللَّيْثُ ( أَو لا يَسْتَطيعُ أنْ يَزْجُرَ الغنمَ *!بحاءٍ ) عنْدَ السَّقْي ، ( ولا الحِمارَ بِسَاءٍ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!حاءٍ : أَمْرٌ للكَبشِ بالسِّفادِ ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه . وقالَ غيرُه زَجْرٌ .
(

### Türkçe

: ( **الحا** ) ، kısaltma ile: ( bir hece harfi ); mahreci boğazın ortasıdır, **العين**’in mahrecine yakın; (ve uzatılır).
Leys dedi ki: O, kısaltılmış, durdurulmuş (mevkûf)tur; onu isim yaptığında uzatırsın; senin sözün gibi: bu yazılmış bir **حاءٌ**’dır; ve onu “yâân” diye uzattın; dedi ki: ve her

harf, mu‘cem harflerinden onun yaratılışı üzere olan (her harf)in elif’i uzatıldığında tasrîfte iki yâ olur; dedi ki: **والحاءُ** ve ona benzeyenler, harf diye adlandırılmadıkça müennes yapılır; onu küçülttüğünde şöyle dersin: حُيَيَّة; ancak yazıda küçük veya gizli olduğunda küçültülmesi câiz olur; yoksa olmaz.
İbn Sîde **الحاءَ**’yı mu‘tel içinde zikretti ve dedi ki: onun elif’i vavdan dönmüştür.
**البصائر**’de: nisbet **حائِيٌّ** ve **حاوِيٌّ** ve **حويٌّ**’dir. Ondan şöyle dersin: **حَيَّيْتُ** güzel bir **حاءً**’yı ve güzelce; cem‘i **أحواءٌ** ve **أحياءٌ** ve **حاءاتٌ**’dır.
( Ve ) **حاءٌ**: ( **مذحج**’den bir kabile )dir; Cevherî inşâd etti:
وطلَبْت الثّأْرَ في حَكَمٍ **وحاءِ** وقال الأزْهرِي : هي في اليَمَنِ **حاءٌ** وحَكَمٌ .
İbn Berrî dedi ki: **حاء** oğulları, Ma‘d oğlu Cuşem’dendir.
Enes hadîsinde: (Şefaatim, ümmetimden büyük günah sahipleri içindir; tâ ki **حَكَمَ** ve **حاءَ** (kadar)) .
İbnü’l-Esîr dedi ki: İkisi, Yemen’den, Yebrîn kumunun arkasından iki kabiledir.
Ebû Mûsâ dedi ki: **حاءٌ**’ın **الحُوَّة**’den olması câizdir; lâm’ı hazfedilmiştir; ve **حَوَى يَحْوِي**’den olması (da câizdir); ve uzatılmış değil, kısaltılmış olması (da câizdir).
( Ve ) **الحاءُ**: (dili kötü sözlü, ağzı bozuk, sivri dilli kadın)dır; (Halîl’den); ve inşâd etti:
جُدودِي بَنُو العَنْقاء وابنُ مُحَرّقِ
وأَنْت ابنُ **حاء** بَظْرُها مِثْل مِنْجَلِ

( Ve ) **حاءُ**: (Medine’de kendisine nisbet edilen **بِئْرُ حاءٍ** kuyusunun nisbet edildiği bir adamın adı)dır; ve kısaltılabilir; yahut doğrusu, **بَيْرَحَى**’dır, **فَيْعَلى** vezninde; ve daha önce **برح** maddesinde geçti; ve orada muhaddislerin onda kalınlaştırması ve tashîfe nisbet etmeleri zikredildi; burada ise doğruya meyletti; o hâlde bu ya bir gaflet ve unutma, yahut tercihte çeşitlilik, yahut sahih sözü kesinlememe olup buna şeyhimiz ve Bedr el-Karâfî dikkat çekti. Sühaylî’nin **الرَّوض**’unda bazılarından naklen: onun, develeri ondan sürmekle adlandırıldığı (söylenmiştir); Allah daha iyi bilir.
( **وحاءِ**: develer için bir sürme sözüdür ); iki sâkinin birleşmesi sebebiyle kesre üzerine bina edilmiştir; (ve kısaltılabilir); nekre istemen hâlinde tenvinlersin; böylece **حاءٍ** ve عاءٍ dersin.
( **وحاحَيْتُ** keçilerle **حِيحاءً** ve **حِيْحاءَةٌ** ): (onları çağırdığımda); Cevherî onu Ebû Zeyd’den nakletti; dedi ki: bu, özellikle keçiler için söylenir.
İbn Berrî dedi ki: doğrusu **حَيْحاءً** ve **حَاحَاةً**’dır.
Ben dedim ki: Cevherî, Ebû Zeyd’den nakledicidir; eğer **النوادر** nüshalarında Cevherî’nin naklettiği gibi ise, onun sorumluluğundan beri olur.
Sonra Cevherî dedi ki: Sîbeveyh dedi: ona benzerliğinden dolayı elifi yâ ile değiştirdiler.
İbn Berrî dedi ki: Sîbeveyh’in dediği ancak şudur: elifi, yâ’ya benzerliğinden dolayı değiştirdiler; çünkü **حاحَيْتُ**’nun elifi, **حَيْحَيْتُ**’daki yâ’nın bedelidir.
( Ve ) Ebû Amr dedi ki: şöyle denir: (koyunlarınla **حاءِ** (de)) ve **وحاحِ** koyunlarınla: (yani onları çağır); Cevherî onu nakletti.
( Yüz yaşındaki oğula şöyle denir: **لا حاءَ ولا ساءَ**; yani ne iyilik eden ne kötülük eden; yahut ne erkek ne kadın ); Leys söyledi; (yahut sulama sırasında koyunu **بحاءٍ** ile sürememesi) ve (eşeği **بِسَاءٍ** ile (sürememesi)).
Ona istidrâk edilenlerdendir:
**حاءٍ**: koça çiftleşme emridir; İbn Sîde onu nakletti. Başkası dedi ki: bir sürme sözüdür.
(
