# الخاء (ا-ل-خ-ا-ء) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%A1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%A1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ا - ل - خ - ا - ء
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%A1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!خاءِ ) : مَرَّ ذِكْرُه ( في الهَمْزِ ) .
قال شيْخُنا : لا تَظْهَر نكْتَةٌ لإحالَتِه وَحْدِه على الهَمْز دُونَ بَقِيَّة الحُروفِ ولعلَّه لقلَّةِ مَعانِيهِ وعَدَم وُرُودِه بمعْنًى حرْفيّ كغَيْرِه ، واللهاُ أَعْلَم .
قُلْتُ : لم يَصْنع شيْخنا في الجوابِ شيئاً ، والذي يَظْهَر أَنَّ قولَهم : خاءِ بِكَ عَلَيْنا بمعْنَى أَسْرِعْ واعْجَلْ ؛ رُوِي بالهَمْزةِ ؛ ورُوِي *!خائِي بِك بالياءِ ، هكذا مَفْصولاً عن بِكَ كما وُجِدَ في كتابِ النوادِرِ لابنِ هانىءٍ . وفي رِوايَةِ شمِرٍ عن أَبي عبيدٍ مَوْصولاً والمعْنَى واحِدٌ ، فلمَّا كانَ الأمْرُ كَذلكَ أَوْرَدَ المصنِّفُ ذِكْرَه في الهَمْزةِ مع أنَّه لم يَذْكُر هناك إلاَّ *!خاء فقط ، ولم يَذْكُر خائي ، ففيه قُصُورٌ ، وكتبَه في الهَمْزةِ بالأحْمر على أنَّه مُسْتدْركٌ على الجَوْهرِي ، مع أنَّ الجَوْهرِي ذَكَرَه ههنا فقالَ عن أَبي زيْدٍ : خاءِ بِك مَعْناهُ اعْجَلْ ، جَعَلَه صَوْتاً مَبْنيًّا على الكَسْرِ ، قالَ : ويَسْتوِي فيه الاثْنانِ والجَمْعُ والمُؤَنَّث ؛ وأَنْشَدَ للكُمَيْت :

إذا ما شَحَطْنَ الحادِيَيْنِ سَمِعْتَهم
*!بخاءِ بِكَ الحَقْ يَهْتِفُونَ وحَيَّهَلْوقال ابنُ سَلْمة : مَعْناهُ خِبْت ، وهو دُعاءٌ منه عليه ، تقول : بخاءِ بِكَ أَي بأَمْرِكَ الذي خابَ وخَسِر ، وهذا خِلافُ قَوْل أَبي زيْدٍ كما تَرى ، انتَهَى نَصُّ الجَوْهرِي .
قال الأزْهري ، وهو في كتابِ النَّوادِرِ لابنِ هانىءٍ غَيْرُ مَوْصولٍ وهو الصَّوابُ ، ويقالُ خائِي بِكِ اعْجَلِي وخائِي بكُنَّ اعْجَلْنَ ، كلُّ ذلكَ بلَفْظٍ واحِدٍ إِلاَّ الكاف فإنَّك تُثَنِّيها وتجمعُها .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الخاءُ : حَرفُ هِجاءٍ مِن حُروفِ الحَلْقِ يُمَدُّ ويُقْصَرُ ، وهو *!خائيٌّ *!وخاوِي *!وخَيَويٌّ . وقد خَيَّيْتُ *!خاءً حَسَنَةً وحَسَناً ، يُذَكَّر ويُؤَنَّث ، ويُجْمعُ على *!أَخْواءٍ *!وأَخْياءٍ *!وخاءاتٍ .
*!والخاءُ : شَعَرُ العانَةِ وما حَوالَيْها ؛ وأنْشَدَ الخليلُ :
بجِسْمِك *!خاءٌ في الْتِواءٍ كأنَّها
حِبالٌ بأيْدِي صالحاتٍ نَوائِحوقول الشاعر :
هو *!خائي وإنَّني لأخُوه
لسْتُ ممَّنْ يُضَيِّعُ حَقَّ الخَلِيلِأَي هو أَخي .

(

##### Türkçe

: ( **خاءِ** ) : Onun zikri ( **الهَمْزِ** ’de) geçti.
Şeyhimiz dedi ki: Onu, geri kalan harfler olmaksızın yalnızca **الهَمْز** ’e havale etmesinden dolayı bir nükte ortaya çıkmaz; belki de mânalarının azlığından ve başkası gibi harfî bir mânâ ile vârid olmamasındandır; Allah daha iyi bilir.
Ben dedim ki: Şeyhimiz cevapta bir şey yapmadı; görünen şudur ki onların sözü: **خاءِ بِكَ عَلَيْنا** “çabuk ol ve acele et” mânâsındadır; **الهَمْزة** ile rivayet edilmiştir; ve **خائِي بِك** **الياء** ile rivayet edilmiştir; böylece **بِكَ**’dan ayrılmış olarak, İbn Hânî’in en-Nevâdir kitabında bulunduğu gibi. Şemir’in Ebû Ubeyd’den rivayetinde bitişik olarak (gelmiştir) ve mânâ birdir; iş böyle olunca musannif onun zikrini **الهَمْزة** ’de vârid kıldı; hâlbuki orada ancak **خاء**’ı zikretti, **خائي**’yi zikretmedi; bunda bir kusur vardır; onu **الهَمْزة** ’de kırmızıyla, Cevherî’ye müstedrek olmak üzere yazdı; hâlbuki Cevherî onu burada zikretti de Ebû Zeyd’den şöyle dedi: **خاءِ بِك** mânâsı “acele et”tir; onu kesre üzere mebnî bir ses kıldı; dedi ki: onda ikisi, cem‘ ve müennes eşit olur; ve Kumeyt’ten inşad etti:

إذا ما شَحَطْنَ الحادِيَيْنِ سَمِعْتَهم
**بخاءِ بِكَ** الحَقْ يَهْتِفُونَ وحَيَّهَلْ

İbn Seleme dedi ki: Mânâsı “hüsrana uğradın”dır; o, onun aleyhine bir duadır; dersin ki: **بخاءِ بِكَ** yani “hüsrana uğrayıp ziyan eden emrinle”; bu, gördüğün gibi Ebû Zeyd’in sözüne muhaliftir; Cevherî’nin nassı bitti.
Ezherî dedi ki: O, İbn Hânî’in en-Nevâdir kitabında bitişik değildir ve doğru olan budur; ve denilir: **خائِي بِكِ** “acele et (dişil)” ve **خائِي بكُنَّ** “acele edin (dişiller)”; bütün bunlar tek bir lafızladır; yalnız **الكاف** müstesna, çünkü sen onu tesniye ve cem‘ yaparsın.
Ve ona müstedrek olanlardandır:
**الخاءُ**: Boğaz harflerinden bir hece harfidir; uzatılır ve kısaltılır; ve o **خائيٌّ** ve **خاوِي** ve **خَيَويٌّ**’dir. Ve ben güzel bir **خاءً** ve güzel (birini) **حَسَناً** yaptım; müzekker ve müennes olur; ve **أَخْواءٍ** ve **أَخْياءٍ** ve **خاءاتٍ** üzere cem‘ olunur.
Ve **الخاءُ**: Avret yerinin kılları ve onun çevresindekidir; Halîl inşad etti:
بجِسْمِك **خاءٌ** في الْتِواءٍ كأنَّها
حِبالٌ بأيْدِي صالحاتٍ نَوائِحِ

Ve şairin sözü:
هو **خائي** وإنَّني لأخُوه
لسْتُ ممَّنْ يُضَيِّعُ حَقَّ الخَلِيلِ

Yani o benim kardeşimdir.

(
