# الزرقم (ا-ل-ز-ر-ق-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%B1%D9%82%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%B1%D9%82%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ا - ل - ز - ر - ق - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: الزُّرْقُم

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%B1%D9%82%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: الزُّرْقُم

(باب ما جاءَ من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله زاء)
وسبيلُ هذا البابِ سبيلُ ما مضى. فمنه المشتقُّ البيِّنُ الاشتقاق، ومنه ما وُضع وضْعاً.
فمن المشتق الظّاهرِ اشتقاقُه قولهم (الزُّرْقُم)، أجمع أهلُ اللغة أنَّ أصله من الزَّرَق، وأن الميم فيه زائدة.
ومن ذلك (الزُّمَّلِق) و(الزُّمَالِق)، وهو الذي إذا باشر أراق ماءَه قبل أن يجامِع. وهذا أيضاً مما زيدت فيه الميم؛ لأنه من الزَّلَق. وهو من باب أَزْلَقَتِ الأنثى، وذلك إذا لم تقبل رحمُها ماءَ الفحل ورَمت به.
ومن ذلك (الزَّهْمَقَة) وهي الزَّهَم، أو رائحة الزُّهُومة. فالقاف فيه زائدة.
ومن ذلك قولهم (ازْمَهَرَّت) الكواكبُ، إذا لَمَعَتْ. وهذا مما زيدت فيه الميم؛ لأنه من زَهَرَ الشيء، إذا أضاء.
فأما (الزَّرَجُون) ففارسية معرّبة([1])، واشتقاقه من لون الذَّهَب.
ومن ذلك سيل (مُزْلَعِبٌّ)، وهو المُتدافع الكثير القَمْش. وهذا ممّا زِيدت فيه اللام. وهو من السَّيل الزّاعب، وهو الذي يتدافع.
ومن ذلك (الزُّلقوم)، وهو الحلقوم فيما ذكره ابن دريد([2]). فإن كان صحيحاً فهو منحوت من زَلِقَ وزقم، كأنَّ اللقمة تزلَق فيه.
ومن ذلك (الزُّهلُوق([3])) وهو الخفيف، وهو منحوت من زلق وزهق([4])، وذلك إذا تهاوى سِفْلاه.
ومن ذلك (الزُّعْرور) السَّيِّئُ الخُلُق. وهذا ممّا اشتقاقُه ظاهر؛ لأنه من الزّعارَة، والراء *فيه مكرَّرة.
ومن ذلك (الزَّمْجَرة): الصَّوت. والميم فيه زائدة، وأصله من الزّجر.
ومن ذلك قول الخليل: (ازَلَغَبّ([5])) الشعر، وذلك إذا نَبَتَ بعد الحلْق. وازلغَبَّ الطائر. إذا شوَّك([6]). وهذا مما نُحِت من كلمتين، من زَغَب ولَغَب. والزَّغب معروف، واللَّغْب: أضعف الريش.
ومن ذلك (الزَّغْدَب)، وهو الهدير الشديد، حكاه الخليل. وأمرُ هذا ظاهر. لأن الباء فيه زائدة. والزَّغْد: أشدّ الهدير.
ومن ذلك (الزَّغْبَد)([7]).
ومن ذلك (الزَّرْدَمَة([8])): موضع الازدرام، وهو الابتلاع. فهذا مما زيدت فيه الميم. لأنّه من زَرِدت الشيء.
ومن ذلك (ازْرَأَمَّ) الرجلُ فهو (مزرئمّ)، إذا غضب. وهذا مما زيدت فيه الهمزة، وهو من زَرِم، إذا انقطع، كذلك إذا غضب تغيَّر خُلقه وانقطع عمّا عُهد منه.
ومن ذلك (الزَّغْرَب) وهو الماء الكثير. فهذا مما زِيدت فيه الزّاء، والأصل راجع إلى الغَرَب، وهو من باب كثرة الماء.
ومما وُضع فيه وضعا (الزَّنْتَرَة): ضِيق الشيء. و(الزَّعْفقة([9])): سوء الخُلق. و(الزِّعْنِف): الرجل اللئيم. و(زعانف) الأديم: أطرافه.
ومما وُضع وضعاً وبعضُه مشكوك في صحته (الزِّبرج)، و(الزَّعْبَج). فالزِّبرِج: الزينة. والزَّعْبَج: سحاب رقيق.
حدثنا عليّ بن إبراهيم، قال: حدثنا عليّ بن عبد العزيز، قال: حدثنا أبو عبيد، قال: قال الفراء: الزَّعبج السحاب الرقيق. قال أبو عبيد: وأنا أنكر أن يكون الزَّعبَج من كلام العرب، والفرّاء عندي ثِقة.
وأمّا (الزَّمْهَرير) فالبرد، ممكنٌ أن يكون وضع وضعاً، وممكنٌ أن يكون مما مضى ذكره، من قولهم: ازمهرَّت الكواكب؛ وذلك أنّه إذا اشتدَّ البرد زَهَرت إذاً [و] أضاءت.
ومن ذلك (الزَّرْنَب):  ضرب من الطِّيب([10]). و(الزَّبَنْتَر([11])) القصير. و(الزِّخْرِط): مُخاط النعجة. و(الزُّخْرُف): الزينة. ويقال الزُّخْرُف الذهب. وزخارف الماء: طرائقُ تكونُ فيه.
و(زمْخَرَ) الصوت: اشتد. والزَّمْخَرة: الزَّمَّارة. و(الزَّمْخَر([12])): القصب الأجوف الناعم من الرّيّ. والزَّمْخر: نُشَّاب العَجَم. والزَّمْخَر: الكثير الملتفّ من الشجر. وممكن أن يكون الميم فيه زائدة، ويكون من زَخَرَ النبات. وقد مضى ذكره. والله أعلم.
(تم كتاب الزاء)
 --------------ـــــ
([1]) هي بالفارسية "زركون". و"زر" بمعنى الذهب. و"كون" لون، فمعناه لون الذهب. انظر اللسان والمعرب 165، ومعجم استينجاس 615. والزرجون في العربية: الخمر، وقضبان الكرم في لغة أهل الطائف وأهل الغور. وقال ابن شميل: الزرجون شجر العنب،  كل شجرة زرجونة.
([2]) الجمهرة: (3: 379).
([3]) هذه الكلمة مما فات صاحب اللسان. وقد وردت في المجمل والقاموس والجمهرة (3: 381).
([4]) في الأصل: "زعق"، تحريف.
([5]) وردت في الأصل بالعين المهملة في هذا الموضع وتاليه. والصواب ما أثبت.
([6]) في اللسان: "ازلغب الطائر: شوك ريشه قبل أن يسود".
([7]) لم يفسره. وفي اللسان "الزغبد: الزبد"، وأنشد:
صبحونا بزغبد وحتى ***  بعد طرم وتامك وثمال
([8]) الزردمة: الغلصمة، وقيل هي فارسية.
([9]) الزعفقة: بالعين المهملة. ووردت في الأصل بالمعجمة محرفة.
([10]) هو الزعفران. وقيل الزرنب: ضرب من النبات طيب الرائحة.
([11]) في الأصل: "الزبتر" تحريف، صوابه من المجمل واللسان.
([12]) وردت هذه الكلمة والكلمتان قبلها بالجيم، صوابهما بالخاء المعجمة كما أثبت.

كتاب السّين:
ـ

##### Türkçe

(Üç harften fazla olan, başı **زاء** olan şeylerden Arapların sözünden gelenler babı)
Bu babın yolu, geçenin yolu gibidir. Ondan, türetimi açık olan türemiş vardır; ondan da vaz‘ ile konulmuş olan vardır.
Türetimi açık olan türemişten, onların (**الزُّرْقُم**) sözü: dil ehlinin hepsi, aslının **الزَّرَق**’tan olduğunda ve içindeki **ميم**’in زائد olduğunda icmâ etmiştir.
Bundan (**الزُّمَّلِق**) ve (**الزُّمَالِق**) vardır; o, temas edince, cima etmeden önce suyunu akıtandır. Bu da, içinde **ميم** artırılmış olanlardandır; çünkü o **الزَّلَق**’tandır. Ve o, dişinin **أَزْلَقَتِ** babındandır; bu, rahmi erkeğin suyunu kabul etmediği ve onu attığı zamandır.
Bundan (**الزَّهْمَقَة**) vardır; o, **الزَّهَم**’dır; yahut **الزُّهُومة** kokusudur. Onda **قاف** زائدdir.
Bundan onların (**ازْمَهَرَّت**) yıldızlar sözü vardır; parladıkları zaman. Bu, içinde **ميم** artırılmış olanlardandır; çünkü o, şeyin **زَهَرَ**’ındandır; aydınlandığı zaman.
Ama (**الزَّرَجُون**) ise Farsça Arapçalaştırılmıştır, türetimi **الذَّهَب** rengindendir.
Bundan sel (**مُزْلَعِبٌّ**) vardır; o, itişip kakışan, çok çerçöp taşıyandır. Bu, içinde **لام** artırılmış olanlardandır. Ve o, itişip kakışan sel olan **الزّاعب** seldendir; o, itişip kakışandır.
Bundan (**الزُّلقوم**) vardır; İbn Düreyd’in zikrettiğine göre o, **الحلقوم**’dur. Eğer doğru ise, **زَلِقَ** ve **زقم**’dan yontulmuştur; sanki lokma onda kayar.
Bundan (**الزُّهلُوق**) vardır; o, hafiftir; **زلق** ve **زهق**’tan yontulmuştur; bu, alt tarafı yuvarlanıp düştüğü zaman.
Bundan (**الزُّعْرور**) vardır; kötü huylu. Bu, türetimi açık olanlardandır; çünkü o **الزّعارَة**’dandır; **راء** onda tekrarlanmıştır.
Bundan (**الزَّمْجَرة**) vardır: ses. Onda **ميم** زائدdir; aslı **الزّجر**’dendir.
Bundan Halîl’in sözü: (**ازَلَغَبّ**) kıl; bu, tıraştan sonra bittiği zaman. Ve kuş (**ازلغَبَّ**) olur; dikenlendiği zaman. Bu, iki kelimeden yontulmuş olanlardandır: **زَغَب** ve **لَغَب**’dan. **الزَّغب** bilinir; **اللَّغْب** ise: tüyün en zayıfıdır.
Bundan (**الزَّغْدَب**) vardır; şiddetli uğultudur; Halîl hikâye etti. Bunun işi açıktır; çünkü onda **باء** زائدdir. **الزَّغْد**: uğultunun en şiddetlisidir.
Bundan (**الزَّغْبَد**) vardır.
Bundan (**الزَّرْدَمَة**) vardır: **الازدرام** yeridir; o da yutmadır. Bu, içinde **ميم** artırılmış olanlardandır; çünkü o, “şeyi **زَرِدت**”dendir.
Bundan adam (**ازْرَأَمَّ**) olur; o da (**مزرئمّ**) olur; öfkelendiği zaman. Bu, içinde **همزة** artırılmış olanlardandır; o, **زَرِم**’dendir; koptuğu zaman; aynı şekilde, öfkelendiği zaman huyu değişir ve kendisinden alışılmış olandan kopar.
Bundan (**الزَّغْرَب**) vardır; o, çok sudur. Bu, içinde **زّاء** artırılmış olanlardandır; asıl **الغَرَب**’a racidir; o, suyun çokluğu babındandır.
Vaz‘ ile konulmuş olanlardan (**الزَّنْتَرَة**): şeyin darlığı. Ve (**الزَّعْفقة**): kötü huy. Ve (**الزِّعْنِف**): alçak adam. Ve derinin (**زعانف**)i: uçları.
Vaz‘ ile konulmuş olanlardan ve bir kısmı sıhhatinde şüpheli olan (**الزِّبرج**) ve (**الزَّعْبَج**) vardır. **الزِّبرِج**: süstür. **الزَّعْبَج**: ince buluttur.
Bize Ali b. İbrâhîm haber verdi, dedi: bize Ali b. Abdülazîz haber verdi, dedi: bize Ebû Ubeyd haber verdi, dedi: Ferrâ dedi: **الزَّعبج** ince buluttur. Ebû Ubeyd dedi: Ben, **الزَّعبَج**’in Arapların sözünden olmasını inkâr ederim; Ferrâ ise bende güvenilirdir.
Ve (**الزَّمْهَرير**) ise soğuktur; vaz‘ ile konulmuş olması mümkündür; ve geçmişte zikri geçenlerden olması da mümkündür: onların “yıldızlar (**ازمهرَّت**) oldu” sözünden; çünkü soğuk şiddetlendiği zaman, o vakit parlamış ve aydınlamış olurlar.
Bundan (**الزَّرْنَب**) vardır: güzel kokudan bir tür. Ve (**الزَّبَنْتَر**) kısa boylu. Ve (**الزِّخْرِط**): koyunun sümüğü. Ve (**الزُّخْرُف**): süs. Ve denir ki: **الزُّخْرُف** altındır. Ve suyun **زخارف**i: onda bulunan yollar/çizgilerdir.
Ve ses (**زمْخَرَ**) etti: şiddetlendi. Ve **الزَّمْخَرة**: **الزَّمَّارة**. Ve (**الزَّمْخَر**): Rey’den yumuşak, içi boş kamış. Ve **الزَّمْخر**: Acemlerin oku. Ve **الزَّمْخَر**: ağaçtan çok, birbirine dolanmış olan. Ve onda **ميم**’in زائد olması ve bitkinin **زَخَرَ**’ından olması mümkündür. Onun zikri geçti. Allah daha iyi bilir.
(**الزّاء** kitabı tamam oldu)
--------------ـــــ
([1]) O, Farsçada "زركون"dur. Ve "زر" altın mânâsınadır. Ve "كون" renktir; mânâsı altının rengidir. Lisân’a ve Mu‘arrab 165’e ve Steingass sözlüğü 615’e bak. Ve **الزرجون** Arapçada: şarap; ve Tâif ehlinin ve Gawr ehlinin dilinde asma çubuklarıdır. İbn Şümeyl dedi: **الزرجون** üzüm ağacıdır; her ağaç bir **زرجونة**’dir.
([2]) el-Cemhere: (3: 379).
([3]) Bu kelime, Lisân sahibinin kaçırdıklarındandır. Mücmel’de, Kâmûs’ta ve Cemhere’de (3: 381) vârid olmuştur.
([4]) Asılda: "زعق"tır; tahriftir.
([5]) Asılda bu yerde ve sonrakinde noktasız **عين** ile vârid olmuştur. Doğrusu, tesbit ettiğimdir.
([6]) Lisân’da: "**ازلغب** kuş: tüyü kararmadan önce dikenlendi" (denir).
([7]) Onu açıklamadı. Lisân’da "**الزغبد**: **الزبد**" (vardır); ve şu beyit okunmuştur:
صبحونا بزغبد وحتى ***  بعد طرم وتامك وثمال
([8]) **الزردمة**: **الغلصمة**’dir; ve denildi ki o Farsçadır.
([9]) **الزعفقة**: noktasız **عين** iledir. Asılda noktalı ile tahrif edilmiş olarak vârid olmuştur.
([10]) O, **الزعفران**’dır. Ve denildi ki: **الزرنب** güzel kokulu bitkiden bir türdür.
([11]) Asılda: "الزبتر" tahriftir; doğrusu Mücmel’den ve Lisân’dan (anlaşılan)dır.
([12]) Bu kelime ve ondan önceki iki kelime **جيم** ile vârid olmuştur; doğruları, tesbit ettiğim gibi noktalı **خاء** iledir.

**كتاب السّين**:
ـ
